P. 1
Historia Krucjat - Jonathan Riley-Smith

Historia Krucjat - Jonathan Riley-Smith

|Views: 542|Likes:

More info:

Published by: Jan Maciej Karol Wścieklica on Aug 02, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/16/2014

pdf

text

original

Historia krucjat redakcja naukowa Jonathan Riley-Smith Oficyna Wydawnicza "Yocatio' Warszawa 791262 Tytuł oryginału: The

Oxford Hlustrated History ofthe Crusades Redakcja oryginału: Jonathan Riley-Smith Przekład: Katarzyna Pachniak Wstęp i konsultacja naukowa wydania polskiego: prof. dr hab. Janusz Danecki Kierownik Zakładu Arabistyki i Islamistyki, Instytut Orientalistyczny, Wydział Neofiłologii UW Autor dodatku do wydania polskiego: prof. dr hab. Jerzy Hauziński, Rektor WSP w Słupsku Redakcja: Krzysztof Trawkowski Skorowidz i redakcja techniczna: Tadeusz Zawadzki Korekta: Hanna Stompor Projekt okładki: Joanna Złonkiewicz Copyright (c) 1995 Oxford University Press. This translation of The Oxford Illustrated History of the Crusades originally published in English in 19 is published by arrangement with Oxford University Press. Niniejszy przekład Histońi krucjat, wydanej oryginalnie po angielsku w roku 1995, został opublikowany w porozumieniu z Oxford University Press. Copyright for the Polish edition (c) 2000 by Oficyna Wydawnicza "Yocatio", Warszawa Ali rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka, ani żadna jej część, nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydaw W sprawie zezwoleń należy zwracać się do Oficyny Wydawniczej "Yocatio", 02-798 Warszawa, skr. poczt. 41 e-mail: vocatio@vocatio.com.pl http://www.vocatio.com.pl Redakcja: fax (0-22) 648 63 82, tel. (0-22) 648 54 50 Dział handlowy: fax (0-22) 648 03 79, tel. (0-22) 648 03 78 e-mail: handlowy@vocatio.com.pl Księgarnia wysyłkowa "Yocatio": 02-798 Warszawa 78, skr. poczt. 41, tel. 0-603 861 952

ISBN 83-7146-154-2 BUW-EO- 00 l iii Słowo wstępne

in 1995 x>sób e lub ydawcy. Ujęcie tematu krucjat w serię ilustrowanych historii i fakt, że tylko jeden z autorów pochodzi spoza Anglii, prowadzi do refleksji nad niezwykłym wzrostem liczby uczonych zajmujących się krucjatami od lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy było ich co najwyżej sześciu, a tylko dwóch z nich to historycy wykładający na uniwersytetach. Do 1990 roku uczeni z dwudziestu dziewięciu wydziałów historii brytyjskich uniwersytetów i w collegów byli członkami Society for Study ofthe Crusades ("Towarzystwa do spraw Badań nad Krucjatami"). Ta tendencja, panująca wśród uczonych brytyjskich prawdopodobnie ma bliski związek z ogólnym powszechnym zainteresowaniem, datującą się od dawna fascynacją Bliskim Wschodem, sławą Szpitala świętego Jana, łączącą się ze średniowiecznymi joannitami i ciągłym powodzeniem Dziejów wypraw krzyżowych pióra sir Stevena Runcimana. W rozdziale I ukazujemy najnowsze osiągnięcia historiografii krucjatowej. Praca obejmuje krucjaty toczone w rozmaitych teatrach wojny. Opisano koncepcje apologetów, propagatorów, pieśniarzy, poetów, sposób widzenia krucjat i motywację samych krzyżowców oraz emocjonalne i intelektualne reakcje muzułmanów na chrześcijańską świętą wojnę. Przeanalizowano też rozwój instytucjonalny - prawny, finansowy i strukturalny - który był potrzebny do podtrzymania tego ruchu. Kilka rozdziałów poświęcono zachodnim osadom założonym we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, powstającej w nich znakomitej sztuce i architekturze oraz zakonom rycerskim. Odpowiednio dużo uwagi poświęcono też tematowi późniejszych krucjat, w tym historii zakonów rycerskich od XVI do XVIII wieku. Podjęto także pierwsze kroki celem rzucenia światła na mało zbadany temat przetrwania idei i motywów krucjatowych w XIX i XX wieku. Jonathan Riley-Smith Croxton, Cambńdge kwiecień 1994 Słowo wstępne do wydania polskiego JANUSZ DANECKI Dzieje wypraw krzyżowych najlepiej znamy od strony europejskiej. Jawią się nam jako bo i szlachetny wyczyn europejskich rycerzy, którzy w imię słusznej i świętej sprawy wyruszyli droższe dla chrześcijan tereny, by je wydrzeć spod panowania

barbarzyńskich, niecywilizc muzułmanów. Zakłada się, że panowanie muzułmańskie w Ziemi Świętej chrześcijaństwa i się jej bezczeszczeniu i bezwzględnemu islamizowaniu. Ten obraz podtrzymywały rozpows; ne podówczas opisy wojen krzyżowych i oparta na nich literatura piękna. Nawet dzieło do ni najbardziej udokumentowane, a mianowicie Dzieje wypraw krzyżowych Stevena Runcimam żuje wyprawy krzyżowe głównie w świetle europejskich opisów i poglądów, a jeśli wykorzy! są źródła arabskie, to jedynie w przekładach. Jest to błędna i krzywdząca opinia. Rzeczywistość była bowiem zupełnie inna. Muzuł: koncepcja religijna i społeczna uznawała religie monoteistyczne za poprzedniczki islamu i ła opieką wyznawców tych religii, w tym również ich świątynie. Innowiercy uważani był siadający księgi objawione. Nazywano ich w związku z tym "ludami księgi" (ahl al-kitab), uprawniało do specjalnej opieki zwanej zimma, dlatego też podopieczni islamu nazywali mi. Pierwszy wyłom w jednostronnym spojrzeniu na islam uczynił przekład niewielkiej ksi zatytułowanej Księga pouczających przykładów (Kitab al-itibar) napisanej przez muzułmańskiego cica i rycerza Usamę Ibn Munkiza (zm. 1188), urodzonego w 1095 roku, a więc dokładnie wte papież Urban II ogłosił rozpoczęcie wypraw krzyżowych. Kiedy świat zachodni zapoznał się z treścią tego dzieła, a także wielu innych muzułmański historycznych, okazało się, że nasze spojrzenie na wyprawy krzyżowe nie jest obiektywne an tecznie uzasadnione. Przekonania o naszej wysokiej kulturze i o barbarzyństwie muzułmani zupełnie bezpodstawne. Bezsprzecznie bowiem cywilizacja islamu stała podówczas na znaczr szym poziomie, a kultura i moralność były bardziej wyrafinowane. Zdano sobie też sprawę, ż nas tak istotne wydarzenia, miały marginalne znaczenie dla samych muzułmanów. Nie prz wali większego znaczenia do obecności Europejczyków na swoim terytorium. Jedynym bo wydarzeniem były skutki wypraw krzyżowych na Półwyspie Iberyjskim, gdzie muzułmanie wiście utracili jedną z najpiękniejszych krain o szczególnie interesującej kulturze niemal w zniszczonej przez barbarzyńskich krzyżowców. W rzeczywistości bowiem Europejczycy byli dla muzułmanów barbarzyńcami. Usama pr: się tym europejskim barbarzyńcom z mieszaniną rozbawienia i politowania. Nie są oni dl partnerami: europejskie metody leczenia chorych i rannych urągają wszelkim zasadom rozsąi zgrozą opisuje prymitywne leczenie stosowane przez europejskich medyków - odrąbywan cem chorych członków, zabijanie chorych, by się już nie męczyli. r Ul Słowo wstępne do wydania polskiego Zachowanie się Franków wobec kobiet nie ma w sobie nic z kultury, nie mówiąc już o rycerskości. "Ich mężczyźni nie są o kobiety zazdrośni, ani też nie posiadają dumy męskiej" - stwierdza autorytatywnie Usama, a potem pokazuje, jak Frankowie podle traktują kobiety: ,,[W Tyberiadzie] wystąpili rycerze, by urządzić zabawę z włóczniami. Wraz z nimi wyszły dwie stare, słaniające się kobiety, które oni postawili na końcu placu, na drugim zaś końcu umieścili świnię, którą związali i rzucili na skałę. Kazali tym

starym kobietom urządzić wyścigi. Za każdą z tych starych kobiet jechało kilku jeźdźców, którzy je popędzali. Staruszki upadały i podnosiły się co krok, a oni się s'miali" (Usama Ibn Munkidh, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów [...], Warszawa-Wrocław 1975, s. 242). Skutkiem zetknięcia się historiografii europejskiej z takim obrazem wojen krzyżowych było nie tylko zdziwienie, i refleksja, że może nie mieliśmy racji, ale również zweryfikowanie dotychczasowego euro-centrycznego spojrzenia i wyprawy przedstawianie ich w bardziej obiektywnym świetle. Spojrzenie na historię wypraw musiało być teraz dziełem wielu specjalistów. To z pozoru epizodyczne wydarzenie w dziejach ludzkości nie mogło już być opracowywane przez historyków europejskich, lecz wymagało współpracy bardzo wielu specjalistów z różnych dziedzin. W rezultacie powstało monumentalne dzieło - wielka zbiorowa historia wypraw krzyżowych pt. A History ofthe Crusades - w sześciu tomach przygotowana w Stanach Zjednoczonych pod redakcją K.M. Settona (1969-1989). Prezentowana tutaj Czytelnikowi książka jest kolejną próbą nowego zespołowego podejścia do złożonego zjawiska, jakim były wyprawy krzyżowe. Ukazuje wiele różnych ich aspektów, nie pomija się przy tym spojrzenia muzułmańskiego i muzułmańskiej perspektywy. Jego autorami są wybitni specjaliści brytyjscy pod kierunkiem profesora Jonathana Riley-Smitha. Dzięki pracy przedstawicieli wielu dziedzin nauki obraz wojen krzyżowych jest bardziej zrównoważony, a znaczenie templariuszy czy rycerzy maltańskich dla późniejszych dziejów europejskich zachowuje w tej perspektywie swój rzeczywisty wymiar. Dzieło to cieszy się uznaniem, opublikowane zostało przez prestiżowe wydawnictwo Oxford University Press dwukrotnie. Polska edycja nie tylko zawiera pełny tekst oryginału, ale również została od nowa opracowana w świetle wyników najnowszych badań i uzupełniona o informacje na temat polskiej i obcej literatury przedmiotu przez profesora Jerzego Hauziriskiego, wybitnego historyka, specjalistę w zakresie średniowiecznych stosunków europejsko-muzułmańskich. Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE ........................................ 1. RUCH KRUCJATOWY A HISTORYCY ..................... Jonathan Riley-Smith 2. POCZĄTKI ............................................ Marcus Buli 3. RUCH KRUCJATOWY 1096-1274 ......................... Simon Lloyd 4. MENTALNOŚĆ KRZYŻOWCÓW NA WSCHODZIE 1095-1300 Jonathan Riley-Smith 5. PIEŚNI ................................................ Michael Routledge 6. ŁACIŃSKI WSCHÓD 1098-1291 ..........................

Jonathan Phillips 7. SZTUKA NA ŁACIŃSKIM WSCHODZIE 1098-1291 ......... Jaroslav Folda 8. ARCHITEKTURA ŁACIŃSKIEGO WSCHODU 1098-1571 Denys Pringle 9. ZAKONY RYCERSKIE 1120-1312 ......................... Alan Forey 10. ISLAM A RUCH KRUCJATOWY 1096-1699 ............... Robert Irwin 11. RUCH KRUCJATOWY 1274-1700 ........................ Norman Housley 12. ŁACIŃSKI WSCHÓD 1291-1669 ......................... Peter Edbury 13. ZAKONY RYCERSKIE 1312-1798 ........................ Anthany Luttrei 14. OBRAZ KRUCJAT W XIX I XX WIEKU .................. Elizabeth Siberry 15. ODRODZENIE I PRZETRWANIE ......................... Jonathan Riley-Smith CHRONOLOGIA ......................................... DALSZE LEKTURY ....................................... ŹRÓDŁA ILUSTRACJI .................................... SKOROWIDZ ............................................ 1. Ruch krucjatowy a historycy JONATHAN RILEY-SMITH ..18 ..42 ..76 .100 .120 .152 .170 .198 .230 .272 .309 .341 .383 .404 .412 .418 .432 .434

W listopadzie 1095 roku w Clermont zebrał się synod pod przewodnictwem papieża Urbana H. Na zakończenie synodu, 27 listopada, duchowni i świeccy-w większości mieszkańcy okolicznych wiosek - zgromadzili się na błoniu za miastem i wysłuchali papieskiego kazania. Urban n wezwał rycerzy frankijskich do ślubowania, iż udadzą się na Wschód z podwójnym zadaniem: by wyzwolić chrześcijan spod jarzma islamu i wyrwać Grób Święty w Jerozolimie z rąk niewiernych. Gdy tylko papież skończył swą przemowę, Ademar z Monteil, biskup Le Puy, który później, w czasie wyprawy, miał reprezentować papieża, jako pierwszy ujął krzyż. W tym czasie tłum skandował "Bóg tak chce". Chociaż relacje naocznych świadków tego wydarzenia i papieskie kazanie zostały spisane później, kiedy blasku dodał im odniesiony triumf, jednak nie można się oprzeć wrażeniu, że mamy do czynienia ze starannie wyreżyserowanym przedstawieniem-nader śmiałym, gdyż zdecydowano się na ryzyko organizacji zgromadzenia pod gołym niebem na początku zimy - przedstawieniem, w którym role głównych postaci i oklaski tłumu zostały wcześniej przećwiczone. Ruch krucjatowy zaczął się w melodramatycz-nej formie, która miała być dla niego typowa również potem. Papież sam wywodził się z klasy, którą zamierzał pobudzić do czynu, dlatego musiał wiedzieć, jak można grać na emocjach żołnierzy. Miał około sześćdziesiątki, kiedy rozpoczął roczną podróż po południowej i środkowej Francji. Myśl o zwołaniu wyprawy, która pomogłaby cesarstwu bizantyjskiemu, nurtowała go najprawdopodobniej od kilku lat, a odświeżył ją przedstawiony w marcu, na synodzie w Piacen-zy, apel bizantyjskiego cesarza Aleksego. Cesarz prosił o pomoc w walce z Turkami, którzy od ponad dwóch dziesięcioleci zagarniali stopniowo tereny w Azji Mniejszej i dotarli już prawie do Bosforu. Wkrótce po przybyciu do Francji papież Urban II musiał przedyskutować swoje plany z Ademarem z Le Puy i Rajmundem z Saint-Gilles, hrabią Tuluzy, którego zamierzał uczynić przywódcą wyprawy. Spotkania te nie mogły być poufne i jest być może nieco prawdy w burgundz-kiej tradycji, że "pierwsze śluby o ruszeniu w drogę do Jerozolimy" zostały złożone na synodzie, w którym brało udział 36 biskupów, a odbył się 10 Ruch krucjatowy a historycy

on wcześniej w 1095 roku, w Autun. Według innego przekazu, zanim doszło do wezwania w Clermont, zrealizowanie podobnej krucjaty proponował wędrujący kaznodzieja, Piotr Pustelnik. Piotr był znany ze swojej chełpliwości, dlatego też jest możliwe, że jego opowieści o pielgrzymce do Jerozolimy, wezwaniu, z jakim zwrócił się do niego patriarcha, wizji Chrystusa, rozmowie odbytej z papieżem we Włoszech, w czasie której przekonał Urbana II do zebrania sił i wysłania ich na pomoc Jerozolimie, narodziły się w Lotaryngii, niedaleko opactwa Neumo-ustier. Tam bowiem Piotr żył samotnie, gdy krucjata już się skończyła. Lecz przybycie papieża do Clermont musiało poprzedzić przynajmniej wiele rozmów i jakieś wstępne planowanie.

Zdaje się, że Urban II wzywał do podjęcia krucjaty w każdym miejscu we Francji, do którego dotarł. Do następnej wiosny krzyżowcy gromadzili się na tę wyprawę, która później została określona jako pierwsza krucjata (1096-1102). Punktem kulminacyjnym tej wyprawy było zdobycie Jerozolimy 15 lipca 1099 roku, co w oczach współczesnych jeszcze urosło po tym, jak dwa lata później armie trzeciej fali krzyżowców poniosły w starciu z Turkami w Azji Mniejszej katastrofalną porażkę. Samej Jerozolimy nie dałoby się utrzymać na Wschodzie, więc jej zajęcie przyczyniło się nieuchronnie do powstania zachodnich osad w Lewancie (znanych pod wspólną nazwą łacińskiego Wschodu). Wkrótce zaczęło im zagrażać niebezpieczeństwo, które pociągnęło za sobą konieczność organizowania wypraw wojskowych i zakładania zakonów rycerskich dla ich wsparcia. Działania krzyżowców trwały w latach 1107-1108 - aczkolwiek ten okres przemienił się we wstępny i zgubny w skutkach atak na cesarstwo bizantyjskie - a później w latach 1120-1125, 1128-1129, 1139-1140 oraz 1147-1149. Ostatni okres miał stać się znany jako druga krucjata. Jednocześnie ruch krucjatowy ogarnął równi Hiszpanię. Już papież Urban II zaczął porówr wać jej odzyskanie z rąk Maurów do wyzwo nią Jerozolimy. Gdy papież Kalikst II zapropor wał wojnę na dwa fronty, prowadzoną jednoc; śnie w Hiszpanii i na Wschodzie, na Półwysj Iberyjskim w latach 1114, 1118 i 1122 głoszo kazania wzywające do uczestnictwa w kruc tach. Inicjatywę Kaliksta rozwinął papież EUJ niusz III w 1147 roku. Zezwolił wtedy na kruc tę przeciwko Wenedom (Łużyczanom) żyjący przy północno-wschodniej granicy Niemi W tym samym czasie wzywano krzyżowców walki w Hiszpanii i Azji. Druga krucjata żaki czyła się klęską. Chociaż doszło do trzech c szych krucjat w Hiszpanii przed 1187 rokiem, j nej w północnej Europie oraz kilku wypr< szczególnie ekspedycji z 1177 roku do Palesty to jednak ruch krucjatowy przez następne ti dzieści lat był pod wieloma względami najsł szy przed XV wiekiem. Wielkie zamieszanie w Europie wywol wieść o muzułmańskim zwycięstwie pod H nem oraz utracie Jerozolimy, a wkrótce całej lestyny, na rzecz Saladyna (Salaha ad-Dina alAjjuba) w 1187 roku. W czasie trzeciej kru ty (1189-1192) i krucjaty niemieckiej (1197-1] udało się odzyskać większość wybrzeża, dz temu ocalały znajdujące się tam łacińskie osi W XIII wieku wszystkie warstwy społeczne i ogarnąć entuzjazm. Emocje tłumu znalazły raz w krucjacie dziecięcej (1212 rok) i krucj "pastuszków" (1251 rok) - siły wojskowe po nęły na Wschód w latach 1202-1204 (czw krucjata zmieniła kierunek na Konstantync krzyżowcy zdobyli miasto i większą część ' cji), w latach 1217-1229 (piąta krucjata, któn kończyła się odzyskaniem Jerozolimy na n traktatu zawartego przez ekskomunikowai cesarza Fryderyka II), w latach 1239-1241, l! 1254 (pierwsza krucjata francuskiego króla iii 11 Ruch krucjatowy a historycy

LYSTWSS-ET EXCELE' DOMINO DOMINO

ROEKNESTO CO MTIA LES1S EQym,SAC:OŁS, MGLŁCtYE MAI, CAMERARIO, RISCALLO GENERALI, CONSIUARIO AYUCO BELL1CO, Ostatnia wielka ofensywa muzułmańska. Oblężenie Wiednia przez Turków osmańskich na początku września 1683 roku. Obozowisko muzułmańskie otacza miasto, wokół fortyfikacji zaciska się pajęczyna okopów. Rysunek sporządzony przez inżyniera Leandro Angnissola. Marsz Turków osmańskich ku sercu Europy przyspieszył ostatnią wielką ligę krucjatową, której udało się odzyskać dla świata chrześcijańskiego znaczną część Bałkanów. dwika IX, do której przyczyniła się utrata Jerozolimy w 1244 roku), w latach 1269-1272 (druga krucjata króla Ludwika) i w latach 1287-1290. Armie krzyżowców wtargnęły do Egiptu w roku 1218 i 1249, a do Tunezji w 1270. W latach 1187-1260 wznowiono także działania na terenie Hiszpanii, kiedy krucjatę przeniesiono na krótko do Afryki. Szczytowymi osiągnięciami stały się zwycięstwo pod Las Navas de Tolosa (1212 rok) oraz odzyskanie Walencji (1232-1253), Kordoby (1236) i Sewilli (1248). Ruch krucjatowy w Hiszpanii rozpoczął się ponownie na początku XIV wieku i raz jeszcze w latach 1482-1492. Po czym, gdy Granada i cały Półwysep Iberyjski znalazły się już w rękach chrześcijan, rozciągnął się na Afrykę Północną i doprowadził do zdobycia przyczółków nawet w wysuniętym daleko na wschód Trypolisie. W rejonach nadbałtyckich krucjaty były tylko wsparciem dla misji chrześcijańskich w Inflantach w latach 1193-1230. W ich wyniku krzyżacy opanowali Inflanty.* Podobnie było na terenie Prus, gdzie krzyżacy prowadzili "nieustającą * Autor myli zakon krzyżacki z innym niemieckim zakonem, Kawalerów Mieczowych (przyp. tłum.) 12 Ruch krucjatowy a historycy

odi wl w l turę war nej' ca> zam zakc Mai. ona V wru każe polit też s histo bałty gotr; ne, r story żono wiek I woj: fakty na Ri pod l pows ukazć pięćd przyi Je< wieki o tym ponoi ły się które JeanF i Praw nad ir wiedzi Historycy krucjat. Dwóch wielkich uczonych ze "złotego wieku" badań nad krucjatami. (Powyżej) Gustave Schlumberger (1844-1929), ojciec studiów nad monetami i pieczęciami osadników łacińskich na Wschodzie. (Po prawej) Louis de Mas Latrie

Wszystkie państwa Europy zaangażowały się w ruch krucjatowy. Chociaż aż do niedawna zwykło się go traktować jako zjawisko egzotyczne i marginalne. który stworzył podwaliny wszystkich późniejszych badań historycznych nad łacińskim Cyprem. Największe sukcesy iii Ruch krucjatowy a historycy 13 odniosły te. odbyła się we Francji w latach 1209-1229. Jednak najważniejszym polem działalności krzyżowców pozostawał Wschód. inne miały miejsce w Bośni. chociaż organizowano też tradycyjne krucjaty w Afryce Północnej w latach 1535. który zakończył się wraz z wybuchem l wojny . którym udało się zająć Smyrnę w 1344 roku. zwyciężyć w bitwie pod Lepanto w 1571 i wyrwać znaczną część Bałkanów z rąk tureckich w latach 1684-1697. chociaż chwilowo udało się powstrzymać napór turecki pod Belgradem w roku 1456. Miał trwały wpływ na historię zachodniego świata islamu i regionu nadbałtyckiego. zorganizowano nieszczęsne wyprawy na Bałkany . nigdy nie brakowało zajmujących się nim historyków. tak zwana krucjata przeciwko albi-gensom.1541 i 1578. papieska schizma natomiast przyczyniła się do zorganizowania krucjat we Flandrii i Hiszpanii w latach osiemdziesiątych XIV wieku. Niemczech. po jednej z takich wypraw. szczególnie przeciwko husytom w latach 1420-1431. Ponieważ rosnąca potęga Turków osmańskich coraz bardziej zagrażała Europie.Kościół i myśl religijną. Podwaliny współczesnej wiedzy położono w drugiej połowie XIX wieku.nieustannie protestującym w latach 1255-1378 .stworzył też swą własną literaturę. W 1332 roku zaistniał nowy wyraz ruchu krucjatowego . Począwszy od 1199 roku krucjaty kierowano również przeciwko politycznym przeciwnikom papiestwa we Włoszech . chociaż joannici ciągle działali jako zakon rycerski w swym zakonnym państwie na Malcie aż do czasu zajęcia wyspy przez Napoleona w 1798 roku. we Włoszech i w Czechach. Krucjaty rozpoczynano też w latach 1231 i 1239 przeciwko Grekom. Rycerze z krzyżem na płaszczach prowadzili działania wojenne także w Estonii.sojusz zainteresowanych sił w lidze krucjatowej. która znalazła wyraz w ludowych krucjatach w 1309 i 1320 roku.w Niemczech i królestwie Aragonii. Jednakże od końca XVI wieku ruch krucjatowy zaczął stopniowo zamierać. Ekspedycje przypływały regularnie we wschodnie rejony Morza Śródziemnego. którzy próbowali odzyskać Konstantynopol. życie społeczne . od 1241 roku przeciwko Mongołom. wywarł on wpływ na nieomal każdą dziedzinę życia . politykę. Później utworzono wiele takich lig. Pierwsza krucjata przeciwko heretykom.(1815-1897). przeciwko prawosławnej Rusi w północnej Europie od XIII wieku i przeciwko protestantom w Anglii w XVI wieku (Wielka Armada 1588 roku). Utrata Akry i ostatnich chrześcijańskich enklaw w Palestynie i Syrii w 1291 roku spowodowała kolejną falę uniesienia. gospodarkę. Po "złotym wieku".pod Ni-kopolis (1396 rok) i Warnę (1444 rok). wysłanej w 1390 roku do Al-Mahdijji w Afryce Północnej. krucjatę" od 1245 roku aż do początków XV wieku. Finlandii i w Polsce.

wyszukując w nich te fragmenty odnoszące się do problemów prawnych. napisanych w XIII wieku.Joshua Prawer. "Organiczne" podejście do historii Jerozolimy.funkcjonujący tam w archaicznej i skostniałej formie przez półtora wieku. zainteresowanie materiałami źródłowymi. które wzniosły ich badania znacznie ponad prozaiczną pracę.jego zdaniem . Jednak do początku lat pięćdziesiątych XX wieku pojawiło się kilka sygnałów świadczących o tym. którą przeważnie zajmowano się przedtem. wielotomowe dzieła historyczne Steve-na Runcimana i grupy amerykańskich uczonych pod kierownictwem Kennetha Settona (znane powszechnie jako Historia z Wisconsin). Jednak o wiele większe zainteresowanie wzbudził inny aspekt ich badań. Jest to zbiór dzieł prawnych. Znajdujemy w nich obraz państwa.światowej. W dłuższej perspektywie to właśnie może się okazać ich największym osiągnięciem. Pierwsze zwiastuny pojawiły się w studiach nad łacińskim Wschodem. nastąpił okres konsolidacji -faktycznie. mogły powstać tylko przy względnie stałym zasobie wiedzy krytycznej. podlegając polityczno-prawnym Ruch krucjatowy a historycy 14 przekształceniom nie różniącym się zanadto od zmian zachodzących gdzie indziej. które . Uczeni wnieśli w nie szeroką wiedzę o wydarzeniach poza łacińskim Wschodem. Maurice Grandclaude. Wszyscy historycy Królestwa Jerozolimy stawali wobec znaczącego problemu dotyczącego osad łacińskich. W latach dwudziestych naszego stulecia francuski uczony. gdyż stało się oczywiste. Wnioski Grandclauda zostały niemalże kompletnie zignorowane. okazując się raczej inteligentnymi. nie zgadza się ani z realiami XII wieku. na które nowe światło rzucili: historyk francuski. z rzeczywistością trzynastowieczną.pochodziły z XII wieku. oraz inteligentne analizy. napisanymi przez stronników konstytucyjnej walki. związanego z najważniejszym ocalałym materiałem źródłowym. któremu w czasie osadnictwa około 1100 roku narzucono swego rodzaju "czysty" feudalizm . lecz tendencyjnymi traktatami politycznymi. ani. że tempo studiów nad krucjatami zaczęło ponownie wzrastać. mimo rzecz jasna pewnych swoistych odrębności. szczególnie przywilejami i prawami. Jean Richard i izraelski . która toczyła się w Palestynie dziesiątki lat przed ich powstaniem. I tak Królestwo Jerozolimy zaczęło. Richard i Prawer podjęli pionierskie działania w studiach nad instytucjami. przebadał dokładnie Assises. wyglądać bardziej "normalnie". W połowie lat . ale na podstawie rzeczy wydobytych przez niego na światło dzienne Richard i Prawer napisali ponownie dzieje Jerozolimy. jak się okazało. Assises dejerusalem ("Posiedzenia jerozolimskie"). że obraz skostniałego feudalnego państwa.jeżeli kiedykolwiek coś takiego istniało . panowało niepodzielnie przez około dwadzieścia lat. Dzieła prawne coraz bardziej traciły status autorytetów. wyłaniający się z trzynastowiecznych dzieł prawnych. zapoczątkowane przez Richarda i Prawera. które ukazały się bądź zaczęły ukazywać do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku.

siedemdziesiątych zaczęło ono jednak ustępować miejsca innemu spojrzeniu na politykę łacińskiego Wschodu, zapoczątkowanemu przez Hansa Mayera. W pewnym sensie podobna reakcja miała miejsce w latach trzydziestych wśród historyków zajmujących się średniowieczną Anglią. Mianowicie porzucono ogólne podejście "organiczne" na rzecz podejścia popularnego oraz studiów nad praktycznym działaniem systemu senioratu, co było bliskie studiom instytucjonalnym. Wydaje się, że współgrało to z tonem, który mógł być widoczny w wielu dziedzinach badań historycznych. Upadło bowiem stare przeświadczenie, że sukcesy odnosiły jedynie państwa scentralizowane, w konsekwencji ponownie zainteresowano się społeczeństwami zdecentralizowanymi. Współczesne badania cechuje zainteresowanie wszelkimi rodzajami drobnych, lecz dogłębnych i skutecznych sposobów, jakimi władza królewska działała w rozczłonkowanych feudalnych strukturach królestwa. Jednocześnie poczyniono postępy w badaniach nad ideologią krucjat. Jedną z przyczyn wzrostu zainteresowania uczonych tą dziedziną był zapewne rozwój innych nauk. Psychiatria wojenna uczyniła w czasie II wojny światowej wielki krok naprzód. Zaczęła się również upowszechniać wiedza o jednostkowych i grupowych skutkach stresu. Odkąd klasyfikowanie zachowań wojennych w starych, jasno określonych kategoriach heroizmu i brutalności stało się trudne, krzyżowcy wydali się bardziej interesujący. Intensywniej rozważano też teorie leżące u podstaw pojęcia sprawiedliwej wojny. Procesy norymberskie, które opierały się na założeniu, że można popełnić zbrodnię przeciwko całej ludzkości, ożywiły zainteresowanie prawem naturalnym, a debata nad problemem czy posłuszeństwo rozkazom było uzasadnione, podniosła kwestie związane z tradycyjnym kryterium sprawiedliwej wojnymianowicie prawomocność władzy prowadzącej walkę. Doktryna odstraszania nuklearnego i początek zainteresowania proporcjonalnością zbrojeń wysunęły na plan pierwszy inne kryterium sprawiedliwej wojny, a mianowicie słuszną intencję. Podczas gdy rozwój intelektualny mógł skłaniać ludzi do spojrzenia na krucjaty z większym zrozumieniem, to jednak najlepsze wyjaśnienia zaangażowania tak wielu ludzi - mężczyzn i kobiet, w ruch krucjatowy, opierało się nadal na założeniu, iż brakowało im wyrafinowania, bądź też pragnęli zdobyczy materialnych. Ta druga opinia znalazła silne oparcie w zręcznej, lecz słabo uzasadnionej sugestii, iż krzyżowcy uczestniczyli w wyprawie zmuszeni przez rodowe strategie "przetrwania ekonomicznego". Dlatego też Runciman mógł zakończyć swe Dzieje wypraw krzyżowych uderzając w podniosły ton moralnego oburzenia: Zwycięstwa każdej krucjaty były zwycięstwami wiary. Jednak wiara, której nie wspiera mądrość, jest rzeczą niebezpieczną (...) W długim procesie wzajemnych oddziaływań i integracji Wschodu z Zachodem, z którego narodziła się nasza cywilizacja, krucjaty stanowiły epizod tragiczny i destrukcyjny (...) Znajdujemy bowiem w ich dziejach jednocześnie tak dużo męstwa i tak mało honoru, tak dużo poświęcenia i tak mało rozumu. Najwyższe ideały zostały skalane okrucieństwem i chciwością, a energia i wytrwałość zniweczone ślepotą, ciasną obłudą. Święta wojna była dhigim pasmem nietolerancji w imię Boga, co jest grzechem przeciwko Duchowi Świętemu. (Dzieje wypraw krzyżowych t. III, przekład Jerzego Schwakop-fa, Warszawa 1997, s. 444-445).

Zaiste trudno było dopuścić prawość kobiet i mężczyzn propagujących ideologię tak odraża-

Romans krucjatowy. Sale poświęcone krucjatom w nowym skrzydle Wersalu zostaty zaaranżowane w 1839 roku. Kiedy król Ludwik Filip zezwolił potomkom uczestników krucjat na umieszczenie swych herbów w tych komnatach, rozwinął się rynek fałszowanych przywilejów, za pomocą których można było dowodzić uczestnictwa przodków w krucjatach. jącą, jak krucjatowa. Łatwiej uwierzyć, że byli zbyt prostoduszni, aby zrozumieć, co robią, czy też dowieść, że kierowała nimi żądza zdobycia ziemi i łupów - niezależnie od tego, co oni sami mogliby powiedzieć na ten temat. Jednakże to ostatnie wyjaśnienie trudno utrzymać. Każdy wie, że działania wojenne w średniowieczu były nader kosztowne. Powstało wiele prac, jeśli nawet nie wszystkie przeczytano, wykazujących, jakie finansowe ofiary musieli ponieść uczestnicy wypraw i ich rodziny, aby wziąć udział w krucjatach. Innymi słowy, historycy pozostawali zupełnie ślepi na fakty i dowody, gdyż odczuwali odrazę do przemocy ideologicznej i nie byli w stanie zrozumieć, że mogła naprawdę przekonująco przemawiać do ludzi. Oni i wszyscy inni zapomnieli, jak godna szacunku pod względem intelektualnym jest chrześcijańska teoria pozytywnej przemocy, która ku powszechnemu zaskoczeniu - odrodziła się w latach sześćdziesiątych w południowoamerykańskich ruchach teologii wyzwolenia. W kilku z nich powstały zbrojne odłamy dopuszczające użycie siły - w tym przypadku buntu - którą traktowano jako akt miłosierdzia zgodny z odnoszącymi się do ludzkości zamiarami Chrystusa, a jednocześnie nakaz moralny. Historycy krucjat odkryli nagle szczerość

16 Ruch krucjatowy a historycy

i pobożność współczesnych im ludzi, wyznających ideologię bardzo podobną do ideologii propagowanej przez przedmiot ich studiów - średniowiecznych apologetów. Kiedy historykom otwarły się oczy, dostrzegli wreszcie słabość argumentów przekonujących, że krucjaty podejmowano głównie z powodów materialnych. Jaśniejsza stała się wątłość dowodów, przy których obstawali. Awanturniczy młodsi synowie

zaczęli w końcu schodzić ze sceny. Zdaje się, że niewielu historyków chce w nich dłużej wierzyć. Historycy byli zatem przygotowani na zaakceptowanie poglądu, że wielu, być może najwięcej krzyżowców kierowało się innymi motywami, nie wyłączając idealizmu. To zmusiło ich do konfrontacji z ideami krucjatowymi i do próby ich zrozumienia. Ponowne zainteresowanie ideologią po raz pierwszy wyraziło się w badaniach nad motywacjami biedaków, którzy byli ważnym elementem wczesnych krucjat i od czasu do czasu łączyli się podczas buntów ludowych w XIII i XIV wieku. Lecz zainteresowanie biednymi krzyżowcami, które było oczywiście także wyrazem entuzjazmu dla ruchów masowych, typowym dla lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, zaczęło zanikać, gdy tylko stało się jasne, jak niewiele informacji uda się kiedykolwiek zebrać na ich temat. Praca w większości zaczęła się koncentrować tam, gdzie istnieją świadectwa, a mianowicie na abstrakcjach ludzi wykształconych: kanonistów i teologów, na pomieszaniu pojęć i uprzedzeniach szlachty i rycerstwa, oraz na argumentacji papieży i kaznodziejów, którzy byli mediatorami między tymi dwiema grupami. Do istoty pracy umysłowej należy fakt, że większa wiedza i lepsze zrozumienie rodzą tyle samo pytań, na ile odpowiadają. A przecież w dziejach studiów nad krucjatami dość prędko wypłynęło znów główne, drzemiące od pewnego czasu pytanie: Czym była krucjata? Należy przyznać, że pojęcie krucjaty nie jest łatwe do zdefiniowania. Ruch ten trwał bardzo długo, poglądy i kursy polityczne zmieniały się; na przykład rozwój lig krucjatowych był przystosowaniem ruchu krucjatowego do narodzin państwa narodowego. Ruch krucjatowy objął ludzi każdego zakątka Europy Zachodniej i wszystkich klas społecznych, trudno więc oczekiwać podobieństwa postaw. Przyciągał zarówno intelektualistów, jak i ogół, dlatego też stajemy w obliczu wielu idei, począwszy od tych najbardziej wzniosłych do najbardziej prymitywnych, od szczytów teologii moralnej aż do nizin krwawych potyczek antysemickich. Idee odzwierciedlały skrajne punkty widzenia, ponadto oddziaływały na siebie. Ruch krucjatowy był dobrowolny, dlatego też papieże i kaznodzieje musieli nadać teologii bardziej popularny, ludowy wymiar. Nie było zresztą nic niezwykłego w tym, że ludowe wyobrażenia dołączyły do oficjalnej nauki Kościoła. Na przykład krucjaty musiały mieć formalnie charakter obronny chrześcijanie nie powinni bowiem toczyć wojen w celu nawrócenia - lecz ludzie uważali powszechnie, że chrześcijaństwo musi być "krzepką" religią, dlatego też pierwiastki misyjne coraz to przenikały myśl i propagandę krucjat. Historycy byli zgodni co do tego, że krucjata to święta wojna, ogłoszona przez papieża w imię Chrystusa. Ci, którzy w niej walczyli, czy też znaczna ich część, złożyli szczególnego rodzaju śluby i cieszyli się pewnymi ziemskimi i duchowymi przywilejami, szczególnie odpustami. Lecz jaki był status uczestników krucjat skierowanych nie do Ziemi Świętej, ale w inne strony? Jak wiadomo, krucjaty zwoływane przez papieża w imię Chrystusa, prowadzone przez krzyżowców, którzy złożyli śluby i cieszyli się specjalnymi przywilejami i odpustami, miały miejsce nie tylko na Wschodzie, ale również w Europie, walczono nie tylko z muzułmanami, ale również z poganami, heretykami, schizmatykami, a nawet z katolickimi przeciwnikami papiestwa. Czy wszystkie

iii Ruch krucjatowy a historycy 17

spośród nich były prawdziwymi krucjatami? Czy walki poza Wschodem były odstępstwem lub co najmniej wypaczeniem oryginalnej idei, które należałoby sklasyfikować oddzielnie? Chociaż wielu historyków nie wyjaśnia swych autorytatywnych sądów, opowiadających się za takim lub innym podejściem, ten problem był i jest bardzo istotny. Z jednej strony pluraliści, szerzej ujmujący ruch krucjatowy, biorą pod uwagę wiele źródeł, których czytaniem tradycjonaliści o węższym spojrzeniu nie chcieliby się prawdopodobnie zanudzać. Z drugiej strony, polityka papiestwa w stosunku do krucjat nabiera odmiennego charakteru, jeśli uznać, iż papieże manipulowali strategią realizowaną na różnych teatrach wojny. Te nawet jeśli nie były równorzędne - wszyscy przecież zgadzali się z tym, że krucjaty na Wschodzie były o wiele bardziej prestiżowe i stanowiły skalę porównawczą dla innych-to przynajmniej były podobne jakościowo. Jedna droga, być może jedyna posuwająca do przodu problem krucjat, to odpowiedź na inne, zwodniczo proste pytanie. Co myśleli o krucjatach im współcześni? Krucjata zaistniała, gdy została ogłoszona przez papieża. Nie ulega wątpliwości, że papieże, przynajmniej oficjalnie, nie dokonywali szczególnego podziału ważności między poszczególnymi teatrami wojny. Pozostaje jednak sporne, jak dalece byli w kontakcie z chrześcijańską opinią publiczną. Kłopot w tym, że same świadectwa historyczne okazały się ulotne. Krytyki krucjat nie kierowanych na Wschód były nieliczne i trudno jest obecnie powiedzieć, na ile były one reprezentatywne, gdyż prawie każda z nich miała własną sprawę do załatwienia. U dostojników Kościoła, takich jak kardynał - kanonista Ho-stenzjusz czy też mnich z opactwa świętego Albina Mateusz z Paryża, można znaleźć okazjonalne wzmianki na temat niezadowolenia z powodu wzywania do tego drugiego rodzaju krucjat. Lecz jaką wagę należałoby przypisać t świadectwu? Jak dalece jest ono zrównoważone przez ogromną liczbę ludzi, którzy stanęli na wezwanie krzyża? Jak powinno się potraktować opisy, takie jak ten przekazany przez Jakuba z Yitry, dotyczący "zdalnego" obsesyjnego zainteresowania świętej Marii z Oignies krucjatą przeciwko albigensom? Maria miała widzenia, w których Chrystus podzielał jej zaniepokojenie szerzącą się w Langwedocji herezją. "Chociaż znajdowała się tak daleko, widziała święte anioły radujące się i zabierające dusze zmarłych (krzyżowców) do niebiańskiej szczęśliwości z pominięciem czyśćca." Marię ogarnął taki zapał, że z trudem powstrzymała się od podróży do południowo--zachodniej Francji. W 1953 roku Giles Constable wykazywał, że wojska drugiej krucjaty walczące na Wschodzie, w Hiszpanii i na Elbie były postrzegane przez współczesnych jako oddziały oderwane od jednej armii, lecz dziesięć lat później Hans Mayer zakwestionował traktowanie alternatywnych krucjat jako autentycznego wyrazu ruchu krucjatowego. Uczony przyznawał, iż papieże i kler pozornie pragnęli, aby tak było, sugerował jednak, że była to postawa raczej dyplomatyczna. W swych Krucjatach (po raz pierwszy

opublikowanych w Niemczech w 1965 roku, w Anglii natomiast w 1972) zdefiniował on ściśle krucjatę jako "wojnę, mającą na celu zdobycie i utrzymanie chrześcijańskiej dominacji nad grobem Pana naszego w Jerozolimie; jest to zatem jasno określony cel, który pod względem geograficznym może być ograniczony do określonego regionu." Helmut Roscher cztery lata później, a Jonathan Riley-Smith w 1977 roku opowiedzieli się za złożoną definicją krucjat. W 1983 roku zagadnienie to wywołało burzliwą dyskusję na pierwszej konferencji The Societyfor the Study ofthe Crusades and the latin East (Towarzystwa do spraw Badań nad Krucjatami i Łacińskim Wschodem). Następnie beth Siberry wykazała, że dwunaste- i trzy18 Ruch krucjatowy a historycy

nastowieczne krytyki alternatywnego ruchu krucjatowego są o wiele mniej reprezentatywne niż przypuszczano. Norman Housley, czołowy zwolennik pluralistycznego podejścia do tematu, przeprowadził pełną analizę krucjat politycznych we Włoszech, ukazując, do jakiego stopnia były one zintegrowane z całym ruchem krucjatowym. On również napisał pierwsze dzieło o całym ruchu krucjatowym XIV wieku, jak również pierwszą pełną pluralistyczną historię późniejszych krucjat. Początkowo pluraliści chcieli przede wszystkim wskazać, co sprawiło, że papieże i masy wiernych mogli traktować wszystkie krucjaty jako takie same. Jednakże nabrawszy pewności siebie, zaczęli sugerować, że różnice w rozmaitych przejawach ruchu krucjatowego były tak samo ważne jak podobieństwa. Wtedy też pluraliści zaczęli pracować nad nakreśleniem nieco bardziej złożonego obrazu ruchu krucjatowego. Krzyżacy odbywali w XIII i XIV wieku "wieczną krucjatę" na terenach nadbałtyckich. Nie potrzebowali w tym celu żadnych powtarzających się i szczegółowych papieskich proklamacji. Na Półwyspie Iberyjskim ruch krucjatowy był dużo silniej niż w innych miejscach kontrolowany przez władców, szczególnie królów Kastylii. W tym samym czasie, kiedy spierano się o definicję krucjat, coraz więcej historyków zaczęło spoglądać w stronę Zachodu. Częściowo stało się tak za sprawą zainteresowania europejskimi teatrami wojny, lecz ważniejsze wydają się być dwa inne czynniki. Po pierwsze, zdano sobie sprawę, że ogromna część materiałów źródłowych nawet z lepiej opracowanych okresów, czyli XII i XIII wieku - nigdy nie została wykorzystana. Powszechnie pomijano europejskie archiwa zakonów rycerskich na rzecz bogatszych zbiorów wschodnich. Nie zważano przy tym na oczywisty fakt, że zakony walczące na Wschodzie: templariusze, joannici, krzyżacy oraz późniejsze państwa zakonne na Rodos, w Prusach i na Malcie były zależne od pieniędzy, materiałów i siły roboczej napływającej do nich z zachodniej Europy, gdzie zawsze przebywała większość braci. Pewne zainteresowanie życiem religijnym zakonów zaczęło się wraz z odkryciem, iż wojskowa czy też szpitalna służba w Palestynie lub na Rodos były sprawami marginalnymi w stosunku do zarządzania posiadłościami i zakonnego żyda w europejskich komandoriach, przeoratach i siedzibach prowincjałów.

Właśnie tam wielu braci znalazło spełnienie w życiu zakonnym. Było więc sprawą naturalną, że pojawiła się grupa historyków, z Alanem Foreyem, Michaelem Gerversem i Anne-Marie Legras, która zajęła się posiadłościami zachodnich zakonów. A zatem był to cały materiał dotyczący krzyżowców, zawarty w przywilejach i aktach państwowych, który na ogół pomijano aż do chwili, gdy zwrócił na nań uwagę Giles Constable. To ogromny materiał. Na przykład, co najmniej jedna trzecia znanych dotąd uczestników pierwszej krucjaty, nie została wymieniona w spisie wyprawy, wzmianki o nich można znaleźć tylko w rejestrach. Drugi czynnik to rosnące zainteresowanie motywacją ludzi biorących udział w ruchu krucjatowym. Trudno doprawdy uniknąć podkreślania, że krucjaty były żmudne, dezorientujące, zastraszające, niebezpieczne i kosztowne dla uczestników, trudno też wytłumaczyć nieustanny, trwający przez wieki, entuzjazm wobec nich. Podłożem krucjat był jedenastowieczny ruch reformatorski. Wytworzył on siły, które prawdopodobnie znalazłyby wyraz w wojnach o wyzwolenie, niezależnie od sytuacji na Wschodzie. Nie ma wątpliwości, że rekrutację zrodziła prowadzona przez ludzi Kościoła ewangelizacja, zatem organizacja nauczania krucjatowego i głoszone kazania - a przynajmniej ocalałe do dziś przykłady - są teraz poddawane dokładnym studiom. Jeżeli nawet wielu krzyżowców kierowało się Ruch krucjatowy a historycy 19

ideałami, to z pewnością nie były one podobne do ideałów przyświecających dostojnikom kościelnym. Myśli i aspiracje szlachty i rycerstwa stały się żywymi kwestiami. Część historyków, wśród nich Marcus Buli, Simon Lloyd, James Po-well, Jonathan Riley-Smith i Christopher Tyer-man, zabrało się za te problemy i wskazało pewne kierunki dla dalszych badań. Jak wkrótce zobaczymy, w początkowych etapach ruchu bardzo ważnym czynnikiem wydaje się być wpływ rodzin, a zwłaszcza kobiet. U schyłku XIII wieku związki lokalne tworzone przez system senioratu, zawsze bardzo wpływowe, odgrywały jeszcze większą rolę. Religijność ludowa, istotna w społeczności o rozległych związkach rodzinnych, miała być może bardzo silny wpływ na początku, lecz do 1300 roku poważnie kształtowały ją idee rycerskie. Zmianom kierunku zainteresowania historyków towarzyszyło również powszechne rozszerzenie skali czasowej, w której prowadzili badania. Runciman omówił okres po 1291 roku na Trwałe świadectwo ruchu krucjatowego. Pierwsza strona propagandowego dzieła De praedicatione sancte crucis ("O pochwale Krzyża świętego") pióra Humberta z Romans, doświadczonego kaznodziei krucjatowego. Dzieło zostało napisane w latach 12651266, lecz wydrukowano je w Norymberdze dopiero w 1490 roku.

iii 20 Ruch krucjatowy a historycy czterd/iestu ostatnich stronach trzeciego tomu, kończącego się śmiercią papieża Piusa II w An-konie w 1464 roku. Natomiast Mayer, w ostatnim angielskim wydaniu swoich Krucjat, poświęca ruchowi po 1291 roku mniej niż stronę spośród 288. Jednakże współczesne studia nad krucjatami kończą się na 1521, 1560, 1580, 1588 i 1798 roku. Zawdzięczamy to przede wszystkim Kennethowi Settonowi. Jego dzieło The Papacy and the Lewant ("Papiestwo i Lewant"), obejmujące okres od splądrowania Konstantynopola aż do bitwy pod Lepanto w 1571 roku, wprowadza uczonych w materiały źródłowe dotyczące późniejszych krucjat. Jest teraz zupełnie jasne, że ruch krucjatowy nie pozostawał bynajmniej w kryzysie i w XIV wieku był niemal tak samo aktywny jak w XIII. Jeszcze bardziej zaskakujący okazał się ten ruch na początku XVI wieku. Wcześniejsi historycy współcześni czasami okazjonalnie czynili wzmianki o zawziętej walce Hiszpanów o Afrykę Północną w owym czasie jako o krucjacie, chociaż wydaje się, że używali tego terminu dość dowolnie. Setton udowodnił, że faktycznie była ona krucjatą. Napisał dalszy ciąg dziejów wypraw krzyżowych dla XVII wieku, dzięki temu uczeni mają teraz przewodnik po materiałach źródłowych, szczególnie po archiwach włoskich aż do 1700 roku. Z historią hiszpańskiego ruchu krucjatowego w basenie Morza Śródziemnego związany był los zakonnego państwa na Malcie, Rycerzy Szpitalników świętego Jana Chrzciciela, założonego przez cesarza Karola V jako placówka, która miała za zadanie blokować szlak morski z Konstantynopola do Afryki Północnej. Katalogi archiwów braci-ryce-rzy w La Valletcie zostały opublikowane, dzięki czemu wielu historyków zyskało cenny materiał źródłowy dotyczący tego małego, lecz ważnego państwa - ostatniego spadkobiercy ruchu krucjatowego - które przetrwało aż do 1798 roku. Jest pewne, że wkrótce na temat całości ruchu krucjatowego, przedtem ignorowanego, powstanie wiele solidnych prac naukowych. Cokolwiek dojrzewało pod powierzchnią czterdzieści lat temu, ogólnie przyjęta historia krucjat zajmowała się zwłaszcza zakrojonymi na szeroką skalę wyprawami na Wschód i łacińskimi osadami w Palestynie i w Syrii. Zainteresowanie większości historyków ruchem krucjatowym kończyło się na roku 1291, kiedy to, jak uważano, ruch miał się ku ostatecznemu schyłkowi. Od tego czasu temat krucjat rozciągnął się w czasie i przestrzeni, ponieważ jego charakter uległ zmianie, obejmując ponad siedem wieków i wiele różnych teatrów wojny. Wcześniej za najważniejsze uważano sprawy ekonomiczne, pro-tokolonialne i militarne. Teraz mówi się raczej o sprawach religijnych, prawnych i społecznych. Rośnie nacisk na badanie początków krucjat i długotrwałości ich siły napędowej. 2. Początki MARCUS BULL

Jego żądza krwi była w niedawnych czasach tak bezprzykładna, że d, którzy uważają siebie za naprawdę okrutnych, sq o wiek łagodniejsi mordując zwierzęta, niż on, gdy zabijał łudzi. Codzienną praktyką jest udowadnianie ofiarom, że są winne zbrodni, a następnie dobijanie ich starannie mieczem. On jednak czynił inaczej. Zarzynał swe ofiary, zadając im przy tym nieopisane tortury. Kiedy zmuszał swych więźniów kimkolwiek oni byłi - do płacenia okupu, kazał ich wieszać za jądra - czasami nawet czynił to własnoręcznie. Niekiedy ofiara była zbyt ciężka, wówczas dało rozrywało się, a trzewia wydobywały na zewnątrz. Inni byli wieszani za kciuk lub intymne części ciała z kamieniem przywiązanym do ramion. Sam przechadzał się pod swoimi powieszonymi ofiarami, a kiedy nie zdołał wydrzeć im tego, co w rzeczywistości do nich nie należało, zwykł był tłuc ich ciała pałką tak długo, aż w końcu obiecywałi mu to, czego pragnął, albo umierali w męce. Nikt nie wie, ile właściwie osób zakutych w łańcuchy zginęło w jego lochach z głodu, chorób i fizycznego wycieńczenia. Autorem tego żywego opisu, pochodzącego z 1115 roku, jest Guibert z Nogent, opat małego klasztoru leżącego blisko Laon w północno--wschodniej Francji. Autor przedstawia wizerunek wpływowego lokalnego wielmoży, Tomasza z Marie. Oprócz zacytowanego fragmentu Guibert pisał na temat Tomasza jeszcze więcej, w tym samym duchu, z mieszaniną słusznego oburzenia i pełnej zdumienia fascynacji, wahającej się od surowego realizmu do anatomicznego absurdu. Z punktu widzenia pierwszej krucjaty opis jest bardzo interesujący, gdyż kariery tych dwóch mężczyzn były ze sobą związane. Guibert był autorem długiej kroniki krucjaty. Mała liczba zachowanych manuskryptów sugeruje, że dzieło to było mniej popularne niż kilka innych historii pióra mu współczesnych, jednakże jest ono istotnym źródłem dla dzisiejszych historyków, czego nie najbłahszym powodem jest, że Guibert próbował uszczegóławiać fakty - jego informacje pochodziły z drugiej ręki - wyjaśniając doświadczenia krzyżowców w uczonych terminach teologicznych. Tomasz natomiast był jednym z uczestników wyprawy. W czasie ekspedycji zyskał sobie bardzo dobrą opinię, a Guibert próbował wszystko przekręcić twierdząc, że To-

Beaugency, niedaleko Blois. Od początków XI wieku liczba fortyfikacji w Europie poważnie wzrosła. W czasie pierwszej krucjaty budowle z kamienia zaczęły wypierać konstrukcje drewniane i ziemne. Beaugency to wczesny przykład tego, jak kamienne zamki mogły ucieleśniać i ukazywać potęgę wojskowych elit społecznych. masz zwykł polować na pielgrzymów udających się do Jerozolimy. Często przedstawiano Tomasza w roli archetypu barona-rozbójnika z jedenasto- i dwunasto-wiecznej Europy, swego rodzaju nieokiełznane zagrożenie społeczne, które rozszerzyło się wraz z osłabieniem rządów i niewielkim respektem wobec

Konieczny był obraz brutalności nadmiernej i bezmyślnej.królewską. dalekie od zagrożenia dla społeczeństwa. Na przykład około 1100 roku pewien rycerz z Gasko-nii modlił się w klasztorze w Sorde. zdolność do walki oraz perspektywy dynastyczne. Tomasz i Guibert. przydało pewnej stabilności temu obszarowi Francji. aby Bóg umożliwił mu schwytanie mordercy brata. Innymi słowy. Walki arystokratów rzadko ograniczały się do wendety. ponieważ prymitywne. Brutalność była tak powszechna. którym udowodniono winę. przepełniony uczuciem wdzięczności do Boga. Można też dowodzić. Tyranizowany przez wrogiego mu ojca i macochę uznał. Przemoc była powszechna. Jest to jednak opinia krzywdząca. Traktowany jako rodzaj reportażu. pełnego przemocy świata. musiał wraz z nim uczestniczyć w tym dziele. Rycerz mściciel. zmasakrowano mu twarz. pisemny portret pióra Guiberta jest jawnie tendencyjny i wyolbrzymiony. Gui-bert nie mógł przedstawić go jako osobę tylko brutalną. to znaczy chłopom. Częste były przypadki wendety między rodzinami i wewnątrz nich. które. wpływała na wiele aspektów codziennego życia. która powodowała szerokie skutki. Na przykład spory prawne często rozwiązywano przez pojedynki lub bolesne a niebezpieczne sądy Boże. obaj działający w ruchu krucjatowym.moralizatorstwa Kos'cioła. . ale każdy na zupełnie innych zasadach. lecz skuteczne działania wojenne regularnie kierowano przeciwko majątkom przeciwników. złożył zakrwawioną broń i zbroję ofiary w pobożnym darze mnichom z Sorde. który. biskupią iii Początki 23 i zwyczajową . że mogła stać się rytuałem. żyli w społeczeństwie. jak wierzył. co pozostawało w niezgodności z tradycyjnym naciskiem na wynagradzanie ofiar bądź ich rodzin. Ten fakt jest drobnym. że musi walczyć o kontrolę nad zamkami. Mordercę schwytano w zasadzkę. W czasach pierwszej krucjaty coraz bardziej powszechne stawało się uśmiercanie i okaleczanie przestępców. lecz istotnym. ponieważ pośrednio ukazuje standardy normalnego zachowania. Problemy Tomasza zdają się być natury raczej dynastycznej niż psychologicznej. ziemiami i przywilejami. W ten sposób bezpowrotnie zniszczono jego prestiż. że energiczne sprawowanie władzy feudalnej przez Tomasza. obcięto dłonie i stopy oraz wykastrowano. że średniowieczny Kościół nie potrafił zachować dystansu wobec otaczającego go. na którym współzawodnictwo między rozmaitymi rodzajami władzy sądowniczej . wobec którego staje współczesny obserwator zajmujący się środkowym średniowieczem. w którym przemoc była endemiczna i sama w sobie niezauważalna. zwierzętom gospodarskim. były jego prawowitym dziedzictwem. wedle których sądzono notoryczne wykroczenia. Jest to być może najpoważniejszy problem. przykładem na to.mogło stać się źródłem nieporządku. Chcąc skutecznie oczernić Tomasza. Prawdziwe znaczenie opisu leży właśnie w tej przesadzie. jak wierzył. plonom i zabudowaniom. a ci je przyjęli.

na których chrześcijaństwo łacińskie stykało się bezpośrednio ze światem muzułmańskim. gdyż reakcje na przemoc w drobnych szczegółach zależały od wartościowań moralnych. Najistotniejszym elementem w średniowiecznym stosunku do przemocy był wybór. w oderwaniu od kontekstu: przemoc była uprawomocniona w mniejszym lub większym stopniu stanem umysłu tych. Na Sycylii wojownicy normańscy. Różne terminy. Wzorcową postawę. wywodzącą się od Augustyna. Kościół w gruncie rzeczy traktował przemoc w taki sam sposób. Alfonsa VI. Zapewniało to znaczną elastyczność ideologiczną. Kulminacją tego procesu miałby być okres rozkwitu krucjat. Reakcja zależała od kontekstu. Świeckie społeczeństwo wiedziało to instynktownie za każdym razem. Czy na przykład jeden rycerz jest dość spokrewniony z drugim. kiedy musiało ocenić czyjeś zachowanie. w odniesieniu do których analizowano przypadki przemocy i wypowiadano się na ich temat były dziedzictwem prawa rzymskiego. które wasal winien był swemu panu? Czy czyn danego przestępcy zasługuje na egzekucję. Starego i Nowego Testamentu i pierwszych ojców Kościoła. gdyż w każdym okresie jednostki i instytucje były w stanie zmieniać swe podejście do przemocy. Kościół mógł aktywnie interesować się walkami toczonymi na wielu frontach. że moralnej wartości czynu nie można ocenić badając jedynie czyn. Jej sednem jest twierdzenie. i czy ów przestępca został osądzony przez odpowiednią władzę? Jak niebezpieczne musi być położenie rycerza w bitwie lub jak ciężka sytuacja obleganego zamku. można też odnaleźć w późniejszych wiekach. aby usystematyzować i nadać spójność problemom wiążącym się z przemocą. leżące na północy chrześcijańskie państewka. który zezwalał na ten czyn. czy jako potencjalna ofiara? Czy służba wojskowa w czasie danej kampanii należy do kontraktowych obowiązków. szczególnie świętego Augustyna z Hippony (354-430). którzy byli za nią odpowiedzialni. opartych na niezliczonej ilości zmiennych czynników. Największym sukcesem było zdobycie przez króla Leonu-Kastylii. łącznie z obszarami. niegdyś stolicy królestwa Wizygotów. . celami do osiągnięcia oraz kompetencjami jednostki lub organu. Druga połowa XI wieku to okres ekspansji łacińskiej. uczyły się wykorzystywać momenty słabości Hiszpanii muzułmańskiej (AlAndalus). by znaleźć się w kręgu wendety czy to jako agresor. chociaż tradycja kościelnego Początki 24 nauczania i niemal wyłączność na słowo pisane w naturalny sposób umożliwiały mu śmielsze postępowanie na poziomie teorii i abstrakcji niż świeckim. Poza wszystkim. Kościół posiadał odpowiednie środki. Na Półwyspie Iberyjskim małe. że we wczesnych wiekach chrześcijaństwa Kościół był nastawiony pokojowo. aby bez ujmy na honorze można było się poddać? Lista tego rodzaju pytań może być bardzo długa. zniszczonej przez najeźdźców arabskich i berberskich w VIII wieku.Historycy zwykli uważać. Uporządkowanie tych postaw w sposób liniowy jest jednak praktycznie niemożliwe. w 1085 roku miasta Toledo. jednak później zaczął przejmować wartości swych wojowniczych społeczeństw.

Należy zauważyć różnicę między hierarchami kościelnymi wyższej rangi. że dwa pokolenia przed pierwszą krucjatą główne autorytety Kościoła ujrzały w końcu Zachód jako organizm zaangażowany w jedną wspólną walkę. podbita przez Arabów w VII wieku. że rosną w siłę. którzy podejmowali decyzje polityczne i pewnego dnia wpadli na pomysł pierwszej krucjaty. niezależnie od odmiennych w każdym przypadku warunków. Śródziemnomorskie teatry wojny. ponieważ terminologia krucjaty jest często nieadekwatnie stosowana do wszystkich przypadków potyczek przed 1095 rokiem. wojny te miały charakter krucjat. przepojoną głęboką treścią religijną. że w powszechnym odbiorze ludzi apel papieża Urbana II z 1095-1096 roku spowodował swego rodzaju szok dla porządku publicziii Początki 25 Konni wojownicy w jedenasta wiecznej Hiszpanii. . faktyczne lub domyślne. które posiadały sieci szpiegowskie. ponieważ nie mogli uczynić wiele więcej nad dawanie wsparcia i nadziei na kierowanie trudnym zadaniem reorganizacji Kościoła na podbitych terytoriach. Ich wkład w chrześcijański sukces nie był decydujący. kiedy chrześcijanie i muzułmanie uważali. że jakoby pierwsza krucjata zakończyła serię wojen w XI wieku i była ich kulminacją. którzy dobrowolnie mieli w niej uczestniczyć. Walki w Hiszpanii i na Sycylii. i^s ^r Trzydzieści lat przed pierwszą krucjatą wzrosła częstotliwość i intensywność walk między muzułmanami a rzymskimi katolikami. Do nieprecyzyjnego użycia tego terminu przyczynia się teoria. choć nie były krucjatami. Oznaczały. gdyż wzmocniły w łonie papiestwa nastroje religijnej konfrontacji i wzmogły zainteresowanie prawnym statusem wojny. a świeckimi ludźmi. szczególnie papiestwa. musiała prędzej lub później przyciągnąć uwagę Kościoła.którzy stanowili już dominującą siłą na ziemiach południowych Włoch. łączył fakt. aby szerzej spojrzeć na chrześcijaństwo i jego problemy. Papieże na ogół wspierali tę ekspansję. W rezultacie Ziemia Święta. stanowiły jednak znaczące precedensy. wiedzę geograficzną i poczucie długiej tradycji historycznej wystarczające. Wiele faktów sugeruje. iż ziemie uprzednio chrześcijańskie były wyrywane spod kontroli niewiernych. wyparli stopniowo muzułmanów w latach 1061-1091. Ten punkt widzenia jest nie do przyjęcia. Jednak doświadczenia Hiszpanii i Sycylii były istotne. Perspektywa walki w rejonie basenu Morza Śródziemnego była widoczna tylko dla tych instytucji. a były dla Europejczyków "wprawkami" w zasadniczą krucjatę. Na ten punkt należy położyć szczególny nacisk.

że był zupełnie różny od wszystkiego. częściej odwoływali się do odległego i mitologizo-wanego świata Karola Wielkiego (zm. niż do wiele bliższych wydar/eń w Hiszpanii i na Sycylii. z rzadka usiłowali przedstawić ją w kategoriach kontynuacji i rozszerzania koniecznej walki z muzułmanami. 814) i jego cesarstwa frankijskiego. Widzimy tu większość najważniejszych elementów rycerskiego ekwipunku oprócz kopii. rozważając siłę przyciągania krucjat. Gdy jednak tak się działo. Należy zauważyć. Ówcześni komentatorzy. czego próbowano przedtem. ża< cłu on zoc dia ucz staA nie.ii nego: był odczuwany jako skuteczny właśnie dlatego. że i nie cjat choi pozi Rycerz na dwunastowiecznej płaskorzeźbie. rz te nć sb m zw fli tei ty nii Wl u\\ i n. że najczęściej . Ostrogi wskazują. że odpowiedź zachodnich Europejczyków na apel pierwszej krucjaty wynikała z rozwiniętej nienawiści do islamu i szePoczątki 26 5C S cdnzV Si d te c.

odzwierciedla się także w reakcjach na obecne konflikty polityczne na Bliskim Wschodzie i innych terenach. zawróconego przed wiekami z drogi ku Europie i cywilizacji chrześcijańskiej. co i na wydarzeniach na Wschodzie. W dzisiejszych czasach w popularnym odbiorze istnieje skłonność do rozważania krucjat w kategoriach wielkiego sporu między wyznaniami. co sprawiało. Ważnym elementem w takim podejściu pozostaje badanie tych cech religijnego. Co więcej. że muzułmanie są bałwochwalczymi politeistami. że ich sądy były często nadmiernie surowe. Przeważająca część krzyżowców pierwszej fali krucjat nigdy przedtem nie widziaPoczątki 27 la muzułmanów. gdy wierzono. Istniały tu z pewnością prymitywne stereotypy i nieporozumienia: przyjmowano. kiedy padł ich wierzchowiec. który mógłby motywować ludzi do podjęcia decyzji o porzuceniu swoich domów i rodzin. a nie na polu bitwy. że zapoznaw-szy się z metodami wroga krzyżowcy doświadczali mieszanych uczuć. czy rzeczywiście ich energiczni wrogowie nie są dalekimi krewnymi. Impet badań nad ruchem krucjatowym w ostatnich latach skupia przynajmniej tyle samo uwagi na ideach i instytucjach na Zachodzie. Większość rycerzy w czasie pierwszej krucjaty musiała bić się w taki sposób. a historie o pochodzeniu ludzi od biblijnych i mitycznych antenatów stały się sednem rozumienia przez Europejczyków tożsamości historycznej i wartości wspólnotowej. którzy jako pierwsi zdobyli doświadczenie w kontaktach ze światem muzułmańskim. nie był to tylko jałowy komplement. studia nad krucjatami w większej części zdominowali uczeni. lecz istniała także możliwość walki w pozycji stojącej. dokonali tego najprawdopodobniej w czasie zwykłej pielgrzymki do Jerozolimy. Jednak w przypadku pierwszej krucjaty taki sposób myślenia nie znajduje uzasadnienia. Takie postrzeganie związane jest ze współczesnymi formami wrażliwości na dyskryminację religijną. Byli tak poruszeni wyszkoleniem bojowym Turków. Obecnie jednak mediewiści pragną włączyć ruch krucjatowy w obręb rozległej historii cywilizacji zachodniej. kulturo- . Zwykło się uważać. którzy ujmowali zagadnienie krucjat z nastawieniem na problemy chrześcijaństwa wschodniego lub kultury muzułmańskiej.stosowaną metodą walki byta walka konna. Lecz takie pojęcia dalekie były od spójnego systemu przesądów. Znaczące jest to. W czasach. Natomiast o życiu proroka Muhammada krążyły bajeczne historie. Ci krzyżowcy. że zastanawiali się. że ruch krucjatowy działał na marginesie zachodnioeuropejskiego rozwoju historycznego: był on raczej serią egzotycznych i irracjonalnych epizodów o ograniczonym znaczeniu. aby kosztem niebezpieczeństw i wydatków ścigać wrogów w dalekich stronach. czymś w rodzaju zagubionego plemienia. napędzanego fanatyzmem religijnym. że cechy charakteru są przekazywane przez krew. roko pojętej kultury muzułmańskiej.

jakie zaszły około 1000 roku. Problemy Zachodu rozjątrzyły bolesne wojny domowe między członkami dynastii Karolingów.wego i społecznego doświadczenia Europy Zachodniej. które wyłoniły się z wolno i boleśnie popadającego w dekadencję zachodniego cesarstwa rzymskiego. wart jest naszkicowania w paru słowach. gdy ostatnim razem na wielką skalę próbowano w analogiczny sposób ustalić relacje między ośrodkiem władzy centralnej a regionami. we Włoszech. W najlepszym wypadku władze mogły mieć nadzieję na porozumienie z elitami. Lecz dziedzictwo Karolingów przyniosło tu ważną nowość. zgodnie z którą przesunięcie władzy królewskiej w IX i X wieku stanowiło wstęp do jeszcze donioślejszych zmian. że krucjata stała się możliwa? Jedna podstawowa cecha to całkowita militaryzacja społeczeństwa. ponieważ władza zaczęła się ponownie skupiać w rękach krewnych.potrafili rozwinąć i wykorzystać zachowane publiczne instytucje władzy. Idealnym układem dla władzy centralnej (zazwyczaj króla) i regionalnych dygnitarzy wojskowych było znalezienie wspólnego celu. po części dlatego. po części również dlatego. Od lat pięćdziesiątych XX wieku historycy rozwijają tezę. które czerpały swe bogactwo i władzę z kontroli nad terytoriami i zapewniły sobie status dzięki przewadze militarnej. mająca swe korzenie w długich wiekach rozwoju. Jaki zatem czynnik w Europie końca XI wieku sprawił. Od około połowy X wieku. będące pozostałościami . w Hiszpanii i w środkowej Europie. które mogą wyjaśnić entuzjastyczne zainteresowanie krucjatami. którzy zdominowali zachodnią Europę. że wielcy szlachetnie urodzeni "książęta" rozumiani jako "ci. zgodnie ze spojrzeniem "przekształceniowym". wielkie bloki regionalne.mediewiści francuscy zwą go mutationfeodale. że coraz rzadziej można było zdobyć łatwe ofiary. Ponieważ ten model wyjaśnienia . W średniowiecznej Europie z reguły nie posiadali wystarczających zasobów pieniężnych. którzy sprawują władzę" . były zdominowane przez arystokratyczne związki krwi. dla którego można by zharmonizować współpracę i pilnowanie własnych interesów.ustabilizował się jako ortodoksja. doświadczeń w zarządzaniu czy środków łączności. ukazując. dzierżącymi codzienną władzę na poziomie podstawowym. Jednostki polityczne. aby móc bez niczyjej pomocy narzucić społeczeństwu swą przewagę. łączące królów z wojowniczymi dynastiami tych obszarów. W VIII i na początku IX wieku królowie z dynastii Karolingów. które nierzadko z władzą centralną wiązały się jedynie pojęciowo. U zarania pierwszej krucjaty istnienie struktur społecznych w Europie było odległym dziedzictwem układu stworzonego wtedy. W ciągu IX wieku rytm ukierunkowanej agresji załamał się. W konsekwencji za-niknęły więzy lojalności i wspólnego celu. rozwinęli system polityczny mobilizujący społeczeństwo frankijskie do częstych wypraw wojennych w południowej Galii. W pewnym sensie życie polityczne po prostu wróciło do normy. że wobec ataków muzuł' Początki 28 manów i Wikingów zachodnia Europa musiała podjąć działania obronne. dominujących pod względem ekonomicznym i wojskowym. przekształceniem feudalnym .

Jest także jasne. ponieważ przypisuje się w niej późnym Karolingom (ostatni król z tej dynastii zmarł we Francji w 987 roku) więcej bezsilnej bezczynności niżby to wynikało ze świadectw historycznych. Wielu z nich zdobyło władzę. że władza na znacznych obszarach starego cesarstwa frankijskiego uległa całkowitej atomizacji. który poprosił o kupno daru Ducha Świętego. Na wieśniaków nakładano coraz bardziej uciążliwe opłaty i pańszczyznę.którą posiadali jako właściciele ziemscy . Niektórzy stawali się poddanymi pod presją wszechwładnych właścicieli. jak książęta Normandii i Akwitanii oraz hrabiowie Flandrii i Barcelony ostro zwalczali drobnych kasztelanów. Powtarzając w o wiele mniejszej skali wcześniejszą formę rozdrobnienia. Z . inni utrzymywali jednak prawa ziemskie i względną niezależność. że niedawno uczeni zaczęli sobie zadawać pytanie. na płaskorzeźbie przedstawiającej epizody z Dziejów Apostolskich 8. co było wymuszonym dowodem powodzenia możnowład-ców.proces o szerokich społecznych i politycznych reperkusjach. Jedenastowieczni reformatorzy atakowali praktykę świętokupstwa . Zamki.w naszej opinii . Uprzywilejowany dostęp do dworu zyskiwało się przez wasalstwo. lokalni możnowładcy rozkwitli. służące wolnej ludności danego rejonu. Warto zauważyć. model "prze-kształceniowy". akty przeniesienia praw własności ziemi i praw . zależy od interpretacji wydarzeń IX i X wieku. stały się narzędziami prywatnej potęgi arystokratycznej. Dwory przestały stanowić publiczne forum. że społeczny i ekonomiczny status tych. Różny był również los książąt: niektórzy. i zbyt negatywna.nabywania lub sprzedawania urzędów kościelnych . która z jednej strony jest zbyt dobrze ułożona (pod tym względem. symbolizowały stanowcze twierdzenie geopolityczne. Jeśli jednak zmianę w dokumentach można wytłumaczyć innymi czynniiii 29 Początki Święty Piotr strąca Szymona Maga. choć coraz częściej budowane z kamienia. jeszcze przeważnie drewniane. zajmującej się wymierzaniem sprawiedliwości i organizacją wojskową. same zaczęły ulegać odśrodkowym dążeniom pomniejszych dygnitarzy wojskowych. którzy uprawiali ziemię był bardzo różny. Jak się dowodzi. Przywileje. w XI wieku stają się wyraźnie mniej sformalizowane.najważniejsze źródła.8-24.polityki fran-kijskiej. że zakłada się w niej nierealistycznie ostre rozróżnienie między instytucjami publicznymi a prywatnymi). czy przyjęto odpowiedni punkt widzenia. Szczególnie po roku 1000 wzrosła liczba zamków. gdy byli przedstawicielami książąt w terenie.aby ograniczyć świeckie wpływy w Kościele. Przekształcenie z 1000 roku może nawet być iluzją. a bardziej rozwlekłe.z pozostałością władzy publicznej. To wyraźne odrzucenie tradycji interpretuje się zwykle jako symptom odwrócenia się od organizacji publicznej i systematycznej w stronę prywatnej i ad hoc prawnej . ponieważ łączyli siłę ekonomiczną .

Umożliwiała szeregom konnych wykonanie szarży wykorzystującej siłę rozpędu wierzchowca i jeźdźca. służyła zaznaczeniu odrębności jej właściciela. Wydatek ten stawał się możliwy dzięki wykorzystaniu nadwyżek produkcyjnych w obszernych posiadłościach ziemskich lub dzięki podjęciu zaszczytnej służby u bogatego pana. Taka broń była ważna z różnych przyczyn.być może przywileje dawnego rodzaju maskowały zmiany społeczne na dziesiątki lat i były ostatecznie uważane za niezbyt odpowiednie dla rozrastającego się i bardziej złożonego świata . która była ułożona pod pachą i wyciągnięta ponad głową konia. Przewaga ciężkiej kawalerii w . w jaki dokładnie sposób nowe interpretacje wpłyną na nasz iii Początki 30 obraz początków pierwszej krucjaty. który walczy konno. lecz w przesunięciu znaczeniowym zaczęło oznaczać jedynie tego. że studia nad okresem bezpośrednio poprzedzającym krucjaty zaczynają zmieniać swe oblicze. Za wcześnie na przewidywania. zbroi i broni. gdyż odważyli się raz jeszcze przemyśleć swe podstawowe założenia i ponownie zinterpretować dowody. Skuteczne rozwinięcie szyku zależało od dobrego przygotowania i umiejętności współpracy wśród rycerzy. Do XI wieku wojownika zwykło się nazywać miles (liczba mnoga milites). W ostatnich latach historycy pracujący nad IX i X wiekiem byli na ogół bardziej śmiali niż ich koledzy pracujący nad wiekiem XI. ostoję rzymskich legionów.zatem tezy "przekształceniowe" wymagają modyfikacji. która przerwała tamę. W klasycznej łacinie słowo to oznaczało wojownika pieszego. lecz jako najbardziej okazała i używana wyłącznie w bitwach konnych. Broń miała też znaczenie symboliczne: ciężka kopia nie była dla rycerza jedynym orężem. Do czasów pierwszej krucjaty rycerze nosili ciężką kopię. co sprzyjało powstawaniu grupowej solidarności.powodu tego nacisku na trzymanie się na uboczu rozwinęło się jednakże ponowne zainteresowanie rolą. W związku z tym zmieniły się także techniki prowadzenia walki konnej. Ogólnie rzecz biorąc. że historycy nie powinni odchodzić od tradycyjnego zainteresowania pewnym podstawowym aspektem jedenastowiecznego społeczeństwa: dominacją elity rycerskiej. wydaje się jednak dos'ć pewne. Z biegiem czasu termin miles nabrał nowych społecznych znaczeń ponieważ sugerował możność poniesienia wielkich kosztów zakupu wierzchowca. Nawet gdy uznajemy celowość ponownego przeanalizowania tych problemów. karni . jaką w chrześcijańskim społeczeństwie mogą prawowicie odegrać świeccy. Efekt przypomina wzbierającą rzekę. jest jasne. Pouczająca jest tu terminologia stosowana w kronikach i przywilejach.

w jakim chciałyby to pojmować późniejsze pokolenia. które jeszcze w większości nie potrafiło czytać. iż na jego życie poważnie wpłynęły modele ról monastycznych. Ponieważ zachodnia organizacja wojskowa. Inny wyjątek to Gerald z Aurillac (zm. jeśli nie dodawano do tego imponujących przymiotników. Po pierwsze. W tym okresie niewielu świeckich ludzi uznawano za świętych. której zainteresowania i grupowa świadomość tworzyły ogromną kulturową siłę. Wysoko urodzeni nie uważali całkowitej identyfikacji z towarzyszami broni o niższym statusie za stosowną. trzeba unikać anachronicznych i nadmiernie romantycznych skojarzeń. przełamującą bariery języka. kiedy rozważa się stopień rozwoju osiągniętego przez rycerstwo w ostatnich latach XI wieku. Lecz pierwsza krucjata nie była wpraw-ką rycerskości w takim sensie. która miała pomóc krzyżowcom. mających na celu scementowa-nie etosu wspólnego dla wszystkich rycerzy. Co znaczące. Nie było też jasno ustalonych rytuałów pasowania. . które sugerują. Po drugie. Rycerstwo średnioGrzeszność świeckich. Zaczynało się dopiero rodzime przedstawianie rycerskości w pieśniach. uważano. była w skomplikowany sposób powiązana z szerokimi ekonomicznymi i administracyjnymi strukturami. gdy zostali poddani ogromnej presji fizycznej i psychicznej . Z tych ostatnich wielu było w trzecim lub czwartym pokoleniu potomkami chłopów. honoru i umiejętności jazdy konnnej. hrabia ze środkowej Francji. W tym leży skuteczna moc zwartości.vt e • wieczne skłania do wywoływania ponętnych obrazów rycerskiej waleczności i dwornych manier. Należy zauważyć dwie istotne sprawy. Co znaczące. Nie istniał również system heraldyczny: jest to ważna okoliczność.czasie bitew była zarazem przyczyną i konsekwencją ich wysokiego społecznego i ekonomicznego statusu. jak w większości preindustrialnych społeczeństw. panowie i książęta na ogół niechętnie zlecali opisywanie siebie jako milites. dominacja konnych rycerzy nie oznaczała całkowitego odrzucenia potencjalnego wkładu innych osób w działania wojenne. Md 31 Początki . zważywszy rolę obrazów w dostarczaniu informacji społeczeństwu. W1095 roku była ona jeszcze w powijakach. Trudno było też oczekiwać. zachowania i barwnego stylu międzynarodowej "kadry" rycerskiej. Wielcy panowie i skromni milites trwali razem w uprzywilejowanej kulturze wojowniczej siły. w 909 roku). Lecz pełen rozwój idei rycerskiej przypadł na wiek XII i późniejsze. Wyjątkiem byli niektórzy królowie i królowe. aby działały w odosobnieniu. nie można było odciąć znacznych sił kawalerii od ich kulturowego i społecznego środowiska. że czuli się oni częścią zmilitaryzowanego społeczeństwa. majątku i statusu społecznego.

Zważywszy na to przekonanie. czy po prostu rezultatem czysto przypadkowego rozwoju historycznego. papieża Grzegorza VII (10731085). niechęć do wprowadzania zbyt szybko wielu zmian może być uzasadniona jako pragnienie mądrego zarządzania Bożą opatrznością. następnie pozostająca w opozycji do jego syna Henryka IV. często była karykaturalnie przedstawiana jako dogmatyczny i obojętny tradycjonalizm. wstrząs może być olbrzymi. jakich Zachód miał do ofiarowania. Gdy jednak siły dążące do zmian obejmują też czynniki z samej hierarchii kościelnej. którzy modlili się za jego pomyślność. że ich Kościół jest nie tyle "zgromadzeniem". Mogłoby się wydawać. że siły krucjatowe nie powinny być obciążone zbyt wieloma nie-walczącymi. która została utworzona dzięki ludzkiej inicjatywie. aby wyzwolić Jerozolimę. Tylko nieliczne armie średniowieczne potrafiły obyć się bez kobiet. raczej niesprawiedliwie. że jej rola polega na podejmowaniu działań hamujących siły dążące do zmian. Jeśli zaistniała taka potrzeba. gdyż oni byli najlepszymi żołnierzami. którą trafnie uznali za znakomicie nadającą się do ich programu wyeliminowania nadużyć z Kościoła. każdy z nich mógł walczyć. zaspokajających rozmaite potrzeby żołnierzy. Działanie .Armie potrzebowały służb pomocniczych. Kiedy papież Urban II zawezwał ludzi. płatnerzy i kucharzy. kowali. Od lat czterdziestych XI wieku grupa reformatorów. posiadający specjalne umiejętności posługiwania się łukami i bronią służącą do walki wręcz. myślał przede wszystkim o milites i był świadomy. Byli też niezbędnym rdzeniem. że istnieje jako bezpośrednia i nieunikniona konsekwencja zamierzeń powziętych przez Boga wobec rodzaju ludzkiego. Z historycznego punktu widzenia hierarchia kościelna uważała. mimo że. Rozpoczęcie pierwszej krucjaty umożliwiła rewolucja. najpierw popierana przez cesarza niemieckiego Henryka III. lecz jej korzenie głęboko tkwiły w tym. Kościół jest raczej "apostolski". że nie sposób wykluczyć wszystkich uczestników nie-rycerzy. To właśnie zdarzyło się w drugiej połowie XI wieku. czyli parobków. od imienia jednego z jego najbardziej energicznych i głośnych rzeczników. jak Kościół postrzegał sam siebie. wokół którego mogły sprzymierzyć się efektywnie armie. przejęła kontrolę nad papie-stwem . służących. W armiach znajdowali się też żołnierze piesi. Dzięki temu można lepiej zrozumieć szeroki odzew na apel wzywający do pierwszej krucjaty. a przez nich duchowieństwu późniejszych pokoleń. że oczywistym sposobem jest przechwycenie władzy na samym szczycie. co znaczy.instytucją. W wojsku służyli także księża. Program reformatorów jest często znany jako reforma gregoriańska. okazało się. Katolicy wierzą. którym na ogół przypisywano pochodzenie z dołu. Wskazał szczególnie na milites. która od połowy XI wieku stała się udziałem Kościoła na Zachodzie. Powyższa postawa. takich jak intencje przekazane przez Chrystusa apostołom. jak to papież jasno wyraził w swych zachowanych do dzisiaj oświadczeniach. lecz metody reformatorów w rzeczywistości poszły w stronę iii Początki 32 przeciwną do drogi zwykle prowadzącej Kościół ku częściowej odnowie. instytucją.

które już stało się podatne na papieskie inicjatywy. ciała kolektywnego wsparcia. Poniżej: Papież Urban U w drodze do Clermont. jak również ingerencję świecką w funkcjonowanie kościołów i mianowanie na kościelne urzędy. trzy tygodnie przed otwarciem synodu w Clermont. aby łączono ich z mnisią świętością i ich aktami orędownictwa. Jednak przed latami dziewięćdziesiątymi XI wieku dokonano ważnego i trwałego kroku wyjściowego. szczególnie członków klas rycerskich. uzbrojeni w nadzorcze i dyscyplinarne uprawnienia.wszystko to służyło nadaniu działaniom Kościoła większej konsekwencji. nacisk na prawny autorytet papieża . W tym celu papiescy legaci. Takie klasztory. jak ten we Fleury. którzy życzyli sobie. był w stanie zmobilizować zasoby. edukacyjne osiągnięcia duchownych i ich kompetencje w zakresie wypełniania obowiązków obejmujących sakramenty. Do czasu pierwszej krucjaty wojownicy konni tworzyli elitarne jednostki zachodnich armii. Papież (po lewej) święci główny ołtarz nowego kościoła w opactwie Cluny 25 października 1095 roku. kiedy papież Urban II rozpoczął pierwszą krucjatę. rady będące rutynowym miejscem zebrań starszych dostojników kościelnych. rozrastające się i lepiej zorganizowane zbiory prawa kanonicznego (kościelnego). bogaciły się dzięki darom świeckich. i umiejętności porozumienia się wielu pojedynczych kleryków i wspólnot religijnych. liturgię i duszpasterstwo. Na pełne wyniki reformy administracyjnej trzeba było czekać aż do XII i XIII wieku. Początki 35 Walka z grzechem: kościół klasztoru Saint-Benoit-sur-Loire (Fleury). Jednak w drugim rzędzie ambicje reformy gregoriańskiej dotyczyły także spraw organizacji kościelnej. stoją rzędem za nim. regionalnym i lokalnym. Pod tym względem cele reformatorów dotyczyły głównie spraw kultu. Opat Hugon z Cluny stoi wraz ze swymi mnichami z drugiej strony ołtarza.odbywało się na dwóch uzupełniających się poziomach. W jego następstwie. . Członkowie świty towarzyszący mu w czasie podróży do Francji. dążyły do oczyszczenia Kościoła. szczególnie seksualne zachowania kleru. tak aby mógł on stanowić zadowalający ośrodek rytuału religijnego. w tym sześciu starszych duchownych. Zwolennicy papieża Grzegorza VII zwrócili uwagę na aspekty postępowania Kościoła: moralność. Tak jak w przypadku rządów świeckich. entuzjazm Powyżej: Militaryzacja społeczeństwa: uzbrojeni rycerze konni na ilustracji z jedenastowiecznego włoskiego manuskryptu. podobnie dominowali w życiu ekonomicznym i społecznym. wiecznym problemem było zgranie działań na szczeblach centralnym.

gdyż wartość moralną uważano za funkcję zewnętrznego sposobu postępowania. Spójność społeczna była więc podtrzymywana dwojakim postępowaniem: grzeszników zawstydzano przez izolację. Takiemu podejściu sprzyjało przekonanie. Zagadnienie to jest szerokie. które przedstawiano jako dobrowolne przedsięwzięcie. że jej odbycie miało być nabożnym aktem pielgrzymki. ile myśli i słowa. w których praktycznie wszyscy żyli w dokładnie zasklepionych i introspekcyjnych grupach.mogli mieć nadzieję. że uda im się uniknąć rozlicznych pułapek codziennej egzystencji.wyrażony zarówno tym.żyjący w celibacie kler. Wspólnoty znalazłszy się w bezpośredniej bliskości. jak i tym. iż anormalne zachowanie naraża na szwank solidarność grupową. że wiele cech. jest produktem kontrreformacji. Kultura religijna średniowiecznej Europy może się wydać współczesnym obserwatorom dziwna: trzeba jednak zdawać sobie sprawę. mnisi i mniszki . musiały narzucić sobie reguły. jak mogły one być odkupione przez akty pokutne . Ogromna czujność w prowadzeniu się była zupełnie naturalna dla środowisk społecznych. jeśli nie weźmiemy pod uwagę jego przymusowego wpływu na życie ludzkie.można uznać za mechaniczny. 'Siła przyciągania krucjaty polegała na tym. Żaden aspekt ludzkiego zachowania i interakcji społecznej nie był wolny od skazy grzeszności. Niemniej jednak można wyodrębnić kilka spraw pomocnych do wytłumaczenia atrakcyjności krucjat. Podstawową cechą dążeń religijnych ludzi w owym okresie było ich uwarunkowanie przez reakcje na grzech i ocenę jego konsekwencji. publicznym potępieniem i zrytualizowa-ną poprawą. Uważano. Świeccy szanowali i wspierali wspólnoty klasztorne. których życie rozmyślnie płynęło w ściśle regulowanych i nietypowych ze społecznego punktu widzenia otoczeniach . Około 1100 roku zaczęto się skłaniać ku poglądowi. Jedynie ci. jak definiowano grzechy. 36 Początki Lecz w sensie duchowym działania cały czas wyrażały przynajmniej tyle. dopuszczających bardzo mało prywatności albo wcale. Szczególnie sprzyjali temu mnisi. gdyby wielu Europejczyków nie 'pragnęło odpowiedzieć na wezwanie. . Umacniano w nich poczucie winy. którzy nadawali ton jedenastowiecznej pobożności. uważanych dzisiaj za znamienne dla katolicyzmu. że najważniejszą częścią wyrażenia pobożności jest nastawienie duchowe. eremici. że grzechy to jeden ze sposobów naruszenia równowagi małego światka wspólnot. wykorzystując przy tym do zatwierdzania norm siłę zgromadzenia. Taki nacisk na czyny .Kaznodzieje krucjaty na próżno strzępiliby sobie języki.

Wiara w fizyczną prawdziwość straszliwych męczarni w piekle wzmacniała przekonanie.Pierwsza krucjata została więc ogłoszona w czasie. aby wejść do nieba. do poczucia miejsca. Sami święci byli śmiertelni. takie jak pielgrzymka czy krucjaty. że w niebie po dniu Sądu Ostatecznego będą mieszkały tylko osoby wolne od seksualnego popędu. Na tej stronie: Sąd Boży: Zmartwychwstanie w dniu Sądu Ostatecznego. że czyny człowieka dokonane za życia będą miały wpływ na jego przeznaczenie wieczne. Idea. dopóki byli przekonani o jego rzeczowej dokładności. dlatego też mieli wzgląd na ludzkie ograniczenia. że ich virtus . obejmującą cierpienie o wiele silniejsze niż jakiekolwiek uczucie doświadczane za życia. Kolejną godną uwagi cechą średniowiecznej kultury religijnej jest jej głębokie przywiązanie Początki 37 Po lewej: Konsekwencje grzechu. uświęconą siłą duchową. niemniej jednak istniała głęboko zakorzeniona wiara. była sednem ideologii krucjatowej. usłyszane. wyczute. Na ziemi ich fizyczne szczątki i przedmioty związane z ich życiem emanowały virtus. że ludzie będą sądzeni dwukrotnie: pierwsza decyzja zostanie podjęta po śmierci. tak samo ludzie wszystkich klas instynktownie zestawiali abstrakcję religijną i odczucie fizyczne. kiedy wielu świeckich było szczególnie podatnych na powszechny nacisk. Ten stan umysłu przejawiał się szczególnie wyraźnie w tysiącach kapliczek i relikwiarzy. Torturowanie potępionych. W teorii moc świętych nie była ograniczona sprawami geografii. było uważane za jedną z głównych dróg wiodących do grzechu. rozsianych po terenach zachodniego chrześcijaństwa. Wierzono. którą posiłkowali się dewoci. w piekle. Oczekiwanie na wieczną karę. koniecznych. zwykło rozpamiętywać niedociągnięcia ludzkiego postępowania i było przekonanych. Anioł zamyka potępionych. iż ich dobro duchowe zależy od podjęcia pozytywnego działania. mogło być widziane. wierzono. dotknięte. antropomor-ficzne i ogólnie dostępne. powinny również wymagać cierpliwości i cierpienia. w tym królów i księży. że zachowanie seksualne. Tutaj chrześcijaństwo. że akty skruchy. Dzięki nim Kościół mógł manewrować między podtrzymaniem możliwości ratunku dla grzesznej populacji i jednoczesnym zachowaniem rygorystycznych wymogów. było powszechne i silne. Pośrodku: Konsekwencje grzechu. Na zasadzie kontrastu. Jak uczeni mogli alegory-zować i wyciągać morały z fragmentu biblijnego. mogli też działać jako orędownicy przy wymierzaniu boskiej sprawiedliwości. Święci stanowili główny element jedenastowiecznej pobożności i pełnili wiele pożytecznych funkcji. które Kościól starał się ograniczyć. Nagość potępionych ukazuje. później każdy zmartwychwstanie cieleśnie i zostanie ostatecznie osądzony w dniu Sądu Ostatecznego.

Tłum podawał ją sobie na rękach nad głowami. przekazują. Nic przeto dziwnego. umarł i został pogrzebany. opowiadających o cudach. W Zielone Świątki (czyli wczesnym latem) klasztorny kościół przyciągał ogromne rzesze ludzi. w których żył. że mamy tu do czynienia z formą literacką. Dobrą ilustracją może być jeden przykład. które miały miejsce przy relikwiarzach. aż dotarła w ten sposób do przodu. w jaki wyidealizowany obraz rzeczywistości może rzucać światło na faktyczne postawy i zachowania. Jak stwierdził. gdzie przechowywano ich relikwie i oddawano hołd ich pamięci. które rozpoczęło w Clermont w listopadzie 1095 roku pierwszą krucjatę. Historia natomiast wygląda następująco. W XI wieku lepsze warunki komunikaPoczątki 38 cyjne w środkowej Europie i wzrastający w Italii handel morski w rejonie Morza Śródziemnego oznaczały. Rozszerzając ten punkt widzenia. historia z kaplicy świętego Winoka. Wiele zachowanych relacji. mała niewidoma dziewczynka. mimculum. że jeśli Bóg da im taki znak. że relacje z kazania papieża Urbana II. Pielgrzymki do miejsc. aby zdarzenia przebiegały w opisany sposób. iż odwołał się on do tradycji pielgrzymkowej. napisanym zgodnie z ustaloną typologią rodzajową. a oczy jej zaczęły krwawić. inni zaś przybyli z daleka. aby dzięki orędownictwu świętego Bóg zechciał przywrócić dziewczynce wzrok. że odzyskała wzrok. Jest więc mało prawdopodobne. daje ważne wskazówki na temat nastroju wrażliwości religijnej panującej w czasach apelu papieża Urbana II. Chwilę później dziewczynka oznajmiła. przyciągnięci chwałą świętego Winoka. że o wiele więcej osób z Europy Zachodniej niż kiedykolwiek przedtem mogło zaspokoić swe pragnienie pielgrzymki podróżując do Ziemi Świętej. wykorzystując właściwe ówczesnym ludziom utożsamianie wyrażania pobożności z przestrzenią geograficzną. Niezależnie od prawdziwości tych opowieści. z klasztoru w Bergues w północno-wschodniej Francji. bliski związek między ideą a położeniem zastosowano do osoby Chrystusa. znalazła się samotnie z tyłu. Ludzie wznieśli oczy ku niebu i modlili się. aczkolwiek mogą one mieć pewne oparcie w faktach. Nagle ciałem dziewczynki wstrząsnęły konwulsje. . Ponadto dodali. będą bardziej wytrwali w praktykach religijnych w kościele. Pewnego dnia. stanowiły one silne bodźce.koncentrowała się przestrzennie dookoła miejsc. Prawdziwa korzyść z tej opowieści polega na możliwości przeanalizowania sposobu. gdzie w przenośnym relikwiarzu wyłożono relikwie Winoka. która stała się dla zgromadzonego tłumu kimś w rodzaju maskotki. którzy tam byli. Niektórzy z nich byli miejscowi. kiedy wierni w nawie przepychali się do przodu ku kapliczce. Urban II posłużył się także przerażającymi opowieściami o bezczeszczeniu przez Turków Świętych Miejsc. wiele osób już było na Wschodzie albo też znało tych. Należy zauważyć. uważano za wyjątkowo chwalebne przeżycie religijne.

która przyczyniła się do entuzjazmu krucjatowego. Szczególnie interesujący jest sposób. Opisał mianowicie. nawet ukar-towanej reżyserii ze strony mnichów. Dziewczynka była naturalnie centralną postacią. relikwiarz był wystawiony w widocznym miejscu: ekscytacja narastała. Nie należy sądzić. że w chwili. w jaki działania tłumu ilustrują zwykłą wspólnotową naturę pobożnego zachowania. aby na niej mogła się skoncentrować szczególna uwaga. gdy zdarzył się cud. jak modlitwy wiernych. która rozegrała się w kościele. co osiągnięto dzięki wykorzystaniu skłonnos'ci . aż wybuchła w kulminacyjnym momencie. weszły w relację wzajemnego wzmacniania się. że mnisi z Bergues mieli interes w stworzeniu okoliczności. służyła umocnieniu istniejących już więzów solidarności . głośne i nieuporządkowane. którzy mieszkali w pobliżu a także stworzyła nową grupową tożsamość. Obiekty sztuki sakralnej . Historia opisuje spontaniczny wylew pobożnej energii ze strony świeckich. dzięki niemu uczynił interesujące porównanie. Wzięcie pod uwagę czasu i miejsca wydarzeń sugeruje dodatkowo. lecz rozsądnie byłoby podejrzewać pewien rodzaj podpowiedzi. Był tutaj w mik-rokosmosie jedenastowieczny Kościół w działaniu: dwie grupy. lecz w przełomowych momentach brała udział cała grupa: wybierając dziewczynkę. Ten punkt widzenia wzmacnia fakt. Autor tej opowies'ci doskonale zrozumiał nastrój tłumu. Scena. która połączyła ludność miejscową z różnorodną zbieraniną pielgrzymów przybyłych z odległych rejonów. że mnisi byli tylko biernymi obserwatorami.tu więzi łączącej tych. współpracując.bardzo w owym czasie powszechnej . można go było podtrzymać i ukierunkować w stronę zbiorowej afirmacji wiary. Każda grupa spełniała odrębną rolę (tutaj symbolizowaną przez separację przestrzenną między nawą a chórem). połączyły się z bardziej harmonijnym śpiewem mnichów w chórze. świeccy i kler. która nie przetrwała do naszych czasów. aby jak najlepiej wystawić ją na virtus Winoka i zbiorowo prosząc świętego o pomoc.Pewne cechy tej historii odnoszą się do kultury religijnej. w których można by stymulować i kierować impulsami ludzkiej reli- Początki 39 gijnos'ci. lecz w ramach jednoczącego kontekstu rytualnej poZloty majestat z Clermont-Ferrand: pochodzący z X wieku rysunek słynnej rzeźby Matki Bożej z Dzieciątkiem. Skoro tylko stworzono już podniosły nastrój.do reagowania na podniecenie czy poruszenie pełnym wyrazu emocjonalnym wylewem.

co miał do zaoferowania Kościół. czego dowody możemy też znaleźć w innych miejscach. że aby osądzić zdolność średniowiecznego Kościoła do przełożenia własnych wierzeń na zachowanie innych . lecz były punktem stycznym wiary tych dwu grup. zdawał się beznadziejnym przypadkiem. wróżby i tym podobne . Lecz Panna Święta przyszła z pomocą. za pomocą którego kult Winoka miałby szerzyć jego sławę i znaleźć się wśród lokalnych form pobożności. młodzieniec zaczął wydawać z siebie dźwięki. Lecz podkreślanie odwołania się do obietnicy tłumu świadczy także o większej wrażliwości na uczucia świeckich. Winok) napędzając powstawanie i trwanie wspólnotowego entuzjazmu. Nie były wyrazem ustępstwa kleru na rzecz potrzeb świeckich. czary. podobnie jak autor opowieści o cudzie z Bergues. Ich sąd jest błędny. jak i duchowieństwo. 40 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 bożności ogniskowała w miejscach kontaktu (przybytek. aby gloryfikować Najświętszą Maryję Pannę i podkreślić autentyczność jej relikwii przechowywanych w Laon.uroki. że doświadczywszy cudu stanie się bardziej pobożny. Jedyny element tej opowieści. powierzchowna i dosłowna. na przykład. że wierni mają skłonność do zmieniania intensywności zaangażowania religijnego w zależności od tego. talizmany. a rycerze pokornie przyznali się do błędu. dowodzący. że religijność świecka w średniowieczu. on także w sposób aluzyjny zwraca uwagę na niepokój kleru. Tutaj natomiast błąd polega na tym. iż ludzie średniowieczni istotnie byli zdolni do mocnych przeżyć religijnych. Kanonicy byli niechętni. niemy młodzieniec. iż pobożność świeckich wiązała się z ideą qui pro c\uo. Inni krytycy trzymają się kurczowo tezy. który mógłby sprawiać wrażenie nieprzyjemnego zgrzytu. co składa się na autentyczne przekonanie religijne.bardziej bezpośrednie i godne zaufania niż to. jak dalece do ich trosk materialnych. nie jest niczym więcej niż osiągniętą dzięki kulturze koloryzacją. którzy sprowokowali część kanoników z La-on. niepokojów. a nawet do ciekawości można było trafić przez kontakt ze zinstytucjonalizowaną religią. gdyż proponowany beneficjant. Lecz. opartą na bodźcach psychologiczno-społecznych. Krytycy popełniają błąd. aby ci wystarali się u Najświętszej Panny o cud uleczenia. lecz zaspokajały je głęboko zakorzenione rytuały pogańskie. Obawy wyrażane przez Guiberta i autora z Bergues wykorzystywali krytycy. wykorzystując anachroniczne kryteria do analizy tego. Guibert przytoczył to wydarzenie. Obawiano się. ponieważ biorą za podstawę ustalone typy zachowań pobożnego człowieka w pluralistycznych pod względem wyznaniowym społeczeństwach postreformacyjnego świata. relikwiarz. Taką interpretację można jednakże podać w wątpliwość. opowiada historię kilku rycerzy. pochodzące z okresu przedchrześcijańskiego . Z jednej strony jest to topos gatunkowy: autor ujął tu w porządku przyczyny i skutku znacznie dłuższy proces. Guibert z No-gent. to obietnica tłumu.zagrzewały do wiary zarówno świeckich.

ludzi wykorzystuje się kryteria dużo późniejsze. zmiany w statusie osobowym czy kryzysy domowe i społeczne regularnie pobudzały wzmocnienie pobożności w wielu systemach religijnych w różnych okresach. społeczeństwo zachodniej Europy w przededniu pierwszej krucjaty okazuje się na wskroś chrześcijańskie. W czasie pierwszej krucjaty Kościół nauczał. by mogli jej użyć wierni: leczenie dolegliwości cielesnych było najpowszechniej poszukiwanym przejawem świętej virtus. Dla świeckich pokuta przyjmowała zawsze formę okresów wstrzemięźliwości seksualnej. leczy niewidomą kobietę. bez pomocnej ręki nieskończonej łaski Bożej. Ludzie w XI wieku rzadko potrafili trwać przez całe życie na jednym poziomie zaangażowania religijnego: choroby. że grzech może być odkupiony. Jest to norma. żyjąca w W wieku królowa. ponieważ ludzie zastanawiali się. czy zwykli śmiertelnicy mogą zmazać swe grzechy przez własne akty pokuty. Pomoc zapewniana w tym życiu wyprzedzała orędowniczą rolę. Należy zauważyć. Moc świętych trwała po ich śmierci. który jest stosowany we współczesnym Kościele katolickim . Podatność kleru na to.ciągle jeszcze nie było dostatecznie rozwinięte. Taki poziom służy bowiem jako stały kulturowy punkt odniesienia.system. że do zmycia grzechu mogą wystarczyć akty skruchy. że postawy zaczynały się zmieniać. Wielu pielgrzymów traktowano jako pokutników. na przykład. nosić broni. . postów i odstępstw od normalnej rutyny: odbywającym pokutę nie było wolno. że na relacje między tym a tamtym światem mają wpływ przyczyna i skutek. lonym odgałęzieniem podstawowej zasady propagowanej czynnie przez autorytety: idei. Gdyby pójść tym tropem. jaką święci pełnili wobec swych wiernych w czasie Sądu Ostatecznego. W ostatnich latach XI wieku niezachwianie wierzono. która miała być okazywana gdy grzesznik pokajał się w akcie sakramentalnego rozgrzeszenia . przez akty pokuty. Chodzi tu jednak o podstawowy poziom uczuć religijnych. ponieważ rodzaj wzajemności oczekiwany przez wiernych w Bergues był lekko odchyPoczątki 41 Święta Radegunda. może być także interpretowana pozytywnie jako znak potęgi Kościoła. jakie podziela większość ludzi w danym czasie. Lecz pojęcie traktowania pokuty jako symbolicznej demonstracji skruchy. Z historycznego punktu widzenia ludzie średniowiecza nie byli bynajmniej wyjątkowi pod tym względem. co wydaje się pewnym rodzajem mentalności religijnej. nadejście starości. przynajmniej w teorii.

świeccy wystarczająco dawali do zrozumienia. Cluny III było największym kościołem w zachodniej Europie. Klasztory takie jak Moissac. jak i fizycznie. Początki 44 . które popełnili chętni do udziału w krucjacie. Jednakże nieuniknione zaangażowanie się w sprawy tego świata oznaczało. którą Urban II wyobrażał sobie jako akt tak kosztowny. jakim tokiem podążają myśli jego słuchaczy. odegrały istotni} rolę w propagowaniu idei krucjatowej.Początki 42 Kościól opactwa w Cluny (Cluny III) w południowej fturgundii. długi i wyczerpujący. opactwo w południowo-zachodniej Francji. Papież Urban II. które Urban II odwiedził w czasie swej podróży po Francji. szczególnie dla elity rycerzy. jak to przenikliwie wyraził Gui-bert z Nogent. że nie byli w stanie odprawiać wszystkich pochłaniających czas i odrywających od życia społecznego form pokuty. Formacja intelektualna pozwoliła mu zrozumieć paradoks stanowiący sedno świeckich uczuć religijnych. W dużym stopniu tłumaczy to żywą odpowiedź na wezwanie pierwszej krucjaty. które mogłyby zrównoważyć ciągle rosnący repertuar złych uczynków. zdolną zmazać wszystkie grzechy. przeznaczona specjalnie dla świeckich. Urban wiedział doskonale. W czasie budowy w okresie pierwszej krucjaty. Przez uczestnictwo w pielgrzymkach czy uposażanie mnichów i mniszek. Moissac. przed rozpoczęciem kariery na dworze papieskim służył w katedrze w Reims i we wspaniałym opactwie burgundzkim Cluny. najbliższych nieosiągalnego ideału bezgrzesznego ludzkiego postępowania. zasłużyło na miano jednej z najbardziej prestiżowych wspólnot chrześcijaństwa łacińskiego. że miał on być równoznaczny z "satysfakcjonującą" pokutą. zarówno emocjonalnie. które często były największymi i najsławniejszymi miejscami kultu religijnego w swych społecznościach i mogły korzystać z solidnych zasobów świeckiego respektu i poparcia. Świeccy mogli nawet dążyć. Tutaj w końcu odnalazła się skuteczna pod względem duchowym działalność. niegdyś mnich Cluny. do zapewnienia sobie zbawienia bez konieczności porzucania zwykłego życia. poświęcił kościół w czasie swej podróży do Francji. że są świadomi swej grzeszności. Przesłanie krucjatowe przecięło węzeł gordyjski. Syn drobnego szlachcica z Szampanii. których grzechy uważano za szczególnie liczne i notoryczne.

gdyż znajdowały się w nich znane kościoły.a przez skanalizowanie instynktów w kierunkach. lecz ruch. wyznaczonym na papieskiego legata przy armii i z Rajmundem IV. Wydaje się. hrabią Tuluzy. środkowej i zachodniej Francji w tych miesiącach. "nerw doskonałego uczucia" ogarnął Zachód. Efekt ukształtowanego w ten sposób przesłania był elektryzujący. które nie znalazły się na szlaku podróży papieskiej. Papież spotkał się z nim przynajmniej dwa razy w 1096 roku. służyły teraz jako punkty rekrutacji chętnych do wyruszenia na krucjaty. Spodziewano się. które długo służyły jako punkty gromadzące regionalne społeczności religijne. Ruch krucjatowy 1096-1274 SIMON LLOYD Po synodzie w Clermont i apelu wzywającym do walki (który został opisany w rozdziale I) papież Urban H pozostał we Francji aż do września 1096 roku. papież zwrócił na siebie uwagę święcąc kościoły i ołtarze. Tours. Wysyłał . podobnie jak kościoły wiejskie. Poitiers (dwukrotnie). które odwiedził w czasie swego długiego objazdu po południowej. jak mieliśmy okazję zobaczyć. a jego wpływ wzmocniła jeszcze podróż Urbana II po południowej i zachodniej Francji. przez które przejeżdżał. którą odbył między jesienią 1095 a latem 1096 roku. które przez dziesiątki lat rzadko gościły króla. które odpowiadały gtęboko zakorzenionemu uwarunkowaniu społecznemu. dlatego też zależało mu na zapewnieniu przywództwa i przewodnictwa w okresach formowania się ekspedycji. Przynaglał rozmaitych dostojników kościelnych do głoszenia przesłania krzyża we Francji. że do najbardziej czynnych agentów rekrutacyjnych należeli mnisi: wiele ocalałych przywilejów ukazuje. Poruszając się jako postać promieniująca autorytetem po okolicach. jak odjeżdżający krzyżowcy zwracają się do klasztorów po duchowe wsparcie i pomoc materialną.) Największe miasta potraktowano jako tymczasowe bazy: między innymi Limoges. Entuzjazm dla krucjat był najsilniejszy we Francji. starannie dopracowanym ceremoniałem liturgicznym. 3. oraz. Dowód był oczywisty. zaszczycając miejscowości. Korespondował z biskupem Ademarem z Le Puy. ogłaszając krucjatę w licznych miejscach. Jak dobitnie podkreśla pewien historyk. sprawami rekrutacji zajmowali się inni dostojnicy kościelni. lecz niewiele obszarów chrześcijaństwa łacińskiego pozostało obojętnych na wezwanie krucjatowe. Planowana wyprawa na Wschód nie była jedyną przyczyną tak długiego pobytu. że ten ostatni obejmie przywództwo świeckie. One to. a przyświecał im jeden cel wyzwolenie Jerozolimy. sam stanął na czele. Angers. który później przerodził się w pierwszą krucjatę był w znacznym stopniu dziełem Urbana H. (Raz jeszcze zupełnie jasny pozostaje bliski związek między obrzędową a społeczną ekscyta-cją religijną. Saintes i Bordeaux. Italii i w zachodnich Niemczech. ponieważ między wiosną a jesienią 1096 roku dziesiątki tysięcy ludzi wyruszyły w drogę. W miejscach. Miejsca te były szczególnie istotne.

chociaż w niektórych z nich znajdowali się rycerze. ale i z innych zbrojnych. po czym podzielili się na dwie grupy. jak ważne były święte miejsca dla ówczesnych uczuć religijnych na Zachodzie. pragnęła dotrzeć do Konstantynopola. ponieważ poniżej znajdujemy sylwetki rycerzy krucjatowych. jak Piotr Pustelnik i Walter Bez Mienia. którzy będą użyteczni pod względem wojskowym. W zamyśle Urbana II armia krucjatowa miała składać się przede wszystkim z rycerzy.poza granice Francji listy w sprawie krucjat oraz poselstwa. Nadrenii i Saksonii. pospiesznie przeprawili się przez Bosfor w sierpniu 1096 roku. Biedota. Większość została zabita lub . przedstawiciele wszystkich zawodów. czy też nawet nimi dowodzili. w następnych pokoleniach blisko związanych z działalnością krucjatową. które Urban II pragnął zatrzymać w domu. 1170) jest jednym z wielu zachowanych planów i diagramów Świętego Miasta. na których czele stali ludzie tacy. które często miary za zadanie sprawdzanie odzewu na papieskie we zwania krucjatowe. pochodziło z tych grup społecznych. obrońców Ziemi Świętej. W poszukiwaniu pożywienia plądrowali tereny. ujęli krzyż.odpowiedzialnych za te postępki. że wszyscy . Jedna z nich bez powodzenia próbowała zdobyć Nikeę. Ci zaś. dycyjnie mianem wyprawy ludowej. którym brakowało zapasów i wyposażenia. pierwszy z serii pogromów i innych form antysemityzmu. mężczyźni i kobiety. Ten plan jest szczególnie interesujący. pochodząca głównie z północnej Francji. Wielu członków wyprawy zginęło w nieuniknionych potyczkach zbrojnych. przede wszystkim Bi-zantyjczyków. przepędzających muzułmanów z pola bitwy. pochodzący ze wszystkich klas społecznych. Wskazuje. W sprawach personalnych Urban II stracił kontrolę nad wyprawą. ludzie. przez które przechodzili. Niderlandów. którym udało się dotrzeć do Konstantynopola. Bandy. określa się je trą46 Ruch krucjatowy 1096-1274 Ten wysoce sformalizowany plan Jerozolimy i jej okolic (ok. Ten fakt. Zbiorowo. już wczesną wiosną 1096 roku. łącznie z brakiem dyscypliny i zwykłym u nich okrucieństwem. Jednakże gdy tylko wiadomości o jego apelu z Clermont rozeszły się na Zachodzie. rozpętana przeciwko Żydom w północnej Francji i Nadrenii. zaalarmował naturalnie władców ziem przez które szli. Wielu -co nie znaczy. lecz w rzeczywistości były to zasadniczo niezależne grupy biedoty. jako pierwsze stawiły się gotowe do odjazdu. szczególnie chodziło mu o bandy miejskiej i wiejskiej biedoty. lecz wielu nie zdołało dojs'ć nawet tam. Jedną z natychmiastowych tego konsekwencji była przerażająca przemoc.

Baldwina z Boulogne. Wbrew wszelkim przeszkodom oraz strasznym cierpieniom i stratom. jak w Tunisie wnoszą trumnę króla na pokład statku. okaże się tylko pierwszą krucjatą. że to. a śmierć króla wyznaczyła w pewnym sensie koniec epoki w historii krucjat. Nic dziwnego. zgrupowanych dookoła jednego lub kilku wielkich panów. Widzimy tutaj. Druga grupa wpadła w zasadzkę. udało im się wyzwolić święte miejsca. jego kuzyna Roberta. który stał na czele Normanów z południowych Włoch. święty król Francji. Ta wyprawa była ostatnią międzynarodową krucjatą do Ziemi Świętej. Wyprawa była zupełnie niewiarygodna. gdyż blisko dwa lata później. Niedobitki powróciły do Konstantynopola. Krzyżowcy rozpoczęli wyprawę na Wschód późnym latem 1096 roku. hrabstwa Edessy i hrabstwa Trypolisu. Got-fryda z Bouillon. Gotfryd. Zmarł w czasie swej drugiej krucjaty iv Tunisie (25 sierpnia 1270 roku). Zaskakujący sukces wyprawy zainspirował częściowo wyjazd "trzeciej fali". Długa wędrówka ostatecznie zakończyła się sukcesem. co wywołał Urban II. tak zwanej krunr Ruch krucjatowy 1096-1274 51 ijaty 1101 roku. szczególnie w czasie przedłużającego się oblężenia Antiochii w 1097-1098 roku.był to kontyngent największy pod względem liczebnym. lecz nikt w tych latach nie mógł jrzewidzieć. a następnie została zmasakrowana w pobliżu Civetot (Kibotos) w październiku. Bo-emund. księcia Roberta z Normandii. na które liczyli Urban II i cesarz Aleksy. Boemunda z Tarentu i jego bratanka Tankreda. aby przyłączyć się do ruchu identyfikowanego później jako "druga fala" krucjaty. Trzon wyprawy sformowano z odrębnych kontyngentów. Baldwin i Rajmund staną się pierwszymi władcami. księstwa Antiochii.iii Ruch krucjatowy 1096-1274 49 Ludwik IX. Hugona z Ver-mandois. Stopniowo zbierali się w Konstantynopolu pod koniec tegoż roku i na początku 1097. odpowiednio: Królestwa Jerozolimy. księcia Dolnej Lotaryngii oraz jego brata. Główne kontyngenty należały do: hrabiego Rajmunda IV z Tuluzy . ani że krucjata będzie mogta odbywać się poza Ziemią Świętą i zostanie skierowane przeciwko wrogom innym niż muzułmanie . hrabiego Flandrii i jego szwagra hrabiego Stefana z Blois. wzięta do niewoli przez Turków. co przedstawiało skuteczne siły wojskowe.krótko . że wielu im współczesnych uznało to za cud. był najbardziej ze wszystkich królów zaangażowany w krucjaty. 15 lipca 1099 roku. zdobyto Jerozolimę.

utworzonego w następstwie osławionej czwartej krucjaty. była czwarta krucjata (12021204). które N świetle współczesnych badań okazały się tak amo krucjatami. Podobnie stało się w przypadku sił drugiej krucjaty (1147-1149). (To zyni tradycyjne klasyfikacje anachronicznymi. poczynając od upadEdessy w ręce muzułmańskiego ałabaka Ima-ad-Dina Zankiego II w 1144 roku i samej Jero-ilimy na rzecz Saladyna w 1187 roku. łatwiej można by odbudować łaciński Wschód.1 Podobny los spotkał też pierwszą . a następnie. Miała ona swoje uzasadnienie.mówiąc. pierwsza krucjata wyprawiła się do Palestyny drogą lądową przez cesarstwo bizantyjskie. nikt nie przypuszczał. jakich znaleźli się osadnicy po 1099 roku. że gdyby zdołało się osłabić.po pierwsze. aby od-ikać utracone ziemie. że do każdej generacji w XII i XIII wieku skie-owano przynajmniej jedno wezwanie krucjatowe . jak i dużą liczbę iejszych i mniej znanych ekspedycji. jak ich sławniejsze siostry. także pasują do powyższego wzorca. lecz miała być zawrócona w stronę Konstantynopola. Krucjaty ogłaszane imieniu łacińskiego cesarstwa Konstantynopo-(1204-1261). Ponadto. warunki. Po fakcie da się stwierdzić.chociaż nie zawsze były to powszechne we-twania do broni . Konrada III. która doprowadziła do złupienia tego miasta. Jak widzieliśmy. z poważnymi następstwami logistycznymi. Powinno się też zauważyć zmianę w podejściu do wypraw i strategii krucjatowej na Wschodzie. Północ przyszła ze strony papiestwa i przybrała fornę deklaracji krucjatowych. a nawet zdobyć Egipt. że przyszłość została określona przez decyzję monarchów Ryszarda I angielskiego i Filipa II francuskiego o przeprawie drogą morską przez Morze Śródziemne do Ziemi Świętej. oznaczał)7. od czasu trzeciej krucjaty poważną alternatywą dla walki na samym łacińskim Wschodzie stała się idea uczynienia Egiptu celem krucjaty. chociaż nie każdy odzaj pomocy wysyłanej na Wschód przybierał ormę krucjaty. Wtedy rcwiem zahamowanie postępów na Wschodzie skłoniło do szukania pomocy na Zachodzie. Ten model miał się ustalić w XII i XIII wieku. Lecz siły cesarza Fryderyka I Barbarossy w czasie trzeciej krucjaty (1198-1202) jako ostatnie wybrały drogę lądową. które wylądowały w Egipcie. dowodzonej przez króla Francji Ludwika VII i króla Niemiec. lecz te krucjaty były skierowane głównie przeciwko Bizantyjczykom. żeby wesprzeć isady łacińskie. ani też ludzie ze Wschodu nie awsze domagali się jej w swych prośbach. w Damietcie. przydarzyło się nieszczęście. Do eeo modelu tradycyjnie zalicza się przeważająt część większych krucjat. Pierwszą krucjatą. którzy opanowali Nikeę i próbowali odzyskać tereny utracone w 1204 roku. Jeżeli natomiast chodzi o krucjaty na łaciński Wschód. że ruch krucjatowy okaże się jedną z najważniejszych części składowych i cech charakterystycznych późnośredniowiecznej kultury zaIchodniej. w stronę Kairu. która ewidentnie wyruszyła z takim zamiarem. wymagały zwołania i wysyłania dodatkowych eks->edycji celem wsparcia założonych tam osad.) 'ogarszająca się sytuacja na Wschodzie sprawi-a. Pierwsze oddziały piątej krucjaty (1217-1229) były też pierwszymi. lecz kiedy posuwały się w dół Nilem. gdyż potęga i polityczne znaczenie Egiptu w założonym przez Saladyna imperium Ajjubidów. przede wszystkim polityczne.

Raz jeszcze. chociaż przedtem. niszcząc łodzie. szlachtę katalońską. Pod koniec XIII wieku wraz z widokami na przymierze przeciwko muzułmanom zmienił się stosunek do krucjat. Później w obozie wybuchła epidemia (przyp. w Prusach. nie należy się dziwić. Nie należy wyciągnąć na tej podstawie ostatecznego wniosku. począwszy od wypraw z lat 1114 i 1118. w Estonii. szczególnie cesarzowi niemieckiemu Henrykowi IV.1 Morze zalało teren. która ujęła krzyż dla krucjaty na Wschód. iii 52 Ruch krucjatowy 1096-1274 wyprawę krucjatową króla Francji. jak widzieliśmy wcześniej. Nie jest również szczególnie zaskakujące. ihim. lecz może to wskazywać na przyjęcie sposobu myślenia i postępowania. że krucjatę szybko wymierzono w innych ludzi na innych granicach zachodniego chrześcijaństwa. na południu. że po pierwszej krucjacie Hiszpania szybko okazała się stałym teatrem działań ekspedycji krucjatowych. Charakter i postęp rekonkwisty zasadniczo zmieniły się wskutek serii krucjat odbywanych w tym okresie i potem. retorykę krucjatową wykorzystywano próbując zdobyć rekrutów. aby wypełniła swe śluby w Hiszpanii. Pierwszy rodzaj to użycie siły przeciwko politycznym oponentom papieskim na chrześcijańskim Zachodzie. Ludwika IX (1248-1254). W zamian za pomoc kościołowi w Tarragonie krzyżowcom obiecano odpuszczenie grzechów. Zatem ten sam papież rozpoczynał krucjatę jednocześnie na obydwóch krańcach Morza Śródziemnego. gwałtownego ataku Mongołów na Europę w 1241 roku wzięli na siebie Polacy i Węgrzy.). to pierwszą . w 1108 roku. Papież Eugeniusz III w 1147 roku po raz pierwszy podniósł do rangi krucjaty wojnę Sasów ze Słowianami Połabskimi. Kontynuując ówczesny Dmng nach Osten (parcie na Wschód). mającego korzenie w świętych wojnach. lecz. w Inflantach. W tym samym roku ogłoszono pierwszą z licznych krucjat przeciwko Mongołom. papież Urban II zupełnie jednoznacznie pozwolił czy też raczej ponaglił. na Litwie i w Finlandii. Obydwa były już wówczas i są do dzisiaj kontrowersyjne. Szczególnie ważne było jej rozszerzenie na walkę między Niemcami a pogańskimi Słowianami na północnych i wschodnich obszarach osadnictwa niemieckiego. w celu pozbawienia ich władzy. Jakkolwiek było. że w tym samym czasie (1096). W czasie swej drugiej krucjaty. krucjaty miały być ogłaszane coraz dalej za Łabą i w rejonach nadbałtyckich: na Pomorzu. Należy podkreślić. Zważywszy na ten precedens. jakie papieże reformatorzy wypowiadali pod koniec XI wieku swoim wrogom. na którym znajdował się obóz krzyżowców. Najprawdopodobniej jako pierwszy taką krucjatę ogłosił papież Innocenty II w 1135 roku. Pozostają do rozważenia dwa dalsze rodzaje krucjat. król zmarł w Tunisie w 1270 roku. impet nagłego. ostatecznym celem krucjaty nie zawsze było to właśnie miejsce. Kilka innych trzynastowiecznych ekspedycji pożeglowało bezpośrednio do Ziemi Świętej. która jest uważana za ostatnią z wielkich międzynarodowych krucjat na Wschód podjętych przed 1300 rokiem. normariskim królem Sycylii. powodowany ostrą walką z Ro-gerem II. kiedy pierwsi krzyżowcy znajdowali się w drodze do Jerozolimy. zapasy żywności i topiąc konie.

gdy Jan w 1213 roku podporządkował się papieżowi Innocentemu III. której nie udało się wykorzenić herezji. będzie trwała epizodycznie przez następne dwadzieścia Urban II glosi kazanie do uczestników pierwszej krucjaty (u góry po prawej) o Chrystusowym odkupieniu i Jego śmierci w Jerozolimie (u góry po lewej). papieża. Do tego czasu Fryderyk kontrolował południowe Włochy i Sycylię. oraz ich francuskim sojusznikom. Do początku 1240 roku zagrażał nawet Rzymowi. Jej król był papieskim wasalem. który w 1208 roku ostatecznie doprowadził do ogłoszenia krucjaty przeciwko stronnikom katarów w południowej Francji. którzy do tego czasu silnie się obwarowali. że w 1239 roku ogłoszono przeciwko niemu krucjatę. a pod koniec udało mu się przełamać opór sprzymierzeńców papieskich w północnych Włoszech. W tym okresie doszło też do zróżnicowania w innym względzie. gdyż w kręgach papieskich przezwyciężono wszelkie opory gdy przyszło do stosowania krucjat przeciwko oponentom politycznym. aż do 1268 roku. Podobnie jak Sycylia. Po śmierci cesarza w 1250 roku ogłaszano dalsze krucjaty przeciwko jego następcom. przynajmniej przez Innocentego III. Powszechnie znana krucjata przeciwko albigen-som. w latach 12161217 ogłoszono krucjatę przeciwko angielskim rebeliantom. przedstawianych jako (u doht po prawej) bałwochwalcy oddający cześć bożkowi. który został pod koniec 1215 roku wybrany królem na miejsce Jana. pod dowództwem księcia Ludwika z Francji. Okres 1199-ok. Konradyn. którzy zmusili króla Jana do uznania Magna Carta. gdzie Święte Miejsca wyobrażono jako zbezczeszczone przez muzułmanów. Po tym zasadniczym precedensie nastąpiły kolejne "polityczne krucjaty". wraz z pojawieniem się krucjaty przeciwko heretykom. że takie działanie było zapowiedziane. miały krucjaty ogłoszone w Niemczech i Włoszech przeciwko cesarzom z dynastii Hohenstaufów. oponentom wobec papieskiej polityki we Włoszech. tak więc ogłoszenie krucjaty mogło być uzasad54 Ruch krucjatowy 1096-1274 nione koniecznością użycia siły przeciwko buntowniczym wasalom papieża. Po raz kolejny istnieją jasne wskazówki. W Anglii na przykład. W oczach papieża walka z cesarzem Fryderykiem II doszła do tak krytycznego punktu. 1240 jest bardzo ważny w dziejach ruchu krucjatowego. lecz zniszczyła w znacznym stopniu kulturalną. społeczną i polityczną strukturę Langwedocji. kiedy ostatni ze znienawidzonej dynastii. Jednak ze wszystkich tych krucjat najbardziej znaczące. jeśli chodzi o ich doniosłe konsekwencje polityczne.krucjatę niewątpliwie należącą do tego rodzaju rozpoczął papież Innocenty III w 1199 roku. Została wymierzona przeciwko Markwardowi z Anwe-iler i jego zwolennikom na Sycylii. Pielgrzym czy krzyżowiec modli . został schwytany i stracony. Anglia była już lennem papieskim.

a opinia publiczna inną. Jeśli krucjata była ruchomym celem w czasie i przestrzeni. Zupełnie jasno ukazują to duchowe i ziemskie przywileje krucjatowe. Do połowy XIII wieku stało się to niekwestionowaną rzeczywistością. okazywała się więc coraz bardziej instrumentem.). były też używane w wezwaniach do krucjat skierowanych przeciwko cesarzom z rodu Hohenstaufów czy heretykom katarskim. lecz należy podkreślić. pod względem tego przeciwko komu i gdzie miała być stosowana. wraz z pierwszymi wyprawami krucjatowymi. Krucjaty przeciw nim były więc uważane za potrzebniejsze od krucjat kierowanych do Ziemi Świętej. Jednych i drugich można było opisać. ci pierwsi byli nawet bardziej * Chłopi ze Stedingergau nad dolną Wezerą (przyp. jako gnębicieli chrześcijan i Matki Kościoła. finansowania i organizowania krucjat. że próba wybawienia chrześcijan i miejsc chrześcijańskich z opresji muzułmańskiej jest prawie tak samo ważna w Hiszpanii czy Lewancie. W czasie pontyfikatu Innocentego III. Ruch krucjatowy 1096-1274 55 lat. które znalazły wyraz w bullach papieskich ogłaszających krucjaty przeciwko muzułmanom. jak często podkreślali papieże i inni. przeciwko tym ludziom i w tych miejscach. w północno-wschodniej Europie i w Syrii. zasięg drugiej krucjaty. była rodzajem instytucji. możemy rozpoznać i przedstawić jasny proces ewolucyjny zachodzący od czasu pierwszej krucjaty. materię i narzędzia. Raz jeszcze. ostatecznie. ze względu na treści. Ukrzyżowanie przedstawione wyżej nawiązuje do tego obrazu. rozpoczęcie krucjaty przeciwko innym heretykom było już dużo łatwiejsze. ilustruje to graficznie w odniesieniu do granic Zachodu: działania krucjatowe były prowadzone jednocześnie w Hiszpanii i Portugalii. Jego następcy wyciągnęli z tego stanowiska logiczny wniosek i rozszerzyli go na innych przeciwników Ko-s'cioła. jeżeli chodzi o stosowanie krucjat. Urban II uważał. celu krucjat. które oni sami uznali za odpowiednie. schemat. że krucjata jest właściwym elementem do osiągnięcia tego celu w obydwu teatrach wojny. Ogółem. najsilniejsza broń we wspaniałym arsenale papieskim. Krucjata. Pod . Jak się okazało w praktyce. na zasadzie precedensu. Takie same uzasadnienia. Tak zaczęły się krucjaty skierowane przeciw heretykom sztedyngerianom* w Niemczech w 1232 roku i przeciwko heretykom bośniackim w 1227 i 1234 roku. i tak też czyniono. który mógł być stosowany wedle woli papieży co do sposobu i czasu. Podobny rozległy schemat rozwoju można też dostrzec w sposobie rozpowszechniania i głoszenia. zatem również. ttum. Wrogowie wewnętrzni stanowili nie mniejsze zagrożenie niż wrogowie zewnętrzni. że nie wszyscy im współcześni byli zadowoleni z każdego aspektu tak rozległego rozwoju ruchu krucjatowego. Polityka papieska była jedną rzeczą. twierdził też. doszło do innej większej zmiany.się u Świętego Grobu (u dohi po lewej). odczucia i obrazowość. niebezpieczni. skierowanymi przeciwko heretykom i papieskim oponentom politycznym. Słowianom czy Mongołom.

że papież Urban II polecił zebranym dostojnikom kościelnym. aby przekazywali jego słowa w kościołach swych dieRuch krucjatowy 1096-1274 56 Fulko z Neuilly (zm. "interesem krzyża". Został zaangażowany przez papieża Innocentego III do ofensywy kaznodziejskiej przy okazji czwartej krucjaty. Tak więc rozpowszechnianie krucjat polegało głównie na proklamowaniu danej ekspedycji przez papieża. Przekonywał ich także. by sami głosili przesłanie krzyża. aby łatwo i bezproblemowo rozpropagować w swoich diecezjach wezwanie na krucjatę: struktury administracji kościelnej były ciągle prymitywne. SZO! skk tec. 1202 roku) był jednym z najbardziej żarliwych. aczkolwiek elementarny. jak go nazywano w owym czasie. że nadzieje Urbana II w pełni zrealizowały się w praktyce. głównie dlatego. że dostojnikom kościelnym brakowało środków. Nie ma żadnego dowodu na to. stanowiąc dla większości kleru zadanie. entuzjastycznych i inspirujących spośród wszystkich kaznodziejów krucjatowych. aby ogłosić krucjatę i zapewnić krzyżowcom duchowe i materialne przywileje. z którym nie był jeszcze obeznany. Konieczne były dodatkowe środki. aby maksymalnie zwiększyć efekt wezwania do krucjat. . Jednakże pierwsza krucjata wprowadziła model. aby głosili przesłanie w poszczególnych miejscowościach. W jednej z relacji z synodu w Clermont czytamy. poza tym delegował specjalnych agentów. Papież Urban ogłosił krucjatę w czasie swej podróży po Francji.koniec tego okresu ruch krucjatowy stał się więc dopracowanym i kompleksowym interesem. a brak formalnie zatwierdzonej bulli krucjatowej utrudniał przeprowadzenie tej sprawy. Jednak mężczyźni i kobiety rzadko ujmowali krzyż przekonani samymi proklamacjami. Rozważmy teraz kilka najważniejszych aspektów krucjat. który będzie stopniowo rozwijany i rozbudowywany w ciągu XII i XIII wieku. cesi koi nie iw św SZ( że że ki w Pi n: Pnk ii s cezji. Widzimy tutaj Fulka głoszącego przesłanie krucjatowe w północnej Francji. Rozpowszechnianie i głoszenie Jedynie papieże mieli autorytet konieczny. System głoszenia przesłania także był w powijakach.

jak i innych świadectw wynika. prowadzących od kurii papieskiej do prowincjonalnych arcybiskupów. Lokalni dostojnicy byli teraz zobowiązani do podjęcia działań w sprawie krucjaty i w innych sprawach.to głoszenie przesłania przed zgromadzeniami Kościoła czy państwa. dlaczego konieczna jest krucjata. Prototypem jest tu synod w Clermont. w sposób znacznie bardziej energiczny i pewny niż było to możliwe w 1095 roku. Jest to niezwykłe. Ostatecznie wykorzystywanie takich okazji do głoszenia przesłania krucjatowego .1274). co ostatecznie zostało ustalone przez Quantum praede-cessores (rok 1145) dla drugiej krucjaty: początkowa część narracyjna tłumaczy.Podstawowymi czynnikami tego modelu było rozpowszechnianie papieskich proklamacji i lokalne głoszenie kazań. Można wyróżnić dwa typy głoszenia przesłania. że bulla miała być opublikowana. audytorium i celu. Żadna formalna bulla nie zapowiadała pierwszej krucjaty. tego. nawołuje do ujęcia krzyża i wylicza przywileje krucjatowe. Najprawdopodobniej stało się to możliwe dzięki sporządzaniu kopii listu w lokalnych kancelariach episkopalnych. Cały proces wskazuje zarówno na rozwój struktur administracji kościelnej (możliwy dzięki większemu zastosowaniu środków pisanych w sztuce rządzenia). aby upewnić się. jak i na wzrastającą instytucjonalizację Kościoła scentralizowanego pod władzą papieską. przede wszystkim za pomocą bezpośredniego mandatu kierowanego do lokalnych dostojników kościelnych. Dopiero w czasie pontyfikatu Aleksandra III podjęto pierwszą próbę systematycznego rozpowszechniania bulli krucjatowych na szczeblu lokalnym. Przeanalizujemy je po kolei. następnie do ich biskupów sufraganów. lecz wydaje się. Kopie te były później rozsyłane do poszczególnych kościołów w danej diecezji. Zarówno z listów świętego Bernarda z Clairvaux. Podobny proces nastąpił też w przypadku głoszenia krucjatowego przesłania. to mowa świętego Bernarda do Ludwika VII i magnatów Francji w Vezelay w 1146 roku oraz jego dramatyczne kazanie wygłoszone do Konrada III w Niemczech z okazji Bożego Narodzenia w tym samym roku. jakie będą przywileje krucjatowe. podstawowa forma. ponieważ wiekiii Ruch krucjatowy 1096-1274 57 szość pozostałych krucjat proklamowały papieskie encykliki. Późniejsze przykłady to kazanie Innocentego III na IV soborze laterari-skim (rok 1215) czy kazanie Innocentego IV i Grzegorza X do zgromadzonych dostojników na I i II soborze lyoriskim (1245. dostosowane do okazji. i tak dalej w dół hierarchii aż do szczebla księdza parafialnego. taki wzorzec postępowania stał się w XIII wieku rutynową procedurą. Na kilku przykładach możemy dokładnie prześledzić kolejność podejmowanych środków administracyjnych. że jego papieska bulla Cór Nostrum jest ogłaszana we wszystkich kościołach i że wierni dowiedzą się. W każdym razie. Dwa znane przykłady przemawiania do zgromadzeń świeckich. że w praktyce rozpowszechnianie przesłania krucjatowego zdano na los przypadku. Szczególnie w 1181 roku papież instruował wszystkich dostojników. zalecającego głoszenie krucjaty. Pierwszy .

ciwstawić większej monotonii panującej na tym polu.stało się całkiem normalne. Lecz nie można mieć wątpliwości. Właśnie w dziedzinie głoszenia kazań po synodzie w Clermont dokonał się prawdziwy postęp. Wraz z nimi działali kaznodzieje-wolni strzelcy. w marcu 1267 roku. że po zakończeniu pontyfikatu . takich jak turnieje. a często (od drugiej krucjaty) rozgłosić publicznie ujęcie krzyża przez księcia. na które miały częściowy wpływ wydarzenia polityczne na Zachodzie. brakowało bowiem centralnej koordynacji. zaplanowanych tygodnie czy miesiące naprzód. Specjalnie z tej okazji wystawiono na pokaz relikwie Męki Pańskiej. Głoszenie kazań tego typu było skierowane do najwyższych klas społecznych i należy je przelii Ruch krucjatowy 1096-1274 58 st di & dc w n< w w d! P' "c P] jo w tr. lecz zajmowali się również innymi sprawami. który odbył się w Paryżu. tacy jak słynny Fulko z Neuilly. znajdujące się w posiadaniu króla: w sekrecie poinformował on papieża o swoich zamiarach we wrześniu poprzedniego roku. że głoszenie kazań lokalnych jest poddane przypadkowi i niesystematyczne. rozpocząć szersze propagowanie kampanii. Tutaj właśnie Ludwik IX złożył swój drugi ślub krucjatowy. na przykład w Anglii. k. obdarzoną uprawnieniami legata w sprawach krucjaty. Wiele spraw było starannie wyreżyserowanych. Ogromny skok dokonał się w czasie pontyfikatu Innocentego III. Delegaci wysyłani do poszczególnych diecezji i arcydiakonii w danej prowincji byli odpowiedzialni przed legatami za głoszenie przesłania. którzy mieli głównie propagować krucjatę. W 1213 roku. Następcy Innocentego III byli bardziej pragmatyczni i ad hoc w swym podejściu. Próbowano skłonić ważnych mężów uczestniczących w turniejach do złożenia ślubów. Do konkretnych prowincji Kościoła wysłano jednego lub więcej egzekutorów. a jego śladem poszli natychmiast trzej z jego^sy-nów i inni krewni. w niewielkim tylko stopniu zdawano się na los szczęścia. Już w 1198 roku. z okazji czwartej krucjaty. Prawie w każdej prowincji wyznaczono radę wykonawczą zajmującą się krucjatą. Miała ona za zadanie wprowadzanie w życie polityki propagowania krucjaty. podobnie jak w przypadku mniej zobowiązujących zebrań. założono nowe generalne biuro wykonawcze. zajmujące się "interesem krzyża". Po raz pierwszy ustanowiono też wytyczne określające sposób głoszenia idei krzyża. Ta uniwersalna struktura nie została wykorzystana ponownie. Dobry przykład to parlament. chociaż ustaliła wzorzec dla następnych działań propagowania krucjaty na tych samych terenach. Aż do późnych lat XII wieku wszystko wskazywało. przy okazji piątej krucjaty. weszły w życie jeszcze bardziej rozwinięte struktury.

Było to zrozumiałe ze względu na koncentrację ludności i ograniczoną liczbę dostępnych kaznodziejów. dlatego też dysponowali siecią ośrodków.byli więc dobrze wyćwiczeni w sztuce głoszenia kazań.przeciwnie niż odgrodzeni od świata mnisi wyrośli z tradycyjnego monastycy-zmu . Każdy duchowny. Zamiast tego. szczególnie zakonników. Tak działo się w XII i jeszcze w XIII wieku.Innocentego III. prałaci i inni dygnitarze: ograniczały się one do specjalnie wyreżyserowanych okazji. Do końca XIII wieku jeden mnich miał być zasadniczo odpowiedzialny za głoszenie kazań w jednej tylko lub dwóch arcydiakoniach. Hierarchia kościelna pragnęła rozpropagować krucjaty na jak największym terenie. lecz istnieją dwie poważne różnice. a w rejonach wiejskich ograniczało się do większych wsi. z których łatwo było prowadzić zakrojone na szeroką skalę lokalne głoszenie przesłania. Potem przejęli ciężar lokalnego głoszenia kazań krucjatowych. Do głoszenia przesłania w danych miejscach czy w szczególnych rejonach wybierano pojedynczych przedstawicieli. sposoby lokalnego propagowania krucjat były na ogół bardziej spójne i intensywne niż przedtem. Dlatego też kaznodzieje udawali . że rzadko to czynili zwykli księża parafialni. Byli do tego celu wspaniale przygotowani: z racji pełnienia apostolskiej misji byli to profesjonalni kaznodzieje. wykorzystać w pełni posiadane zasoby i uniknąć zdwojonego wysiłku. Przy okazji pojawiły się polityczne problemy komplikujące tę kwestię. które rozważaliśmy wcześniej oraz do rozpoczynania kampanii propagujących wyprawy w pojedynczych prowincjach lub diecezjach. odkąd ich pozycja ustaliła się w chrześcijaństwie w latach dwudziestych i trzydziestych XIII wieku. zadanie głoszenia kazań coraz bardziej miały przejmować zakony żebrzące. lecz ofensywy krucjatowe rzadko były zdane na przypadek. Takie rozległe podróże miały stać się rzadkie w XIII wieku. po piątej krucjacie mniej kazań głosili legaci papiescy. częściowo z powodu zapoczątkowanej przez Innocentego III reorganizacji. arcybiskupa Canterbury. chociaż wydaje się. a ich siedziby rozrzucone po całej Europie Zachodniej. a częściowo dlatego. aby systematycznie "obsłużyć" teren. W celu systematycznego wykonywania tego zadania wymagano zaplanowanych tras. Po trzeciej krucjacie lokalne głoszenie kazań zaczęto dokładnie planować z wyprzedzeniem. lecz nawet wtedy musiał podróżować według planu. Druga większa zmiana dotyczyła osób. regularnie wygłaszali kazania do ludzi . że obszar przypadający na jednego kaznodzieję miał się skurczyć. Nauczanie koncentrowało się przede wszystkim w ośrodkach miejskich. Po pierwsze. w miarę wysyłania w teren liczniejszego personelu. kleryk czy mnich mógł być wezwany do głoszenia przesłania krzyża. które głosiły kazania. do Ruch krucjatowy 1096-1274 59 Walii w 1188 roku. bracia dominikanie i franciszkanie. Pierwszym dobrze udokumentowanym objazdem tego typu była podróż pod wodzą Baldwina z Ford.

trzynastowieczni kaznodzieje krucjatowi byli o wiele lepiej wyposażeni niż ich poprzednicy. Ta idea leżała u podstaw polityki papieskiej dotyczącej uczestników krucjat. którzy modlą się i pracują. Towarzyszył temu zauważalny wzrost w tworzeniu materiałów pomocniczych dla kaznodziejów regularnie wygłaszających nauki dla mas: zbiory wzorcowych kazań. którzy się modlą. którzy wysłuchiwali kazań. To osiągnięcie podkreśla stopień rozwoju osiągnięty przez trzynastowieczny Kościół i odzwierciedla autorytet i władzę monarchii papieskiej. Na przykład. l Ruch krucjatowy 1096-1274 60 wykorzystywanych przez papieży. W głoszeniu nauk pomagali im świeccy księża. tych. którzy walczą. począwszy od 1095 roku. Większość tematów W XI wieku szybko rozprzestrzeniło się pojęcie. Liczba dni odpuszczanych za grzechy wzrosła pod koniec XIII wieku do maksimum jednego roku i czterdziestu dni. że do końca XIII wieku Kościół z powodzeniem rozwinął środki ułatwiające przesłaniu krucjatowemu dotarcie do wszystkich zakątków zachodniej Europy. Tak wyglądał kij. eiempla. które autor. i nie ma w tym niczego zadziwiającego. podręczniki tematów. kompilacja pochodząca z ok. lepiej wykwalifikowanych niż ich poprzednicy. sporządzona przez dominikanina Humberta z Romans. uważał za najbardziej użyteczne. którzy walczą. którzy pracują i tych. znany kaznodzieja krucjatowy. Jednakże nawet w okresie szczytu. Również pod tym względem sposób rozpowszechniania krucjat stał się bardziej profesjonalny. co widzimy tutaj. nie zdołało ono prowadzić spraw na swój własny sposób. do krucjat . Ponadto w teren wysyłano lokalnych kaznodziejów. powinni pozostać w domu. Najpopularniejsze to np. Groźba kar kościelnych sprawiała. iż społeczeństwo składa się z trzech wzajemnie wspierających się klas: tych. gdyż modlitwą i owocami pracy wspierają tych. Jego wyczerpujące studium zbierało w jedną pracę materiały i argumenty. Ci.się do miejsc. Nowością było położenie nacisku na głoszenie kazań skierowanych do ludu. Rezultatem opisanego wyżej wszechstronnego rozwoju był fakt. W rezultacie tylko garstka osób mogła trwać w niewiedzy co do aktualnej polityki krucjatowej. jakie one zawierały. których wysyłano wcześniej z zawiadomieniem. przez systematyczne ogłaszanie bulli krucjatowych i przywilejów. jak i trzódka. że mnich ma zamiar wygłosić kazanie danego dnia i w danym miejscu. w których mogli oczekiwać pozytywnego odzewu. Powstawały przykładowe kazania krucjatowe i podręczniki mające wspomagać kaznodzieję w jego zadaniu. Dążności do zintensyfikowania lokalnego kaznodziejstwa towarzyszył rozwój sztuki głoszenia samych kazań krucjatowych. biskupów i mnichów pozostało takich samych od czasów Cler-mont. jaki papiestwo osiągnąło za pontyfikatu Innocentego ffl. itd. Lecz od końca XII wieku kazania bardzo się rozwinęły. Po raz pierwszy procedurę tę wprowadził papież Innocenty III. Głównie dotyczyło to kazań krucjatowych. że na kazania stawiało się zarówno duchowieństwo parafialne. Uzbrojeni w takie materiały. 1266-1268 roku. natomiast marchewka przybrała formę częściowego odpustu zagwarantowanego tym.

chorym. . hipotetycznymi sprzymierzeńcami krzyżowców. że skuteczna pomoc dla wschodniego chrześcijaństwa nie nadejdzie ze strony pełnych zapału nie-żołnierzy. lecz od walczących klas społeczeństwa. nie zaś ziemskiej. zaniedbałby troskę o dusze swoich parafian. Poza tym ludzie Kościoła nie mogli nosić broni. takie osoby miały wcześniejsze zobowiązania. Masy świeckich stwarzały też znaczny problem dyscyplinarny i organizacyjny. a w konsekwencji rosły ceny artykułów żywnościowych. Wielu nie--żołnierzy ujęło krzyż i wyjechało. Dwunastowieczni papieże podtrzymywali to stanowisko. szczególnie na 62 Ruch krucjatowy 1096-1274 oc: ści w< za ni ry re ki śl r. święta wojna nie była wyjątkiem. Papież wiedział. że nie mogły udać się na krucjatę. a także krucjatę "pastuszków" w 1251 roku. Ograniczeniem dla poczynań władzy papieskiej w praktyce były też trudności. Spowodowało to liczne problemy. kobietom. Poza tym. przed jakimi stanęli papieże usiłując zaprowadzić na Zachodzie pokój. które sprawiały. od lat siedemdziesiątych XII wieku kolejni papieże w interesie łacińskiego Wschodu wytrwale starali się pogodzić wojujących królów Anglii i Francji. natomiast mnisi związani byli swymi ślubami do toczenia w imieniu wszystkich walki duchowej. który w miarę marszu na Wschód stawał się coraz bardziej dokuczliwy. Królowie zgadzali się odbyć krucjaty tylko w czasie i miejscu. i dtr I krucjaty do Ziemi Świętej. Na przykład. pogarszając. co w niemałym stopniu pogłębiło konflikt z Bizantyjczykami. które w innym przypadku byłyby przeznaczone dla osób bardziej użytecznych do prowadzenia walki. klerykom i mnichom odpowiadanie na wezwanie krucjatowe. Potwierdzają to również zachowane listy. Wojna była przeznaczeniem żołnierzy. a inne grupy społeczne powinny starać się od niej powstrzymać. Grupy biednych uczestniczyły w pierwszej krucjacie. które im samym odpowiadały. Personel i rekrutacja W jednej z relacji z synodu w Clermont czytamy. a nawet powodując głód. W rezultacie do krucjat zapragnęła przyłączyć się biedota. wśród których wielu przejawiało skłonności millenary-styczne. Zorganizowano tak zwaną krucjatę dziecięcą w roku 1212. Szczególnie w sposób niedopuszczalny wykorzystywali dostępne zasoby żywności. Tak biorący udział w wyprawie świeccy trwonili zasoby. jeśli ksiądz miałby pójść na wojnę. niezbędny do powodzenia krucjatowej rekrutacji.zaczęli zachęcać kaznodzieje-wolni strzelcy. Na przykład. lecz osiągnęli mierne rezultaty. że papież Urban II energicznie usiłował wyperswadować starcom. lecz bez powodzenia.

że ruch krucjatowy. bardzo ważni stali się też Ruch krucjatowy 1096-1274 63 . z wyjątkiem mnichów. Jego następcy próbowali usprawnić stosowanie tej decyzji w praktyce.nawet zmuszano . papież Innocenty III ogłosił radykalną zmianę tej polityki. gdy zwróci się uwagę na gwałtowną zmianę w polityce papieskiej dotyczącej ślubów krucjatowych. Dostrzegając praktyczne problemy spowodowane uczestnictwem w kampanii tłumów ludności cywilnej.Z relacji świadków pierwszej i drugiej krucjaty okazuje się zupełnie jasno. Kiedy dana kampania wymagała przeprawy' wojsk drogą morską. Ponadto ilość pieniędzy w ogólnym obiegu była wystarczająca do trwałego wzrostu gospodarki europejskiej. że z biegiem czasu takie osoby.j stracyjnymi.. Część pozostałych osób. konni i piesi. saperzy i tak dalej. pod groźbą kar kościelnych. nie odnieśli pełnego sukcesu..j śmienni. tym bardziej uderzający. jaką prezentował sobą na polu bitewnym. W XII wieku papieże na ogół surowo odnosili się do indywidualnego wypełniania ślubów. stajennymi i innymi. choroba czy też ubóstwo danej osoby. Ta innowacja mogła pojawić się dopiero wówczas. a gdy byli pi. zaczęły uczestniczyć w krucjatach jako j część świty szlachetnie urodzonego krzyżowca. zezwalając na odłożenie. że doświadczenie skłoniło monarchów. Osoby najlepiej przygotowane do prowadzenia działań krucjatowych pochodziły na Zachodzie oczywiście z klas walczących: byli to rycerze i klasy wyższe. miała być potrzebna do celów specjalnych: na przykład kle. złagodzenie czy też pokutę tylko w pewnych szczególnych okolicznościach. która zaszła za pontyfikatu Innocentego III. w związku z rekrutacją do piątej krucjaty. że każdy. takich jak niedomaganie. niezależnie od wartości. Z drugiej strony. pochodzących z nie-walczących warstw społecznych. Każdy mógł ująć krzyż.i wiant. zapewniał mu znaczny odzew wśród mas. Jest to jeszcze jeden dowód na praktyczne ograniczenie władzy papieży. Wydaje się jasne.ciężka kawaleria) i ich taktyczni pomocnicy. lecz większość skłamano .do odkupienia ślubów. kupcy zaopatrywali armię w pro. może teraz ująć krzyż. od ludzi zdrowych fizycznie wymagano dotrzymania ślubów. W połowie XIII wieku wprowadzono system odkupowania ślubów za pieniądze. stosownie do okoliczności. W rezultacie w zamian za odpusty krucjatowe zaczęła napływać gotówka. gdy administracja Kościoła osiągnęła pewien stopień skuteczności i siły w działaniu.j rycy zajmowali się sakramentami. odpokutowane. którzy stali na czele trzeciej krucjaty do podjęcia kroków mających uniemożliwić tłumom nie-walczących udział w wyprawie. odłożone lub złagodzone. również uciążliwymi sprawami admini. kusznicy. lecz śluby te mogą być. Jednakże w 1213 roku. łącznie z medykami. Ci ostatni to sierżanci. zarządził. którzy postępowali według tego wzorca. przynajmniej na łacińskim Wschodzie. ani też późniejsi przywódcy krucjat. przywileje krucjatowe i urok świętych miejsc były tak potężne. Pieniądze uzyskane w ten sposób służyły wsparciu osób najlepiej wyćwiczonych w sztuce wojennej. klasa panów feudalnych (w czysto wojskowej terminologii . Lecz ani ci.

Jest jasne. Ten schemat powtarzał się we wszystkich krucjatach . społeczne i polityczne. że rodziny zwykły rozważać problem krucjaty zbiorowo .oczywiście żeglarze. synów i bratanków Ludwika IX. bracia wyruszali z braćmi. natychmiast tą drogą podążała jego służba. dokąd podążały osoby z klas panów feudalnych. jeśli zaś to uczynimy. po części dlatego." Sam Jan z Joinville stwierdza. nie ujmiemy bowiem krzyża w Jego imieniu. powinien wyruszyć na wyprawę. a wujowie ze swymi bratankami. dlatego też należy omówić teraz sprawę rekrutacji na krucjaty. Ruch krucjatowy gwałtownie wkroczył w kulturowe wartości zachodniego rycerstwa. którymi ten mógłby się posłużyć. W niedługim czasie krucjaty powszechnie zaakceptowano jako integralny wyraz idealnego zachowania rycerskiego. ich śladem szli inni. jeżeli pan życzył sobie. Mamy liczne przykłady. któremu w 1188 roku Henryk II zabronił uczestnictwa w wyprawie. Zobowiązania feudalne były szczególnie istotne ze względu na hierarchiczny porządek społeczeństwa. Jednakże najważniejszą częścią armii krucjatowych w tym okresie. że gdy tylko jakiś książę. biskup czy inny możnowładca ujmował krzyż. jest najprawdopodobniej najjaskrawszą ilustracją strasznego dylematu. czy też ich brak. szeregi pozostałych osób organizowano dookoła nich. z siłą i władzą koncentrującą się na szczycie. lecz nie należy wyolbrzymiać tego wzorca postępowania. Zważywszy na ówczesne realia ekonomiczne. że również na niego wywierano bardzo silną presję przekonując. którzy . popadniemy w niełaskę u króla. Pomijając indywidualny zapał i entuzjazm. mógł tym samym udaremnić ambicje krucjatowe. lecz posługiwali się tym samym repertuarem środków. w wigilię jego decyzji o ujęciu krzyża w 1267 roku. Jeśli król czy wielki książę ujął krzyż. Znany przykład to opat Samson z opactwa Bury Saint Edmunds. kto natomiast zostać w domu. Z pewnością nie przez przypadek Fryderykowi Barbarossie towarzyszył w trzeciej krucjacie jeden z jego synów. W historii ruchu krucjatowego poważną rolę w rekrutacji odegrały także związki pokrewieństwa. kto z rodziny. stracimy łaskę u Boga.decyzje o tym. Należy zaznaczyć różnicę między motywacją i czynnymi siłami ideologicznymi a procesami dotyczącymi rekrutacji. który pojawiał się u niektórych z tego powodu. Pan mógł wręcz stanowczo odmówić pozwolenia na ujęcie krzyża. powodowanych naciskiem czy pokusami. skierowanych na Wschód czy też gdzie indziej. wskazujące.synowie towarzyszyli swym ojcom. Pomniejsi panowie mogli naturalnie wywierać mniejszy nacisk. jeżeli w ogóle ktoś. Narady rodzinne musiały poprzedzać wszelkie decyzje braci. że wyruszający zwykli prosić krewnych o wsparcie. przyszłemu cesarzowi Henrykowi VI. aby ktoś z jego służby pozostał w domu. Sporządzony przez Jana z Joinville zapis dyskusji między dwoma rycerzami Ludwika IX. lecz mimo to jedynie nieliczni z każdego pokolenia udawali się na krucjaty. lecz ze strachu przed narażeniem się królowi. aby ujął krzyż. począwszy od okresu pierwszej krucjaty. tłumacząc zakaz interesem króla i królestwa. Był to standard stosowany wobec członków wszystkich klas. Jeden z rycerzy zauważył: Jeśli nie ujmiemy krzyża. miały na celu wsparcie rycerzy na polu walki. natomiast rządzenie państwem zostało na czas krucjaty powierzone innemu synowi. byli zawsze rycerze. podejmowano wspólnie. środek przez który przechodziło wezwanie krucjatowe. analizy sugerują. Jednocześnie. wielu z jego otoczenia szło w jego ślady. że na dokładny skład osobowy każdej wyprawy miały wpływ działania struktury społecznej i politycznej.

Jan z Jonwille nie mówi wprawdzie.towarzyszyli królowi w dwóch krucjatach. w swym dziele omawia problemy krucjaty w sposób szczególnie bliski ówczesnej percepcji. uczestnik i kronikarz czwartej krucjaty. Jan z Joinville celowo podkreśla w swej relacji związki krwi. ponieważ same związki częściowo wywodziły się z więzi rodzinnych lub poddańczych ist-niejących w danej regionalnej społeczności. co jest być może najbardziej widoczne w przypadku kontyngentów z poszczególnych miast i osiedli wysyłanych na krucjaty: ludzie. aby był to zawsze lub prawie zawsze jedynie przypadek. Dużą rolę w rekrutacji odgrywały też związki lokalne i regionalne. Jest mało prawdopodobne. W przypadku dalszych związków pokrewieństwa. Mimo to Gotf ryd z Yillehardouin. a później przez Ryszarda w roku 1187. trudniej jest powiedzieć. słynny był przypadek gwałtownej reakcji Henryka II na złożone bez konsultacji z nim w 1183 roku śluby jego starszego syna iii J 64 Ruch krucjatowy 1096-1274 nie dzj był ud raz ne cei tCA zai ny uc WJ it by ty ni ru te za F V\ sl Ui S( wn Vcdk d i dziedzica Henryka Młodszego. Stara się poszeregować uczestników krucjaty z północnej Francji dzieląc ich według stref polityczno-geograficznych. jednak wielokrotnie możemy obserwować członków rozległych klanów rodzinnych wspólnie uczestniczących w wyprawie. że wynajęli wspólnie statek na pierwszą krucjatę Ludwika IX jest bardzo znaczący. Lecz lokalne i regionalne powiązania obejmowały także klasy rycerzy. Można to raczej uznać za wynik wcześniejszych decyzji wspólnego dołączenia się do krucjat. następnie ludzi z Blois i Chartrain pod . szczególnie zwykli działać w grupie. Czasami decyzje dotyczące krucjat prowadziły do konfliktów w rodzinie. chociaż nie zawsze można określić dokładnie ich rolę. szczególnie kuzynów w pierwszej i drugiej linii. że ujął krzyż po uprzedniej konsultacji z kuzynem Janem. hrabią Saarbriicken i dziedzicem Apremont. którzy poszli za wezwaniem hrabiego Tybalda z Szampanii. jakie było znaczenie i wpływy rekrutacji. połączeni we wspólnych miejskich strukturach społecznych i politycznych. lecz fakt. Najpierw wymienia uczestników z Szampanii.

silniejsze i bardziej poruszające. biorące udział w kampanii. bodźce skłaniające do wyprawy były. które ściśle ze sobą łączyły klasy rycerskie w każdym z wymienionych regionów: związki pokrewieństwa. Krótko mówiąc. jeżeli jednak mamy zamiar wyjaśnić. lecz nie mniej istotne związki przyjaźni. zarówno dla społeczeństwa. czyli ujęli krzyż. Gotfryd z Yillehardouin wskazuje na wewnętrzne związki pokrewieństwa w każdym kontyngencie. zawsze należała do jednostki. dokładnie oszacować . można się było oprzeć sile tradycji. połączeni wspólnymi więzami lojalności. z Flandrii. którego oczywistość jest wystarczająca. Inni mieli dziedziczyć tradycję krucjatową. podczas gdy Bur-gundczycy oraz mieszkańcy Nawarry i Szampanii służyli pod dowództwem Tybalda. Inni. wcześniej istniejące wewnętrzne powiązania między tymi osobami. Rodzaj związków omówionych wyżej z pewnością wywarł ogromny wpływ na sposób rekrutacji. hrabia Andegawenii i hrabia Prowansji dowodził siłami Włochów. poddaństwa. powtarzał się też w przypadku innych sił krucjatowych. a księcia Flandrii . króla Nawarry i hrabiego Szampanii. dlaczego niektórzy rycerze z jednego regionu czy baronii. udawali się na krucjatę.dowództwem hrabiego Ludwika z Blois. ponieważ w 1188 roku uzgodniono. że krucjaty są zgodne z ich duchowymi wartościami i ideałami rycerskimi. często wzmacnianą przez tradycje przekazane w związkach małżeńskich. król Sycylii. wspólnego doświadczenia i stronnictw politycznych. lecz współczesne badania nad postaciami wymienionymi przez kronikarza ujawniły inne.zielony. jak i dla osób biorących w niej udział. więcej niż raz: najwyraźniej uznawali. byli pełni entuzjazmu. podobnie jak innym motywom. lub ze świty jednego pana. których przodkowie uczestniczyli w krucjatach. iii Ruch krucjatowy 1096-1274 65 niektórzy pozostawali sceptyczni c/y nawet wrodzy wobec krucjat. Oczywiście. Ten schemat. szczególnie zaś ci. Krucjaty nie były tu wyjątkiem. w przypadku krucjaty i innych prób tego typu. Nie sposób. lecz ostateczna decyzja czy odpowiedzieć. Czasami taki podział w doborze sił był przedstawiany wizualnie. finansowanie Wojna może być nader kosztowna. co również jest jasne. głębsze. aby można się pokusić o wyciągnięcie zdecydowanych wniosków. rzecz jasna. zarówno duchowych jak i doczesnych. ludzie ze szczególnej społeczności regionalnej. czy też nie na wezwanie skierowane do całej grupy. Napotykamy kombinację związków. niestety. Dla osób urodzonych w takich rodzinach. mieli skłonności do działania razem jako grupa. którzy udali się na krucjatę. sąsiedztwa czy znajomości. Karol. Po pierwsze. Prowansal-czyków i Andegawericzyków. że w trzeciej krucjacie podwładni Filipa II będą nosili czerwony krzyż. z różnych powodów. podwładni Henryka II biały. Dodatkowo ilustrują to formacje bitewne. należy też wziąć pod uwagę inne czynniki. Na przykład w Tunisie w 1270 roku. luźniejsze. Rekrutacja jednostek na krucjaty nigdy nie miała być sprawą wyłącznie wolnego wyboru. następnie uczestników z Ile-de-France. a inni nie. i tak dalej.

przeznaczonego specjalnie do załadunku. mógł je wykorzystać. Ponadto. wynoszącym 250 000 liwrów. przez kontrakty. jakie pociągnęła za sobą budowa nowego portu królewskiego Aigues Mortes. pochodzących ze wszystkich warstw społecznych. kuszników i sierżantów. Najbliższa prawdy wydaje się suma 3 000 000 liwrów czyli dwunastokrotność rocznych wpływów budżetu. Ludwik wspierał także. okup za króla. najem i zaopatrzenie statków. Lista wydatków obejmuje sumy płacone za zaopatrzenie oraz przyodziewek dla króla i jego dworu. że finanse były źródłem nieustającej troski dla wszelkich krzyżowców. że są to całkowite poniesione przez niego koszty. W tym świetle nie dziwi fakt. wielbłądów. Ta suma odpowiada więcej niż sześciokrotnym dochodom rocznym króla. Jednak nawet dokładna suma nie pozwala na oszacowanie wydatków indywidualnych poniesionych przez wielkich panów. lecz nie należy sądzić. chociaż ilość rabunków i łupów mogła być spektakularna. który próbował przed wyjazdem na wyprawę spacyfikować swoje królestwo i ustabilizować sytuację polityczną. że kosztowała ona Ludwika l 537 570 liwrów bitych w Tours między 1248 rokiem a jego powrotem do Francji w 1254 roku. płace rycerzy. Całkowite koszty tej krucjaty były dla królestwa Francji o wiele większe niż suma. Jeśli krzyżowiec miał jakieś oszczędności. którzy wraz z nim udali się na wyprawę. Inny sposób zdobycia środków pieniężnych polegał na wyegzekwowaniu . W przypadku niektórych trzynastowiecznych krucjat zachowały się jednak dane wystarczające. wymianę i kupno koni. umożliwiających to zapisów. takich jak Jan z Joinville oraz przez członków ich świty. prezenty i pożyczki dla krzyżowców. na którą wskazywałyby tylko rachunki wydatków Ludwika na wyprawę. aby dać nam przynajmniej pewne wyobrażenie o wielkości sum wydawanych na takie ekspedycje. ponieważ brakuje nam szczegółowych.całej sumy wydawanej na jedną krucjatę. krucjaty nie były typem samofi-nansujących się przedsięwzięć. lecz dokładne wydatki ponoszone przez poszczególnych krzyżowców zależały oczywiście w każdym przypadku od okoliczności.wielkich sum. takich jak Alfons z Poitiers czy Karol Andegaweński. Rząd francuski w XIV wieku ocenił. prace nad umocnieniami w Ziemi Świętej itd. Prawdopodobnie najlepiej udokumentowaną wyprawą jest pierwsza krucjata Ludwika IX. Mimo to można postaRuch krucjatowy 1096-1274 66 rac się o pewne uogólnienia. lub pomniejszych rycerzy. to jednak rzadko równoważyła koszty wyprawy. zabezpieczenie odpowiednio wymienialnego pieniądza stanowiło główny priorytet. chociaż niektórzy zasłynęli natychmiastowym ograniczeniem wydatków po podjęciu decyzji o udaniu się na wyprawę. podarki czy pożyczki około 55 procent krzyżowców. Powyższy szacunek nie obejmuje także "kosztów ukrytych" . czy też kosztów poniesionych przez Ludwika. mułów. Próba zebrania funduszy stanowiła najważniejszy punkt wszelkich przygotowań do krucjat. lecz klasa rycerska nie była znana z zapobiegliwości. który został wzięty do niewoli przez muzułmanów w kwietniu 1250 roku.

tak też można było oczekiwać subsydiów w postaci pożyczek czy wręcz darowizn od tych. lub na porozumieniu z innymi możnowładcami. Gdy hrabia Ryszard z Kornwalii podjął decyzję o wyruszeniu na wyprawę w 1236 roku. podobnie jak pielgrzymek. Dwa wozy są załadowane hełmami. Na przykład miejskie bractwa i cechy zarabiały pieniądze przeznaczone na opłacenie uczestnictwa swych członków w krucjatach. ze względu na długoterminowe interesy rodziny i rodu. chociaż oczywiście nie rozwiązywało całkowicie problemu. w marcu-kwietniu 1202 roku. jednym z pierwszych działań było wycięcie i sprzedaż lasów. Przyczyny sprzedaży ziemi mogły być różne. Tak samo jak w przypadku rekrutacji liczono na swoją grupę społeczną. Ponadto. Niżej: Logistyka krucjat. hrabia Hugon z Saint-Pol założył trzy lub nawet cztery komuny miejskie na swych ziemiach. Ten wizerunek (ok. hełmy i garnki do gotowania. na przykład często w celu szybkiego otrzymania gotówki sprzedawano drewno. była nader skomplikowana. jak przekonamy się później. Korzenie krucjat. przybierającego postać modlitw. Współczesne badania wyjaśniają także ważną rolę rodziny. z którymi utrzymywano kontakty. jakie krzyżowiec komuś pożyczył. znajomych i panów krzyżowca w finansowania krucjat. pan płacił rycerzom za ich usługi w kampanii. Ruch krucjatowy 1096-1274 . Krzyżowiec mógł liczyć na otrzymanie duchowego wsparcia. Na ogół. szczególnie dziedzicznej ojcowizny. daje nam dobre pojęcie o trzynastowiecznym transporcie. kolczugami. była inną sprawą. Jako miejsce śmierci i zmartwychwstania Chrystusa Jerozolima miała ogromną siłę przyciągania. 1250 rok) Dawida dostarczającego żywność swoim braciom.przed wyjazdem sum. zapasy i majątek ruchomy. Alfons z Poitiers zasłynął tym. Na kołkach wozu zawieszono wiadra na wodę. Jednakże sprzedaż ziemi. lecz czasami z różnych przyczyn czyniono tak. tarczami i workami z prowiantem. powszechne też były wizerunki Ukrzyżowania. W szczególny sposób praw jurysdykcji dotyczył też postępek Ryszarda I. To zaspokajało potrzeby finansowe kandydatów. Można tu przytoczyć liczne przykłady. Dwa przykłady z wczesnego okresu krucjatowego to sprzedaż hrabstwa VerWyżej: Chrystus na krzyżu. sprzedawano produkty. W jednym wypadku. na relikwiarzu z południowej Francji. szczególnie skierowanych na Wschód. Po pierwsze. zyskując w ten sposób zabezpieczenie tytułu posiadania własności jak i pewną sumę pieniądzy w zamian. który w 1189 roku złagodził warunki hołdu króla Szkocji i przekazał mu kilka zamków w zamian za ogromną sumę 10 000 marek. ważne źródła inspiracji dla przeważnie niepiśmiennego społeczeństwa. jak i członków innych klas społecznych. wstąpienie w służbę krucjatową mogło się też odbywać na zasadzie kontraktów. aby zebrać w ten sposób pieniądze na udział w czwartej krucjacie. od instytucji kościelnych. Lecz niezawodnym źródłem zapewniającym dopływ wystarczającej ilości bieżącej gotówki było od początku wykorzystywanie praw własności i zasobów materialnych. Dotyczą zarówno rycerzy czy możnowładców. często leżały w przywiązaniu do minionych epizodów z historii chrześcijaństwa. starano się tego unikać. jak wskazuje przykład wyżej wspomnianego Alfonsa z Poitiers lub sprzedawać prawa i przywileje mieszczanom podległym ich jurysdykcji. Panowie mogli też wyzwalać swych poddanych w zamian za pieniądze. że uzyskał znaczne sumy ze sprzedaży lasów na swą drugą krucjatę w 1270 roku.

nie należy się więc dziwić. nawet prostych rycerzy. że głównie one udzielały kredytów. a wraz z nimi w nieunikniony sposób zmieniał się ruch krucjatowy. W pierwszym wieku krucjat ogromną rolę odgrywały klasztory. która wykazała w praktyce. takich jak panowie krzyżowców i kupcy. szczególnie pierwszej. hrabiemu Macon. że we Francji zwyczaj ten wszedł . jak i pozostałym. Ludwik IX. Z posiadanych świadectw możemy jednak wywnioskować. towarzyszących im centralizacji i rozwoju struktur administracyjnych. oddał w zastaw w 1096 roku. czyli wszystkich. Naturalnie. w przeciwieństwie do poszukiwania dobrowolnych datków. chociaż może to być fałszywe wrażenie oparte na wypaczonych pozostałościach pewnych rodzajów zapisów. zabezpieczanych na dobrach. lecz zmiana ta nie dokonałaby się bez znaczącego wzrostu zamierzeń oraz aparatu państwa świeckiego i monarchii papieskiej. kupując jego hrabstwo za 10 000 liwrów bitych w Tours. gdyż możnowładcy krucjatowi podzielali feudalne przekonanie. któremu jego brat. lecz w wyniku wzrostu gospodarczego i rozwoju społecznego pojawiało się coraz więcej innych możliwych wierzycieli. Wśród pożyczkodawców pochodzących z samych rodzin krucjatowych spotykamy króla Anglii Wilhelma II Rufusa. że na mocy prawa pan udający się na krucjatę może domagać się takiej pomocy. Obraz XIV wieku jest raczej odmienny. Jednakże począwszy od 1095 roku pieniądze zdobywano naj-częs'ciej dzięki różnym formom pożyczek. Społeczeństwo i gospodarka zmieniały się. Być może najistotniejsza zmiana w finansowaniu krucjat w tych stuleciach polegała na pojawieniu podatków świeckich i kościelnych. na ogół. Stowarzyszenia kościelne były względnie zamożne. co miało wspomóc finansowo jego uczestnictwo w krucjacie 1101 roku. Możemy też znaleźć innych wierzycieli. chociaż możemy też znaleźć innych wierzycieli. W rezultacie większa część umów kredytowych zaczęła obejmować kupców. że najważniejszymi wierzycielami były klasztory. zarówno krzyżowcom. że wasal powinien wspomóc swego pana w potrzebie. umożliwił Janowi. lecz nie zawsze. Robert. Najczęściej polegało to na kredycie uzyskiwanym pod zastaw nieruchomości i inwentarza żywego (pożyczkodawca był spłacany z zysków z majątku w czasie gdy ten znajdował się w jego posiadaniu). całe księstwo Normandii za 10 000 marek. przeznaczonych specjalnie na krucjaty. Podatki świeckie nałożono szybciej niż papieskie. Około 150 lat później następca Filipa. wyruszenie na krucjatę. który zyskał w ten sposób pieniądze na pierwszą krucjatę. wielkich magnatów. którzy mogli i mieli chęć dokonać interesu z danym krzyżowcem. uwikłani w interesy. lecz wydaje się. dokonana przez Gotfryda z Bouillon. panów krzyżowców. dostarczające w ten sposób krzy-żowcom gotówki.69 dun. jak kosztowna może być krucjata. napotykało opór. a także znacznego udoskonalenia pojęć krucjaty i chrześcijaństwa. książę Normandii. oraz sprzedanie przez wicehrabiego z Bour-ges miasta i wicehrabstwa królowi Filipowi I. wprowadzenie w życie poglądu. przed wyjazdem na pierwszą krucjatę. Częściowo wynikło to z doświadczenia zdobytego we wcześniejszych krucjatach. ich rodziny.

chociaż w poważnym stopniu zależało to od warunków politycznych. Jako zwierzchnicy. choć możliwe. lecz w wysokości znacznie większej niż przedtem. Podatek został narzucony ponownie. Później. świeckich czy duchownych pobierano jedną dziesiątą wartości dochodu i ruchomości. znów na wsparcie Ziemi Świętej. który został wprowadzony na ich ziemiach. Jedna z nich polegała na obciążeniu kleru urzędowymi podatkami w celu finansowania krucjat. żyjący na obszarach możnowładcy. lecz pierwszym przymusowym podatkiem. gdy Ludwik VII i Henryk II nałożyli obciążenia. Do ogólnego opodatkowania na cele krucjatowe najprawdopodobniej doszło po raz pierwszy. Druga natomiast polegała na ustawieniu w każdym kościele na chrześcijańskim Zachodzie skrzyni. Był to podatek od indywidualnego dochodu i od nieruchomości. była słynna dziesięcina Salady-na (1188 rok). ani też jego następcy W roku 1199 Innocenty III podjął dwie ważne inicjatywy. w obydwu królestwach. Opór wobec dziesięciny Saladyna we Francji wyraźnie ograniczył zysk króla Filipa II. dokładnie związanym z konkretną wyprawą krucjatową. Król Ludwik VII mógł wprowadzić pierwszy królewski podatek tego typu w 1146 roku. nie zaangażowanych w ruch krucjatowy. Zysk był powszechny. że był nieco niższy. służące zdobyciu większej ilości pieniędzy na ruch krucjatowy. że ani on. w roku 1185. broni i wzorów tarcz. Trwająca przez wieki rekonkwista w Hiszpanii przyjmowała przede wszystkim postać krucjat skierowanych przeciwko Maurom. Zwolnieni z tego obowiązku byli jedynie krzyżowcy. którzy mieli otrzymać dziesięcinę od swych wasali. wprowadzono we Francji i Anglii progresywny podatek od dochodu i nieruchomości. do której wierni . królowie mogli wyjątkowo próbować także nakładania bardziej powszechnych podatków na swych poddanych. Te żywe sceny uwidaczniają kilka różnic w sztuce prowadzenia wojny między dwiema stronami. szczególnie pod względem chroniącej dało zbroi. Ruch krucjatowy 1096-1274 70 datek po/wolił Ludwikowi IX zebrać na swą pierwszą krucjatę około 274 000 liwrów turneń-skich z miast francuskich należących do korony królewskiej. Co roku od wszystkich poddanych. przeznaczona na finansową pomoc dla trzeciej krucjaty. kroniki szacują go w samej tylko Anglii na 70 000 funtów. aby zebrać pieniądze dla Ziemi Świętej w 1166 roku.2 Ten po2 Chodzi tu o podatek nakładany na dzierżawców przez pana majątku lub na miasta królewskie i ziemie koronne przez króla. Podobnie faktem stało się nakładanie przez pana podatków na nie-f eudalnych dzierżawców. lecz nie należy z tego faktu wyciągać zbyt daleko idących wniosków. takich jak mieszczanie i wieśniacy. Ostatecznie król musiał przyrzec.w życie pod koniec XII wieku.

że podatki te nigdy nie osiągnęły wysokości dziesięciny Saladyna i na ogół nie były przymusowe.i pieniądze. Rozwój systemu sięgnął szczytu w 1274 roku. Ta oto skrzynia z Climping (Sussex) zachowała się do naszych czasów. na przykład na wsparcie krucjaty lorda Edwarda w 1270 roku przeznaczono podatek dwudziestej części od dochodu. samodzielne szacowanie zobowiązania podatkowego. rozbudowując system stworzony przez swych poprzedników . Poszczególne kościoły i duchowni od samego początku ponosili skutki próśb o pieniądze na krucjaty. Wilhelm Rufus. Obiecał. Na pozór już tego nie zrobili. lecz do lat czterdziestych XIII . narzucono płacenie co trzy lata dwudziestej części dochodu. na piątą krucjatę. po ostatecznym upadku Jerozolimy. Początkowo zebrane pieniądze płacono krzyżowcom lokalnie lub wysyłano bezpośrednio do Ziemi Świętej. co zmniejszyło oszustwa wynikające z rozmyślnego zaniżania wysokości dochodów. Ci natomiast wyznaczali poborców niższego szczebla. obrabował angielskich duchownych. Tylko w 1199 roku Innocenty III obciążył cały kler płaceniem podatku w wysokości jednej czterdziestej rocznego dochodu z przeznaczeniem na czwartą krucjatę. Zbieranie i przekazywanie sum płynących z podatków było imponującym zadaniem.i dziesięciną raz na sześć lat w 1274 roku. Wydaje się jednak. na przykład. które zbierali . ustąpiło miejsca zewnętrznemu szacowaniu. lecz dobrowolne. aby zapłacić swemu bratu 10 000 marek. gdzie miały być wypłacane krzyżowcom biorącym udział w wyprawie. W każdym został wyznaczony główny poborca podatkowy. na przykład podatki we Francji w 1209 i 1226 roku wspomogły krucjatę przeciwko albigensom. Jednakże wkład w finansowanie trzeciej krucjaty był spory. Ruch krucjatowy 1096-1274 71 nie wprowadzą po raz drugi podobnego podatku. których działania . podzielił obszar chrześcijański na dwadzieścia sześć okręgów podatkowych. setną płaconą raz na pięć lat w 1263 roku . że będzie to sprawa wyjątkowa. uzgodnionych w 1096 roku jako kwota za Normandię. Do tego czasu również. z posmakiem bardziej jałmużny niż podatku. Okazjonalne opodatkowanie tego typu możemy spotkać w niektórych państwach w XIII wieku. Takie podatki były powszechne.szczególnie Innocentego III i Honoriusza III. we Francji i An-I glii wkrótce zastąpiono tę sumę dziesięciną. lecz oczywiście tak się nie stało i stawka wzrosła. Inaczej sprawy się miały z papieskimi podatkami w Kościele powszechnym. wymagającym istnienia rozwiniętej sieci poborców podatkowych.co było odpowiednikiem jednej dwudziestej płaconej rocznie . kiedy papież Grzegorz X.bardzo uważnie kontrolowano. W 1215 roku. rozważane w 1199 roku przez Innocentego III. inne były lokalne i dotyczyły innych krucjat.mogli wrzucać datki na obronę Ziemi Świętej. chociaż zwolnienia od nich stawały się stopniowo coraz częstsze i dotyczyły krucjaty do Ziemi Świętej. w 1245 roku.

krótko omówione wyżej. trudne oblężenie Damietty trwało od maja 1218 roku. opłacanej dla ich wsparcia. zaopatrzenie. kiedy Damietta poddała się ostatecznie krzyżowcom. Nic więc dziwnego. a krzyżowcy walczą za tę sprawę. pomogło w zaspokojeniu jednej z największych trosk wszystkich walczących krzyżowców. prowiant. kiedy do Egiptu przybyły pierwsze kontyngenty piątej krucjaty. że w XIII wieku kler uskarżał się gorzko na obowiązkowe podatki. były olbrzymie. Na przykład. którymi jesteśmy najbardziej zainteresowani. że przez cztery pierwsze lata krucjaty król był całkowicie wypłacamy. oraz pieniądze związane z karą noszenia krzyża (jako pokuty za najróżniejsze występ^ 4f»a «pt»naw*»B*. mimo warunków politycznych. ogromne sumy płynęły też z dużych darowizn przeznaczanych dla pojedynczych krzyżowców z tych źródeł. struktura dowodzenia i organizacja. po wprowadzeniu tej praktyki w 1199 roku przez Innocentego III. Rzeczy praktyczne Zwiększenie zewnętrznych zasobów krucjatowych. był naturalnym następstwem podstawowej koncepcji.a«ffi w caWWtf-iitaB&f utwalij J |itm 4i iiffwpttufftwr »«»8aB8 «p«ito «? j Długie. wrzucane do specjalnych skrzyń wystawianych we wszystkich kościołach. około l 000 000 liwrów bitych w Tours Kościół francuski przekazał na pierwszą krucjatę Ludwika IX. jak widzieliśmy. dyscyplina.wieku nastąpiła silniejsza centralizacja. Jak wiadomo. Do tych sum należy dodać inne: prywatne dary i zapisy przeznaczone na krucjaty. krzyż zatem można było zastąpić gotówką. Krzyżowcy. lecz mimo to przyczyną zaniepokojenia były też bardzo praktyczne i realistyczne problemy. Przede wszystkim zaś były dochody z taktyki odkupywania ślubów. nie mówiąc już o sprawach wynikających bezpośrednio z poczynań drugiej strony. gdyż na ich temat zachowało się więcej przekazów niż w przypadku . które ewentualnie mogły stanąć na przeszkodzie. papieże przydzielali sumy pojedynczym przywódcom krucjat. mieli do XIII wieku pochodzie głównie z klas walczących. W przypadku największych krucjat skierowanych na Wschód. ki). którą już wcześniej omówiliśmy. Nic dziwnego również. Pojawienie się i rozwój krucjaty papieskiej. Ta ilustracja jednego z epizodów oblężenia przedstawia atak na wieżę. wywiad i tak dalej. Jednak system był skuteczny. do listopada 1219 roku. drobne sumy składane przez wiernych w intencji Ziemi Świętej. takich jak taktyka i strategia na samym polu bitewnym. Zebrane sumy. chociaż pewien stopień oszustw i malwersacji w działaniach zakrojonych na taką skalę był nie do uniknięcia. że ponieważ krucjaty dotyczą wspólnego dobra Kościoła. zatem członkowie wszystkich pozostałych grup społecznych powinni przyczyniać się i pomóc wspierać tych. którzy ryzykują życie w imieniu jednej chrześcijańskiej wspólnoty. wobec których stawała każda armia: transport.

chociaż przyjęte. te problemy powiększały jeszcze: odległość. aby rozważyć ideę nowej międzynarodowej krucjaty celem odzyskania Ziemi Świętej. którymi można podróżować czy typu wozów do transportu. wbrew oczekiwaniom części krzyżowców. i nic w tym dziwnego. Gdy weźmiemy pod uwagę tego rodzaju okoliczności. że w przypadku pierwszej krucjaty przywódcy nie planowali szczególnie swych poczynań (jest też możliwe. że niektóRuch krucjatowy 1096-1274 73 rych problemów nie można rozwiązać. Częściowo był on rezultatem uprzednich doświadczeń. jak najlepiej można rozpocząć i wprowadzić w życie krucjaty. Najprawdopodobniej przywódcy kontaktowali się i wyznaczyli Konstantynopol na miejsce zgromadzenia. lecz.innych krucjat. Dopóki jednak ich los leżał w ich własnych rękach. niektóre lekcje nie były nigdy (lub nigdy w pełni) skuteczne.ponad sześć lat w XIII wieku . jak zawsze w historii ludzkiej. czas trwania danej kampanii . Okazało się. Żołnierze przynosili ze sobą własne przesądy. krzyżowcy nie mieli innego wyboru niż myśleć o własnej skórze i reagować na zmienione warunki. świadomie starali się wykorzystać minione doświadczenia oraz rady.te zmiany potem wpłynęły szczególnie na krucjaty . jaki postęp dokonał się od czasów pierwszej krucjaty. aby . istniejące w ojczyznach krzyżowców. Pisał z nadzieją na przekazanie pewnych przemyśleń następnym pokoleniom krzyżowców i wierzył. przypisywane Grzegorzowi X przed II soborem w Lyonie (rok 1274). Narzucało ono konieczność skutecznego skoordynowania sił porozumiewających się różnymi językami.i trudności wynikające z międzynarodowego charakteru takiego przedsięwzięcia. często kierowanych przez dumnych i konfliktowych dowódców. co najmniej od czasów Innocentego III. wbrew przyjętej uprzednio strategii. inne. który został zwołany. że nie zachowały się żadne potwierdzające to świadectwa). Dotarłszy na scenę działań wojennych. Stąd wiele jego praktycznych rad dotyczących na przykład dróg. którzy kłócili się między sobą. nie zostały przekazane następnym pokoleniom. Odon z Deuil. Wydaje się. Tutaj właśnie możemy zauważyć. a w konsekwencji ich wojska pozostawały w złych stosunkach. co mogło rozciągnąć na daną krucjatę animozje polityczne. francuski historyk drugiej krucjaty. reprezentujących różne obyczaje. W czasie trzeciej krucjaty Ryszard I i Filip II rywalizowali ze sobą. Również papieże. różnorodne wojskowe tradycje i techniki. częściowo zmian w technice wojennej na Zachodzie .a częściowo większej złożoności sztuki rządzenia i administracji na Zachodzie. tym dobitniejsze staje się zwycięstwo pierwszej krucjaty. duże znaczenie miało wcześniejsze planowanie i przygotowanie. lecz nie wygląda na to. Najlepiej znane zalecenia to zachowane pamiętniki. że następcy będą się uczyć na błędach już popełnionych. co pozwoliło przywódcom i uczestnikom krucjat na precyzyjniejsze ich planowanie i przygotowywanie. jest tego wspaniałym przykładem. którzy starali się przekazać potomnym własne doświadczenia.

jak zaopatrzenie dla wojska od chwili. To tutaj Ludwik IX postanowił zbudować nowe miasto. 1300 towarzyszących im giermków i 1300 koni. Normandii. który przetrwał do naszych czasów. Miały one przetransportować 650 rycerzy. Inne przyczyny to zwrot wschodnich krucjat w stronę strategii egipskiej i niemożność podróżowania przez Anatolię po 1204 roku.Filipa III. miały niewątpliwie ważny wpływ na decyzję o zmianie dróg transportu. mieli wcześniej przygotowaną przeprawę z różnych portów. za 5850 marek. że w przypadku drugiej krucjaty dokonał się pewien postęp. Ryszard zebrał znaczną flotę w Anglii. które stały się udziałem pierwszych pokoleń krzyżowców. bezpieczeństwa i listu żelaznego dla krzyżowców. że ci. które przejęły lwią część interesów. pozyskał statki genueńskie. gdzie spędzały zimę. Przebieg samej krucjaty wykazuje jasno. w 1146-1147 roku. Niewygody i spory. która w 1190 roku pożeglowała na spotkanie z królem Francji w Marsylii. kiedy opuścili terytoria swych własnych państw. Mamy jednak oczywiste dowody. Od tego czasu wszystkie następne krucjaty na Wschód przeprawiały się drogą morską.podjęli jakieś wcześniejsze działania w tak podstawowej sprawie. W lu- '('f Aigues Mortes to jedna z niewielu miejscowości śródziemnomorskich z naturalną przystanią. gdy . lecz ostatecznie północna flota połączyła się z innymi statkami ściągniętymi z włoskich portów. Ostatecznie Ludwik postanowił udać się śladem Konrada III drogą lądową. Wenecji czy Marsylii. Po raz pierwszy o możliwości przeprawy całej krucjaty statkami przez Morze Śródziemne wspomniano najprawdopodobniej w czasie negocjacji między Ludwikiem VII a Rogerem II z Sycylii. Filip II. aby armie Ryszarda i Filipa popłynęły morzem z południowej Francji. i winem na cztery. Roger oferował wsparcie swojej floty i zaopatrzenia. wynegocjował pierwszy krucjatowy kontrakt dotyczący statków. Miasto znajdowało się w XIII wieku bezpośrednio pod kontrolą króla Francji. Większość budowli była z drewna. tym 1190 roku. Nie ma też żadnego dowodu. z zaopatrzeniem na osiem miesięcy od momentu wejścia na statek. którzy przebyli Adriatyk. że doszło do wynegocjowanego układu z cesarzem Aleksym w sprawie zaopatrzenia rynków. Od tego też czasu ustalił się wyraźny schemat postępowania. przeznaczone specjalnie do załadunku na potrzeby swej krucjaty w 1248 roku. że przed wyjazdem nie ustalono żadnych formalnych struktur dowództwa. Mury i wieże widoczne powyżej są w większości dziełem syna Ludwika . Rywal Ryszarda. wzmocnione przez porażki armii Fryderyka Barbarossy w Azji Mniejszej w czasie trzeciej krucjaty. aby przetransportować siły Ryszarda na Wschód. Genui. Do spotkania nie doszło. Bretonii i Poitou. Wiele mówią na przykład spory w chwili przybycia do Bizancjum oraz fakt. Przy trzeciej krucjacie pojawił się projekt. W kwietniu 1191 roku około 200 statków opuściło Mesynę. a statki wynajmowano wcześniej w jednym lub kilku portach śródziemnomorskich: Pizie.

nie powinniśmy się dopatrywać w praktyce krucjat jakiejś stałej krzywej. Gezy. że stawały się praktycznie nieużyteczne. ponieważ bez nich armie. przez które mieli przechodzić.wariant drogi morskiej był jeszcze ciągle możliwy . Ich pieczęci zostały dolączone do kontraktu. ponieważ składała się w przeważającej części z żaglowców. były pozbawione siły do tego stopnia. otrzymanie przywileju zapewniającego środki żywnościowe i bezpieczne przejście. wydaje się. Wracając do spraw zaopatrzenia. obydwaj próbowali przed wyprawą zagwarantować sobie od władców ziem. możliwości załadunkowe i techniczne statków. Jednakże jak już wspominaliśmy.wrodzy Bizantyjczycy opanowali Nikeę. Payn z Chaworth i Robert Tybetot. Jest jasne. W 1146 roku Ludwik napisał w tej sprawie do Rogera II . Najprawdopodobniej pierwszą krucjatą. w zamian za przewóz statkiem. Lecz opcja podróży przez Egipt a stąd i strategii egipskiej stała się możliwa jedynie dzięki znacznemu postępowi żeglarstwa na Morzu Śródziemnym. . Miała na to wpływ dominacja zachodniej potęgi morskiej i rosnące rozmiary. Szczególnie istotne okazało się rozwiązanie problemu transportu koni. zgadza się służyć w krucjacie Edwardowi z Anglii. natomiast rycerze musieli przedzierać się w bród. Od czasu trzeciej krur Ruch krucjatowy 1096-1274 75 cjaty stało się to zwykłą praktyką. że wbrew powziętym wcześniej przez Ludwika IX planom dobicia do brzegów Egiptu. że obydwaj władcy. co cesarz Fryderyk n docenił w 1224 roku. W każdym razie. W tym kontrakcie. z pięcioma rycerzami każdy. była krucjata wenecka z 1123 roku. Potrzebne były statki na wiosła. Ludwik VII i Konrad III. przygotowując się do realizacji własnego planu ataku na Egipt w czasie swej krucjaty. których podstawę stanowili rycerze. dwóch angielskich rycerzy. wyciągnęli wnioski z doświadczeń pierwszej krucjaty. który nastąpił w tym czasie. datowanym na 20 lipca 1270 roku. w czasie której przewieziono konie drogą morską bezpośrednio do Ziemi Świętej. Praktyka krucjat znacznie zmieniła się pod rozważonymi przez nas względami od czasu pierwszej wyprawy.do cesarza bizantyjskiego Manuela Komnena. jego flota w 1248 roku była źle wyposażona do tego zadania. samego Konrada i króla Węgier. Wykonalne stały się przede wszystkim długie podróże przez Morze Śródziemne. na przykład. Podstawowe trudności dotyczące transportu wielkich armii również zostały rozwiązane w rezultacie postępu technicznego i technologicznego. Ludwik i Konrad ustalili także odmienne daty wyruszenia na wyprawę. wodę i wynagrodzenie w wysokości 100 marek na rycerza. które łatwo osiadały na mieliźnie zanim dopłynęły do suchego lądu.

Krzyżowcy mogli oczywiście liczyć. podków. broń. łuków i strzał. Naturalnie na statki zabierano również w dużych ilościach wszelkiego rodzaju ekwipunek wojskowy. Wiadomo. Ostatecznie krzyżowcy musieli też zabrać ze sobą ilość gotówki wystarczającą do opłacenia wszelkich wydatków. ich najlepsze konie bojowe prowadzono brzegiem rzeki. Jan z Joiiwille opowiada. co się da. a ich siły miały połączyć się dopiero w Konstantynopolu. który podczas trzeciej krucjaty wziął na utrzymanie wszystkich rycerzy. Jan z Joinville. W interesie pojedynczych kontyngentów leżało natomiast zabranie ze sobą wszystkiego. pokładnic i tym podobnych.76 Ruch krucjatowy 1096-1274 chcąc ułatwić sobie uzyskanie zaopatrzenia i uniknąć problemów z dyscypliną. Centralne planowanie i dostarczanie zaopatrzenia potrzebnego własnym siłom jako całości (na przykład sprzętu oblężniczego) było bardzo pożyteczne dla przywódców krucjatowych. Na podstawie zachowanych rachunków. Gdy wyprawa kierowała się do Egiptu. że w czasie kampanii istniały też inne materiały. konie i inne niezbędne rzeczy w Ziemi Świętej. oczywiście jak najwięcej rzeczy starano się przetransportować statkami z Zachodu. lecz z zachowanych rachunków jasno wynika. aby utrzymać siły wojskowe na odpowiednim poziomie. którym wyczerpały się . mąki. aczkolwiek fragmentarycznych. jak wysokie musieli przy tym ponosić koszty. przywódcy krucjatowi i towarzyszący im wielcy możnowładcy wcześniej zapewniali sobie wyżywienie i zabierali je do portu załadunkowego. mówi ze zdumieniem o stosach beczułek wina i górach pszenicy i jęczmienia. sucharów. że będą finansować przynajmniej część potrzeb swych towarzyszy. w znanym fragmencie swej kroniki. Dodatkowo. które w nieunikniony sposób pojawiały się w czasie kampanii. jak on sam. czy tak jak w przypadku Ryszarda I. że na ogół właściciele statków zgadzali się dostarczyć wyżywienie i wino (lub wodę) dla przewożonych wojsk na określony czas od chwili wejścia na pokład. pali. wina. transportowali je na Wschód na własnych statkach. kolczug. pieniądze były też ważne. Zmiana kierunku na drogę morską całkowicie odmieniła sytuację. Czasami dotyczyło to także innego rodzaju pożywienia czy paszy dla koni. zabrali na pokład wielkie ilości bekonu. Przykładem może być Ryszard I. sera. że uda im się zaopatrzyć w prowiant. Przybycie na Wschód wielkiej liczby krzyżowców powodowało gwałtowny wzrost cen. hrabia Saarbriicken oraz ich osiemnastu rycerzy spłynęli w dół Saoną i Rodanem do Marsylii w 1248 roku. syropu i innych produktów żywnościowych. można prześledzić szczegóły zakupów kusz i bełtów. a zaopatrzenie i wyposażenie spoczywało na łodziach. Dotyczyło to szczególnie przywódców krucjat. gdyż oczekiwano od nich. ponieważ zamierzali udać się tą samą drogą. Ludwik IX wzmocnił zaopatrzenie w Aigues Mortes i zgromadził przed swą pierwszą krucjatą ogromne ilości wina i zboża na Cyprze. fasoli. galantyny. kronikarze opowiadają. Zachowane kontrakty wykazują. że kiedy płynęli na Wschód w 1190 roku.

Robertem z Artois i Edwardem z Anglii. musiał też wywrzeć w owym czasie doniosły wpływ. przeszedł od czasów pierwszej krucjaty długą drogę rozwoju. przywódcy krucjat zaczęli posługiwać się formalnymi kontraktami. margrabiego Montferratu. wyżywienie. Musieli oni zagwarantować. międzynarodowej krucjaty. W XIII wieku stawały się one coraz bardziej powszechne. dlatego też sporządzali podkontrakty. Ludwik zapewniał pieniądze. Istotnie. otoczenie poszczególnych rycerzy czy panów. Kiedy krzyżowcy znajdowali się pod dowództwem jednego. jak i ludzi. aby stać się tak różnorodnym i kompleksowym zjawiskiem jak krucjata. po jego śmierci. Pieniądze mogły się też przydać się do utrzymania wewnętrznej dyscypliny armii krucjatowych. czyniąc z nich w ten sposób jedną armię. Lecz akceptacja jednego dowódcy nie zawsze wystarczała do zapewnienia spójności i dyscypliny. W praktyce ruch krucjatowy.własne zasoby. Podstawowe jednostki. w zamian za służbę określonej liczby rycerzy. Gwidonem z Flandrii. problem polegał na tym. struktura dowództwa i dyscyplina były zawsze punktem krytycznym. że lepiej przed wyjazdem. posiadały swą własną strukturę i dyscyplinę. Krucjata z 1270 roku była zorganizowana całkowicie za pomocą kontraktów. międzynarodowych krucjat. Skutki Ruch. który różnicował się i nasilał. Zmiany te zakończyły się podczas krucjat Ludwika IX. dotyczył on czy wpłynął na większość aspektów ówczesnego świata zachodniego. wyprawa 1270 roku dostarcza najpełniejszego obrazu wielkiej. zorganizowanej przy wykorzystaniu takich środków jak kontrakty. nie było tego problemu. jak połączyć te jednostki w większy oddział i następnie wprowadzić stałą strukturę dowodzenia wszystkimi oddziałami. Z własnego dworu Ludwika około 400 rycerzy dołączyło do niego na zasadzie kontraktu. w sposób omówiony wyżej. wystawianych przez kontrahenta. spisywano je też w przypadku innych form działań wojennych. wyznaczyć dowódcę uznawanego przez wszystkich. Bonifacego. Pierwszą próbę tego typu podiii Ruch krucjatowy 1096-1274 77 jęto w czasie czwartej krucjaty. Być może takie umowy sporządzano już w XII wieku. zarówno najmu statków. Obowiązki osób służących w krucjatach były w nich dokładnie spisane w formie prawnej. lub chociaż przed przybyciem na Wschód. Krótko mówiąc. Ludwik IX był na przykład niekwestionowanym ogólnym przywódcą w czasie obydwu swoich krucjat. wybitnego dowódcy. a następnie. że zabiorą ze sobą określoną liczbę rycerzy. transport i. obejmujących kontyngenty pochodzące z całego Zachodu. a niektóre z nich przetrwały do naszych czasów. Alfonsem z Poitiers. pomijając już jego . Rywalizacja między przywódcami pierwszej krucjaty oraz królami drugiej i trzeciej udowodniła. Częs'ciowo w odpowiedzi na ten problem. Organizacja. to żadna się nie zachowała. Najpierw wyznaczono Tybalda z Szampanii. sporządzanymi przed wyjazdem. w niektórych wypadkach. skutki ruchu krucjatowego były praktycznie nieograniczone. jeśli tak. Ludwik zawarł także umowy z dowódcami oddziałów. szczególnie w przypadku ogromnych.

mimo dzielących ich różnic lokalnych. Po raz pierwszy. w jaki ruch krucjatowy. na Półwyspie Iberyjskim i oczywiście na Wschodzie. w jaki ludzie na Zachodzie postrzegali samych siebie. przez co wyraźnie przyczynił się tak do własnego obrazu rycerstwa. w teorii i praktyce. wizja ta była najbliższa realizacji podczas pontyfikatu Innocentego III.to jednak drastycznie wpłynęły na politykę i kulturę południowej Fran-cji. Przez samą deklarację krucjat papiestwo usiłowało urealnić swe ambicje kierowania sprawami świata chrześcijańskiego w tym okresie. prześladowczej postawie. władza króla francuskiego sięgnęła znacznie w kierunku Langwedocji i Morza Śródziemnego. Inna dostrzegalna zmiana polegała na sposobie. gdyż pomógł zmienić sposób. Jedną z konsekwencji tej opinii jest drastyczna zmiana w stosunkach chrześcijańsko-żydowskich na Zachodzie. lecz niestety. która wkrótce zakorzeniła się w sercu kultury zachodniej. Do połowy XIII wieku pozostało na . w bezpośrednim następstwie krucjaty. dotąd pozostających w stanie względnego uśpienia. przyczyniając się do powstania nowych łacińskich państw w północno-wschod-niej Europie. miał wpłynąć na wartości rycerskie. Bardziej prozaiczny wpływ krucjat jest widoczny wszędzie. iż posiadają jednaką tożsamość. Z powyższego przeglądu widać jasno. obejmował swym bezpośrednim zasięgiem coraz więcej mieszkańców Zachodu. Chociaż krucjaty przeciw albigen-som nie zniszczyły herezji . Na innym poziomie ruch krucjatowy był ważny. chociaż niektóre z tych państw okazały się jedynie tymczasowe. niektóre zmiany polityczne. jaka otworzyła się między Wschodem i Zachodem. wojny całkowicie ideologicznej. czy nawet ostatecznie zdeterminowały. szeroka otchłań. Los rozmaitych części ich imperium stał się jednym z głównych problemów polityki międzynarodowej pod koniec XIII wieku i później. że w miarę jak ruch ten rozwijał się. W dziejach świata ruch krucjatowy odegrał poważną rolę w zmianach na mapie politycznej i kulturowej ponieważ głęboko uwarunkował proces ekspansji chrześcijaństwa łacińskiego. w którym łacińską chrześcijańską wyższość kulturową u/nawano za pewnik. Ponieważ znamiennym i jednoczącym czynnikiem była wspólna kultura łacińsko-chrześcijańska. w tym szkicu brakuje miejsca na dokładniejszą prezentację tego problemu. którzy zagrażali obaleniem papiestwa. Na Zachodzie różnorodne skutki ruchu krucjatowego także pomogły w ukształtowaniu. pogromy z 1096 roku świadczą o nowej. jak i do dystansu kulturowego dzielącego je od innych klas społecznych. miała podłoże religijne. przyspie78 Ruch krucjatowy 1096-1274 szając proces dzięki któremu udało im się docenić fakt. mającą swe korzenie we wspólnej tradycji kulturowej. szczególnie zwycięstwo papieża nad cesarzami z rodu Hohenstaufów. W takim rozumieniu.był to środek zbyt mało wyrafinowany . i nasiliły wyłączający inne punkty widzenia światopogląd.bezpośrednich sąsiadów. głównie skorzystała na tym korona francuska. krucjaty wydatnie przyczyniły się do wzrostu ksenofobicznych zachowań w kulturze zachodniej.

kleryków czy innych ominął ciężar finansowania krucjat. coraz mniej kieszeni wieśniaków. ich rodziny. Wraz ze zwiększaniem podatków i coraz szerszym stosowaniem innych środków mających na celu zebranie funduszy. kiedy wielu biednych podróżowało "obciążonych żonami. Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 JONATHAN RILEY-SMITH Ruch krucjatowy przyciągał ludzi. Jednak nie wspomniałem bezpośrednio ani słowem o wpływie krucjat na samych krzyżowców. przyjaciół. jak i jego następcy. aby do wyprawy wojskowej przyłączyli się tacy nieodpowiedni ludzie . mieszczan. chociaż nie można stwierdzić. czy też tych.przykład niewielu świeckich. Papież Urban II nie chciał. zarówno on. że ogłosił krucjatę jako pielgrzymkę. Jak w czasie wszystkich wojen. Podobnie potęgę morskich republik włoskich w znacznym stopniu wzmogła potrzeba wynajmu statków i zaopatrzenia na krucjaty. A jednak ruch krucjatowy wywarł być może naj silniejszy i najbardziej poruszający wpływ na psychikę i osobowość tych. wielu uczestników wróciło fizycznie czy psychicznie okaleczonych. Jest to kilka ważniejszych i bardziej oczywistych skutków ruchu krucjatowego w tym okresie. jakie również powodowały one w życiu gospodarczym. a najprawdopodobniej w ciągu całego życia wysłuchiwali ich o wiele więcej. II 4. Głód gotówki u krzyżowców tworzył rzecz jasna nowe okazje dla tych. co wydawało się być przejściem migracyjnym. Współczesne badania historyczne dopiero teraz zaczynają wydobywać na światło dzienne. jeżeli w ogóle wrócili. jak głęboki pod tym względem był wpływ ruchu krucjatowego. że "pobudzał umysły rycerzy" . żywności i innych niezbędnych rzeczy przyczyniła się także do czasowego wzrostu popytu w ojczyźnie krzyżowców na całą skalę artykułów. W miarę urzeczywistnienia i popularyzacji polityki odkupywania ślubów coraz więcej ludzi ujmowało krzyż. która przeszła przez Europę. ich życie nie było już takie jak przedtem. dzierżawców. ze wszystkich klas społecznych. którzy nigdy nie słyszeli przynajmniej jednego kazania krucjatowego. mężczyzn i kobiety. czy bodźce gospodarcze płynące z wydatków na krucjaty równoważyły szkody. Podobnie życie ich żon i dzieci. Jeden ze współczesnych przypisuje napływ mas na pierwszą krucjatę chaosowi. oraz biedzie gospodarczej. którzy podążyli jego śladem. Potrzeba broni. którzy pragnęli rozwijać swe interesy w danej miejscowości. mieli wielkie trudności w wyeliminowaniu obecności osób . bo na przykład rosła podaż ziemi w czasach krucjat. a założenie łacińskich osad na Wschodzie pozwoliło im rozszerzenie przedsięwzięć handlowych. których los na różne sposoby zetknął z krucjatami. Opisuje on to. dziećmi i wszelkimi sprzętami domowymi".w 1097 roku napisał. epidemii ergotyzmu.ale właśnie dlatego. rodzaj pobożnego działania otwartego dla wszystkich.

obywatel Bolonii. Krzyżowcy "podejmowali krzyż". Zamożniejsi spośród nich byli wystarczająco wpływowi. krucjata ludowa z 1309 i krucjata "pastuszków" z 1251 i 1320 nigdy nie zdołały wyjść poza zachodnią Europę. jak mieliśmy się okazję przekonać. coraz bardziej profesjonalnych ekspedycji . których mogli się pozbywać za pieniądze. Ludwik VII i najwięksi panowie ujęli krzyż w czasie półprywat-nej ceremonii. Więcej materiałów świadczących o uczuciach czy odbiorze krucjat dotyczy jedynie możnowładców i rycerzy. dlatego też jest niepowetowaną stratą. Na przykład. Poddano myśl. Wydaje się. dwie ceremonie odbyły się w innym miejscu i czasie. Królowi wręczono wtedy krzyż przysłany przez papieża. . które często zawierają bezcenne informacje na temat stanu ich świadomości. nawet po tym. kupcach. Ponieważ posiadali dobra. jak Innocenty III znalazł rozwiązanie w postaci wykupywania krucjat. W czasie publicznego zebrania król dołączył do kaznodziei. Często do ślubowania dochodziło w czasie emocjonalnych publicznych zebrań pod wpływem kaznodziejów. Czasami uzyskujemy trochę informacji o ważniejszych krzyżowcach. Masy stanowiły ważny choć nieregularny element krucjat. W celu utrzymania posiadanej pozycji społecznej musieli opłacić koszty związane z utrzymaniem dworu w czasie krucjaty. że koszta uczestnictwa w wyprawach zniechęcały uczestników bardziej niż oficjalne zakazy. że niewiele świadectw dotyczących sposobu myślenia czy odczuwania ludu przetrwało do naszych czasów. Uczynił swą żonę Giuliettę spadkobierczynią każdej własności czy łupu. Krucjaty organizowane przez samych biednych. Kiedy król Ludwik VII przygotowywał się do drugiej krucjaty. lecz pierwotnie rytuały były oddzielne. co pociągało za sobą złożenie ślubu szczególnego rodzaju. to jednak ich liczba malała. próbował jej zagwarantować zatrzymanie miejsca w namiocie. Mimo że zawsze była garść biednych stwarzająca. które powstawały być może w odpowiedzi na wykluczenie ich z większych. znacznie mniej biednych mogło sobie na nie pozwolić. leżał bardzo chory w obozie w Da-mietcie w Egipcie i spisał tam swoją ostatnią wolę. W końcu okazało się. połączyły się w pojedynczą ceremonię. problemy przywódcom krucjat.niepowołanych. w czasie ogromnego zebrania. że w marszu na Wschód brała udział duża ilość biedoty. rzemieślnikach czy rolnikach. aby często o nich wspominano w rozmaitych relacjach. Śluby krucjatowe złożył 31 marca 1146 roku w Yezelay. że wydawali przywileje. w grudniu 1219 roku Barzella Merxadrus. że od trzeciej ćwierci XII wieku przyjęcie krzyża i rytuał nadawania symboli pielgrzymkowych: sakwy i kija. mogących przypaść mu w udziale. lecz kiedy ekspedycje wybrały drogę morską. w których interesie leżało doprowadzenie słuchaczy do szaleństwa.krucjata dziecięca z 1212 roku. Mogło tak być. który dzielili 80 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 z innymi krzyżowcami. Jednak takie świadectwa są rzadkie. nic dziwnego.

aby można było rozdać więcej kawałków.wydaje się. Kazanie Bernarda zostało przyjęte z takim entuzjazmem. braci lub siostry. Już wkrótce poszczególne kontyngenty krzyżowców zaczęły się odróżniać stylem i kolorem krzyży . a Bernard musiał porwać swój mnisi habit na strzępy. przedstawia krzyżowca niosącego na piersi krzyż wykonany z pasów tkaniny 5 cm szerokości. Ponad rok później. który najprawdopodobniej miał rozmiary 15 na 15 centymetrów. 11 czerwca 1147 roku w Saint-Denis. że paczka ubrań z symbolem krzyża. iii 81 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 ki. i nakazałeś nam. co pojawiło się w późniejszych obrzędach. 16. Wydawnictwo Pallotinum. który swoimi kazaniami sprawiłeś. Czyniąc krzyż jawnym symbolem ślubu zaangażowania. 1 Cytaty według Biblii Tysiąclecia. oczywiście.sztandar bojowy królów francuskich. Krzyżowiec otrzymuje swój krzyż od biskupa. stał na podium obok niego niosąc jego krzyż. Rzeźba. Fulko Doon z Chateaurenard podarował całkiem dużo swej posiadłości opactwu. stokroć tyle otrzyma i życie wieczne odziedziczy" (Mt.29) i "Jeśli kto chce pójść za Mną. "I każdy. kto dla mego imienia opuści dom. pochodząca z początków XII wieku z klasztoru Belval w Lotaryngii. w sali kapituły w Lerins. została szybko wykorzystana. mogli organizować prywatne uroczystości. Urban II połączył ujmowanie krzyża i ubieranie się w szaty z jego symbolem zgodnie z nakazami Chrystusa. który przypuszczalnie zastąpił kij pielgrzymi. 22 maja 1096 roku. We wczesnych latach ruchu krucjatowego ceremonie ujmowania krzyża i symboli pielgrzyma były równoległe. wcześniej dostał już sakwę i kij pielgrzyma. 19. lecz ogół zadowalał się zwykłymi znakami krzyża na szatach. abyśmy poszli za Chrystusem. Ludwik otrzymał z rąk papieża symbole pielgrzymPrzyjmowanie krzyża. Poznań-Warszawa 1984. i być może także błogosławieństwo od lokalnych biskupów. że wszyscy opuściliśmy nasze ziemie i wszystko. ojca lub matkę. że tę praktykę wprowadzono pod koniec lat czterdziestych XII wieku w czasie krucjaty przeciwko Słowianom po- . opatów i księży. niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje" (Mt. nakazał mu udać się na krucjatę jako pokutnikowi i dał mu także muła. Opat wręczył mu serwetkę (w miejsce sakwy) i kij.14). Drugiej ceremonii towarzyszyły czasami porozumienia finansowe ze społecznością religijną lub dar na jej rzecz. Ceremonie tego typu mogły trwać jeszcze długo po połączeniu dwóch rytuałów: w 1248 Jan z Joinville otrzymał od opata z Cheminon jedynie symbole pielgrzymki.świętego Bernarda z Clairvaux. aby zachęcić słuchaczy. wypalając sobie znaki krzyża na ciele.l Z Syrii przywódcy krucjatowi tak oto pisali do niego: "Ty. co się na nich znajdowało. Oddzielne ceremonie ujmowania krzyża i przyjmowania symboli pielgrzymich połączono pod koniec XII wieku. niech się zaprze samego siebie. dzieci lub pole. sakwę i oriflamę . aby otrzymać kij i sakwę. ujmując nasze krzyże". Gdy szlachetnie urodzeni i rycerze złożyli śluby krucjatowe. którą przygotowano specjalnie do rozdania. Niektórzy ludzie reagowali histerycznie. Na przykład.

Hugon II z Le Puiset. czy tę ochronę należy stosować tylko do włości krzyżowców czy także do ich fortyfikacji". a Flaman-dowie zielone. kto ujął krzyż. duchowny cieszył się przywilejem korzystania z beneficjum in absentia. Na początku panował brak zgody. Iwo podkreślał. albo też alternatywnie . Chodziło tu o zobowiązanie Kościoła do ochrony rodzin i włości krzyżowców w czasie. zwalnianie od ekskomuniki. i ochrony. przekazał tę sprawę świeckiemu sądowi. Systematycznie też podejmowano próby mające ustalić. gdy Kościół zmusi opieszałych do wypełnienia ślubów. gdyż hrabia Rotrou z Mortagne. o którym dokładniej wspomnimy dalej. który rozpatrzył przypadek ponownie. Jednak do XIII wieku przywileje zostały jasno określone. a rycerz w sprzedaży czy zastawianiu lenna czy niezbywalnej własności. zdolność do . chociaż był jednym z największych ówczesnych specjalistów od prawa kanonicznego. pozwolenie na utrzymywanie stosunków z ekskomunikowanymi i uwalnianie od konsekwencji interdyktu. Iwo z Chartres. Oczekiwano.i. że dostojnicy kościelni nie mogą dojść do porozumienia w tej kwestii. nawet wśród wyższego kleru. uczestniczący w niewielkim stopniu w pierwszej krucjacie. że na Zachodzie znajdują się rezerwy dodatkowej siły. przywileje obejmowały też odłożenie wypełnienia zobowiązań feudalnych czy postępowania prawnego aż do powrotu. w czasie zaplanowanego zebrania z okazji trzeciej krucjaty postanowiono. dając krzyżowcom przewagę prawną. wzniósł pospiesznie na ziemi w wicehrabstwie Hugona zamek. który ujął krzyż na krucjatę 1107 roku. niepokoił się. krzyżowcy nosili znak krzyża nałożony na godło . ilu jest "fałszywych krzyżowców". że jej francuscy uczestnicy będą nosić czerwone krzyże. Przywódcy pierwszej krucjaty byli przekonani. gdyż "prawo kościelne chroniące dobra rycerzy udających się do Jerozolimy jest nowe. i takie określenie było istotne. jak już wspomniano. gdy oni sami będą na wyprawie. angielscy białe. Nie wiedzieli oni.łabskim. która może ująć krzyż jedynie wtedy.szybkie rozpatrzenie sprawy spornej przed wyjazdem. moratorium na spłatę długu czy opłacenie udziału w wyprawie. aby otrzymać tą drogą pieniądze. że krzyżowcy będą nosili krzyże przez cały czas aż do powrotu do domu. co do jednego przyiii 82 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 najmniej przywileju zagwarantowanego krzyżowcom przez synod w Clermont. Lecz dużo łatwiej było skarżyć się na krzyżowców-oszustów niż zmusić ich do wypełnienia podjętych zobowiązań. W historii ruchu krucjatowego stawiano żądania tego typu. Biskup Hugona. Zatem powinno stać się możliwe określenie. Oprócz odpustu. Doszło do aktu przemocy i Hugon odwołał się do papieża. kiedy wypełnione zostaną ich śluby: w 1123 roku biskupi na I soborze laterańskim omawiali problem tych. to specjalne prawa przysługujące krzyżowcom. Inny powód dla którego ważne było ustalenie. "którzy zdjęli krzyż" nie wyjeżdżając do Ziemi Świętej. zwolnienie od myta i podatków. gdyż wiele z nich miało specyficzne skutki prawne. kto był krzyżowcem.

że według samych orędowników Ranulf z Chester. znalazło odbicie w wielu przywilejach. W1096 roku Stefan z Blois 85 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 podarował opactwu Marmoutier las. lecz nie należy mieć wątpliwości. w blasku triumfu. których moi przodkowie i ja sam umieściliśmy w różnych miejscach. a także prawo do osobistego spowiednika. którego uwieńczeniem był ślub z córką króla Francji. Musimy przyznać. aż do klęsk. zapewniał im honor w sąsiedztwie lub nawet jeszcze dalej. zostały włączone w Mimcula świętego Leonarda. mającego szerokie uprawnienia do udzielania rozgrzeszenia. czy krucjata kończyła się sukcesem czy klęską. które mnisi mieli odmawiać w intencji ich powrotu do domu. jakie miał do dyspozycji. jak krzyżowcy. mimo że Kościół przyjął na siebie rolę protektora. od reakcji w domu. w tym przypadku żołnierzy Chrystusa. a obawa niczym chmura przysłaniała przywileje wydane przez wyjazdem. czy ruinę finansową. kalectwo. zawodności narzędzi. a jego doświadczenia z czasów. poprowadził mnie w podróży poza moją ojczyzną i przywrócił mi zdrowie i bezpieczeństwo. którego świątynię Boemund ostentacyjnie nawiedził. Często pisano. którą zamierzał opuścić. zaintonowali śpiew w służbie Bożej i wspomnieli o mnie w swych modlitwach". jak w Starym Testamencie. Powodem był fakt. Opowiadał licznym słuchaczom o swych przygodach. każdy krzyżowiec ryzykował śmierć. Krucjaty przyciągały rzecz jasna publiczne zainteresowanie. kiedy był więźniem muzułmanów. Z ideologicznego punktu widzenia w przypadku każdej klęski należało koniecznie ośmieszyć walczących. opiekował się moją żoną Adelą i naszymi dziećmi".wykorzystywania ślubu krucjatowego jako substytutu innego. którzy w niej walczyli. który przewrócił i niemalże zniszczył sztorm. które miały miejsce po roku 1101. "żeby Bóg. Dwa lub trzy pokolenia po pierwszej krucjacie rodziny ciągle były dumne z przodków. że papież Urban II miał nadzieję na ukierunkowanie wojowniczości . Żadna grupa ludzi w środkowym średniowieczu nie ściągnęła na swoją głową tak jadowitej krytyki. Kiedy Boemund z Tarentu objeżdżał Francję w 1106 roku. trwał nieruchomo aż do północy. który uzyskiwali krzyżowcy. ponieważ w tym czasie "moi mnisi i inni przedstawiciele kleru. Na razie nikt nie napisał jeszcze studium na temat wpływu zaangażowania się w taką prestiżową działalność na ich pozycję społeczną. O wiele mniej pożądaną konsekwencją decyzji o udziale w krucjatach była często obmowa. jeszcze nie wypełnionego. za wszystko. Krzyżowcy byli więc narażeni na stek obelg. lecz. Jego i wielu innych pokrzepiała myśl o modlitwach o wstawiennictwo. zawarty w katedrze w Chartres. wracając w 1220 roku z Damietty na statku. za wstawiennictwem świętego Marcina i jego mnichów. że klęski poniesionej w wojnie wszczętej na rozkaz Boga nie można było przypisać Jemu. co zrobiłem złego. Zaniepokojenie Stefana z Blois o bezpieczeństwo rodziny. że tytuł Jerosolimitunus. Niezależnie od tego. wielu szlachetnie urodzonych Francuzów chciało w nim widzieć ojca chrzestnego swych dzieci. mógł mi przebaczyć. Nagle odzyskał zdolność ruchów.

doświadczenia rodzin. osamotnionych na wiele lat. gdyby żona sama zechciała zostać mniszką. Żona Wilhelma Trussela została zamordowana sześć tygodni po wyjeździe męża na krucjatę w 1190 roku. pozostawionych na łasce młodszego i najprawdopodobniej niezamężnego brata. w czasie których miały zajmować się posiadłościami i rodziną. że nawet w XIII wieku w Anglii. III 86 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 cTAngers za oplataj obiecał dodatek do tej sumy jako dar zaślubinowy. Scena bitwy z Angielskiego żywota świętego Edmunda. ilustrowanego ok. gdy on był na piątej krucjacie. Rual obiecał. W tym samym czasie Fulko z Le Plessis-Mace zwrócił się do zakonnic. Lecz każdy musiał wiedzieć. aby miały pieczę nad jego córką. Żonę Piotra Duffielda uduszono w czasie. mogły być straszliwe. jej braci i . miały pozwolić jej na małżeństwo lub złożenie ślubów zakonnych "zgodnie z wolą jej samej. Nic dziwnego. że krzyżowiec obawiał się o los żony i córki. Faktem jest. że krzyżowcy byli często lękliwi i przerażeni. że zawsze będzie traktować dwie kobiety z szacunkiem. Zawarte porozumienie zostało poświadczone przez dziesięciu mężczyzn i zagwarantowane przez bezpośredniego suzerena Baldwina. które mogłyby zapobiec wszelkim aktom gwałtu. a Ralph Hodeng po powrocie do domu zastał swą córkę i spadkobierczynię poślubioną jednemu z wieśniaków. 1135. "nawet gdyby sam miał wszcząć wojnę". W porozumieniu tym widać wyraźnie. Być może dlatego głoszeniu kazań krucjatowych towarzyszyło na synodach kościelnych odnawienie dekretów pokojowych. wszystkich posiadłości oraz jego żony i ich jedynej córki". W 1128 roku Baldwin z Vern d'Anjou zawarł szczegółowe porozumienie ze swym bratem Rualem "dotyczące jego ziemi. że nieobecność wielkich magnatów przyniesie przeciwne efekty. Widać jasno. na jakie były narażone kobiety.zbrojnych poza Europę Zachodnią i że pod tym względem krucjata była instrumentem domowego pokoju. Zmusiło to Baldwina do podjęcia kroków. kiedy hrabia Robert udał się na pierwszą krucjatę. napotkał mnóstwo skarg. nigdy nie spróbuje przywłaszczyć sobie ich własności i pomoże im. Gdyby nie wrócił. szczególnie kobiet. otoczonych przez zachłannych sąsiadów i uwikłanych w sporne układy. gdyby ktoś chciał je skrzywdzić. że w czasie jego nieobecności "prawie nikogo nie udało się postawić przed sądem". że krzyżowcy czuli się bezpieczniej podejmując środki zaradcze. Zapiski sądowe przekazują nam przygnębiający wykaz krzywd. Flamandowie ucierpieli. Kiedy Gwidon z Rochefort powrócił do swej kasztelani! w 1102 roku. a jej ciało wrzucono do błotnistego dołu. kiedy korona wzięła pod swoją opiekę posiadłości krzyżowców. Na przykład w 1120 roku Gotfryd z Le Louet odwiózł swą żonę pod opiekę zakonnic z Le Ronceray Rzeź wojenna.

Została przywieziona do Europy przez krzyżowca. dotyczące administrowania ich włościami w czasie długiej nieobecności: wydaje się. Należała do krzyżowca z pierwszej wyprawy Geralda z Schaffhausen. że czasami w rodzinie brakowało osoby. Olivierowi z Lastours. Hugon Rufus z Champallement miał bardzo chorego czy kalekiego brata imieniem Gwidon. Gdyby jednak córka zadecydowała. Z rodziny wyznaczano starszego lub młodszego syna 87 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Relikwia prawdziwego Krzyża (po lewej). Prawdziwym składem dla wielu wyjątkowych łupów jest katedra świętego Marka w Wenecji. Łupy przywieziono świętemu do domniemanego miejsca spoczynku. gdy był on skarbnikiem u Świętego Grobu w Jerozolimie. łupy wysłano do domu jako wyraz triumfu. Ge-rald z Landerron. Auger obiecał "wychowywać synów aż do czasu. a w 1120 roku Fulko z Le PlessisMace uważał. Później Olivier poślubił dziewczynę. przeora Saint-Pier-re de La Reole. Spośród innych krzyżowców z wczesnego okresu krucjat. Poruszające porozumienia negocjowano przez rekrutacją na drugą krucjatę. (w środku) Matka Boża z Nikopei. lecz wydaje się. lecz kiedy w 1204 roku czwarta krucjata złupiła Konstantynopol. Hugon uczynił darowiznę mnichom z Corbigny. płaconą w określonych porach roku. powierzył swe zamki i synów opiece swojego brata Augera. albo brata. Fulko obiecał mniszkom jedną ze swych siostrzenic jako oblatkę i zagwarantował dar związany ze wstąpieniem do klasztoru. największy skarbiec w Europie. mnisi mieli pochować go na swym cmentarzu. Niemal powszechnie opiekę sprawowały żony i matki. że nie pragnie wstąpić do zakonu. (na tej strome) Jedenastowieczny kielich bizantyjski. Łupy. Bertolda z Sperberseck. Gotfryd z Issoudun zostawił swój .innych przyjaciół". Gdyby umarł. w 1129 roku. Odpowiedzialni za zarządzanie posiadłościami mogli być członkowie rodziny. Na przykład pierwszy krzyżowiec. W 1101 roku Gwidon z Bre powierzył pieczę nad swą ziemią i córką sąsiadowi. kiedy on sam pasuje ich na rycerzy". W czasie krucjat nieustannie dochodziło do aktów plądrowania i grabieży. że w czasie pierwszej krucjaty mówiono o trzyletniej kampanii. które miały na celu zaspokojenie bieżących potrzeb. uważanej za zdolną do udźwignięcia odpowiedzialności. Podobnie ważne dla interesów krzyżowców były porozumienia. którego ojciec i wuj byli uczestnikami wyprawy 1096-1099 roku. sąsiedzi czy wasale. że tyle właśnie może potrwać jego nieobecność w domu. pochodząca z X wieku ikona ozdobiona emaliowaniem i drogimi kamieniami. Z jej dzierżawy Gwidon miał otrzymywać rentę w gotówce i naturze.

zdobytych prawdopodobnie w czasie wcześniejszych wypraw. Kiedy Fulko walczył na Wschodzie. Krzyżowcy wiedzieli. tak więc aż do czasu wyruszenia na pierwszą krucjatę pozostawał z mniszkami w konflikcie. Rycerz imieniem Grimald. którzy przeżyli i ich rodziny. chciał. zatrzymywał dziesięcinę. lub sprawiał takie wrażenie. W całą sprawę był też wplątany mężczyzna imieniem . do próby zmniejszenia długu wszystkimi osiągalnymi środkami. Mówi się. aby wybudować tam kościół kamienny. Fulko i Le Ronceray porozumieli się. Lecz są to jedyne znane wzmianki na temat bogactw. jakie ponosili. chociaż przedtem dostał na to od zakonnic sporą sumę. ozdobiony cennymi klejnotami. Dodo z Cons-la-Grandvil-le. Musimy tu wziąć pod uwagę wydatki na podróż powrotną i trudności w przewiezieniu większej ilości złota czy drogocennych rzeczy na tak dużą odległość. Pamiętajmy o trudach walki i ogromnych wydatkach. Sprytnie też obrócił na swoją korzyść stary spór z zakonnicami z Le Ronceray d'Angers. jak ogromne wydatki wiązały się z krucjatami. lecz przekonano go by zgodził się na większą nawet kwotę. a czasami ich bliskich. Bardzo mało istnieje świadectw na to. który wybudował i obłożyć inną opłatą trzodę chlewną. Kiedy Fulko I z Matheflon powrócił ze Wschodu w roku 1100. Z drugiej strony ci. Istnieją nikłe szansę. Postawiono ten kościół. a Hugon z Gal-lardon powierzył zamek i córkę swym rycerzom. że Gwidon z Rochefort powrócił w 1102 roku Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 "w chwale i bogactwie". przejeżdżając przez Cluny. co on uczynił. by pierwsi krzyżowcy wracali do domu zamożni. Gdy wzrosła liczba ludności. Udział Fulka w dziesięcinie z Seiches drogo kosztował zakonnice. anulować porozumienie. którą zgodził się zwrócić.zamek w rękach jednego z wasali. co zapowiadało się nader kosztownie. stał się "konfratrem". my zaś wiemy już. aby udać się na krucjatę. Od końca XII wieku krzyżowcy angielscy wyznaczali pełnomocników do pilnowania swych interesów. podarowała opactwu Saint-Hubert-en-Arden-ne komplet ornatów z drogocennych materii oraz kielich wykonany z dziewięciu uncji złota. a Fulko zgodził się oddawać swą część dziesięciny i wyposażyć księdza. jego syn Hugon doszedł do przekonania. Jednak ze swojej strony nie dotrzymał ugody. mieli często zastawy do wykupienia i długi do spłacenia. a na zamku wzniesiono drewniany kościół. i być może z tego powodu były one tak srogie. cokolwiek to mogłoby znaczyć. dlatego też gwałtowna potrzeba pieniędzy prowadziła niektórych ludzi. Hadvide z Chiny. Kiedy Fulko wrócił. Na terenie parafii zbudowano wówczas zamek Matheflon. aby udało się znaleźć wiele innych podobnych przykładów. że zakonnice mają rację i zamienił dziesięcinę na inną. że uwikłali się w coś. jeśli Fulko nie zaakceptuje tego. Na początku wieku XI wioska Seiches-sur-le-Loir została oddana zakonnicom przez hrabinę Hil-degardę z Andegawenii. większą sumę. która udała się na krucjatę ze swym mężem. Z pewnością jednak przywozili relikwie i zasypywali nimi europejskie kościoły. próbował nałożyć opłatę mostową na most. uczynił zapis na rzecz opactwa i podarował mu uncję złota.

gdzie przyznał się do winy i został ukarany grzywną. Pierwsza krucjata była kulminacyjną falą kultu Świętego Grobu. niebezpieczne i kosztowne. ujęli krzyż "z jednej strony dla chwały pielgrzyma. zbierając pieniądze na swą krucjatę. że niezliczone masy chrześcijan gnębiono. na płaszczyźnie intelektualnej. zmieść plugastwo pogan i nadmierną wściekłość. lecz zaciągnięto go do przeoryszy. aby pod Bożą opieką. Gotfryd zawładnął młynem. Edykulum w kościele Świętego Grobu w Jerozolimie. ale miała też status wojny. Mała konstrukcja pod kopułą rotundy pokrywa pozostałości skalnego grobowca. który został zniszczony przez Egipcjan w 1009 roku. przedstawiony na fresku ściennym. Krucjaty były tak nieprzyjemne. które powinny były wywołać cynizm.co oczywiście podniosłoby cenę -i bardzo się zdenerwował na przeoryszę z Le Ronceray. zdecydował. przez cały XI wiek zmierzały tam masowe pielgrzymki. sprzedał dziesięcinę z młyna w Seiches na rzecz Le Ronceray. Odzew ludzi. że sprzeda sam młyn. prawdopodobnie. Co myśleli na temat swych poczynań? Dlaczego klęski. Gotfryd 90 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 i Gwidon z Signes.Gotfryd Le Rale. tylko zwielokrotniały ich entuzjazm? Co działo się w ich umysłach? Przez ponad sześćdziesiąt ostatnich lat wnikliwie studiowano teologię chrześcijańskiej przemocy. że im dłużej zastanawiamy się nad krzyżowcami. a myśli krucjatowej w szczególności. . Co prawda. żeby spłacić długi. i dość jasne stały się sposoby. Dwóch braci z Prowansji. Pielgrzym z początków XII wieku w drodze do domu. dziom przez kaznodziejów w sposób. lecz chciał. aby dziesięcina została sprzedana wraz z młynem . lecz krucjata była nie tylko największą z nich. skierowaną do Ziemi Świętej. Kiedy wrócił. Lecz nawet w ujęciu historii teorii chrzes'ci-jańskiej przemocy krucjaty były zdumiewającym wydarzeniem. do idei chrześcijańskiej świętej wojny w ogóle. brano do niewoli i zabijaPielgrzymka. namalowanym w kościele świętego Mikołaja w Tavant. przedstawianej luCel wczesnych krucjat na Wschodzie. a z drugiej. mężczyzn i kobiet na wezwanie krucjatowe zaczyna być wyjaśniany w kategorii odpowiedzi na popularyzację tej ideologii. Francja. który. która sprawiła. obojętność czy rozpacz. kiedy odmówiła uczestnictwa w sprzedaży. tym dziwniejsze wydają się ich motywacje. który współgrał z ich codziennymi religijnymi troskami. w jakie przyczyniła się ona.

ekwipunku i koni. Komentarz na temat krucjaty jako ruchu stworzonego specjalnie po to. krucjaty były w takim samym stopniu działalnością pobożną. który pobiegł ich śladem . Wydaje się. W Aimery. dający klasie walczących szansę zapracowania na własne zbawienie dzięki podjęciu aktu pokuty.. że można ją było intelektualnie uzasadiii 91 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 nić przez połączenie działań wojennych i pielgrzymki do Jerozolimy. Krzyżowcy. jak było w zwyczaju.. lecz również z pobożności. Ma torbę zawieszoną na ramieniu. były na ogół czysto pokojowe. który nie pociągał za sobą porzucenia profesji żołnierza czy upokarzającej utraty statusu. Takie stwierdzenia wywołały powszechną reakcję. pozostając jednocześnie wśród ludzi świeckich. w lewej natomiast liść palmowy przywieziony z Jerozolimy. opisał jego inicjatywę jako ruch pasterski. można znaleźć w słynnym stwierdzeniu Guiberta z Nogent. iż prowadzenie wojny może być potraktowane jako pokuta. W rejonie Limoges Brunet z Treuil miał zamiar wstąpić do klasztoru w Aureil. Intencje jedenastowiecznych pielgrzymów z klas walczących. lecz zmienił zamiar. wymagającym stanu umysłu całkowicie odmiennego od zamiarów wojownika. z drugiej strony. którzy z pewnością mogli podróżować w splendorze i ostentacji. zebranych wokół swej protektorki. którą wpłacił jako wstępne. a pojęcie pobożnej wojny sugeruje formę usługi wojennej. krocząc swą własną drogą. Urban podjął tę bezprecedensową ideę i sprawił. no z barbarzyńską furią". o którym już wspominaliśmy: "Bóg ustanowił w naszych czasach święte wojny. że stwierdzenie. do którego przywykli". aby sumę. Oficjalnie opisywano to jako wyraz ich miłości dla chrześcijańskich braci i sióstr oraz ich Boga. nie tylko celem odniesienia korzyści. prawdopodobnie urzędnik kurii.Pielgrzym jest nieogolony i odziany w ciemny strój. Mimo częstych kwiecistych zapewnień. aby szlachetnie urodzeni i rycerze mogli funkcjonować jako żołnierze. w wyniku dialogu między papieżem Grzegorzem VII a kręgiem teoretyków reform. jak i wojskową. Odbycie pielgrzymki jest pobożnym aktem pokuty. Bruno "był świadomy swych grzechów i wraz z innymi chrześcijanami pragnął zwalczać muzułmanów oraz odwiedzić grób Pański w Jerozolimie". Przekonał przeora. mógł znaleźć nową drogę osiągnięcia zbawienia. W prawej ręce trzyma kij. Matyldy z Toskanii. lecz mogą zasłużyć w pewnym względzie na łaskę Bożą. W ten sposób nie zmusza się ich do całkowitego porzucania ziemskich spraw na rzecz życia klasztornego czy innego religijnego zajęcia. Autor Kroniki z Monte Cussino. przeznaczyć na zakup rynsztunku. zostało rozwinięte w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XI wieku. musiał chyba dostrzec w krucjatach drogę zaspokojenia pragnienia bardziej chwalebnego życia. aby klasa rycerzy i tłum. który towarzyszył papieżowi w podróży do Francji. a jego miejsce we wspólnocie zajął jeden z . która może być przyrównana do odmawiania modlitwy. wolni i przy-odziani w strój. a zaangażowanie się w tę praktykę traktowano jako "prawdziwą ofiarę". przy udawaniu się na pielgrzymkę bez broni. poddanie samego siebie. w okolicach Limoges. Zatem wzywając do pierwszej krucjaty papież Urban II rzucił rewolucyjne wezwanie. pragnęli traktować wojnę jako integralną część swej praktyki pokutnej.

napisał papież Paschalis II. spadającymi gwiazdami .. W południowych Włoszech normariski rycerz Tankred zadręczał się. więc zrzeknie się roszczeń co do własnos'ci. lecz triumf wyprawy potwierdził w oczach zarówno uczestników i obserwatorów tezę. Pojęcie wojny o wiarę było tak radykalne. niewiarygodnie go pobudziło". no wyłącznie profesje klasztorne . niebiańska Jerozolima. która przeszła przez Syrię w 1097 roku i udała się dalej w kierunku Antio-chii i ostatecznie do Jerozolimy. na której można było zdobyć Bożą aprobatę. niepewny czy ma iść śladem Ewangelii. rozwodzących się nad pokutnym charakterem krucjaty i podkreślających jedyną drogę. prowadzonych przez świętego Jerzego. mieszkającego w pobliżu Chateaudun. aby potwierdzić ważność relikwii czy pewność uzyskania nagrody w niebiosach. droga krzyża. Niebiosa błyszczały przypadkową lecz rzeczywistą pirotechniką . iż najprawdopodobniej nie wywołało żadnych protestów ze strony wyższych dostojników kościelnych. że chciałby wstąpić do społeczności klasztornej. wojna duchowa . w hrabstwie Dorset.. Niedługo po bitwie wizję tę uwieczniono na drzwiach kościoła świętego Jerzego w Fordington. Sigebert zawsze był przeciwnikiem aż . "Pan z pewnością ożywił swe stare cuda". dotyczący posiadłości. co. gdyż życie. Podobnie mogło być w przypadku Odona Bevina.rycerstwo Chrystusa.wiele spośród nich było wychwalanych i wysubtelnionych przez komentatorów. Jedną z najbardziej znamiennych cech listów od krzyżowców i opowieści naocznych świadków jest potęgujący się nastrój zdumienia w armii. którzy powrócili. że można się dziwić. Uważali ponadto. Odon zachorował i poinformował miejscowego przeora. że jedynym wytłumaczeniem ich zwycięskiego marszu jest interwencja Boga. że Bóg zaaprobował połączenie świętej wojny z pokutą i pielgrzymką. świętych i duchów zmańych. Gdyby pierwsza krucjata poniosła klęskę. zorzami. W liście napisanym przez Sigeberta z Gembloux w 1103 roku widać wyraźnie słabość bardziej konwencjonalnej teologii wobec całej tej euforii. duchów poległych krzyżowców.kometami. jakie wiódł stało w sprzeczności z duchem chrześcijańskim. stwierdził. Odzyskał ducha "po wezwaniu do broni w służbie Chrystusa. że Odon odzyskał siły i mówi teraz. fizycznie pomagającego krzyżowcom. że krucjata była prawdziwą manifestacją Bożej woli. Krzyżowcy przekonywali się. Jego umysł był "podzielony.a noce zakłócały liczne nawiedzenia: Chrystusa. którymi aż do tego momentu opisywa- . Naoczni świadkowie krucjaty zaczęli używać zwrotów. który był uwikłany w przedłużający się spór z opactwem Marmoutier. świętych. z pewnością skrytykowaliby ideę połączenia wojny i pielgrzymki.młodych krewnych.mżenie Paiiskie: Punktem zwrotnym pierwszej krucjaty było zwycięstwo odniesione pod Antiocina 28 czerwca 1098 roku. do którego w opinii wielu krzyżowców przyczyniła się pomoc armii aniołów. Lecz gdy przeor wrócił z Marmoutier. czy oddać się życiu ziemskiemu". że wolałby wyruszyć do Jerozolimy. gdyż traktuje ją jako dar zaślubino-wy.

lecz regularny i logiczny odzew na te apele nadszedł tylko z Flandrii i tylko z części terytorium rozciągającego się od północnego Poitou przez Andegawenię do Chartrain. W Limousin. w większej części Zachodniej Europy. co już wiemy. zapewnię dość surową na to. który odnosił się szczególnie do powrotu Roberta z wyzwolenia Jerozolimy. dlatego też zaatakował ideę wojny pokutnej.1118 i 1122. ale i wyrównają wszelkie zaległości po94 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 zostałe z wcześniejszych a niewystarczających pokut. kiedy został templariuszem. wyrażoną w liście papieża Pascha-lisa II do Roberta z Flandrii. Jak wiadomo.tak radykalnej reformy. który spędził cztery lata. krucjaty na Wschód były ogłaszane w latach 1106-1107. iż krzyżowcy mają zamiar podjąć pokutę. aby odżyć czterdzieści cztery lata później. że trudy wyprawy pomogą duszy jego ojca. Można jednak odnieść wrażenie. Wysiłki krzyżowców mogły także przynieść korzyść ich krewnym: w 1100 roku Herbert z Thou-ars. którzy udali się stamtąd na pielgrzymkę do Jerozolimy na początku XII wieku .1139. Synod w Clermont i papież Urban II podsumowali korzyści. natomiast do Hiszpanii w latach 1114. Sigebert ani razu nie wspomniał o krucjacie. w Jerozolimie i udał się tam raz jeszcze w 1114 i 1125 roku. który udał się do biskupa z Poitiers. by być w pełni satysfakcjonującą. tak powszechną na to odpowiedzią wiernych zachodnia Europa zaczęła zmierzać w nieoczekiwanym kierunku. iż w ten sposób Urban II chciał autorytatywnie stwierdzić. W tym samym okresie żaden krzyżowiec . Wskutek ogłoszenia w 1096 roku. jakie przyniesie ten akt skruchy w odpuście. a krzyżowcy uczynili krok w nieznane. lecz bardzo chętnie pielgrzymowano do Jerozolimy. Wśród wielu pielgrzymów o wysokiej pozycji społecznej znajdujemy hrabiego Hugona z Troyes. za które nie odpokutowali. 1104-1108.1128. Zdaje się. że pochodząca z końca XI wieku tradycja pokojowego pielgrzymowania ponownie sama się potwierdziła. po wszystkich trudach poniesionych dla wyzwolenia Jerozolimy. Między 1102 i 1146 rokiem nie wyruszył stamtąd ani jeden krzyżowiec. chciał zapewnienia.zachowały się imiona wielu pielgrzymów. że wojna jest pobożnym postępkiem. w czasie rekrutacji na drugą krucjatę.wydaje się jednak. południową Normandię i Ile-de-France. gdzie pierwsza krucjata spotkała się z szerokim odzewem. Zainteresowanie Świętym Grobem bynajmniej nie zniknęło . chociaż zacytował list Paschalisa. iż wysiłek i cierpienie przyniosą im dobro. W tych dwóch regionach tradycja krucjatowa pozostała żywa. Tak samo było w Szampanii. przez co odbędą przed Bogiem nie tylko kary na rachunek ostatnich grzechów. najprawdopodobniej między 1102 i 1146 rokiem nie było więcej krzyżowców. idea krucjatowa została uśpiona.1120. W rozdziale 2 wyjaśniono. innym centrum rekrutacji na pierwszą krucjatę. że na postępowanie wiernych wpływało przekonanie. aby otrzymać od niego "szatę pielgrzyma". że w następstwie pierwszej krucjaty. W innych miejscach rekrutacja odbywała się sporadycznie lub wręcz wcale.

W każdym razie sytuacja powstała w latach 1102-1146 tłumaczy. Podobny obraz odnajdujemy przechodząc od spraw geografii rekrutacji do problemu rodzin. którego piętnastowieczny portret. siedem osób zdominowało drugą. aby myślano o nim jako o . Jednakże podobnie jak w wyżej wymienionych przypadkach. która mogłaby się już nigdy nie powtórzyć. lecz zdaje się. Chce. Po 1102 roku ludzie powrócili do tradycjnych pobożnych praktyk. że rodzinne tradycje angażowania się w ruch krucjatowy zostały ustalone w czasie wypraw 1096 i 1101 roku.nie pojawił się w Prowansji. Spośród potomków hrabiego Wilhelma Tete-Hardi z Burgundii niektórzy zajmowali w czasie pierwszej krucjaty bardzo wysoką pozycję. dlaczego święty Bernard 95 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Prawo kanoniczne i ruch krucjatowy. W połowie XIII wieku święty Tomasz z Akwinu. że tylko jeden udał się na krucjatę między 1102 a 1146 rokiem. że tak jest. lecz najpewniej żadnego w międzyczasie. przedstawił drugą krucjatę jako szczególną sposobność osiągnięcia zbawienia. zmagał się z niepokojami krzyżowców dotyczącymi skuteczności odpustów. czy też udaje. był oparty na wcześniejszej wersji. Wydaje się. gdyż cały czas pragnie pomóc ci w twej potrzebie. Lecz w wielu rodzinach. że w przypadku związków rodzinnych zapał 1096 roku odrodził się dopiero w 1146 roku. Możliwe. nie można było spotkać ani jednego czy też niewielu w czasie późniejszych rekrutacji aż do 1146 roku. Z pewnością wielu spośród tych. którzy ujęli krzyż na drugą krucjatę. Wydaje się prawdopodobne. że historia krucjat jako instytucji rozpoczęła się dopiero wraz z trzecią wyprawą. Badania mogą przynieść podobny obraz okresu między 1149 i 1187 rokiem. z Prowansji do Jerozolimy wyruszyło wielu pielgrzymów. szansą. szczególnie wielkich panów z okolic Marsylii. otwartą dla tych. Krzyżowcy w pierwszych krucjatach zwykli łączyć się w grupy związane pokrewieństwem. iż dla wielu noszących broń w początkach XII wieku pierwsza krucjata była wysiłkiem jednorazowym i całkowitym oraz szansą na podjęcie jedynej w swoim rodzaju i wyjątkowo opłacalnej pokuty. pędzla Justusa z Gandawy. z których wywodzili się liczni krzyżowcy z 1096 roku. wstąpiło lub miało zamiar wstąpić w ślady swych ojców i dziadków. którzy podejmą krzyż: "[Bóg] znajduje się w potrzebie. Rodzina Bernarda z Bre w Limoges wysłała czterech mężczyzn na pierwszą krucjatę i następnych czterech na drugą. Mogłoby to skłaniać do wyciągnięcia wniosku. choć również w tej krainie odpowiedź na apel 1096 roku była entuzjastyczna.

96 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 które wyznałeś ze skruchą w sercu. W czasie drugiej krucjaty krążyła pogłoska. Być może nie byłaby zbyt śmiałą sugestia. Z tego powodu nazwałem was błogosławionym pokoleniem. wkroczył do kaplicy świętej Beni-gny z Dijon. Przygotowania do krucjat przeprowadzano zawsze w atmosferze pokuty. poprawię się". z którego nie mogą uciec. Ciągle wszak dochodziło w tej sprawie do nieporozumień i święty Tomasz z Akwinu starał się odpowiedzieć na problemy dotyczące tego. Ostatecznie teza ta została przyjęta dopiero pięćdziesiąt lat później przez Innocentego III. Uznałem mój błąd i poszukując łaski. przejawiało się samopo-niżenie. Wydaje się. że jeśli uda mi się wrócić (z krucjaty). całkowicie spalonym po ataku króla na . Oratorskie potraktowanie przez Bernarda problemu odpustu było wspaniałe: "Weź znak krzyża. Przywileje uposażenia. że Odon zaaranżował inną melodra-matyczną ceremonię w Gevrey-Chambertin. jej przyjęcie zostało opóźnione przez ostrożność. was. Obiecałem. a szczególnie społeczności religijne. żywiły urazy i wnosiły skargi przeciwko nim. Lecz najpierw. jakoby król Francji. Idąc na pielgrzymkę nie chcieli oczywiście. w której nie istniały prawdziwie satysfakcjonujące pokuty. które niesprawiedliwie narzucił tam mnichom z Cluny. dzięki której Bóg zgadza się na uznanie pokuty za wystarczającą. kiedy doktrynę sformułowano w sposób zrozumiały dla ludzi.dłużniku. że odpust w pełni wszedł w życie w XIII wieku. kobiety czy mężczyźni. Ludwik VII. aby ktokolwiek. a otrzymasz taką samą miarą odkupienie wszystkich grzechów. którzy byliście porwani w czasie tak bogatym w odkupienie. a żyjecie nadal w tym roku jakże dla Boga miłym. ujął krzyż pogrążony w smutku z powodu ofiar. do których zadawania byłem aż do tego momentu przyzwyczajony. tyle że z większym natężeniem. którzy tam stali. W jego interpretacji odpust przestał być stwierdzeniem o nagrodach zadowalającej pokuty. naprawiłem krzywdy. prawdziwym roku jubileuszowym". W 1101 roku Odon I z Burgundii. miłosierdzia i miłości. że krucjata ofiaruje im szansę ponownego startu. i jak sam mówi: "W obliczu mnichów siedzących dookoła sali i wielu członków świty. na pewno mają wartość królestwa Bożego". w otoczeniu swych największych wasali. tak więc może wynagrodzić tych. W tym stylu. Bernard proponował jednak przedwczesną interpretację. z jaką papiestwo traktowało nową teologię odkupienia. były na ogół formowane w kategoriach pokuty i pokory. gdzie odwołał obciążenia. poprosiłem o rozgrzeszenie. Szaty [z symbolem krzyża] nie przynoszą wielkiej korzyści. które nadawali. czując się zamkniętymi w świecie grzechu. lecz stał się gwarancją aktu łaski. którzy walczą za Niego: odkupieniem ich grzechów i niekończącą się chwałą. z którym panowie zrzekali się własności czy praw zabranych klerowi lub na nim wymuszonych. kiedy dokładnie odpust zaczyna działać. ludzie wystarczająco dobrze pojęli. lecz kiedy wierny nosi je na ramionach. które zginęły w kościele. jeśli są sprzedane.

W ten sposób Jan z Joimdlle opisał przybycie do Egiptu Jana z Ibelinu. Nie może w tym świetle dziwić fakt. Miał na swojej galerze przynajmniej 300 wioślarzy. jak gdyby błyskawica spłynęła z nieba. Komory ossuańum na zrujnowanym dwunastowiecznym cmentarzu kościoła joannitów w Acheldamach. których zadaniem było zbieranie i rozpatrywanie skarg na dworskich urzędników. kiedy zachodnie chrześcijaństwo doznało szoku po utracie Jerozolimy na rzecz Saladyna w 1187 roku. skłoniło króla Francji Ludwika IX do utworzenia urzędu mniiii Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Jerozolima jako świątynia. z hałasem uczynionym przez proporce i cymbały. Jednak od tego czasu bardzo ważny jest inny czynnik. do każdej tarczy był dołączony proporzec. który proklamował trzecią krucjatę: "Obowiązkiem spoczywającym na nas wszystkich jest rozważenie i wybór odkupienia naszych grzechów przez dobrowolną chłostę i zwrócenie się do Pana Boga naszego z pokutą i pobożnymi uczynkami. Niemiecki władca Konrad III został przekonany do przyłączenia się po kazaniu świętego Bernarda. a potem zwróćmy naszą uwagę na zdradę i złośliwość wroga". nakazujących mu zmienić postępowanie. w której się umiera. przybywali do Jerozolimy. chów-encjueteurs (śledczych). że sześćdziesiąt lat później pragnienie krzyżowców. Ton nadawał list papieski Audita tremendi. Dalej list przedstawiał krucjatę jako "okoliczność sposobną do wyrażenia żalu i czynienia dobra". i wydawało się. ponieważ jego galera miała wymalowane poniżej i powyżej linii wody jego tarcze herbowe: zloty równoramienny krzyż na czerwieni heraldycznej. na którym dopuszczono do oczyszczenia wszelkich zarzutów. jakie wasale królewscy mogli mieć przeciwko władcy. kobiety i mężczyźni. która włączyła do chrześcijaństwa bardziej świeckiego niż kościelnego elementy wojenne i arystokratyczne. aby nie pozostawić u nikogo urazy. albo by dać zadośćuczynienie po odmowie akceptacji nowego arcybiskupa z Bourges. co uczyniliśmy złego. w pobliżu Jerozolimy. ciągle są pełne kości pobożnych chrześcijan. przyozdobionego w paradny strój rycerski.lecz popularyzacja idei rycerskości. w tym najstarsi krzyżowcy. Kiedy się zbliżał. najpierw poprawmy w samych sobie to. wydawało się. bębny i rogi Saracenów. przypominającego mu. a Humbert z Beaujeu po ostrzegawczych wizjach. że stanie przed sądem Bożym. Jan z Jo-inville.listy proklamujące drugą i trzecią krucjatę zawierały ścisłe klauzule przeciw zbytkowi . Retoryka pokutna sięgnęła szczytów. wszędzie głoszono krucjatę jako pokutę. Papieże próbowali umniejszyć przepych i luksus . na którym złotem wybito herb. wzmocniła . Filip z Gloucester najwidoczniej złożył ślub po chorobie uniemożliwiającej wendetę. aby tam doczekać końca swych dni. w którą był zaangażowany. Ludzie.Yitry w 1144 roku. że jego galera frunie. Jego zaś towarzysz. Przybył najwspanialej ze wszystkich. hrabiego Jafy. każdy miał tarczę z jego herbem. Idąc tym śladem. określił feudalny dwór króla jako ten. ponieważ wioślarze gnali ją do przodu.

Wzięli w niej udział także wnuk i wnuczka . walczył dzielnie za Chrystusa Pana i . najważniejszym zadaniem rycerstwa. a czwarty. a rycerze . Flandrii. był podkoloryzowany przez idee świeckie. Lotaryngii. Dopiero w XIII wieku cykl krucjatowy Chevalierdu Cygne ("Rycerz Łabędzia"). że krucjaty zawsze były bardziej przyziemne niż wykazują źródła.Jemu poświęcił pierwsze owoce swej pracy i czynów". wydaje się. Przynajmniej od iii 99 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 czasu czwartej krucjaty wyprawy stały się przygodą rycerską. Z pięciu synów hrabiego Wilhelma Tete-Hardi z Burgundii trzech zostało krzyżowcami. Wówczas kilkuletni pobyt Karola Dobrego z Flandrii w Ziemi Świętej po roku 1102 został opisany w nieomal czternastowiecznym języku jako prouesse (waleczność) w służbie Boga. Bywało to już opisywane w przedwczesnych terminach rycerskich przynajmniej od lat dwudziestych XII wieku. Oczywiście..Gotfryd z Yillehardouin. obecne w ruchu krucjatowym od samego początku. Normandii i Burgundii. zmieniała się też równowaga między wojną za wiarę a przedsięwzięciem rycerskim. że władza panów feudalnych miała coraz większy wpływ na rekrutację w szeregi krzyżowców. drugiej i trzeciej krucjaty spisali ludzie Kościoła. Conon z Bethune.. W czasie pierwszej krucjaty grupki krzyżowców można było znaleźć wśród szlacheckich. z przepojonymi magią elementami krucjatowymi. ogłosił krucjatę 1120-1124 roku. silne bodźce zawsze wychodziły z kręgów senioratu feudalnego.naturalnie takie tendencje jak dążenie do osiągnięcia honoru i sławy. a ich bardziej entuzjastyczni praktycy byli dla tegoż rycerstwa wzorami. Tybald z Szampanii. W rozdziale 3 przedstawiono subtelny i złożony związek między motywacją a różnymi więzami przynależności. Tradycja przedłużania okresu służby celem pomocy wobronie świętych miejsc czy chrześcijańskich przyczółków zaczęła się z Galdemarem Carpene-lem z Dargoire i Wilhelmem V z Montpellier w 1099 roku. kasztelańskich i rycerskich rodów w Limoges. Wiele opowieści z pierwszej. Szczyty osiągnęła w karierze Gotfryda z Sergines pod koniec XIII wieku i ciągle wyrażała się w służbie Rycerzy Szpitalników na Rodos w XVI wieku. lecz oddźwięk na wezwanie do pierwszej krucjaty nadszedł z równą. Prowansji. którą pełnili nie jako krzyżowcy. wszedł do kanonu literatury rycerskiej.zyskali znamienny głos w opowieściach i poezji. a następnie udał się do Jerozolimy "i tam. jeśli nie większą mocą z pewnych rodzin wasali. Oczywiście istnieje możliwość.. Karol został pasowany na rycerza. Pierwszy to związana z ruchem praktyka czasowej służby walczących na Wschodzie.. Robert z Clery. Jan z Joinville . Wybitne przykłady to dom hrabiów Burgundii i rodzina kasztelanów z Montlhery w Ile-de-France. lecz jako rycerze świeccy. Ile-de-France. jako papież Ka-likst II. nosząc broń przeciwko pogańskim wrogom naszej wiary. Po drugie. Trzy czynniki mogły się przyczynić do popularyzacji elementów rycerskości. We właściwym czasie ruch krucjatowy stał się zwykłą cechą sceny europejskiej.

czy aktywa mają być zachowane. wszyscy byli blisko ze sobą związani. aby zadecydować. że jeśli ten nie wspomoże go finansowo. do których. Zapał. Zapis jednej z takich konferencji rodzinnych widnieje w dokumencie z Breto-nii. Norman Tankred z południowych Włoch był wspomagany przez swego opiekuna. który co prawda właśnie oddano pod zastaw. gdy tylko ruch reformatorski postąpił naprzód.Wilhelma. skoro z dalszej rodziny pochodziło jeszcze trzech krzyżowców z rodu hrabiów z Boulogne. Krzyżowiec Tybald z Ploasme poinformował brata Wilhelma. Le Bourcą z Rethel i Le Puiset po dwóch. Można wyróżnić czynniki pomagające wytłumaczyć. pan Amboise. Można tu . aby otrzymać pieniądze na spłacenie krewnego. to Tybald będzie musiał sprzedać swe dziedzictwo. Savaric z Yergy kupił lenno swego bratanka i następnie oddał je pod zastaw. jaka fala entuzjazmu przeszła przez północną Francję i poza nią. jaki żywiły rodziny wobec krucjat. tak więc nie musiał sprzedawać dziedzictwa. który następnie sprzedał swoją część matce. Hugon z Chaumont-sur-Loi-re. a jeśli nie. ich prawa zaczęły być coraz bardziej kwestionowane. lecz dodatkowo zdobył pewną sumę pieniędzy od wuja. aby przepadła część Tybalda. sześciu z nich zostało ważnymi postaciami na łacińskim Wschodzie. Saint-Yalery trzech. Możemy sobie wyobrazić. Fantin zostawił trochę ziemi swej żonie i Gotfrydowi. Można wykazać. Inne porozumienia rodzin z wczesnego okresu krucjatowego były wystarczająco skomplikowane. uwidacznia się w ich stosunku do problemu kosztów. że wiele z nich postępowało w rozsądnie. W sumie dwa pokolenia tego aktywnego w owym czasie klanu wydały dwudziestu trzech krzyżowców i osadników. tak więc zebrał pieniądze. Troje członków rodziny z Montlhery brało udział w pierwszej krucjacie. Podsuwa to myśl. w tym Gotfryd z Bouillon w Lotaryngii i ośmiu z rodziny Hauteville w południowej Italii. takimi jak kościoły i dziesięciny. Broyes. razem z zadziwiająco licznym szykiem powiązanych z nimi rodów: ród Chaumont-en-Vexin wysłał czterech krzyżowców. że podobne dyskusje musiały mieć miejsce. Zanim Fantin i jego syn Gotfryd wyruszyli z Thouars. a Courtenay i Pont-Echan-fray po jednym. dlaczego w niektórych układach rodzinnych odpowiedź na wezwanie krucjatowe była szczególnie silna. by można się było domyślić. rodziny dzieliły się obciążeniami wynikającymi 100 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 ze sprzedaży czy oddania w dzierżawę ziem. że rodziny musiały zbierać się na rozlicznych naradach. Wilhelm nie chciał. to jaki typ nieruchomości można przeznaczyć pod zastaw czy na sprzedaż. Kiedy przyszło do zbierania pieniędzy. dysponując własnościami. sprzedając część swego udziału w młynie. oddał pod zastaw swoją posiadłość kuzynowi Robertowi z Rochecorbon w 1096 roku.

gdzie Chrystusa opisywano powszechnie jako ojca. Wizerunek Chrystusa jako pana. nieprzymuszonej woli.wymienić rodzinną tradycję pielgrzymek do Jerozolimy. Wydaje się. lecz przeważać zaczął przed 1200 rokiem. Tam. matka rodu była jedną z czterech sióstr z Mon-tlhery. z którymi związały się przez małżeństwo. chociaż nie jesteś związany z nim prawem feudalnym. lecz w epoce pełnego rozkwitu związków feudalnych jeszcze większy wpływ miały patronat i klientela. jest sprawą drugorzędną. Do XIII wieku jednakże główną przyczyną motywującą krzyżowców wydaje się być władza pana feudalnego. do których był adresowany. jak zaraz zobaczymy. przechodzące z pokolenia na pokolenie. a czwarta matką jednego z nich. można już znaleźć w pieśniach pochodzących z okresu drugiej krucjaty. Jeżeli ktoś posiada lenno suzerena i zaatakowany porzuca go i traci swe dziedzictwo. który stracił swoją ojcowiznę i wzywał swoich synów do jej odzyskania. swoją duszę i wszystko. podobnie jak życie wieczne. abyś mógł pospieszy ć za Nim z własnej. często działające na szczeblu regionalnym. wywarły silny nacisk na powołanych do ujęcia krzyża. Gorliwi krzyżowcy byli często przygotowywani do służby na innych frontach: Leopold VI z Austrii odbywał krucjatę w Hiszpanii i Langwedocji. że miało to wpływ na obraz Chrystusa przedstawiany w propagandzie. trzy były żonami pierwszych krzyżowców. Pan naprawdę był zasmucony utratą ojcowizny. On ofiaruje ci tak wiek i takie nagrody. a tradycje zaangażowania. co masz. Trzecim czynnikiem była popularność krucjat na innych teatrach wojny. teraz częściej można było spotkać Jego portret jako króla lub pana wymagającego służby od poddanych. Związki rodzinne były oczywiście cały czas bardzo istotne. Chociaż w klanie Le Pu-iset były to prawdopodobnie niezależne tradycje. dzisiaj 102 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 On wezwał ciebie. abyś pospieszył mu z pomocą w bitwie. że precyzyjne określenie miejsca walki. Chodziło tu o walkę z wrogami . to jest odkupienie wszystkich twoich grzechów. podobnie obydwie jej córki. Nadto to raczej członkinie rodzin krucjatowych wydają się wnosić przesłanie do domów. Przed XIV wiekiem szlachetnie urodzeni biorący udział w krucjacie uważali powszechnie. oprócz tego walczył w trzeciej i piątej krucjacie i ujął krzyż w czwartej. francuski rycerz Piotr Pillart został zwerbowany do obydwu krucjat Ludwika IX na Wschód i krucjaty Karola andegaweńskiego do południowych Włoch. Z czterech sióstr pochodzących z domu burgundzkiego. czy jego wasale są Mu wierni. od najwyższego cesarza. Chce wypróbować swych przyjaciół i zobaczyć. jednak należna jest jeszcze dodatkowa pokuta i kara. który był zawsze odpowiedzią na społeczne wartości słuchaczy. Ty otrzymałeś swe ciało. związki z monastycyzmem kluniackim i reformą papiestwa oraz kult oddawany niektórym świętym. w którą zamierzali się zaangażować. z których wszystkie były żonami lub matkami krzyżowców. takiego wasala powinno się w prawie pozbawić tego lenna.

rewolucyjną ideę proklamowaną w 1095 roku. Koncepcja wojny jako pokuty i pobożnego aktu trwała i ciągle jeszcze była uosabiana. Serię zarzutów przeciwko templariuszom otwierały oskarżenia. i w owym czasie "manifestowali oni nawet dziwną nonszalancję dotyczącą tego. Idea wojny pokutnej. że cause celebrę załamania się krucjat po 1291 roku. przez rycerzy joannickich na Malcie w XVIII wieku. bluźnierczo zaprzeczając jej podstawowym dogmatom. dlatego też musiały stać się mniej radykalne. Prowadzenie walki w imieniu Państwa Bożego. że jej dożywotnia ziemia. że wciela w odpowiedniej formie religijnej ideały krucjaty. nabierało coraz bardziej charakteru wojny w obronie państwa. niemalże oderwana od idei pokuty. była zbyt niewygodna. depczą go i oddają na niego mocz. aby móc zapewnić sobie stałe miejsce w teologii i praktyce chrześcijańskiej przemocy. inaczej nie może być nazwana ludową. a nie wojny . a społeczeństwu przedstawiano zatrważający obraz prestiżowego zakonu.Chrystusa. chociaż w początkach XIII wieku przywódcy krucjaty przeciwko Bałtom usiłowali stwor/yć kult Najświętszej Panny w Rydze i mit. jakie te oskarżenia wyrządziły ruchowi. Z czasem cel krucjaty przesunął się z wyzwolenia lub obrony Jerozolimy (czy pomocy Ziemi Świętej) na obronę chrześcijaństwa ogółem. który zostanie opisany w rozdziale 9. Krucjaty stały się w XIII wieku zinstytucjonalizowaną i konwencjonalną opcją dla rycerzy. ukrzyżowaniu i krzyżowi. leży w Inflantach. odpowiadająca ojcowiźnie Chrystusa. Zarzuty te były szeroko rozpowszechniane przez rząd francuski. czyli upadek templariuszy. gdzie i z kim walczą". 5. który utrzymywał.aktu pobożności. jak często nazywano chrześcijaństwo. chociaż w coraz bardziej ozdobny sposób. Nie sposób oszacować obecnie szkód. Templariuszy oskarżano. Lecz utorowała drogę bardziej konwencjonalnemu obrazowi wojskowej służby Bogu. jeden z najbardziej radykalnych wyrazów myśli europejskiej. W XIV wieku służba Bogu czyniona przez demonstrację prouesse. lecz stanowiły także szczególnie gwałtowne wyzwanie dla krucjatowej teorii i tradycji. Świeckie idee rycerskości przytłumiły. lecz z pewnością były one spore. Z oczywistych powodów nie wszystkie odmienne teatry wojny dzieliły tradycje pokutnej pielgrzymki łączone z Jerozolimą. iż rzekomo zaprzeczali boskości Chrystusa. Mogło być tak. przyczynił się do częściowej laicyzacji ruchu. charakteryzowała postawę krzyżowców zaangażowanych w kampanie w Afryce Północnej czy Europie. Jednakże w średniowieczu słowa "literatura" i "ludowy" czy "popularny" nie . że przy przyjmowaniu do zakonu plują na krzyż. W każdym chrześcijańskim społeczeństwie te zarzuty byłyby przerażające. Pieśni MICHAEL ROUTLEDGE a h i-oLiteratura każdego okresu odzwierciedla jego niepokoje. w której główne miejsce zajmowały autorytet Chrystusa i obraz krzyża. nawet jeśli nieznacznie.

Cisza morska czy Komu bije dzwon nie są pozbawione walorów literackich. takich jak nauczanie. Chociaż można mieć wątpliwości. tak więc utwór taki jak "Tipperary" dotarł do milionów ludzi we względnie krótkim czasie. co wykształcony człowiek napisał dla swego audytorium. takie jak kroniki. Skoncentrujemy się tutaj na pieśniach. ud< cei pU m m n sł ZL gC Ś Ilustracja przedstawia Karola Wielkiego i Rolanda udających się na bitwę przeciwko Saracenom. czy tego typu twórczość faktycznie powinna nosić miano "literatury". ii hatera l tować. Z drugiej strony poematy wojenne Wilfrida Owena czy Ruper1 Angielski termin popular może oznaczać zarówno "ludowy" jak i "popularny". ponieważ istniała wtedy pewna forma masowego rozpowszechniania: w pierwszym wypadku były to utwory muzyczne. które zależały od masowych umiejętności czytania i pisania oraz względnie dużej liczby wykształconych muzycznie ludzi i musicale. to jednak z pewnością można ją nazwać popularną.miały takiego znaczenia jak obecnie. uważali początkowo za rozrywkę. powieści takie jak Na Zachodzie bez zmian. W tym rozdziale nie zostaną omówione ani te. ani też inne "oficjalne" formy pism. ta Brooke'a. a "literatura" oznacza wszystko. W przypadku II wojny światowej piosenki rozchodziły się dzięki gramofonom i radiu o wiele szybciej i docierały do jeszcze szerszych kręgów odbiorców. których ludzie słuchali. annały i historie.1 Popularne piosenki z okresu I i II wojny światowej były szeroko znane. pochodzi z czternastowiecznego manuskryptu Roman cTArles ("Opowieść . Lecz ciągle istniała również literatura innego typu: łacińskie materiały tworzone dla wysoce wykształconych klerków i pisarzy dworskich. W średniowieczu różnica polegała na tym. napominanie i propaganda. chociaż nie można pominąć innych funkcji. nikarr skich arabs i Roi nęło mar czyi Xlv cja der roi. "Popularny" oznacza popularny na arystokrytycznych dworach. najwca Pieśni c nym. widzieli ich wykonanie. mimo że ich zasięg był bardziej ograniczony niż w przypadku piosenek. c szczeg go wrą dy w I wane. że niezbyt rozwinięta jeszcze umiejętność czytania i pisania ograniczyła rozpowszechnianie: tak literatura będzie odzwierciedlała wszystkie troski klasy piśmiennej: klasy dla której i dzięki której powstawała.

nie zostanie tam czarów ani uroków. Zginęła cała tylna straż. na ile odbijają się w niej krucjaty. i czy walka była czymś więc niż zwykłą potyczką. języku literackim południowej Francji . Pieśń o Rolandzie. Ten okres. aby się nawróciła z miłości. przynajmniej jeśli chodzi o literaturę. Zarówno we Francji. jeśli znajdzie się taki. który opiera się Karolowi.Chanson d'An-tioche. Można jednak dyskutować. jest oparta na fakcie historycznym.. Zawiodą ją do słodkiej Francji jako brankę. król chce. które to znaczenie rozciągnięto na wyczyny dokonywane przez bo105 Pieśni hatera lub grupę czy klan). Okres czterech pierwszych krucjat łączy się z rozwojem bogatej rodzimej literatury we Francji i Niemczech. Jest jasne. ale królowej nie. Wczesna francuska epika była znana jako chan-son de gęste ("pieśń o czynach rycerskich". w której oczywiście znalazły odbicie także krucjaty. Istnieją też dwie wersje: francuska i prowansalska . Jakość rysunku może być tutaj związana z f aktem. diuk marchii bretońskiej. W 778 roku oddziały Karola Wielkiego wracały z udanej ekspedycji do Hiszpanii. Canso de la Crotzada ("Pieśń krucjatowa") opisuje wierszem w langue d'oc tak zwaną krucjatę przeciwko albigensom. w tym seneszal Eggihard..dowódca straży królewskiej i Roland. aby stwierdzić. Ciosami mieczów i toporów kruszą obrazy i wszystkie bałwany. autorstwa Bertrana Boysseta z Arles.z Arles"). Obecnie upłynęło zbyt wiele czasu. najstarszy poemat epicki. kiedy w Roncesvalles w Pirenejach zostały zaatakowane. Ponadto istnieją też bardziej typowe historyczne opowieści pióra Roberta z Cleri i Got-fryda z Yillehardouin. można znaleźć bogate tradycje epickie. O wiele więcej niż sto tysięcy ochrzczono na prawdziwych chrześcijan. Pieśni o Rolandzie. jak i w Niemczech. że w XI wieku nastąpiła gwałtowna zmiana skali: relacja z wydarzeń w Pieśni o Rolandzie zmienia incydent w wielką konfrontację między imperium Karola Wielkiego a siłami islamu. czy to (zgodnie z dziewięciowiecznymi kronikami chrześcijańskimi) przez rabusiów baskijskich czy też (wg trzynastowiecznego kronikarza arabskiego Ibn al-Asira) przez muzułmanów z Saragossy. . Anzelm . od łacińskiego słowa gęsta: uczynki. czy muzułmanie mieli w tym swój udział. oddziały Francuzów plądrują do szczętu miasto. Prowadzą pogan aż do chrzcielnicy. synagogi i meczety. Król wierzy w Boga. niemal na pewno można datować na okres pierwszej krucjaty. opowieści o oblężeniu Antiochii w 1098 roku.Cesarz zdobył Saragossę. Kulminacją był udany podbój całej Hiszpanii i wymuszone nawrócenie mieszkańców Saragossy. został nie bez słuszności nazwany "dwunastowiecznym renesansem". a biskupi błogosławią wody. <caxvi)2 . Akcja najwcześniejszego i najlepiej znanego poematu. król każe go pojmać albo spalić. chociaż nie można mieć pewności co do szczegółów. że Boysset byt geometrą z zawodu.napisana w langue d'oc. chce spełnić swoją służbę. albo zabić żelazem.

Francji lub Włoszech. Wiele dyskusji poświęcono problemowi: co stanowi o tym. że stosunkowo mało jest pieśni. nie ma żadnego dowodu świadczącego o tym. których przedstawiono w Rolandzie jako potwory i bałwochwalców. iż jego opowieść będzie miała specjalne znaczenie propagandowe. PIW 1994. takie jak na przykład Mnicha z Montaudo L'au-tńerfui en paradis (1194). Z czasów pierwszej krucjaty nie zachowały się żadne przykłady -lecz z tego okresu w ogóle przetrwało niewiele zapisów. a dama trzyma jastrzębia. Wśród najwcześniejszych takich pie- i mauuató cft tongeura <HM ln» nuits nc fiut «»«»«»: &ptgi8L«djH omtnnm Dwór był miejscem. lecz zachowało się wiele fragmentów utworów. Mówienie o pieśniach krucjatowych jako o gatunku nie jest bardzo pomocne. Marcabru i Cercamona. około 40 w francuskim. Krótko mówiąc.pieśni. że w starofrancuskiej epice celowe aluzje do krucjat w Palestynie są stosunkowo rzadkie. Najwcześniejsze można łączyć z drugą krucjatą czy też z rekonkwistą. w której wspomina się krucjaty. które poruszają kwestie moralne. Krucjaty stały się tematem dla pieśni i form poetyckich już istniejących. polityczne czy personalne . Mimo to. odbił się powszechnie szerokim echem. W Pieśni o Rolandzie nie znajdujemy żadnej wzmianki na temat krucjat. można znaleźć siwentes pieśni. panegiryki. że obraz muzułmanów przedstawiony w poemacie jest celowo wypaczony i nijak ma się do tego.i formy zwane pastorela . że jakiś utwór jest "pieśnią krucjatową"? Prawda. Poeci nawiązywali do krucjat w wielu różnorodnych formach poetyckich. Dla ułatwienia przyjmujemy definicję. wydaje się prawdopodobne. że "pieśnią krucjatową" jest każda pieśń. na którym mogty być wykonywane pieśni krucjatowe. . śni pióra trubadurów prowansalskich. czy to na Wschodzie czy też w Hiszpanii. 30 w niemieckim. w których poeta przedstawia dziewczynę lamentującą z powodu nieobecności kochanka. przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Są one zapisane w języku prowansalskim lub starofrancuskim. w których krucjaty byłyby jedynym tematem. jak zobaczymy. że autor był świadomy faktu. że poeci stworzyli nową formę czy rodzaj literacki. Przekonująco dowiedziono. plus k'a nulle autre gent (1188/91) i prawie wszystkie pieśni niemieckie. alegorię czy rozwinięcie jakiejś myśli: 106 przykładów w języku prowansalskim. Późniejsze przykłady to dworskie pieśni miłosne. Są to "pieśni krucjatowe". takie jak planh Gaucelma Faidita po Ryszardzie I z Anglii (rok 1199). w której krucjaty pojawiają się jako temat. w których krucjaty stanowią temat. amant. na przykład pieśń kasztelana z Coucy A vous. aby mówić o krucjatach. Powyższe ilustracje przedstawiają inne formy rozrywek dworskich: grupa dworzan tańczy taniec carole. obraz muzułmanów. jeden w hiszpańskim i dwa we włoskim. Od około połowy XII wieku znajdujemy jednak pewną formę rodzimej literatury tego okresu. co jedenastowieczny poeta mógłby wiedzieć o muzułmanach z Hiszpanii czy Palestyny.2 Pieśń o Rolandzie. Co więcej. lamenty za utraconymi bohaterami. takie jak Rutebeufa Complainte de monseigneur Joffroi de Sergines (1255-1256) i poematy dyskusyjne. inni oddają się wytwornej konwersacji. Należy jednak stwierdzić.

tym bardziej że niektórzy poeci byli jednocześnie przywódcami krucjat. Jeśli prawdą jest nasza początkowa teza. dostojnego Lascańsa i proto-stratora obleganego . które przetrwały z tego okresu i z następnych dziesięcioleci. Pieśni. biskup Tuluzy w czasie krucjaty przeciw albigensom. do krucjaty przeciwko albigensom. lecz napomina swego patrona. wykonywali też w swych przedstawieniach pieśni krucjatowe trubadurów. Figury przedstawione na ś którzy oprócz gry na instr: krucjatowe trubadurów. a ty uczyniłeś z takiej osoby szanowanego rycerza. którzy oprócz gry na instrumentach. dałeś mi broń. często dotyczą zarówno Hiszpanii. 5-10). jak Bonifacy i on sam walczyli w czasie oblężenia Konstantynopola. dlaczego krucjaty tak często stawały się tematem pieśni. truwerów. Podobnie większość pieśni niemieckich Mmnesiinger odwołuje się do tych ekspedycji. tn od patronatu wpływowy kład trubadur Raimbau pieśni" do Bonifacego z IV nioną życzliwość swegc Boga. że nie da się żyć wspomnieniami: Z tobą oblegałem warowne zamki. Raimbaut przyf sam walczyli w czasie ot la. lecz napomina swego ] wspomnieniami: Figury przedstawione na ślubnej szkatułce to najprawdopodobniej jongleurs. zawodowi artyści-żonglerzy. Znamy pieśni takich dowódców jak Tybald IV z Szampanii czy Foląu-et. przyjąłe. senher de Montferrat. przyjmowanego na dworze i chwalonego przez kobiety" (Valen Marąues. w. skoków i zonglerki. jako dobrego pana. 5-10). W okresie po 1160 roku wzrost liczby i popularności trubadurów oraz ich odpowiedników w północnej Francji. króla. uczyniłeś mnie z nizin na wysokośi a ty uczyniłeś z takiej o rza. przyjmowanego na di kobiety" (Yalen Marque w. przynajmniej częściowo. od patronatu wpływowych krzyżowców. zatem właściwie zbyteczne wydaje się stawianie pytania. że trzecia i czwarta krucjata znalazły większe odbicie w pieśniach. dałeś mi broń. przeważnie we Francji i Niemczech. Co więcej. W południowej Francji znajdujemy aluzje. że mi pomógł. często z ostrożności pośrednie. Raimbaut przypomina. uczyniłeś tyle dobrego. wspomina minioną życzliwość swego patrona: "Błogosławię Boga. jak i wypraw na Wschód. przyjąłeś mnie tak szlachetnie. wyniosłeś mnie z nizin na wysokości. ufortyfikowane cytadele i wiek wspaniałych pałaców należących do cesarza. oznacza. byt wielu poetów zależał. truwerów i Minnesanger. Ekspedycje z XIII wieku stały się tematem wielu pieśni. i takich znacznych możnowładców jak Conon z Bethune i Gwidon z Coucy. że mi pomógł.Niewiele pieśni z okresu drugiej krucjaty przetrwało do naszych czasów: jedna we francuskim i być może dziesięć w prowansalskim. w "liście-pieśni" do Bonifacego z Montferrat. bowiem byłem nikim. jako że znalazłem w tobie tak dobrego pana. emira. Na przykład trubadur Raimbaut z Vaqueiras.

31-34) Poematy sławiące bohaterów krucjatowych często opiewają ich wspaniałomyślność jako pa- DwoY był miejscem. plus k'a nulle aułre gent (1188/91) i prawie wszystkie pieśni niemieckie. 5-10). tym bardziej że niektórzy poeci byli jednocześnie przywódcami krucjat. że trzecia i czwarta krucjata znalazły większe odbicie w pieśniach. takie jak na przykład Mnicha z Montaudo L'au-tńerfui en paradis (1194). często z ostrożności pośrednie. biskup Tuluzy w czasie krucjaty . Podobnie większość pieśni niemieckich Minnesiinger odwołuje się do tych ekspedycji. często dotyczą zarówno Hiszpanii. które poruszają kwestie moralne. truwerów. że mówię prawdę! (ibid. Ty wiesz. w. Lecz jeśli nie zostanę przez ciebie suto wynagrodzony. amant. Marcabru i Cercamona.pieśni. inni oddają się wytwornej konwersacji. które przetrwały z tego okresu i z następnych dziesięcioleci. w których poeta przedstawia dziewczynę lamentującą z powodu nieobecności kochanka. Figury przeds którzy oprócz krucjatowe tn od patronatu kład trubadi pieśni" do Bo: nioną życzlh Boga. Rain sam walczyli i la. nie ma żadnego dowodu świadczącego o tym.przyp. a dama trzyma jastrzębia. takie jak Rutebeufa Complainte de monseigneur Joffroi de Sergines (1255-1256) i poematy dyskusyjne. przeważnie we Francji i Niemczech. że mi pi dobrego pan dałeś mi bror mnie z nizin i a ty uczyniłei rza.]. oznacza. Z tobą ścigałem do Filopation cesarza Roma-nii [Bizancjum . Pieśni.i formy zwane pastorela . polityczne czy personalne . Niewiele pieśni z okresu drugiej krucjaty przetrwało do naszych czasów: jedna we francuskim i być może dziesięć w prowansalskim. panegiryki.w Petńon i wielu innych dostojników. dlaczego krucjaty tak często stawały się tematem pieśni. Krucjaty stały się tematem dla pieśni i form poetyckich już istniejących. lecz napom wspomnieniai śni pióra trubadurów prowansalskich. do krucjaty przeciwko albigensom. aby mówić o krucjatach. W okresie po 1160 roku wzrost liczby i popularności trubadurów oraz ich odpowiedników w północnej Francji. Znamy pieśni takich dowódców jak Tybald IV z Szampanii czy Foląu-et. przyjmow kobiety" (Val w. gdyż postanowiłeś ukoronować kogoś innego na jego miejsce. Krótko mówiąc. tłum. zatem właściwie zbyteczne wydaje się stawianie pytania. że nigdy nie byłem z tobą i nie służyłem ci tak wiernie. Późniejsze przykłady to dworskie pieśni miłosne. Jeśli prawdą jest nasza początkowa teza. to ludziom będzie się wydawać. na przykład pieśń kasztelana z Coucy A vom. jak i wypraw na Wschód. Powyższe ilustracje przedstawiają inne formy rozrywek dworskich: grupa dworzan tańczy taniec carole. na którym mogty być wykonywane pieśni krucjatowe. lamenty za utraconymi bohaterami. że poeci stworzyli nową formę czy rodzaj literacki.pieśni. można znaleźć sirventes . takie jak planh Gaucelma Faidita po Ryszardzie I z Anglii (rok 1199). Ekspedycje z XIII wieku stały się tematem wielu pieśni. W południowej Francji znajdujemy aluzje. o panie margrabio. jak obiecałem.

że mówię prawdę! (ibid. truwerów i Minnesanger. zawodowi artyści-żonglerzy. o panie margrabio. przyjąłeś mnie tak szlachetnie. w "liście-pieśni" do Bonifacego z Montferrat. kto odczuwać st sza znajdzie Rycerzor. przyjmowanego na dworze i chwalonego przez kobiety" (Valen Marąues. że nigdy nie byłem z tobą i nie służyłem ci tak wiernie.przeciw albigensom. to ludziom będzie się wydawać. skoków i żonglerki. a ty uczyniłeś z takiej osoby szanowanego rycerza. 9-12) Nikt.].przyp. w. 31-34) Poematy sławiące bohaterów krucjatowych często opiewają ich wspaniałomyślność jako paPieśni 108 i rycerzy swemu s towarzys. dostojnego Lascańsa i proto-stratora obleganego w Petrion i wielu innych dostojników. dałeś mi broń. i Ki ore Ja mar Char s'i Od les i (w. Lecz jeśli nie zostanę przez ciebie suto wynagrodzony. bowiem byłem nikim. króla. jako że znalazłem w tobie tak dobrego pana. byt wielu poetów zależał. przynajmniej częściowo. tłum. emira. jak obiecałem. Ty wiesz. ściach woje Chrystusa: "Rycerze. gdyż postanowiłeś ukoronować kogoś innego na jego miejsce. Figury przedstawione na ślubnej szkatułce to najprawdopodobniej jongleurs. że nie da się żyć wspomnieniami: Z tobą oblegałem warowne zamki. w. wykonywali też w swych przedstawieniach pieśni krucjatowe trubadurów. 5-10). jesteście szar oddajcie swe został ukrzyżc ży tu Ludwik . i takich znacznych możnowładców jak Conon z Bethune i Gwidon z Coucy. jak Bonifacy i on sam walczyli w czasie oblężenia Konstantynopola. wyniosłeś mnie z nizin na wysokości. że mi pomógł. uczyniłeś tyle dobrego. ufortyfikowane cytadele i wiele wspaniałych pałaców należących do cesarza. Z tobą ścigałem do Filopation cesarza Roma-nii [Bizancjum . senher de Montferrat. wspomina minioną życzliwość swego patrona: "Błogosławię Boga. od patronatu wpływowych krzyżowców. Na przykład trubadur Raimbaut z Vaqueiras. lecz napomina swego patrona. którzy oprócz gry na instrumentach. Co więcej. Raimbaut przypomina.

Panie. dobry Królu. jak to możliwe. cnoty. dlaczego nie szukał pomocy u króla Ryszarda. w czasie ich powrotu z Akry w 1192 roku. w. ka między Niebe przyjaciół. Dlatego też myślę. że poezja wychwala te cechy i zalety. Lecz statek Saracenów . będzie tam pełno nikczemnych Turków. koma krzyżowców Mojżesza przez M został wtedy farao. gdyby nie Twoja pomyłka: przecież to Ty pozwoliłeś. i niegodziwi. poszedłbym w końcu zobaczyć go. "Teraz czycy i nikczemi wiele złych sztuc. aby go uwięziono. który trzyma Oleron. Rutebeuf skarży się. Niemądry jest człowiek. powraca w poemacie Na jego nędzę (1270 rok) paryskiego poety Rutebeufa: "Śmierć przyniosła mi wielkie straty i ty także. źle uczyniłeś nie udając się tak szybko. który wplątuje się w dyskusję z Tobą! (L'autrier fui en Paradis. które w jej opinii odróżniały ją od innych klas. Nie dziwi. że krucjata króla Ludwika pozbawiła go towarzystwa tych ludzi. do króla. Konf.czy zapomniałeś. On był twoim tak dobrym przyjacielem. barbarzyńskiego miejsca. Och.. księcia Austrii. bezbożni ludzie uczynili to samo. Poczynania patronów i poetów znajdowały odbicie w faktach. Zi ki Pańskiej. którzy normalnie byli jego wsparciem finansowym. 33-48) Jest to aluzja do uwięzienia Ryszarda przez Leopolda. w ciągu dwóch podróży. który nawrócił się i został mnichem. 41-44). Bóg pyta mnicha.. zabrałeś ode mnie dobrych ludzi. stanowi tu dobry przykład. jak on żegluje? -jeśli kiedykolwiek dopłynie do Akry.. że król postąpił słusznie zrywając z tobą związki przyjaźni. tak zwanym Mnichem z Montaudo. Ponieważ istniał ścisły związek między pojęciem szlachectwa a kwestią posiadania ziemi." (w. Lecz krucjaty odegrały ważną rolę w poezji dworskiej tego okresu z innych jeszcze powodów. aby do cza miejsce i cza będzie zbawienie. niektóre z tych cnót . (w. 20-24). Podobna myśl. den z licznych przj w których muzułrr towarzyszy faraona tronów oraz ich wyczyny wojenne. Ni autor pragnie w sty na tych wn zasłużyli. do których aspirowała arystokracja. Fikcyjna rozmowa między Bogiem a trubadurem.rezygnująca z wiek wyrzeke święte życie. a pielgrzymka do dalekiego Tunisu. jakże wiek pieniędzy wydał na prezenty dla ciebie! Przecież to właśnie on wyciągnął ciebie z błota. Mnichu. wyrażona w tym samym żartobliwym tonie.

z obrazem Boga jako seigneur 109 Pieśni i rycerzy.można określić jako feudalne. Rycerze. Char s'alme en iert en Pareis Od les angles nostre Segnor. oznacza to. 41-44). Przesłanie jest wyrażone w kategoriach obowiązku feudalnego. musi w końcu zostać potępiony ten. uzurpowane przez grabieżców. wy. Poeci opisują często krucjatę słowami. władzy. Konflikt jest widziany jako rozgrywka między Niebem a Piekłem: Bóg wzywa swych przyjaciół. akceptacja feudalnych obowiązków auńlium (pomoc zbrojna w czasie ataku wrogów) i consi-lium (doradzanie i oddawanie sprawiedliwości). W Ziemi Świętej widzi się terytorium słusznie przynależne Bogu. którzy jesteście szanowani za zręczne władanie bronią. w." (Vbs ki ameis. który za was został ukrzyżowany" (w. Refren obiecuje raj temu. Są to: związek z jednym suzere-nem. że zaniedbali wykonanie swego feudalnego obowiązku: ". aby odzyskać je dla Niego. kto teraz towarzyszy ludwikowi. nazywa te sprawy nawet jaśniej. musimy naprawdę nad tym płakać. muli estes guańz. Rycerzom przypomina się o ich umiejętnościach wojennych i o długu. aby . jak swemu suzerenowi. Cher la fud Deu pńmes servi E reconnu pur segnuur. Quant Deu a vus fait są chmur Des Turs e des Amoraviz Ki li untfait tels deshenors.. ponieważ jego dusza znajdzie się w raju z aniołami Pana Naszego. kto towarzyszy monarsze. jesteście w końcu szczęśliwi. anonimowa kompozycja z około 1145-1146 roku. kto opuszcza swego pana w godzinie potrzeby.. Wbrew prawu zabrali Jego lenna. Bien en devums aveir dolur. Chevalier. "Teraz on wzywa was. Ki ore imt od looms }a mm d'enfern n'avmt pouur. Za przykład służy tu Ludwik VII: jest przedstawiony jako osoba rezygnująca z majątku. jaki mają wobec Chrystusa: "Rycerze.. Znajdujemy odwołania do ran i Męki Pańskiej. co leży w ich mocy. aby prowadzić święte życie. gdyż Kananeń-czycy i nikczemni następcy Zankidów zrobili Mu wiele złych sztuczek: teraz weźcie na nich odwet!" (w. ponieważ tam po raz pierwszy uznano go za Pana. że Bóg zawezwał was na pomoc przeciwko Turkom i Almora-widom. którzy sobie na nią zasłużyli. 9-12) Nikt. którzy popełnili przeciwko Niemu tak haniebne czyny. a wasale Boga muszą dlatego uczynić wszystko. którzy przyznają Mu taką opiekę. nie musi odczuwać strachu przed piekłem. Nie jest to tylko pobożne życzenie: autor pragnie wzmóc w słuchaczach żądzę zemsty na tych wrogach Boga. oddajcie swe ciała w dani temu. 17-20). Cher a tort unt ses fieuz saiziz. Jeżeli nie uda im się tego zrobić. zastanówcie się dobrze. które jasno to ukazują. (w. ziemi. 1112) mówi anonimowa pieśń pochodząca z około 1189 roku.. Wczesna krucjatowa pieśń francuska. jako człowiek wyrzekający się świata.

którzy nie pójdą. (Tybald z Szampanii. ponieważ chcą mądrze zdążać do Boga. Ahi. lecz d. którzy nie kochają Boga. miłości czy wartości. wstydu i braku męstwa. wyznacza miejsce i czas turnieju . W niektórych pieśniach krucjata jest przedstawiona jako okazja dająca rycerzom i baronom możliwość udowodnienia. tych. Takie upomnienia nie tylko są odpowiednim tematem dla pieśni krucjatowej. te w których Bóg cierpiał za nas mękę śmiertelni}. że nie tylko posiadają zalety. gdyż w naszych czasach straciliśmy święte miejsca. Jeśli teraz pozwolimy naszym śmiertelnym wrogom. 25-40). zobaczymy teraz. aby myśleć i dedukować posługując się dialektyką. Każdy Klasa rycerska i baronowie powinni wszelkimi kosztami uniknąć bezczynności. co kochają Boga i honor tego świata. czy Seig-neur lub Baron). Seigneurs. iii 110 Pieśni z nich mówi: "A co z moją żoną? Za żadne skarby nie opuściłbym mych przyjaciół. aby tam zostali. który za nas został ukrzyżowany. lecz także doskonale współgrają z ważnymi wymaganiami poetyki.. Wszyscy tchórze zostaną tutaj. co są silni. którzy je odrzucali. Przypomina się im przejście Mojżesza przez Morze Czerwone i że zatopiony został wtedy faraon i jego towarzysze. okryją się wstydem. młodzi i bogaci. wiek czy choroba. Bóg jest oblegany w swej świętej ojcowiźnie. qui orne s'en ha. którzy odpowiadali na wezwanie. Wiedz dobrze. nie mogą pozostać na miejscu nie cierpiąc wstydu. ci. których oswobodził z więzienia ciemności umierając na Krzyżu. lecz przewyższają pod tym względem swoją klasę. Do nich są adresowane te pieśni (często zaczynają się one od słów Chevałier. a zemsta Boga dokona się rękoma krzyżowców. w. będą wywyższeni. chyba że chroni ich bieda. ci ludzie. jak pomogą Mu ci. w których muzułmanie zostali przyrównani do : towarzyszy faraona. w. jest to jeden z licznych przykładów pies'ni krucjatowych. który teraz znalazł się w rękach Turków. A otóż ci odważni rycerze. . ci. Amours! com dure departie.Edessę. Ideologia krucjatowa miała zatem doskonałą strukturę: ci. Boże! tak długo pozostawaliśmy bezczynni! Teraz zobaczymy.dołączyli do jego drużyny. męstwa. Nauczano ich także. kto naprawdę będzie dzielny. że dwiema najważniejszymi funkcjami retoryki są praise i blame (chwała i wstyd). sachiez. nagrodą będzie zbawienie. Są ślepi. bo zaprawdę nie masz przyjaciela nad Tego. którym powinien być przybity i zasmucony każdy człowiek.. i pomścimy żałosny wstyd. lecz smarkacze i ci o spopie-lałych twarzach zostaną z tyłu. należało potępiać. nasze życie na zawsze będzie okryte hańbą. mieli być chwaleni. którzy właśnie raz odmawiają pomocy Bogu i tracą chwałę świata dla tak małej rzeczy. 8-21) Trubadur Marcabru jest mistrzem tej techniki. Średniowieczni poeci i uczeni wiedzieli." Ci ludzie zeszli na głupią drogę myślenia. nie mam co do tego wątpliwości." (Conon z Bethune.

Ryszarda I i Izabelę Angouleme. szczególnie Mnicha z Montaudo. nie lubią zabawy ani przyjemCztery nagrobki iv opactwie Fontevrault przedstawiają członków potężnego rodu Andegawenów: Henryka II. był patronem wielu poetów. 1149 rok) i najbardziej znanych pieśni krucjatowych. że odmowa poparcia przedsięwzięcia hiszpańskiego ze strony niektórych panów jest symptomem upadku joven . pierwszego złoczyńcy. co będzie i co było. strapieni. Ryszard. jakiego rodzaju? . które będzie czynione Bogu zarówno tutaj. zostaną zmuszone do ucieczki.Bowiem Pan. którzy idą do umywalni . poświęcenie.dosłownie "młodzież" czy "wiek młodzieńczy" . 28-54) Terminem "umywalnia". samą patronkę poetów. Piękno tych. wnuczkę pierwszego znanego trubadura. podobnie jak matka i bracia: Henryk i Gotfryd.czy ty wiesz. które wierzą we wróżby i przepowiednie. Alienor z Akwitanii. Tak wielu jest ludzi bliskich rodowodowi Kaina. oraz Gaucelma Faidita. jaki poeci czynili między społecznymi wartościami cortezia a krucjatą jako moralnym kryterium. obiecał nam koronę i tytuł cesarski. dowodzi tylko. termin odnosi się do wielu cech. który namawiał go do wypełnienia obietnicy wyjazdu do Palestyny. Bóg pragnie wypróbować w swej umywalni śmiałość i zdrowie. są "złamani.większe będzie niż blask porannej gwiazdy. Wilhelma IX z Akwitanii. określano w alegoryczny sposób krucjatę w Hiszpanii.chodzi tu nie tylko o młodzież ze względu na wiek. Ta pieśń należy do wcześniejszych (ok. który opłakiwał wzięcie Ryszarda do niewoli. Marcabru uważa. przydrożne włóczęgi. Zobaczymy. który zna wszystko co jest. Nagrobek Ryszarda I. . zostaną w miejscu tchórzy. jak i w stronę Damaszku. Alienor. którzy nie zgodzili się udzielić swego wsparcia. a lotry. nuży ich proeza. inni będą strzegli swoich własnych mieszkań i znajdą bardzo trudną przeszkodę: dlatego odesłałem ich. młodzieńcza energia. (Marcabru. aby się wstydzili. Pieśni 111 Rozpustni pijacy i żarłocy. o której mówi Marcabru. w. kto będzie Jego prawdziwym przyjacielem. należało przedstawić z książki} w dłoniach. Ukazuje jaśniej niż inne związek. Psi m nomine Domini. żaden nie oddaje czci Bogu. Ci. że mścimy zło. jakie Marcabru i inni przypisują pozytywnemu modelowi młodego barona czy rycerza: wielkoduszność. ponieważ przez moc miejsca umywalni Jezus zamieszka wśród nas. zapraszający ogień.

którzy nie zamierzają żyć zgodnie z ideałami cortezia. co Cer-camon opisuje jako mieszankę chciwości. Pieśń Peire Yidala Baron. qu'en crotzfon mes (ok. ności" (ibidem. . Obelgi. że większość ludzi błądzi i ginie" (Cercamon. Reszta poematu sugeruje. iż znajdzie takie cechy u panów i ich bliskich. Jezus. które sprawia. wzywa nas wszystkich. w. jeżeli jest tego wart. Lecz.. który został ukrzyżowany dla zbawienia chrześcijan.. którym go broni. a w drugiej miecz. Marcabru oczekuje. 43-48). fałszu. 1. jakim został obarczony. szczególnie w kontekście krucjat. krucjaty są uważane za konwencjonalne kryterium zarówno moralne. (ibidem. abyśmy poszli i odzyskali Ziemię Świętą. to uda się do Edessy i zostawi za sobą niebezpieczny świat. Po prawej: Ryszard jest tutaj przedstawiony w pozie wyrażającej jego zaangażowanie w ruch krucjatowy: w jednej ręce trzyma kościół. Puois nostre temp iii Pieśni 113 comens'a brunezir. jak i społeczne. ascetycznego. jak można oczekiwać. że owo "brzemię" to malvestatz. 1202 rok) przedstawia krucjaty jako zapłatę za ofiarę Chrystusa: "Panowie. ponieważ w takiej sytuacji może ocalić sam siebie od brzemienia. ganiącego gnuśność i słabość natury ludzkiej. Tworzy portret idealnego baronapełnego energii. Desnaturat son li Frances si de l'afar Deu dizon no. w. jakie rzuca na tych. tak samo jak wszelkie słabości hierarchii. 62-63). Współczesny Marcabru Cercamon uważa uczestnictwo w krucjatach za wyznacznik nienagannie moralnego życia oraz za środek na uniknięcie zła: "Teraz człowiek może oczyścić się i uwolnić od wielkiego wstydu. Proeza oznacza tu odwagę w walce i talent. aby Francuzi odrzucali sprawą j Bożą. pożądliwości i tchórzostwa. Podtrzymuje w swych pieśniach charakterystyczny obraz srogiego moralizatora. 64-65) Nie jest naturalne. nie posiadają cech należnych ich klasie. lecz można też znaleźć odniesienia do entuzjazmu i honorowego poszukiwania chwały. gdzie umarł. Karą za brak odpowiedzi na to wezwanie będzie zhańbienie po śmierci i niemożność wejścia do raju. Jhesus. którzy nie idą na krucjatę. Taka wizja znalazła odbicie w lamentacjach po Ryszardzie napisanych przez poetów Gaucelma Faidita i Peirola. Ci. Mieszając ten obraz z religijną alegorią i z dialektyczną strukturą sirventes. Jawi się nam jako bohater. honor idealnego pana i jego obowiązki są identyfikowane z chwałą i religijnymi nakazami krucjat.Po lewej: Marcabru byl jednym z najbardziej twórczych i oryginalnych trubadurów z wczesnego okresu krucjat. pychy. 1-5). bowiem nas umiłował" (w. entuzjastycznego wobec chwały i cnoty oraz świadomego obowiązków narzuconych mu przez zajmowaną pozycję społeczną. są złośliwe i często wyrażone w języku celowo grubiańskim.

że Ziemia Święta nigdy nie była w większej potrzebie . w. Cechy. Ty. że trudno dostrzec jej 114 . (Vos qui ameis. Te cechy mogły się rozwijać na różne sposoby. jak wymienione elementy pieśni miłosnych mogą zostać przełożone na idee krucjatowe. plotkarze (zwani tu losengiers) czy nieśmiałość kochanka. jest miejscem. pragnienie zdobycia czegoś nieosiągalnego i wysławianie ukochanej. Poeta bawarski. 8-11). nie był oziębły w swej miłości do nas. jeszcze niezrealizowaną. On. jak łagodny baranek. Niespełniona tęsknota może wyrażać intencję. pod którym są oni znani -minnesangerzy . w.na ogół beznadziejnie . Tego samego zdania jest anonimowy dwunastowieczny truwer. 21-30) Idea traktowania krucjat jako aktu miłości jest częścią religijnej ortodoksji tych czasów. który Bóg w swej wielkiej słodyczy da tym. w którym człowiek zdradza nawet swych przyjaciół. lecz ulitował się nad naszym położeniem. że nadszedł dzień pokoju. w których ona przebywa.pisze wkrótce po zwycięstwie Saladyna pod Hittinem . tak "odległa" od kochanka. rywale. który został za nas ukrzyżowany. następnie został przybity trzema gwoździami.który jest obiecany uczestnikom krucjat. Można też znaleźć wiele innych niebezpieczeństw i przeszkód: odległość.lecz pewni głupcy pytają: "Dlaczego też Bóg nie może się tym zająć bez naszej pomocy?" Odpowiedź jest wyrażona w kategoriach Chrystusowej ofiary. prosty i pobożny. słodki w Jego ramionach. Krucjatę podejmuje się z litości. stanowi okazję do grzechu. lecz kochał nas. lecz z litości: "On nie musiał wydać siebie na mękę. W przypadku poetów niemieckich miano. że traci on nadzieję. 1-10. za ręce i stopy". lecz inne związki między krucjatami i miłością wywodzą się raczej z literackich a nie kościelnych źródeł. iż kiedykolwiek osiągnie wielkie wyżyny. Działanie krzyżowca utożsamia się z Chrystusowym odpuszczeniem grzesznikom. kto naprawdę go kocha. interesująco rozwija tę ideę. ocknij się! Nie śpij! Skowronek oznajmia nam dzień i mówi w swym języku. który jest w każdym razie niepewny. udania się na krucjatę. lub może być wykorzystana do podsunięcia myśli o wyprawie. można podać tego przyczynę: pani jest tak wysokiego stanu.w nie nazwanej kobiecie. które charakteryzują ekspresję tychfiriamor w pieśniach trubadurów. jeśli napięcie kulminuje się. co ujmą krzyż z miłości do Mego i którzy będą cierpieli bół dniem i nocą z powodu swych czynów. jak prawdziwy kochanek [fins amins] i dla nas z miłością. autor pięciu pieśni o tematyce krucjatowej. który kochasz prawdziwą miłością. która wydaje się tak długa. Jeżeli jakiś człowiek nie zmiłuje się nad Jego krzyżem i Grobem. Albrecht z Johansdorf. Jednym z najważniejszych tematów średniowiecznej poezji jest miłość. którzy śpiewają o miłości". Na przykład. Zazwyczaj poeta jest personifikacją mężczyzny zakochanego . z miłości. to wyniesienie się ponad świat. niósł w wielkiej męce Święty Krzyż. podjętej nie z konieczności. nie będzie mu dane wstąpić do nieba" (Die hinnen varn.oznacza "tych. Zrobienie tego. Podkreśla. przed Jego piersią. Nietrudno spostrzec. Wtedy On zobaczy. truwerów i minnesangerów to: tęsknota.

przystosowując język czy typowe sytuacje poetyki miłosnej. Jednak. co wyraża się w określeniu krucjaty "pielgrzymką miłości": "Panowie i krewni. odchodzi mój kochanek. Nie ma potrzeby pytać. lecz to Ci się podoba. Jest to nieuniknione. piękną. Hartmann z Aue. Teraz wysłała do mnie wiadomość. W okresie drugiej krucjaty to skojarzenie znajdujemy tylko w jednym zachowanym poemacie. lecz pod koniec wieku. instrumencie dętym (prawdopodobnie szałamai). w pieśni napisanej w czasie trzeciej krucjaty. stało się ono powszechne. Och! Okrutny był król Ludwik. celowo łączy Minne z miłością Bożą. Rzekła: "Jezusie. że ptaki i zieleń mogłyby przynieść jej radość. ponieważ wstyd popełniony przeciwko Tobie pogrąża mnie w wielkim żalu: najlepszy mężMuzycy grający (od lewej do prawej) na dudach. szlachetny. W zwykłej pastoreli "ja" poematu . Była młodą dziewczyną. szczególnie w Niemczech. W tym przypadku smutek dziewczyny ma specyficzne podłoże. który wydał rozkazy i edyk-ty.na ogół uosabiane przez rycerza . Pieśń Marcabru A la fontann del vergier (ok. Miłość (Minne) schwyciła mnie i uwolniła na słowo. Muszę teraz tam iść. 1-8). lecz zostaje odrzucony. w. moja tęsknota i moje łzy. zamiast posługiwać się alegoriami. dokąd podążam: mówię ci wyraźnie. Autor wyjawia dopiero przy końcu drugiej strofy. ruszam w podróż.Pieśni koniec. ona zaś mogłaby być skłonna wysłuchać mych perswazji.napotyka dziewczynę. córką wielkiego pana. aby Ci służyć. 1147 roku) zaczyna się od aluzji do wiosny i natury. przystojny. Ta tendencja wzrastała w miarę upływu czasu. gdzie zmierza moja podróż. iii Pieśni 115 czyzna na całym świecie wyrusza. nagle odmienił się jej nastrój. Rycerz usiłuje ją uwieść. ponieważ nowa pora roku jest tak słodka. królu świata. a gdy się spodziewałem. Najwcześniejsze przykłady ujmują problem z punktu widzenia kobiety pozostawionej przez krzyżowca. że powinienem wyruszyć po jej miłość. została mi jedynie moja ciężka dola. jak mógłbym złamać swoją obietnicę i przysięgę?" (Ich var mii iuwern hulden. Właśnie z Tobą. że ma na myśli krucjaty. portatywie i kotiach: wszystkich głośnych instrumentów można było używać do podniesienia bojowego ducha średniowiecznego rycerstwa. lirze. co jest tradycyjną cechą pieśni dworskiej. a przez nie smutek wszedł w moje serce!" . Ona śpiewa o radości czy cierpieniu w miłości. Płakała nad strumieniem i wzdychała szczerze. błogosławiąc moją ziemię i ludzi. zacny i pełen siły. najbardziej smucę się przez Ciebie. poeci częściej łączą ideę krucjaty z ideą miłości ludzkiej.

jest bardzo emocjonalna. który prawie dosłownie sytuuje obiekt miłości . jak opuściłem ją w smutku. daj Boże. Wzorem dla Fryderyka była najprawdopodobniej pieśń Ahi. w którym jest teraz mężczyzna. które potrafi przebywać daleko od jego ciała. szczególnie w Min herze und min lip diu wellent scheiden: "Moje serce i moje ciało. że nie było mnie Maj. Moje ciało jest gotowe do walki z poganami. którą w standardowych pieśniach miłosnych odgrywają losen-giers: rozdzielenie prawdziwych kochanków. Poemat ukazuje interesujące powikłanie. wspomóż Boże pielgrzyma. Wydaje mi się. Jednak jestem pełna nadziei. gdyż lament podniesiono zarówno ze wstydu spowodowanego utratą świętych miejsc. kiedy widzę. Amours! com dure departie Conona z Bethune (ok. stamtąd. jest szalony. mają się rozdzielić. etc. którego nie kocha. podczas gdy moje serce ponad cały świat wybrało kobietę" (w. często dlatego. kiedy oni krzyczą. kiedy oni krzyczą "naprzód". Jednym z ulubionych toposów (poetyckich konwencji) poetów była idea serca kochanka. kiedy oni krzyczą. 33-56) Konwencja chanson de femme jest złamana refrenem. Ta pieśń. aby go odprowadzić w drogę. 1188): "O. Boże. autorstwa Guiota z Dijon (ok. aby uśmierzyć ból. aby pocieszy ć moje serce. Friedrich z Hau-sen. Boże. ponieważ nie chcę umierać ani też popaść w szaleństwo z powodu wielkiej straty. aż upłynie rok. co odpowiada poetyckiej konwencji "miłości z oddali". W nocy. w której kobieta skarży się na swoje nieszczęście w miłości. którą nosił. 1190 roku). którego pożądam. że nikt nie powraca z obcego kraju. jak ciężko mi będzie opuścić najlepszą kobietę.(w. dla którego drży moje serce. gdzie jest mężczyzna. aby z niej powrócił! Wbrew całej mojej rodzinie nie mam zamiaru poślubić nikogo innego. który był poetą z otoczenia Fryderyka Barba-rossy. Stosuje się tu taką samą narrację jak w przypadku chanson de femme. jak mówi. jaką kiedykolwiek kochano i jakiej kiedykolwiek służono! Oby Bóg w swej dobroci sprawił. jak i straconej miłości. Boże. kładę ją na łóżku przy sobie i tulę całą noc do swego nagiego ciała. przekraczając dystans dzielący kochanków. kiedy miłość do niego mnie dręczy. a zginął w trzeciej krucjacie."pielgrzyma" . On jest na pielgrzymce. 8-28) Królowi i krucjacie dano rolę. które długo były połączone. tak pewnie. Będę śpiewać. w.w kontekście krucjat. że czuję go pod moim futrzanym płaszczem. ponieważ Saraceni są podłymi ludźmi. Każdy. 1-20. Boże. W późniejszym przykładzie widzimy tradycyjne motywy chanson defemme: jest to typ pieśni. że wrócę do niej. którą jej zostawił. Nie stety! Cóż ja mówię? Tak naprawdę nie opuszczam . że zmuszono ją do poślubienia mężczyzny. gdyż przyjęłam jego hołd. a kobieta skarży się na to. wtedy zwracam twarz w tamtą stronę z największą ochotą. etc. Miłości. który przynosi pocieszenie mojemu sercu. 1-2). etc. kiedy oni krzyczą. kiedy słucham. co zazwyczaj jest chwalebne. (Chanterai por mon corage. Żałuję bardzo. Kiedy wieje słodki wiatr napływający ze słodkiego kraju. Będę opłakiwać moją stratę. lecz przeszkodą w osiągnięciu szczęścia jest fakt nieobecności krzyżowca-kochanka. Wysłał mi koszulę. kto choćby wspomni mi o tym. lecz znajduje pocieszenie w myśleniu o bezprawnym kochanku. Bunt kobiety przeciwko rozłące wiąże się z erotycznymi myślami o nim i niekonwencjonalną pamiątką. abym mogła trzymać ją ramionach. często opisywał to w niektórych swoich pieśniach.

116 Pieśni Muzycy byli częstym tematem miniatur w manuskryptach łacińskich i rodzimych. jej wcale! Choć moje ciało oddaliło się. 25-30) Krzyż zbawia ludzi. grant damage me /flis. crocie pellegńna. oraz jako śmierć jej kochanka w czasie krucjaty. 1228). kto umrze z miłości. która z chętnym sercem wysyła swego ukochanego męża w tę pod- . w jeden dzień pójdzie do Boga. robisz mi wielką krzywdę". lecz trudno jest stwierdzić. taki jest mój los. W tej zwrotce doskonale widać. a obydwoje w jeden dzień pójdą do Boga. że jestem smutna i nie pomaga mi modlitwa do Boga. który zginął z miłości do Boga. la crocie mi fa dolente e non mi vale Dio pregare. Niestety! Wolałbym raczej wdać się w ten dzień. "Śmierć z miłości" jest rozumiana na dwa sposoby: jako konwencjonalna "śmierć z powodu złamanego serca". którą kobieta wyraża w pierwszej strofie: "Jerozolimo. że ten. krzyżu pielgrzyma. jak bliski był związek między liryką miłosną a ortodoksją krucjatową. Można ją też znaleźć w pieśni Gia mai non mi comfortto Rinalda z Akwinu (ok. Oi me. jeśli bym mógł znaleźć moją najmilszą niż zostać tutaj całkiem opuszczony" (w. postawę. Inny powszechny topos to "umierający z miłości". czy pieśni krucjatowe miały być wykonywane solo czy z akompaniamentem. że popadam w szaleństwo. Równoważy to nieomal prowokującą postawę. perche m'ai cosi distrutta? (w. Jej śmierć jest paralełą jego śmierci. pochodzącej prawdopodobnie z połowy XIII wieku. grający na cymbałkach. autom Psalmów. 15-21). uosabia prawdopodobnie króla Dawida. lecz powoduje. Na tej miniaturze wykonawca znajdujący się w środku. moje serce pozostaje całkowicie w jej władzy" (w. W anonimowej chanson de femme: Jherusa-km. jest to połączone z interesującym przekształceniem idei krucjatowej w akt miłości:"Tak więc pomóż mi. Ach. która spotyka kobietę. lecz dobrze wiem. będącą odbiciem zachowania dziewczyny z pa-storeli Marcabru. Boże. nie ma dla mnie ucieczki: muszę umrzeć. krzyż sprawia. aby służyć Panu naszemu. La croce salva la giente e me facie disviare. dlaczego zniszczyłeś mnie w ten sposób? Hartmann z Aue wyznacza kobiecie bardziej pozytywną rolę: "Kobieta. 1-80).

żeby rabować. Wilhelm IX z Akwitanii. nie zaś złą. ta iluminowana litera z dwunastowiecznej Biblii. Gaucelm Faidit. lecz boleje nad faktem. Szczególnie trapiła go podróż morska: "Ponieważ teraz nie muszę niepokoić się o wiatr. który wszyscy nazwą godnym. o ile w domu żyje w sposób. tak więc w rozpaczy pozwala sobie na wszystko i odrzuca wszystko: duszę. pielgrzymami. Moralny krytycyzm jest zupełnie jasny. przedstawiająca jongleur. w jaki sposób w pieśniach krucjatowych odbijały się apiracje społeczne." (w. jak podróż morska: "Wydaje mi się szalonym ten. 53-54). które znalazło odbicie w pieśniach krucjatowych. ponad połowa armii zginęła . 32-36). że może wrócić na łono rodziny. Dotąd rozważyliśmy. 1-7). jak idzie z nami. Neidhart z Reuental pisze do domu z Palestyny list pełen skarg: "Jeżeli cię spytają. aby zwyciężyć w Bogu. zdobędzie tak połowę jego odkupienia. po to. Powinna się modlić za nich obydwoje tutaj. czyni słuszną rzecz. róż. spada w dół. kiedy przypomnimy sobie fakt. południe czy zachód. lecz cóż miały one do powiedzenia o rzeczywistości krucjatowej? Jednym z najczęściej wspominanych aspektów jest niebezpieczeństwo samej wyprawy . że pierwszy ze znanych trubadurów.. jest interesującym wczesnym przykładem połączenia sztuki i religijnego zapału. wszyscy żyjemy w nędzy. w. który zostaje tutaj w sierpniu. religijna ortodoksja i konwencje literackie owych czasów. złoto i srebro" (w.. 38-42. ciało.nie jest to zaskakujące. a on pójdzie walczyć za nich obydwoje tam" (Swelch vrowe sendet lieben mań. który jest narażony na taki dyskomfort. jak źle potraktowali nas Francuzi i Włosi: dlatego jesteśmy zmęczeni tym miejscem . Jest zupełnie rozczarowany całym przedsięwzięciem i nie odłożyłby powrotu do domu z powodu czegoś tak względnie nieszkodliwego. stracił prawie wszystkich swych ludzi w drodze do Ziemi Świętej. Autor docenia zasługi krzyżowców. którzy udają się w morze w niecnych zamiarach będą cierpieć na chorobę morską! W Ez gruonet wól diu heide (pieśni napisanej prawdopodobnie w czasie ekspedycji Fryderyka II w 1228-1129).. przepełniony podłymi intencjami. Moja rada jest taka. lecz jeśli ktoś wybiera się na morze. gdzie cierpi taką chorobę. Nie dbał o tę wyprawę i jest zachwycony.. północ. powiedz im. mój statek nie kołysze się już Pieśni 118 więcej i ja nie muszę już dłużej obawiać się szybkich galer i korsarzy" (w. często bywa tak. że kiedy już myśli. który wziął udział w trzeciej krucjacie. iż odniósł zwycięstwo. że niektórzy ruszają w morze tylko po grabież i rabunek: "Każdy człowiek. wysławia swój powrót w pieśni Del grań golfe de mar (1192-1193). 37-48). że nie powinien opóźniać dłużej .Podczas gdy muzyka i muzycy świeccy są czasami widziani jako niebezpieczna okazja do grzechu. lecz być może znajdujemy tu też żartobliwy podtekst: ci. czy ocalić swoją duszę.

Poeta przynagla swych słuchaczy. ze świętych krzyży porobili kołki w Jerozolimie" (Ay. mniej niż owiec. jak przypiekają ich synów. Maurów jest wielu.. Aluzje do ojczyzny jego słuchaczy ukazują jasno. z powodu waszych grzechów wzrasta siła Saracenów. Chrześcijanie widzą. Almorawi-dzi okupują góry i pola. uczyńcie dla nas drogę! Prowansja i hrabstwo Tuluzy są nasze i wszystkie ziemie. którą rozciągają się z tego miejsca do Le Puy!« Nigdy przedtem nie można było usłyszeć tak dumnych przechwałek od tych fałszywych psów. 21-27). tych przeklętych niewiernych" (w. o ataku na Edessę).. wciąż nie udaje się jej odbić. w łańcuchach i udręce. w." (Chevalier mut estes guańz. Mówi o ich pysze: myślą.. może wrócić do domu drogą morską. że wszystko należy do nich i będzie się przed nimi kłaniać.. że ze swymi perfidnymi Andaluzyjeżykami i Arabami. są rozrzuceni po polu. nie jest to przykre. będzie walczył z wszystkimi królami chrześcijańskimi" (w. Chrześcijan jest mało.. Także Gavaudan. obraz Jerozolimy po zajęciu miasta przez Cho-rezmijczyków w 1244 roku. Wydaje się. nie obawiały się śmierci. Jedyna zachowana pieśń krucjatowa w języku hiszpańskim prezentuje jednak bardziej szczegółowy. bez wątpienia krwawe szczegóły miały pełnić funkcję propagandową: "Potem nadchodzą młode dziewczęta. 13-16. w. 91-135}. uzbrojonymi przeciwko wierze Chrystusa. 21-27. Marokańczycy. OChwesmijezykach wtój pieśni mówi się w sposób przypominający wcześniejsze pieśni krucjatowe: "Te mauretańskie psy zajmowały święte miejsca przez siedem i pół roku. Wsparli ich ci z Babilonii z Afrykańczykami i tymi z Etiopii. chociaż być może nie przedstawiany przez naocznego świadka. Iherusalem!. że anonimowy poeta pisał ten poemat dla słuchaczy II soboru lyońskiego (rok 1274). Saladyn zdobył Jerozolimę. (Niewierni) uczynili sobie derki z ornatów.. W pieśniach rzadko znajdujemy opisy toczonych aktualnie walk. liczniejsi niż krople deszczu. jak żywcem odcinają piersi ich żonom. 66-67. Nigdzie człowiekowi nie jest lepiej niż w domu. za przyczynę sukcesów muzułmanów w Ziemi Świętej uważa grzeszność chrześcijan. Chełpią się przed sobą: »Frankowie.. 71-77). Obawia się. że autor próbuje ich natchnąć lub zwerbować przez zastraszenie: ". Płaczą szczerze ze smutku i żalu w Jerozolimie. gdzie mają żyPieśni 119 wic się padliną i nie zostawiają niczego nie zjedzonego. kościoły zostały spalone i zrównane z ziemią: nie składa się już tam ofiar Bogu. iTierusai'em!'. więcej niż gwiazd" (Ay... dlatego też król Maroka wysłał wiadomość. 1-9). a stajnię ze Świętego Grobu. podbiły Jerozolimę. w jego własnej parafii" (w.wyjazdu. Teraz z powodu naszych grzechów ponury dzień przyniósł hordy Maurów . per los no-strez peccatz (rok 1195). 71-72). że takie zwycięstwa mogą ich zachęcić do podejmowania podobnych prób w Hiszpanii: "Panowie.. aby nie . Opowiada też o wielkiej liczbie i gwałtownej drapieżności wroga.w. Wyczyny muzułmanów zazwyczaj podaje się krótko lub ogólnikowo: ". w pieśni Senhor. idą ulicami w Jerozolimie z odciętymi rękoma i nogami (sid).

pieśnią krucjatową. Mam mnóstwo przyjaciół. Gaucelm Faidit.. jeśli nie wspomoże go w tym przedsięwzięciu. Zbawienie zależy od wyboru właściwej drogi: "Jezu Chryste. zgoła jak wieprze. hrabia Poitou. który nauczałeś nas po to. w bitwie zasię twardzi są i uparci" (CCXXXII-CCXXXIII)3. ściśle rzecz biorąc.. . a najbardziej książęta. aby każdy rozważył możliwość udania się tam. lecz aby pocieszyć samego siebie może napisać pieśń. Temat przeciwstawnych żądań tych dwóch przedsięwzięć 3 Pieśń o Rolandzie... są podobni do zwierząt. Muzułmanie są tu potraktowani w taki sam sposób jak w Pieśni o Rolandzie: ". Wypada. w którym cierpiał i umań. Hrabiemu. ponieważ zajmują wysoką pozycję. toteż nie dbają o kolczugę ani o hełm. ich przechwałki trafiają w samo sedno chrześcijańskiego strachu przed atakiem i podporządkowaniem. Ich grzechem jest pycha i brak wiary. pokaż nam właściwą ścieżkę" (Sen-hor. ]a nus om pńs ne dira są raison. bowiem zdradzieckie plemię tych. lecz ich prezenty są skromne. Każdy człowiek przebywający w więzieniu może prawdziwie wyrazić swą myśl tylko w smutku. aby pomogli Hiszpanii. którzy są w niebezpieczeństwie. która wiedzie do Hiszpanii. a dziesiąta z mieszkańców pustyni Okcjanu. jeden z pierwszych. 54-64). per los nostres peccatz. przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego. o panie. z powodu którego wszyscy powinni cierpieć. z wielkimi głowami . do wyruszenia. wzdłuż grzbietu.. którzy w Niego nie wierzą. Praktycznie cała kariera Ryszarda jako rycerza krucjatowego znalazła odbicie w pieśniach krucjatowych. dlatego też powszechne jest tak wychwalanie.oddawali pierworództwa cas negres outramańs (czarnym cudzoziemskim psom). lavador Marcabru wynosi ważność krucjaty hiszpańskiej nad krucjaty na Wschód. 37-39).. jak i krytyka wydarzeń politycznych. ile odwoływaniem się do ich korzeni plemiennych. aby Bóg mial powód do wdzięczności. Filipa II z Francji i jego szlachtę oraz Ryszarda I z Anglii. pragnę rzec. drugą z Miśni. . Nigdy nie słyszeliście o gorszych okrutnikach. gdyż nikt nie może twierdzić. niech zadba o to. mówi o wstydzie. bowiem pochwały przychodzą z [samym] wyruszeniem! (w. Ta "właściwa ścieżka" jest tu czymś więcej niż zwykłą chrześcijańską metaforą określającą drogę do zbawienia: jest to ścieżka. Jego własny poemat. nie jest. PIW 1994. plemię. w. którzy ujęli krzyż po bitwie pod Hittinem. i aby uwolnili mieszkańców Hiszpanii. mają szczeć. które nie służy Bogu. lecz został napisany jako tego rodzaju utwór wwiezieniu w Wiedniu. wydziedzicza Go i ubliża Mu w tym miejscu. który wzywa cesarza. do robienia więcej niż czynią. byśmy dobrze zakończyli życie. w Tant sui ferms e fis vas Amor (1188/9). że jest Mu wiemy i posłuszny. że skoro jako pierwszy miał ten zaszczyt. ich siła wyraża się nie tyle liczbą. Owym hrabią jest prawdopodobnie Ryszard.na krzyżu. mają skórę tak twardą jak żelazo. Pierwszą tworzą ludzie butentroccy. Często poeci przynaglają monarchów i szlachetnie urodzonych do ujęcia krzyża. Pieśni krucjatowe często przybierają formę sirventes. powraca w pieśni Gavaudana.

będą zawstydzeni. wiem na pewno. który zajął niektóre normandzkie terytoria Ryszarda. że ówcześni monarchowie są dużo gorsi od tych. Obraz dworu z Cantigas de Santa Maria. obydwaj mają nienajlepsze zdanie o niektórych innych przywódcach: "Anglia ma tylko nędzne wynagrodzenie za króla Ryszarda. aby zapłacili za niego okup. kiedy suzeren zabiera me ziemie.19-24) Suzerenem jest Filip II z Francji. którą złożyli obydwaj w grudniu 1190 roku. Po śmierci Ryszarda opłakujące go strofy znajdujemy u Gaucelma Faidita i Peirola. schwytany w drodze powrotnej z Palestyny. Jeśli w pieśniach poświęconych krucjatom wschodnim Bóg był ofiarą. Jedyna zachowana pieśń pióra Ryszarda to skierowana do protektorów prośba. lecz wyczuwał. (w. połączona ze skargą na francuskiego suzerena. Francja z jej kwiatem zwykła mieć dobrego króla i dobrych panów. którą obydwaj złożyliśmy. mimo przysięgi. Krucjata przeciwko dbigensom drastycznie uszczupliła potęgę i bogactwo możnowładców z południa i zapoczątkowała upadek liryki dworskiej w Prowansji. którzy są tu teraz" (Peirol Pusflum Jordan. której należne ziemie i dziedzictwo przywłaszczali sobie muzułmanie. Peirol pisał tę pieśń w 1221 lub 1222 roku. który wykorzystał okazję uwięzienia Ryszarda i najechał Normandię. uczestniczyli w trzeciej krucjacie. Krucjata przeciwko albigensom stworzyła poetom interesującą sytuację. Wplyw rozkwitającej kultury literackiej i muzycznej dworów południowej Francji szeroko rozprzestrzenił się w Europie w wieku XII i początkach XIII. że nie byłbym dłużej więźniem tutaj. Istnieje apokryficzna opowieść poety Blondela. jeśli przez wzgląd na mój okup zostanę tu uwięziony przez dwie zimy. że moje serce jest smutne. 15-21). w. 1-6. o odkryciu miejsca przetrzymywania Ryszarda dzięki śpiewaniu jednej z własnych pieśni króla pod jego oknem. podobnie jak iii 122 Pieśni Montferrat miało dobrego markiza i cesarstwo miało szanowanego cesarza. Filipa II. jak się zachowają ci. że będą nawzajem ochraniać swoje ziemie w czasie trwania krucjaty. Nic dziwnego. dla niektórych trubadurów tę pozycję .Ryszard I. nie wiem. Gdyby był teraz świadomy przysięgi. Hiszpania także ma dobrego króla. klęczy przed Henrykiem VI.

później zaś o wystosowanie do francuskich krzyżowców fałszywego odpustu: "Rzymie. Z punktu widzenia słuchacza . osób. propagandę i informację. drwin z ulubionego obiektu ataków. której użył. doktrynę. Ludwik VIII zmarł w Montpensier w 1226 roku na chorobę zakaźną. dostarczając wzorców do naśladowania i pobudzania ich esprit de corps. w. w. został zamordowany na rozkaz Szymona z Montfort. aby je później wykonywać . człowiek. jak inne pieśni krucjatowe traktują muzułmanów: "Zabili go.ponieważ nie możemy zapominać. bez wątpliwości. W1209 roku gruchnęła pogłoska. że ekspedycja jest przeszkodą do zbawienia: "Tak w zimie jak i w lecie. postępuje złą ścieżką.prezentowały. Gdy sprawy przybierały zły obrót. protesty przeciwko niesprawiedliwości czy złemu traktowaniu Bożego przedsięwzięcia. dostarczały materiałów do sirventes. Nigdy nie widziano tak wielkiej zniewagi. że te pieśni pisano. kontrapunktu i źródła wariacji na temat miłości dworskiej. Tam. w swoich słynnych sirventes. precyzyjnego odniesienia się do faktów. który idzie za tobą. że Rajmund Roger Trencavel. którzy go zabili" (Quascus piór e planh. ani też nie było tak wielkiej krzywdy ani też nic nie było tak dalekie od woli Pana Boga naszego jak to.zajmował hrabia Tuluzy. pieśni mogły także wyrażać zaniepokojenie i niepewność. które w jego opinii zarówno odwróciły uwagę króla Ludwika IX. że z oszustwem fałszywego odpustu wydałeś baronów Francji na tortury daleko od raju i ty. najpierw oskarża Rzym o to. Rzymie. Aluzje polityczne są rzadsze w pieśniach francuskich i niemieckich. postaw. 5456). że pieśni krucjatowe służyły kilku celom. zakonów żebrzących.ci. wicehrabia Beziers. naprawdę ja wiem. jak i odebrały krucjatom wiele pieniędzy. . Jednocześnie pieśni uzmacniały własny wizerunek słuchaczy i ukazywały. Guilhem Figueira. w. że zdaniem Guilhema ekspedycja przeciwko katarom nie była prawdziwą krucjatą i nie mogła pociągać za sobą korzyści w postaci pełnego odpustu. pochodzące ze zdradzieckiego potomstwa Piłata . o wiele dłuższa od pieśni truwerów. zabiłeś dobrego króla Francji wabiąc go daleko od Paryża swym fałszywym kaznodziejstwem" (D'un siwentes far. gdzie konwencjonalne pieśni krucjatowe utożsamiają drogę do raju z krucjatą. dii. dla niektórych poetów z Langwedocji najeźdźcami byli Francuzi. jak sama krucjata może stanowić potwierdzenie ich szlacheckich cnót. którą zaraził się w Langwedocji. które w innej postaci były rozpowszechniane przez kaznodziejów i klerków. dała mu możność wyrażenia myśli. Jeśli w pieśniach łączonych z rekonkwistą groźne hordy obcych były hordami Maurów. Napisana dla niego lamentacja Guillema Augiera Novelli przedstawia Francuzów tak. że jest odpowiedzialny za utratę Damietty z powodu "tchórzliwych negocjacji" papieża. gdyż diabeł doprowadzi go do ognia piekielnego" (ibidem. 36-42). wielu alegorii i struktur myślowych. co uczyniły te odszczepieńcze psy. Możemy więc powiedzieć. 11-16). "Fałszywy odpust" i "fałszywe kaznodziejstwo" ukazują. w przyjemnej formie właściwej temu środowisku. Guilhem jasno ukazuje. Z punktu widzenia po-ety-twórcy. Nowa forma. aż do prac Rutebeufa u schyłku XIII wieku.

mimo że ich pochodzenie było różne. Nie pasuje to jednak do łacińskiego osadnictwa w Lewancie przed 1291 rokiem. Normandii. Po złupieniu Konstantynopola w 1204 roku krzyżowcy przejęli kontrolę nad większą częścią uprzedniego cesarstwa bizantyjskiego. Zajęcie Cypru w 1191 roku wzmocniło społeczność frankijską w Lewancie. Wszyscy krzyżowcy osiedlający się w Lewancie byli przez współczesnych im muzułmanów i katolików mieszkających na Wschodzie nazywani "Frankami".6. czy te terytoria stanowią wczesne przykłady zachodnioeuropejskiego ko-lonializmu. Zachodnie osady różniły się między sobą. w tym z Flandrii. aby mogła być użyteczna w dyskusji o historii krucjat. pisząc około 1108 roku. 1098-1187 Miedzy 1098 a 1109 rokiem Frankowie założyli na wschodnich terenach Morza Śródziemnego cztery państewka: hrabstwo Edessy. że koncepcja kolonializmu niesie zbyt wiele emocjonalnych skojarzeń. Królestwo Jerozolimy i hrabstwo Trypoli-su. Trzynastowieczny autor L'estoire de Erades stwierdził: "Podboju tej ziemi nie dokonał suzeren. iż kolonia jest politycznie kierowana lub ekonomicznie eksploatowana dla korzyści ojczyzny. Utrzymują. lecz krucjata oraz ruch pielgrzymów i zebranych ludzi". gdyż przywodzi na myśl obrazy odwołujące się do osadnictwa angielskiego w Ameryce Północnej czy hiszpańskiego podboju Nowego Świata. czy też jest przedmiotem zakrojonej na szeroką skalę migracji. Langwedocji i Lotaryngii. Bliski Wschód. księstwo An-tiochii. Pod124 Łaciński Wschód 1098-1291 . Guibert z Nogent. określił osadników frankijskich mianem "nowych kolonistów świętego chrześcijaństwa". która utrzymała się przez prawie 200 lat. W skład wypraw wchodziły kontyngenty z wielu części Europy.ty to' Pierwsza krucjata zapoczątkowała chrześcijańską obecność na wschodnich obszarach rejonu Morza Śródziemnego. Niektórzy historycy sądzą. Grecy szybko odzyskali większość swego terytorium. a wyspa pozostała najdalej wysuniętą placówką chrześcijaństwa długo po upadku osad na stałym lądzie. W tym rozdziale prześledzimy ich charakter i wpływ na podbite ziemie. Łaciński Wschód 1098-1291 JONATHAN PHILLIPS Cl w s-\a a-aiy że . że tradycyjna definicja sugeruje. lecz przetrwały wenecka Kreta i rzymskokatolicka większość w Achai. Jest dyskusyjne.

Frankowie przejęli kontrolę nad wielkim obszarem. Można na nim było spotkać rodowitych żydów. W konsekwencji zmieniło się podejście Franków do miejscowej . a rodowici książęta ormiańscy również sprzeciwiali się władzy frankijskiej i do końca lat trzydziestych XII wieku roku sprawowali kontrolę nad osadnikami. Król Fulko (1131-1143) zmniejszył niebezpieczeństwo. i czasami odrzucana. Wschodnia fala chrześcijańskiego osadnictwa była powstrzymywana. We wczesnych latach podboju doszło do serii rzezi. aby odbudować i obronić społeczności miejskie. przez sąsiednie siły muzułmańskie. lecz ich panowanie w tym rejonie było pełne niepokojów. nestoria-nów. gdyż służył on jako baza dla egipskich flotylli dokonujących najazdów na wybrzeże. Niektórzy Europejczycy. jak i szyici. dzięki pielgrzymkom i kontaktom handlowym. a w 1124 roku Tyr. Po zdobyciu Jerozolimy warunki strategiczne i ekonomiczne sprawiły. Ostatecznie "kolonia" może być zdefiniowana jako terytorium przejęte i zasiedlone początkowo z przyczyn politycznych. a zatem warto będzie rozwinąć koncepcję kolonializmu religijnego. wyznawców różnych religii. a w Transjordanii krzyżowcy sprawowali władzę z zamku Asz-Szaubak. maronitów. chrześcijan z Armenii. Lecz już wkrótce stało się jasne. tak więc stosunki między Frankami i ludnością miejscową były zupełnie różne od tych. że taka polityka jest nieproduktywna. a jej mieszkańcy mogą utrzymywać ścisły kontakt z ojczyzną przede wszystkim z powodu wspólnej wiary i potrzeby wsparcia wojskowego i finansowego. aby mogli go zasiedlić własnymi ludźmi. co zresztą było dla Franków szczególnie niebezpieczne. Wprowadzanie władzy frankijskiej w niektórych rejonach położonych w głębi kraju było procesem powolnym.boju dokonano. w 1110 Bejrut i Sydon. Byli także muzułmanie: zarówno sunnici. było oczywiste. oraz sporą wspólnotę grekokatolicką. pozostawali w bliskich stosunkach z mieszkańcami wschodnich obszarów Morza Śródziemnego. Jedynym większym portem wymykającym się kontroli frankijskiej pozostał Askalon. Ekspansję Franków na południe i wschód od Morza Martwego rozpoczął król Baldwin I. na mocy której tereny o znaczeniu strategicznym czy religijnym miały być zarezerwowane dla chrześcijan. wznosząc zamki w sąsiedztwie Askalonu. w 1104 zdobyto Hajfę i Akrę. Po zdobyciu Jerozolimy wielu krzyżowców wróciło do ojczyzny. Stamtąd też odbywały się liczne najazdy na południowe obszary Królestwa Jerozolimy. Chociaż z Zachodu napłynęło wielu osadników mających zamiar osiąść w Lewancie. zoroastrian. Ważnym elementem w procesie osadnictwa było podejście osadników do miejscowej ludności. a ten zwiększony nacisk na miasto był wstępem do przeprowadzenia udanego oblężenia w 1153 roku. W roku 1101 upadły Ar-suf i Cezarea. zbyt wielkim. aby odzyskać Święty Grób i zapewnić bezpieczeństwo sprawowanej nad nim chrześcijańskiej kontroli. Antiochia stała się w latach 1110-1115 celem serii ataków Turków Seldżuków. W czasie pierwszej krucjaty Frankowie podbili część Cylicji. które łączyły ich wcześniej. będących prawdopodobnie rezultatem polityki. Krzyżowcy podbili obszar zamieszkany przez niesłychanie zróżnicowaną ludność. że Frankom brakowało wystarczającej liczby ludzi. Druga fala krzyżowców przybyła w 1101 roku. druzów. Cylicja stała się obiektem najazdów Bizancjum. lecz znów względnie niewielu pozostało na Bliskim Wschodzie. lecz krzyżowcy usiłowali zdobyć i zasiedlić Ziemię Świętą. jakobitów. że głównym priorytetem Franków stało się zabezpieczenie leżących na wybrzeżu miast Lewantu.

pozostawał w bliskich stosunkach z grupą templariuszy.).1 Ten incydent ukazuje również. gdy chciał on rozszerzyć władzę frankijską na obszar Transjordanii. książę Tan- Zamek Asz-Szaubak (Krak de Montreal) został zbudowany przez króla Jerozolimy Baldwina I w 1115 roku. że sprowadził ich żony z Aleppo. Na przykład. Rosnące poczucie realizmu objęło także relacje Franków z ich muzułmańskimi sąsiadami. że przypadkowy krzyżowiec mógł mieć trudności ze zrozumieniem 1 Dzieło tegoż Usamy Ibn Munkiza . Z zamku kontrolowano ważne szlaki karawanowe z Damaszku do Egiptu czy nad Morze Czerwone. W Sydonie w 1110 roku muzułmanie wynegocjowali prawo do pozostania na swojej ziemi i uprawiania jej na korzyść Franków. W nielicznych przypadkach znajdujemy dowody. ówczesny komentator muzułmański. z grobowcem Chrystusa w centrum znajdującego się niżej rysunku. Usama Ibn Munkiz. iż doszło do zawarcia ścisłych związków. Trudno było walczyć bez przerwy. mogły zaistnieć tylko przy wysokim stopniu interakcji między dwiema stronami. przedstawionego z lotu ptaka.Kitab al-ltibar ("Księga pouczających przykładów") zostało przełożone na polski przez Józefa Bielawskiego. Ossolineum 1975 (przyp. . dokąd uciekły dla bezpieczeństwa. Dalej na północ. dlatego zawierano wiele rozejmów. Kontakty między muzułmanami i chrześcijanami rozwijały się dalej. że Fran-kowie stali się świadomi potrzeby znalezienia pewnego modus vivendi w tym rejonie. tłum.ludności. lecz jasno widać. Takie wydarzenia nie stanowiły wprawdzie punktu zwrotnego w stosunkach z ludnością miejscową. którzy obronili go przed wykorzystaniem przez nazbyt gorliwego osadnika. w C2 Ż) Sti nc nc iż Dwunastowieczny plan terenu kościola Świętego Grobu w Jerozolimie. Pewne istotne formy działalności. 126 Łaciński Wschód 1098-1291 10 U z ci śl k. kred z Antiochii był tak zainteresowany zatrzymaniem miejscowych robotników na swej ziemi. takie jak handel.

w Królestwie Jerozolimy. Tutaj widzimy pozostalośd prasy do oliwek z hospicjum joannitów w Aqua Bella.) 128 Łaciński Wschód 1098-1291 . którzy nie byli rzymskokatoliccy. niezależnie od tego czy byli to chrześcijanie Kościołów wschodnich. Na przykład muzułmanie i żydzi. cieszyli się uprzywilejowanym statusem i mogli bez większych przeszkód wyznawać swą religię (przyp. Większość miejsc.podstawą wiejskiej gospodarki Lewantu. jest niepraktyczne. czy to uruchamianą ręcznie. Z rodowitych chrześcijan monofizyccy jakobici.Podobne kościoły na planie okręgu byly powszechnie budowane w obrębie chrześcijaństwa rzymskokatolickiego w okresie średniowiecza. u osadników ich "zdolności do współistnienia z muzułmanami i jednoczesnego toczenia przeciwko nim świętych wojen". 127 Łaciński Wschód 1098-1291 Produkcja oliwy z oliwek była . tium. mogli odwiedzać Jerozolimę. Wyżej stali wschodni chrześcijanie. Frankowie uznali. w których ją wytwarzano. że przesiedlanie czy prześladowanie wszystkich. Jednym z istniejących do dziś przykładów jest kościół templariuszy w Londynie. Muzułmanie i żydzi tworzyli najniższy szczebel społeczeństwa w państwach fran-kijskich. czy przez zwierzęta pociągowe. Ormianie i maronici 2 W społecznościach muzułmańskich chrześcijanie i żydzi jako tzw. lecz teoretycznie nie pozwalano im rezydować w Świętym Mieście. oświetlania i wyrobu mydlą. Wszystkim pozwalano na praktykowanie wiary.i w niektórych rejonach jest nadal . przynajmniej pod względem prawnym. W kadziach zbierano oliwę używaną do gotowania. W stosunku do wiary ludności miejscowej. którzy. żydzi czy muzułmanie. jak zobaczymy mieli status podobny do chrześcijan i żydów w państwach muzułmańskich2. czyli wyznawcy religii monoteistycznych. M al-kitab (ludzie księgi). została wyposażona w prasę do oliwek. Frankowie stosowali postawę względnej tolerancji. a na szczycie katoliccy Frankowie. aczkolwiek nałożono pewne restrykcje.

że sporo było "nowych miast" (villeneuves). Miejscowi szlachetnie urodzeni byli w oczach osadników "godną partią". kiedy to ich Kościół połączył się z Rzymem) mogli zachować autonomię religijną. nakazujących im noszenie specjalnych oznak czy szat w określonych kolorach. szczególnie w księstwie Antiochii. które wskazywały na ich wiarę. że byli wykluczeni z obrębu Świętego Grobu. Na kształt osadnictwa frankijskiego wpłynął brak wystarczającej liczby ludzi. gaje oliwne i sady. słynące z wielu upraw. osad. Mimo różnic religijnych. że gdy ruszała pierwsza krucjata. szczególnie w hrabstwie Edessy.(przed 1181 rokiem. takie jak trzcina cukrowa i bawełna. takie jak obszar dookoła Morza Galilejskiego. Sprzyjający klimat i wykorzystanie starych rzymskich akweduktów oraz irygacja za pomocą kanałów pozwoliły rolnikom na uzupełnianie głównych zbiorów zbóż szybko rosnącymi letnimi uprawami. Obecnie wydaje się jasne. Regiony wewnątrz kraju. także mogły dostarczać żyznych zbiorów. Podobnie jak wszyscy niekatolicy. Wieści o pogromach w Nadrenii sprawiły. Żydzi nie mogli posiadać lenna. Społeczeństwo w pozostałej części państw frankijskich było bardziej zróżnicowane pod względem narodowościowym i prawdopodobnie mniej /integrowane niż w Edessie. Mieli względną wolność w praktykach religijnych. papież Urban II i sami krzyżowcy zamierzali pozostawić patriarchom greckiego Kościoła prawosławnego z Jerozolimy i Antiochii władzę kościelną.na przykład w . wybierając walkę . nie jest całkowicie adekwatny. Grecka społeczność prawosławna stanowiła ważną część ludności. Wygląda na to. pracując jako farbiarze czy wytwórcy szkła. Jest bardzo prawdopodobne. Tak hrabstwo stało się enklawą frankijskoormiariską. że znaczny procent Franków mieszkał na wsiach czy w rezydencjach. Nadbrzeżne równiny Lewantu to okolice żyzne. w których wolni wieśniacy pochodzący z Zachodu mogli otrzymywać ziemie od lokalnego pana w zamian za 10 procent swoich produktów. nie byli zmuszani do przestrzegania surowych nakazów dotyczących ubioru. Ważną rolę odgrywały także winorośle. tradycyjny stereotyp większości Franków. gdzie największą część mieszkańców stanowili Ormianie. Jednak wymogi wojskowe i pogarszające się stosunki z Grekami zmusiły przywódców nowych państw. ich heretycka wiara o/naczała. którzy swoją drogą nie sympatyzowali z prawosławiem.i w rezultacie śmierć u boku muzułmanów w pierwszych latach podboju. Warto zauważyć. Można też było spotkać bardziej specjalistyczne uprawy. Wielu Żydów postanowiło przeciwstawić się najazdowi. głównie na eksport. że w państwach frankijskich. że lewantyńska ludność żydowska obawiała się przybycia pierwszej krucjaty. W obszarach wiejskich można było znaleźć przemysł na małą skalę . żyjących bezpiecznie w swych zamkach czy miastach. Pod pewnymi względami Żydzi w państwach frankijskich byli traktowani o wiele lepiej niż ich rodacy w Europie Zachodniej. lecz wielu z nich uprawiało ziemię. lecz mimo. Mimo że wielu osadników żyło w rejonach miejskich. takimi jak proso czy kukurydza. nie doszło do żadnych prześladowań. prowokowały wrogość i pogłębiały segregację. inni natomiast zajmowali się rzemiosłem. że byli chrześcijanami. do wyznaczenia własnych rzymskokatolickich patriarchów i biskupów. łączyli się czasem w związkach małżeńskich z Frankami. w przeciwieństwie do Europy Zachodniej. Kiedy sytuacja się uspokoiła. większość Żydów zdecydowała się zamieszkać w miejskich rejonach kontrolowanych przez Franków.

Edessie wydobywano rudę żelaza - lecz miał on niewielki wpływ na gospodarkę jako całość. Wydaje się, że zmiana pana była jedyną, jaką odczuli miejscowi wieśniacy. Po początkowej brutalności podboju Frankowie m Łaciński Wschód 1098-1291 129 zazwyczaj traktowali miejscowych rolników dobrze, gdyż doceniali ich znaczenie dla gospodarki swych osiedli. Wieśniacy musieli płacić podatek oparty na tradycyjnym muzułmańskim haru, który mógł sięgać jednej trzeciej zbiorów z pól oraz połowy produkcji winnic i zbiorów oliwek. Inaczej niż na Zachodzie, bardzo niewiele pól wchodziło w obręb wielkich majątków, "domowych gospodarstw", gdzie wieśniacy pracowali dla swego pana przez określony czas każdego tygodnia. Podczas gdy podstawy funkcjonowania życia wiejskiego pozostały w poważnej części nienaruszone, bardzo szybko rozwinęły się miejskie ośrodki Lewantu - szczególnie te położone na wybrzeżach. Porty na Bliskim Wschodzie zamieniły się w kwitnące centra handlowe, przyciągające znaczną część handlu międzynarodowego. Tyr i Akra stały się rynkami zbytu dla szlaków handlowych Orientu. Pozycja państw frankij-skich jako punktu stycznego między Wschodem a Zachodem sprawiła, że zainteresowały się nimi kupieckie miasta: Genua, Piza i Wenecja. Włosi wykorzystali fakt, że osadnicy potrzebowali pomocy w morskich podbojach wybrzeży i wymuszali określoną cenę za swe usługi. W zamian za uczestnictwo w oblężeniu Tyru Wenecjanie wynegocjowali prawa do jednej trzeciej miasta i jego terytoriów oraz liczne przywileje, w tym immunitety podatkowe i prawne. W konsekwencji poMapa Akry sporządzona przez Manno Sanudo. Pochodzi z XIV wieku i przedstawia miasto przez upadkiem w 1291 roku. Główne ulice wydają się dokładnie narysowane, podobnie jak mury i rynki: wenecki ipizański. Dom celny zastąpiono jednak przez "wewnętrzną przystań", która w rzeczywistości nigdy nie istniała; przypuszczalnie na pierwowzorze tej i innych map przerobiono na zatokę rozlany na mapę atrament.

•v

130 Łaciński Wschód 1098-1291

rozumień zawartych w innych miastach cechy kupieckie zajmowały własne, wyraźnie wyznaczone dystrykty. Na przykład dzielnica genueńska w Akrze składała się z położonego centralnie skweru, po bokach znajdował się kościół świętego Wawrzyńca (patrona Genui) i pałac, w którym mieścił się sąd. Dystrykt miał także własne ufortyfikowane bramy, piekarnie, sklepy oraz bazę dla przyjezdnych kupców. Kierując się instynk-temi handlowym Włosi nie zważali czasem na podziały religijne - na przykład zlekceważyli nałożony przez papieża zakaz handlu z muzułmanami surowcami wykorzystywanymi w działaniach wojennych - lecz statki włoskie były bardzo ważne dla osadników, ponieważ zapewniały ciągłość połączeń z Zachodem. Po zajęciu Jerozolimy gwałtownie wzrosła liczba Europejczyków pragnących udać się na Wschód. Transportując pielgrzymów do Lewantu Włosi umożliwili wielu Europejczykom odwiedziny świętych miejsc. Pielgrzymi przyczyniali się także do rozwoju gospodarki, zarówno wydając pieniądze na życie, jak i czyniąc dary instytucjom kościelnym. Jednakże kupcy włoscy dostarczali osadnikom najwięcej korzyści w stosunkach handlowych. Przepływ towarów przez porty Lewantu zapewnił Frankom wymierny dochód, szczególnie w pierwszej połowie XIII wieku. Mimo zakrojonych na szeroką skalę zwolnień podatkowych, które otrzymywali zachodni kupcy, rozmiar prowadzonego przez nich handlu aż nadto rekompensował nadane im początkowo przywileje. Kupcy z Bizancjum, Afryki Północnej, Syrii i Iraku nie mieli tych samych immunitetów co Włosi, tak więc przybywając i odjeżdżając z portów musieli płacić podatki za sprzedaż i wwożone towary. Wiele obciążeń miało muzułmański rodowód, co ukazuje, w jakim stopniu osadnicy przyswoili sobie praktyki lokalne, szczególnie, gdy mogły być dochodowe. Akra była najbardziej ruchliwym portem na łacińskim Wschodzie. Pisarz muzułmański, Ibn Dżubajr, napisał w 1185 roku: "Akra jest... portem, do którego zmierzają wszystkie statki. Jest to skupisko dla statków i karawan oraz miejsce spotkań kupców muzułmańskich i chrześcijańskich ze wszystkich rejonów. Drogi i ulice Akry są wypełnione ciżbą ludzką, tak więc trudno postawić stopę na ziemi. Akra śmierdzi i jest brudna, pełna odpadków i ekskrementów". Towary przybywające morzem wyładowywano i przewożono na jeden z licznych rynków w głównych miastach portowych. Mniejsze rynki specjalizowały się w produktach codziennych, takich jak ryby czy warzywa, natomiast inne w produktach eksportowych, takich jak cukier. Głównym źródłem prosperity był handel przyprawami, znaczna ilość towarów z azjatyckich szlaków handlowych przechodziła przez państwa frankijskie w drodze do Bizancjum i zachodniej Europy. Z Europy przywożono na ogół sukno. Urzędnicy ważyli towary i artykuły oraz nakładali na nie podatki, na ogół według ich wartości, lecz w przypadku produktów hurtowych, takich jak wino, oliwa czy zboża, według ich ilości. Poziom opodatkowania wahał się od 4 do 25 procent. Król czy pan miał zapewniony indywidualny udział w zyskach, czasami w formie lenna płaconego w pieniądzu od poszczególnych podatków. Po odprowadzeniu tych sum przez urząd dla danego rynku czy portu, resztę pieniędzy wpłacano do lokalnych i centralnych skarbców. Polityczny rozwój Królestwa Jerozolimy uka-j żuje, jak Frankowie godzili rodzime obyczaje za-| chodnie z potrzebą przystosowania się do warunków, jakie spotkali na

Wschodzie. Wielkie posiadłości przypominały marchie w europejskim stylu, a szlachetnie urodzeni mogli zajmować się swoimi własnymi sprawami. Mieli prawo do wymierzania sprawiedliwości i prowadzenia własnej polityki zagranicznej. Mieszkańcy tych palatyna-; tów pozostawali zatem potencjalnie poza kontro-j la królewską. Wielu panów, oprócz posiadłości

Łaciński Wschód 1098-1291 131

Polowanie bylo ulubioną rozrywką we wszystkich rejonach Lewantu. Na tej ilustracji, pochodzącej z trzynastowiecznego manuskryptu kroniki Wilhelma z Tyru, król Jerozolimy Fulko umiera po upadku z konia, który potknął się biegnąc za zającem pod murami Akry w listopadzie 1143 roku.

ziemskich otrzymywało też lenno płacone w pieniądzu, co było o wiele mniej powszechne na Zachodzie. Dzięki temu mogli przetrwać finansowo w przypadku strat terytorialnych. Od wszystkich wymagano jednak służby wojskowej. Wychodzono tu z założenia, że są wasalami króla. Na Zachodzie natomiast służbę można było zamienić na pieniądze. Król zatrzymywał dla siebie najsilniejsze i najbardziej prestiżowe terytorium, w tym porty: Tyr i Akrę, i oczywiście miasto Jerozolimę. Chociaż w XII wieku utracił wiele oznak władzy i praw, takich jak prawo bicia monet czy prawo do rozbitych statków, jego status jako króla pomazańca, połączony z siłą ekonomiczną, oznaczał, że dopóki był zdolną jednostką, wasalom rzadko udawało się z powodzeniem sprzeciwić jego władzy. Chociaż głównym zgromadzeniem w królestwie była Wysoka Rada, składająca się z samych wasali króla, okazjonalnym lecz ważnym forum do debatowania nad kierunkiem polityki był parlament złożony z szlachetnie urodzonych, do-

Łaciński Wschód 1098-1291 132

stojników kościelnych, przywódców zakonów rycerskich i czasami znaczących mieszczan. Parlamenty uchwalały nadzwyczajne podniesienie ogólnych podatków na pomoc w opłaceniu wydatków wojennych, jak w 1166 i 1183 roku, lub też mogły naradzać się nad wyborem stosownego małżonka - często pochodzącego z Zachodu dla ważnej dziedziczki. Członkowie parlamentów mogli też rozważać problemy dyplomatyczne. W 1171 roku zgromadzenie dyskutowało, do kogo w Europie należy się zwrócić o pomoc wojskową: szlachetnie urodzeni chcieli wysłać posłów do Europy i byli oburzeni, kiedy król Amal-ryk wyjawił im zamiar osobistej wizyty w Konstantynopolu, gdzie chciał szukać wsparcia u Greków: wzbudziło to żywiołowe protesty, lecz król dysponował władzą wystarczającą, aby móc zrealizować swój plan. Przed wstąpieniem na tron chorego na trąd króla Baldwina IV w 1174 roku władcy Jerozolimy mieli generalnie przewagę w stosunku do szlachetnie urodzonych. Mogli im narzucić swą kontrolę zarówno przez legislację, jak manipulacje prawami królewskimi do dysponowania ziemią. Przykładem jest assise sur la ligece (posiedzenie sądu w sprawie lenna) króla Amalryka z około 1166 roku, na którym ustanowiono, że wszyscy wasale największych panów - znani jako kontrwasale - muszą płacić daninę lenną królowi. Dzięki temu wytworzył się bezpośredni związek między koroną a większością posiadaczy lenn, potencjalnie omijając największą szlachtę. Porozumienie to było korzystne dla króla, gdyż mógł odwołać się do poparcia kontrwasali, jeżeli ich pan pozostawał z nim w konflikcie. Oni sami również na tym zyskiwali, ponieważ ich przysięga wobec króla oznaczała, że mogli bezpośrednio do niego skarżyć się na swojego pana, podczas gdy poprzednio niezależność wielkich lenn pozwalała wielkim panom na bezkarność w traktowaniu swych wasali. Zbyt wielka władza magnatów nie leżała w interesie króla. Mógł ją osłabiać na wiele sposobów. Kiedy ktoś umierał bezpotomnie, jego własność przechodziła pod kontrolę króla. Wziąwszy pod uwagę wysoki wskaźnik śmiertelności w Ziemi Świętej, zdarzało się to całkiem często i król czasami rozważał podział terytorium na pewną liczbę małych i z zasady mniej groźnych domen. Inną metodą umniejszenia władzy szlachty było nadawanie ziem rozproszonych wśród innych posiadłości, bowiem w takich warunkach, w razie opozycji, o wiele trudniejsze było stworzenie jednolitej siły terytorialnej. Te praktyki mogły się przyczynić do konsolidacji władzy korony, ale w każdym razie od 1140 roku wysokie koszty utrzymywania fortyfikacji i konieczność odrabiania strat spowodowanych najazdami muzułmańskimi sprawiły, że szlachta musiała oddać swe ziemie i zamki zgromadzeniom religijnym i zakonom rycerskim. W rodzinach rządzących w państwach fran-kijskich w XII wieku bardzo wysoka była pozycja kobiet. Szczególnie zasłynęły tu córki króla Jerozolimy Baldwina II (1118-1131). Kiedy król zmarł, jego najstarsza córka Melisanda, jej mąż Fulko, uprzednio hrabia Andegawenii, i ich syn pierworodny Baldwin, zostali wspólnie ukoronowani. Fulko chciał rządzić samodzielnie, lecz mimo podejmowanych prób nie zdołał zdobyć Nie sposób nie docenić roli papieża Innocentego III w rozwoju ruchu krucjatowego. Głęboko zaangażowany w odzyskanie Ziemi Świętej - to właśnie on wszczął tak

czwartą jak i piątą krucjatę - był również przygotowany do rozszerzenia ruchu krucjatowego na heretyków i politycznych oponentów papiestwa na Zachodzie. Co nie mniej ważne, to on decydująco rozwinął ruch krucjatowy pod względem kaznodziejskim, finansowym i organizacyjnym. Łaciński Wschód 1098-1291 135

dostatecznie dużego poparcia, aby usunąć' Me-lisandę. Był zmuszony do rządzenia wspólnie z królową. Kiedy zmarł w 1143 roku, jego syn Baldwin III miał tylko 13 lat i Melisanda sprawowała władzę jako regentka. Baldwin osiągnął pełnoletność w 1145 roku, lecz jego matka nie zamierzała wypuścić władzy z ręki i rządziła jeszcze przez pięć lat. W dwunastowiecznym społeczeństwie było to godne uwagi: kobieta rząd/ąca w swym własnym imieniu była niesłychanie rzadkim zjawiskiem, jak pokazała w Anglii opozycja wobec władzy Matyldy; po/a Bliskim Wschodem być może jedyną postacią, którą możemy porównać do Melisandy, jest królowa Urraka z Leonu-Kastylii (11091126). Kiedy nasilał się konflikt w Jerozolimie, matka i syn utworzyli swe własne oddzielne administracje i wydawali przywileje, każde we własnym imieniu. Władca musiał zazwyczaj dowodzić wojskiem w bitwie. To wymaganie miało wyeliminować władzę kobiet, a jednak w Królestwie Jerozolimy - prawdopodobnie ze wszystkich państw frankijskich najbardziej narażonym na działania wojenne - Melisanda utrzymała się przy władzy. Wyznaczyła dowódcę wojskowego i ewidentnie rządziła z autorytetem wystarczającym, aby zdominować najbardziej wpływowych mężczyzn w Królestwie, gdyż aż do 1152 roku Baldwin nie zdołał zdobyć poparcia wystarczającego do odsunięcia matki od władzy. Nawet kiedy udało mu się w końcu uzyskać przewagę, Melisanda pozostała wpływową osobą w Królestwie Jerozolimy. Jednakże te wydarzenia były niczym w porównaniu ze wstrząsem, jaki spowodowała jej młodsza siostra, księżniczka Alicja, która usiłowała sprawować władzę w księstwie Antiochii po śmierci swego męża w 1130 roku. Większość lokalnych możnowład-ców sprzeciwiała się księżnie. Próbując pozostać przy władzy, Alicja poprosiła o wsparcie Greków, muzułmanów z Aleppo, hrabiów Try-polisu i Edessy oraz patriarchę Antiochii. Ten siejący niezgodę epizod zakończył się siedem lat później, kiedy Alicja została zmuszona do oddania władzy przybyłemu z Zachodu Rajmundowi z Poitiers, którego lokalni możno-władcy namówili do poślubienia jej córki. Stosunki między władcami państw f rankij skich były na ogół dobre, chociaż czasami dochodziło do spięć. Łaciński Wschód składał się z czterech różnych terytoriów. Każde miało odrębny charakter i mogło podejmować niezależne działania, chociaż oczywiście w interesie osadników pozostawało łączenie się przeciwko działaniom wspólnych wrogów. Stosunki między Jerozolimą a jej mniejszym północnym sąsiadem, hrabstwem Try-polisu, były na ogół bliskie, a hrabia był wasalem króla. Hrabiowie Edessy płacili daninę Jerozolimie. Do lat trzydziestych XII wieku byli oni także wasalami księstwa

Antiochii. Książę Antiochii nie miał formalnego zobowiązania wobec króla Jerozolimy, lecz teoretycznie, jak zaraz zobaczymy, podlegał cesarzowi greckiemu. Niemniej jednak mieszkańcy księstwa Antiochii potrzebowali silPowyżej: Duma rodowa. Okno w południowej nawie opactwa Tewkesbury, zamówione w latach 1340-1344 roku przez Hugona Despensera, z zapisu jego matki, Eleonory z Clare. Widzimy tutaj portrety jej rodziny, jednej z rodzin związanych z ruchem krucjatowym. Poniżej: Rycerskość. Na tej miniaturze, namalowanej w 1490 roku, krzyże są dobrze widoczne, lecz król francuski, na wspaniale przyodzianym koniu, prowadzi innych szlachetnie urodzonych krzyżowców na ; wyprawę wyglądającą bardziej na polowanie, z niewidoma oznakami pokutnego etosu, który powinien być i nieodłącznie związany z krucjatami.

Łaciński Wschód 1098-1291 136

Katedra Najświętszej Maryi Panny w Tortosie. Najlepiej zachowana katedra z czasów wypraw krzyżowych. Układ (centrum) może przedstawiać pierwszy kościół poświęcony Najświętszej Pannie. nego związku z Frankami na południu, ponieważ często byli zmuszani do zwracania się o pomoc wojskową do Jerozolimy. W latach 1110-1137 władcy Jerozolimy piętnastokrotnie pomagali swym współwyznawcom na północy. Przez trzynaście lat król Jerozolimy działał w księstwie jako regent. Stosunki nie były całkowicie jednostronne, ponieważ mężczyźni z Antiochii walczyli w imieniu Jerozolimy w 1113,1129 i 1137 roku, lecz prawdą jest, że Antiochia była państewkiem wymagającym większego wsparcia. W czasie drugiej krucjaty między czterema państwami frankijskimi można zauważyć większą konkurencję. Wilhelm z Tyru,| dwunastowieczny historyk Królestwa Jerozolimy, j napisał, że gdy król francuski Ludwik VII przybył do Antiochii w marcu 1148 roku, przedstawiciele l wszystkich terytoriów frankijskich odwiedzili gol i próbowali przekonać do założenia bazy właśnie l na ich ziemiach, nie zważając na potrzeby innych, l W latach czterdziestych XII wieku sytuacja l wojskowa zmieniła się na gorsze. Pierwsze wiel-[ kie zahamowanie ekspansji osadników frankij-J skich nastąpiło w grudniu 1144 roku, kiedy to l Zanki, muzułmański atabak Mosulu, zajął Edes-l 137 Łaciński Wschód 1098-1291

sę. Chociaż marsz przez Azję Mniejszą dwóch wielkich armii drugiej krucjaty, prowadzonych przez Ludwika VII i władcę niemieckiego Konrada III, zakończył się klęską, to jednak połączone siły krzyżowców i osadników zaatakowały Damaszek w lipcu 1148 roku. Oblężenie upadło po tygodniu. Obecnie wydaje się prawdopodobne, że strach przed siłami muzułmańskiej odsieczy zmusił chrześcijan do popełnienia błędu taktycznego, lecz to proste wytłumaczenie nie usatysfakcjonowało osadników i krzyżowców, którzy oskarżali się nawzajem o zdradę. Krzyżowcy wrócili do domu, pozostawiając Franków zdanych na samych siebie. Północni osadnicy zawsze byli bardziej narażeni na najazdy muzułmańskie, a ich sytuacja stopniowo zaczęła się pogarszać. Wilhelm z Tyru napisał, że chrześcijanie znajdowali się pod tak wielką presją, jakby ich ziemia dostała się między dwa kamienie młyńskie. Następca Zankie-go, Nur ad-Din z Aleppo, ciężko pracował nad połączeniem oddzielnych muzułmańskich państewek w północnej Syrii. W 1149 roku zabił księcia Rajmunda z Antiochii w bitwie pod Inab, a głowa Rajmunda została wysłana kalifowi do Bagdadu, aby podkreślić pozycję Nur ad-Dina jako czołowego wojownika wśród sunnickich muzułmanów. Jego wpływy rozciągnęły się na południe. W 1154 roku przejął kontrolę nad Damaszkiem, co oznaczało, że chrześcijanie po raz pierwszy stanęli wobec zjednoczonej muzułmańskiej Syrii. Z tego punktu widzenia sytuacja polityczna była wyrównana: muzułmanie stanowili dla Franków rosnące zagrożenie, ale osadnicy mieli dwóch silnych władców w Baldwinie III z Jerozolimy (1143-1163) i jego następcy Amalryku (1163-1174), władców przygotowanych, aby sprostać wrogom. Kluczem polityki Amalryka pozostawała kontrola Egiptu. Ismailiccy kalifowie z linii Fatymi-dów byli słabi, Nur ad-Din kontrolował zarówno Aleppo, jak i Damaszek, Amalryk nie mógł więc dopuścić do zagarnięcia przezeń Egiptu i otoczenia osadników drogą lądową. W latach 1163 i 1169 Amalryk podjął co najmniej pięć prób podboju Egiptu. Lecz aby ochronić się przed rosnącą wrogością muzułmańską - weźmy pod uwagę choć tak ambitne plany jak zdobycie Egiptu - było jasne, że osadnicy potrzebowali większej ilości wojska. Pierwszym miejscem w którym szukali pomocy była Europa Zachodnia. Raison d'etre państw frankijskich polegała na obronie świętych miejsc w imię chrześcijaństwa rzymskokatolickiego. Prawdziwe związki pokrewieństwa łączyły osadników z ich współwyznawcami w Europie, od których spodziewali się pomocy w obronie Chrystusowego patrymonium, gdyż opieka nad Ziemią Świętą dotyczyła teoretycznie wszystkich chrześcijan. Osadnicy, chcąc zachęcić ludzi do ujęcia krzyża, usilnie próbowali także wykorzystać swe koneksje rodzinne z zachodnimi możnowładcami. Od 1160 roku osadnicy wysłali serię listów i wezwań do czołowych przywódców Europy Zachodniej z prośbami o pomoc. Papiestwo wspierało te apele ogłaszając listy wzywające do nowych krucjat. Do Lewantu wysłano pewne wsparcie finansowe, oraz, co o wiele ważniejsze, pewną liczbę krzyżowców średniej klasy, pod dowództwem takich ludzi jak hrabiowie z Flandrii czy Nevers. Przewidziana na krótki okres pomoc tego rodzaju była oczywiście mile widziana, lecz tak naprawdę osadnicy pragnęli

krucjaty zakrojonej na większą skalę. Skoncentrowali szczególną uwagą na królu Francji Ludwiku VII i królu Anglii Henryku II, lecz różnice polityczne między tymi dwoma władcami zniweczyły ich wysiłki. Frankowie nadal jednak potrzebowali konkretnej pomocy wojskowej. Gdzie jeszcze mogli się zwrócić? Odpowiedzią było Bizancjum. Grecy od początku byli wplątani w sprawy państw frankijskich i pozostawali w konflikcie z Boemun-dem z Tarentu aż do czasu, kiedy w traktacie 139 Łaciński Wschód 1098-1291

z Devol (1108) Boemund przysiągł cesarzowi posłuszeństwo i uznał w nim zwierzchnika Antio-chii. Do zainteresowania Greków tym rejonem przyczyniała się także obecność ludności greko-katolickiej w północnej Syrii. Król Baldwin III zdecydował się na zawarcie ściślejszych związ-.. ków z Konstantynopolem i pod koniec 1150 roku pozwolił Grekom na zabezpiecznie sobie mocnego przyczółka w północnej Syrii przez zakupy resztek ziem frankijskich w Edessie. Stosunki między Grekami a Frankami wkrótce rozwijały się dalej. W 1158 roku Baldwin poślubił członkinię greckiej rodziny cesarskiej. Dziewięć lat później jego następca Amalryk uczynił podobnie. W okresie przejściowym Manuel Komnen poślubił Marię z Antiochii. Te śluby wzmacniały perspektywy współpracy wojskowej. Spodziewano się, że pierwszym celem przymierza grecko-frankijskiego będzie Egipt, lecz na początku 1169 roku Nur ad-Din zajął kraj, nim chrześcijanie zdołali wprowadzić w życie swe porozumienie. Ten ostatni sukces muzułmanów poważnie zwiększył zagrożenie dla Królestwa Jerozolimy. Wobec ciągłego braku większej pomocy z Zachodu, Amalryk obstawał przy swej polityce progrec-kiej. Pojechał do Konstantynopola w 1171 roku, gdzie prawdopodobnie złożył hołd Manuelowi. Po raz pierwszy król Jerozolimy odbył taką podróż, a ów dramatyczny gest ukazał, w jakiej desperacji się znajdował. Później pomoc Greków przyszła do Lewantu w 1177 roku, lecz stosunki między dwoma państwami skończyły się wraz ze śmiercią Manuela w 1180 roku. Ten układ nie zakończył się wielkim sukcesem, chociaż w rzadkich przypadkach obawa przed interwencją Greków wpływała na podejście muzułmanów do Franków. Na przykład, gdy Nur ad-Din rozbił armię frankijską w północnej Syrii w 1164 roku, jego oficerowie doradzali mu kontynuowanie marszu w kierunku księstwa Antiochii i zniszczenie pozostałych Franków, lecz Nur ad-Din odrzucił ten plan, gdyż był przekonany, że zdobycie zbyt wielkiego chrześcijańskiego terytorium sprowokuje odwet Greków. W roku 1174 nastąpił zwrot, zarówno dla Franków, jak i dla ich wrogów. W maju po śmierci Nur ad-Dina systuacja stała się korzystna dla Franków. Dzięki zwykłemu zrządzeniu losu osadnicy najęli flotę Sycyli do pomocy w kolejnym ataku na Egipt. Nieszczęśliwie dla nich, gdy tylko Sycylijczycy przybyli do Lewantu, król Amalryk zachorował i zmarł. Kampania nie powiodła się, a Sycylijczycy wrócili do domu. Rozczarowanie było tym większe, że dziedzic Amalryka, Baldwin IV, był chory na trąd,

świat muzułmański zaczął odzyskiwać siły. jak niewielu jest Franków. Jerozolima. w bitwie pod Hit-tinem. lecz rządził królestwem coraz bardziej podzielonym. że nie mógł rządzić skutecznie. jak również nie mógł mieć dzieci. rozbił siły Franków dowodzone przez Gwidona z Lusignan. Jeden z rzadkich zachowanych przykładów dwunastowiecznego kościoła krzyżowców. Jednak nic nie wskórali. kiedy Yvette. To dwunastowieczne miejsce pielgrzymek było utożsamiane z Emaus. Ich państewka pozostały lii Łaciński Wschód 1098-1291 141 nieomal bezbronne. że nawet bezskutecznie ofiarowywali tron królestwa władcom: Francji Filipowi II i Anglii Henrykowi II. ców Zachodniej Europy do pomocy w obronie Świętego Grobu. Próbowali oni namówić władKościół świętej Anny. Chrześcijanie gwałtownie potrzebowali pomocy. W 1187 roku Saladyn uderzył i 4 lipca. Oficer z armii Nur adDina . Baldwin walczył aż do swej śmierci w 1185 roku. była członkinią tej wspólnoty. które przygotował do walki z Frankami w imię dżihadu. Miejsce należało do zakonnic benedyktyńskich i zostało zabudowane pod patronatem królewskim ok. 1140 roku. i w 1186 roku stworzył koalicję sił muzułmańskich.Saladyn wstąpił po nim na tron. w małym stopniu wpłynęła na sytuację. Był to okres prawdziwej wojny między dwiema rywalizującym frakcjami moż-nowładców. miejscem. które usiłowały manipulować nieszczęsnym królem. 140 Łaciński Wschód 1098-1291 Kościół Zmartwychwstania w Abu Dżausz. Kiedy Frankowie coraz bardziej dzielili się. chcąc zrealizować swe własne cele. Sukcesja jego małoletniego bratanka. Okazało się. Baldwina V. Osadnicy byli tak zdesperowani. który stoi nad tak zwanym Źródłem w Emaus. Wysłali do Europy delegację z patriarchą Jerozolimy i mistrzami zakonów rycerskich na czele. w którym Chrystus pokazał się uczniom po zmartwychwstaniu. W następnych miesiącach Saladyn zajął Jerozolimę i zepchnął Franków na wybrzeże. Na tym zdjęciu widzimy kryptę z ołtarzem. który był królem-małżon-kiem siostry Baldwina IV.co oznaczało. jedna z córek króla Baldwina II. Jedynym palestyńskim miastem w rękach chrześcijańskich . ponieważ dziecko zmarło w ciągu roku.

że królestwa zostały połączone. kiedy dokonał najazdu na Egipt w czerwcu 1249 roku. chociaż jest jasne. zdradzieckiego członka cesarskiej rodziny greckiej. byłemu królowi Jerozolimy. Amalryk. Ryszard sprzedał wyspę Gwidonowi z Lusig-nan. Dynastia Lusignan była także na tyle ostrożna. Wbrew swemu statusowi krzyżowca Ryszard nie wahał się z przejęciem wyspy od chrześcijańskiego władcy. że nie powinni odbywać służby wojskowej poza wyspą i że jeśli kiedykolwiek w przeszłości pomagali królowi. że zdobył terytorium dla własnej korzyści. Ryszard żeglował w stronę Ziemi Świętej. W porównaniu z osadami łacińskimi. Dwa państwa miały oddzielne administracje. Jego małżeństwo z Izabelą nie doczekało się potomstwa. chociaż obydwa straciły terytoria na wschodnich wybrzeżach. aby nie zostawić żadnego . założył dynastię. Najlepiej było to widać w czasie pierwszej krucjaty Ludwika IX. konnym i mieszczanom ziemie i prawa. W czasie krucjaty króla angielskiego Edwarda w latach 1271-1272 niektórzy z nich próbowali dowieść. podróż z Cypru na wybrzeże syryjskie mogła trwać tylko jeden dzień. że Cypr był odpowiednią bazą dla ekspedycji krzyżowców. wyspa pozostawała bowiem w ścisłych związkach z innymi państewkami łacińskiego chrześcijaństwa na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego i podobnie jak one miała mieć swój udział w obronie Ziemi Świętej. Ostatecznie zgodzili się na służenie mu poza wyspą tylko przez cztery miesiące w roku.pozostał Tyr. Amalryk. dlatego też po jego śmierci w 1205 roku dwoma królestwami rządziły różne dynastie. Dopłynąwszy do wschodniego brzegu Morza Śródziemnego. W celu skonsolidowania władzy frankijskiej na wyspie pierwsi członkowie dynastii Lusignan nadali setkom rycerzy. Jego brat i następca. sądownictwo pozostawało pod ściślejszą kontrolą królewską. wynikało to z czysto dobrowolnego wyboru. Jak wiadomo.w tym statki. odpowiedzią Zachodu była trzecia krucjata. kiedy część jego floty . Był jednak przygotowany do rozważenia propozycji zaangażowania wojskowych sił mieszkańców wyspy w interesie osadników na lądzie. chociaż obawa przez atakiem skłoniła Amalryka z Lusignan do poszukiwania w 1195 roku opieki zachodniego cesarza Henryka VI. która rządziła Cyprem przez niespełna 300 lat. aby obrona Jerozolimy pochłonęła wpływy finansowe Cypru. Frankijskim Cypryjczykom nie zależało aż tak bardzo na popieraniu podobnych ekspedycji. Taka polityka pomogła także w zrównoważeniu niedawnej utraty terytoriów na rzecz Saladyna. Taka lokalizacja oznaczała. Cypr był mniej narażony na najazdy muzułmańskie. kiedy poślubił dziedziczkę tronu Izabelę I. Wroga reakcja Izaaka sprowokowała Ryszarda do użycia siły i wkrótce jego oddziały podporządkowały sobie Cypryjczyków. zyskał tytuł króla-malżonka Jerozolimy w 1197 roku. Przejęcie Cypru trudno uznać za akt kolonizacji religijnej. Ludwik spędził osiem miesięcy na wyspie w towarzystwie króla Henryka I i dowodził możnowładcami cypryjskimi. Gdy sprzyjały wiatry. Amalryk nie zgodził się. nie oznaczało to. na których płynęły jego siostra i narzeczona . Trypolis i An-tiochia były mniej zagrożone. Na wyspie nie było palatyna-tów. Chociaż spędzał więcej czasu w Akrze niż w Nikozji. Cypr W maju 1191 roku król angielski Ryszard I zdobył Cypr od Izaaka Komnena.musiały schronić się na wyspie w czasie burzy. który miał koronę zagwarantowaną także przez zachodniego cesarza.

Tej praktyki nie mogli stosować władcy 142 Łaciński Wschód 1098-1291 w innych rejonach Bliskiego Wschodu. Cypr stał się kluczowym punktem postojowym na międzynarodowym szlaku handlowym. a miasto Limassol stało się najważniejszym ośrodkiem działalności handlowej. Król Henryk I (1218-1253) potrzebował pomocy floty morskiej i mieszkańcy Genui wspomogli go w zamian za znaczne przywileje handlowe. aby umożliwić Europejczykom ich nabycie. aby się im podporządkowali. a rozmiary tego handlu sprawiły. zakłóconego jedynie zainspirowaną z zewnątrz wojną domową. Do prosperity przyczyniła się pozycja Cypru jako naturalnego punktu przystankowego dla kupców na szlaku handlowym oraz rosnące zainteresowanie włoskich cechów kupieckich. było wprowadzenie na wyspie Kościoła rzymskokatolickiego. szczególnie po wojnie domowej trwającej od 1229 do 1233 roku. jak twierdzili współcześni. a od biskupów greckich wymagano. Żyzne równiny nadbrzeżne. lecz w czasie rządów Lusignanów silniejszy wpływ zyskali Genueńczycy. Po upadku Akry w 1291 roku Europejczykom zabroniono prowadzenia bezpośredniego handlu z muzułmanami. cukru i oliwy z oliwek. W czasie panowania dynastii Lusignan gospodarka Cypru rozkwitła. jakie przyniósł podbój Franków. chociaż pewne gatunki były tak lepkie. Ka-taloriczycy i cylicyjscy Ormianie także utrzymywali kontakty handlowe z Cyprem. W czasie władzy Bizancjum Wenecjanie zapewnili sobie przywileje. Jedynymi fortecami nie należącymi do króla były prawdopodobnie zamki Kolossi i Gastrii. Jedną z największych zmian. że Cypr mógł produkować na eksport znaczne ilości zbóż. że Famagusta rozwinęła się jako bogate i kosmopolityczne miasto. Prawosławie zosta . Pod koniec XIII wieku Famagusta zastąpiła Limassol jako stolica handlowa wyspy. lecz biskupi z Rzymu tworzyli starszyznę kościelną. Powyższe czynniki uniemożliwiły możnowładcom zbudowanie regionalnej potęgi i mogą pomóc w wytłumaczeniu względnego spokoju na wyspie. które należały do wielkich majątków pozostających w posiadaniu joannitów i templariuszy. z obawy przed atakiem muzułmańskim. Większość miej scowej ludności była wyznania grekokatolickiego. która wybuchła w latach 1229-1233. gdyż leżała 50 mil bliżej lądu i lepiej nadawała się do rosnącego handlu z Syrią i Cylicją. Zachodni kupcy wykorzystywali do tego port Ayas w chrześcijańskiej Cylicji. można je było jeść z chlebem jak miód. tarasowate doliny i wykorzystywanie kanałów irygacyjnych sprawiło. Kupcy z Pizy. Innym ważnym produktem było wino.zamku czy ufortyfikowanego miasta w rękach wasali. a syryjscy chrześcijanie transportowali towary z Lewantu do Famagusty. że.

przyjął go [kordialnie. Cesarz był wściekły. Henryka I. (Wkrótce potem Fryderyk opuścił ziemie cypryj-jskie. że Ibelinowie zignorowali jego prawa suzerena. aby nie dopuścić do władzy Ibelinów. lecz cesarz Fryderyk II. Zażądał opieki nad młodym królem i profitów z królewskich posiad-I lości. kościołów i klasztorów świadczy o dominującej pozycji Kościoła katolickiego w tym okresię. Biskup prawosław ny zgodził się na to w 1261 roku. Doszło do kryzysów. Wygląd zachowanych katolickich ! katedr. którzy uciekli z lądu. a jego pozostałości świadczą o okresie dominacji Kościoła katolickiego na Cyprze. Ich współwyznawcy na lądzie nigdy nie znaleźli się w takiej sytuacji. przywłaszczając sobie i wykorzystując mienie należące do lokalnego Kościoła. Jeden z nich nastąpił. ' Jedną z konsekwencji było pojawienie się rodzi. następnie uciekł do l zamku świętego Hilariona w północnych górach. był zdeterminowany. która była już dobrze osadzona w Królestwie Jerozolimy. jako znacznej siły w spra.wach cypryjskich. W wyniku konfliktu trzynastu pra wosławnych poniosło męczeńską śmierć. gdy Grecy upierali się przy użyciu do odprawiania Eucharystii chleba pieczonego na zakwasie.ny Ibelinów. aby odeprzeć zagrożenie dla swoich rządów ze strony matki Henryka. Filip miał wystarczające wsparcie. króla-infanta skie. symbolizującego dla nich Zmart wychwstanie. uprzed Przez ponad połowę okresu między 1205 i 1267 rokiem rządy w królestwie Cypru sprawo. Klasztor został ufundowany przed 1205 rokiem przez mnichów. Klasztor doskonale prosperował w XIII wieku. który przybył na wyspę w 1228 roku. Zaprosił Jana Ibelina na bankiet. a wielu ich współwyznawców ekskomunikowano. : Szkody wyrządzane społeczności prawosławnej zwiększali jeszcze Frankowie. Około 1218 roku Filip Ibelin został regentem swego bratanka.ło także zmuszone do uznania zwierzchności papieża. Gdy papieski najazd na południowe Wło- . koronując Henryka bez uprzedniej z nim konsultacji. lecz kler niższy był gorzej przygotowany do zaakceptowania jurysdykcji katolickiej. po podbiciu Królestwa Jerozolimy w 1187 roku przez Saladyna. na czele których stał wtedy brat Filipa .Jan. Jan został zmu-I szony do wydania Henryka.wali małoletni władcy pod kuratelą regentów. a następnie kazał otoczyć uzbrojony-I mi mężczyznami i aresztować. Czternastowieczny krużganek w klasztorze prernonstratensów w Bellapais na Cyprze.

gdyż pod koniec 1221 roku port odzyskali muzułmanie. ChrześŁaciński Wschód 1098-1291 144 W 1219 roku piąta krucjata zdobyła egipski port Damiettę. Jednak kontrola Jana nad miastem okazała się krótkotrwała. Na rewersie krzyż i słowo DAM1ETTA. z którego usiłowano odnowić obecność chrześcijańską w tym rejonie. które ten składał Fryderykowi II. Po upadku Akry w roku 1291 na Cypr przybyło wielu ucie- . na niczym. Srebrny grosz pochodzi z okresu jego panowania na Cyprze. Henryk II miał wiele kłopotów w czasie panowania na Cyprze. Zwierzchnictwo cesarza na Cyprze zakończyło się w 1247 roku. oblegał ich zamek w Bejrucie i zbudował opozycję przeciwko nim na Cyprze. Do 1233 roku rozgromił siły cesarskie na wyspie.chy zmusił cesarza do powrotu do domu. Później nastąpiły cztery lata wojny domowej. w której odegrała ważną rolę jako enklawa Kościoła katolickiego w północno-wschodnim obszarze Morza Śródziemnego i oczywisty punkt. Wyspa wkroczyła w nową epokę. chociaż po upadku Akry w 1291 roku już tylko tytularnym. Wysiłki Hugona. i królestwo przeszło pod bezpośrednią kontrolę Stolicy Apostolskiej. zmierzające do skoncentrowania pozostałych sił Franków na walce z mameluckim sułtanem Bajbarsem spełzły. Jan tymczasowo dał dowód swojej władzy przez wybicie monet. kiedy papież Innocenty IV uwolnił króla Henryka z wszelkich przysiąg. Król Cypru Hugon III (1267-1284) został w 1269 roku również władcą Jerozolimy. Jana z Brienne. Był także królem Jerozolimy. jak zobaczymy. kinierów. na rewersie natomiast lwa cypryjskiego. Jan odwołał się do pomocy floty genueńskiej i większości ludności Cypru. cijańska Palestyna została podzielona przez walczące ugrupowania. marszałek cesarski. który wrócił do króla Jerozolimy. Na awersie widać ukoronowaną głowę ze słowami IOHANNES REX. Na awersie widzimy króla na tronie. w latach 1285-1324. sprzedał on regencję Cypru pięciu cesarskim pomocnikom. Ibelinowie walczyli chcąc pokonać zwolenników cesarza w Palestynie i na Cyprze. Ryszard Filangieri.

Sześciokątna forteca wewnętrzna (pośrodku) otacza miejsca mieszkalne i mały otwarty dziedziniec. Wpływ podboju frankijskiego był nader różnorodny. Jednak wkrótce podstawowe rozróżnienie między najeźdźcami 146 Łaciński Wschód 1098-1291 . które narzucali miejscowej ludności. który rozciągał się w dół wzgórza. Grecy stanowili społeczeństwo. niezależnie od zajmowanej pozycji ekonomicznej czy społecznej. lecz zabrakło w niej pierwiastka religijnego. głównie dlatego. mieszczan i wieśniaków. Rozpoczęło się trwające trzy dni plądrowanie miasta.Zamek Tornese (Clermont) na frankijskim Peloponezie.^tała zbudowana przez Gotfryda I Yillehardouina w latach 1220-1223.^.s. W przededniu ataku krzyżowcy zdecydowali się wybrać katolickiego cesarza. W przypadku Grecji weneckiej. i skutkiem tego osłabiły "religijne kolonie" w Lewancie. którzy pozostali wierni prawosławiu. w którym wszyscy wolni ludzie podlegali temu samemu prawu. Katolicy wprowadzili wysoce rozwarstwione społeczeństwo. z różnymi prawami dla szlachetnie urodzonych. Ci Grecy. bliskie związki osadników z Wenecją oraz polityczny i ekonomiczny kierunek nadawany przez samą Wenecję. W maju 1204 roku koronowano hrabiego Baldwina z Flandrii. . Znajdowało to odbicie w metodach rządzenia i administracji. Frankijska Grecja 12 kwietnia 1204 roku Konstantynopol poddał się czwartej krucjacie. Podbój był nastawiony przede wszystkim na zdobycze finansowe i terytorialne. Pozostałe trzy czwarte ziemi podzielili między siebie Wenecjanie i inni krzyżowcy. Ziemię podzielono na lenna. Większa ji^' . Okupacja cesarstwa bizantyjskiego przez kolonistów była bezpośrednią konsekwencją ruchu krucjatowego. byli traktowani jak poddani. dobrobyt i względne bezpieczeństwo frankijskiej Grecji przyciągnęły osadników z państw frankijskich. Na prawo można zobaczyć początek muru o wiele większego dziedzińca. który mógłby kontrolować jedną czwartą terytorium odebranego Grekom. że sami krzyżowcy z Zachodu byli przedstawicielami różnych kultur. są wyznacznikami relacji łączonej zwykle z bardziej konwencjonalną definicją kolonializmu. W rzeczywistości. otaczając stajnie i magazyny.

wykorzystywali oni archontes. Dla tych niewielu ludzi Zachodu. Frankowie nie usiłowali narzucić nowym poddanym obrządku katolickiego. Modon i Koron na południowym Peloponezie i europejskie wybrzeże Morza Marmara. Istnieją dowody. a chociaż pod względem religijnym i kulturowym różnili się od Franków. Wynika z tego. w drugiej połowie XIII wieku zaczęli otrzymywać od osadników lenna. Syrią i Konstantynopolem. Liczba prawosławnej ludności mogła sprawie. W przypadku archontes akceptacja fran-kijskiego systemu feudalnego była drogą wiodącą do polepszenia zajmowanej pozycji. lecz jego władzę ograniczały nakazy z Wenecji. a najprostszą prowadzącą do tego drogą było zaadaptowanie istniejącej bizantyjskiej struktury podatkowej. którzy żyli na wsi .Ze względów bezpieczeństwa osadnictwo frankijskie w wiejskich rejonach Grecji koncentrowało się w ufortyfikowanych wieżach. Jednak Frankowie wybierali katolickiego patriarchę Konstantynopola i zastępowali prawosławnych biskupów katolickimi. że archontes zaczęli wchodzić do hierarchii frankijskiej.często dla bezpieczeństwa w ufortyfikowanych wieżach . Ten proces sprawił. że interesy lokalne ograniczyły się do interesów osadników oraz pomógł w zrekompensowaniu słabości liczebnej Franków wobec ataków wrogiego państwa bułgarskiego na północy i greckich migracji do Azji Mniejszej i Epiru. gdyż utrzymywali scentralizowaną biurokrację. nie rozdzielano ich jednostkom. Może też pomóc wytłumaczyć. że od 1262 roku Grecy byli pasowani na rycerzy. Archontes byli w gruncie rzeczy grecką szlachtą. Katoliccy duchowni zamieszkiwali na ogół w ośrodkach miejskich. Kreta była najważniejsza. iii 147 Łaciński Wschód 1098-1291 Jak wszędzie na Wschodzie. Pod względem . takie jak obciążenia fiskalne. Te dwie wieże znajdują się w miejscowości Phylla. Większość wież składała się z leżącej na parterze piwnicy z wejściem oraz obszaru mieszkalnego na pierwszym piętrze lub wyżej. a prerogatywy cesarskie. Wenecjanie mniej oddziaływali na Greków niż pozostali przybysze. żyjący w takich miejscach osadnicy korzystali przy odprawianiu sakramentów z pomocy duchownych prawosławnych. W konsekwencji. Frankowie do wykorzystania wszelkich surowców potrzebowali nowego terytorium. dlaczego Grecy na okupowanych terenach rzadko wszczynali rebelie przeciwko swym zachodnim panom. jak na innych obszarach frankijskiej Grecji. Posiadłości Wenecji obejmowały Kretę. że taka polityka stałaby się bezskuteczna. byłych cesarskich posiadaczy i urzędników. podlegały pojedynczej kontroli. na wyspie Euboea (Negroponte). a poddanymi zaczęło się zacierać. co prowadziło do pewnego stopnia hellenizacji. ponieważ stanowiła kluczowy punkt na szlakach handlowych między Egiptem. aby rządził.znalezienie księdza znającego obrządek łaciński było trudne. Aby wejść w system podatkowy. Podestę wybierano.

Achai udało się przetrwać. Ten punkt widzenia odzwierciedlał ścisłe związki kulturowe między osadnikami a ich ojczyzną. Egzystencja gospodarcza Królestwa Jerozolimy była zależna od chrześcijańskiej kontroli Łaciński Wschód 1098-1291 148 . był tak dobry jak w Paryżu. oliwa z oliwek. Ryszard I król Anglii i król francuski Filip II odnieśli znaczący sukces. Dwór książęcy w Andravidha traktowano jako ostateczne szkołę dla kwiatu rycerstwa francuskiego. Wczesne dziesięciolecia XIII wieku w państwach frankijskich charakteryzował wzrost gospodarczy. Niewiele pozostałości tej kultury przetrwało do dzisiaj. seria kryzysów związanych z sukcesją tronu i liczne krucjaty do Egiptu. odzyskali prawie wszystkie ziemie. a dzięki zawarciu rozejmu z Saladynem pielgrzymi znów mogli udawać się do Jerozolimy. jakim mówiono w Achai. został schwytany przez Nikeariczyków w bitwie pod Pe-lagonią. w rezultacie Frankowie bogacili się. pomagając frankijskim osadnikom odzyskać port w Akrze. Przed uwolnieniem zmuszono go do złożenia wrogom przysięgi lojalności. po przejęciu Cypru. jak jedwab. Pod koniec trzeciej krucjaty chrześcijanie zdobyli wybrzeże od Tyru do Jafy. lecz w lipcu 1261 roku cesarz bizantyjski Michał VIII zażądał oddania Grekom Konstantynopola. reprezentował styl achajski. Jednakże w 1259 roku pyszny następca Got-fryda. Późniejszy kronikarz zauważył. pod wodzą cesarza żyjącego na wygnaniu w Nikei. który przejechał przez Peloponez w towarzystwie ośmiu rycerzy ze złotymi ostrogami. Śmierć Saladyna w 1193 roku stworzyła chrześcijanom stosowne okoliczności do konsolidacji odzyskanych terenów. Okresy pokoju pozwalały szlachetnie urodzonym oddawać się turniejom i polowaniom. lecz już nigdy nie mogła działać samodzielnie. książę Wilhelm II (1246-1278).kulturowym jednakże Frankowie nie zintegrowali się ze swymi poddanymi i na weneckiej Krecie mieszane małżeństwa były zabronione. 1187-1291 W lipcu 1191 roku. Najwspanialsza była Achaja. Lepiej wiodło się innym osadnikom frankij-skim. piękne freski zdobiły ściany ich pałaców. Żyzne tereny Półwyspu Peloponeskiego i Krety przyczyniły się do ekspansji gospodarczej. że język francuski. Cesarz Henryk I (1206-1216) usiłował narzucie swą władzę Tracji. wełna i wino. gdyż właśnie jego zdobycie uważano za najlepszą drogę wiodącą ku odzyskaniu Jerozolimy. Książę Got-fryd II (1229-1246). lecz w ciągu dekady Grecy. takich jak pszenica. Jednak nie byli na swych terenach zupełnie bezpieczni. Dwór książąt z dynastii Yillehardouin zaczął być uważany za najwspanialszy przejaw rycerstwa w świecie chrześcijańskim. Zagrożenie najazdem Mongołów tymczasowo powstrzymało Nikeariczyków od dokończenia dzieła. Wzrastał popyt na eksport produktów hurtowych. uprzednio utracone w Azji Mniejszej. podobnie jak towarów luksusowych. przynajmniej w teorii. mimo że pierwotny cel odzyskania Świętego Miasta nie został osiągnięty. Łacińska Palestyna i Syna.

Tak w Lewancie . potęgował jeszcze fakt. to z pewnością Królestwo Jerozolimy miało silną pozycję gospodarczą. Nie można się więc było odwołać do praw pisanych. Później napotkał trudności na lądzie. Na obszarach miejskich rozkwitały społeczności żydowskie. której prestiż ucierpiał od czasu panowania Bald-wina IV. a król otrzymywał duże sumy pieniędzy z podatków. Genua i Wenecja ciągle wysyłały do Lewantu urzędników.Akry. w przeciwieństwie do biegu wydarzeń w Europie. wyniszczającego konfliktu. Przez większą część XII wieku wielkim ośrodkiem handlowym na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego pozostawała Aleksandria. Cesarz ostatecznie wyruszył na Wschód w czerwcu 1228 roku. Kupcy korzystali z rozwijającego się handlu. cesarz Fryderyk II dołączy się do ekspedycji. przez co zaangażował się bardzo mocno w sprawy Jerozolimy. W konsekwencji wyroki w pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku były dyktowane przez pamięć i obyczaj. lecz około 1180 roku azjatyckie szlaki handlowe zaczęły kierować się do Akry. Piza. lecz najpotężniejsi możnowładcy. gdzie istniała podpora w postaci praw pisanych. Spodziewano się. że królewskie wpływy z Akry wynosiły około 1240 roku 50 000 funtów w srebrze rocznie: stanowiło to więcej niż dochód królestwa Anglii w owym czasie. Izabela zmarła w połogu. Jego działania na Cyprze zostały opisane powyżej. Początki tego leżą w osobliwości służby feudalnej w państwach frankijskich . Korona Jerozolimy niosła ze sobą znaczny prestiż i Fryderyk II zamierzał wywyższyć swą pozycję jako władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Ostatecznie cechy kupieckie stały się tak silne. Do 1227 roku zgromadził dużą armię krzyżowców.obowiązku udzielania przez wasala conseil (rady) i pomocy przy wnoszeniu sprawy pod sąd na dworze. Nawet jeśli dokładność danych dla Akry może być wątpliwa. Cesarz z determinacją pragnął odbudować władzę korony. lecz kiedy zachorował i odłożył wyjazd na później. Interesujące było powstanie szkoły prawników. Regencję otrzymał. biegłych w tym względzie. dziedziczkę tronu. postanowili się opierać. Jednakże w 1225 roku cesarz poślubił Izabelę II. że podejmując krzyż w piątej krucjacie w 1215 roku. papież Grzegorz IX ekskorrtunikował go. że zaczęły wywierać destabilizujący wpływ na życie polityczne: w 1256 roku rywalizacja handlowa między Genueńczykami i Wenecjanami doprowadziła do wojny o klasztor świętego Sabasa w Akrze. przepadły. ściśle związanych z rodzinami baronów. które zostały spisane i były przechowywane w kufrze w kościele Świętego Grobu. Szczególnie w Akrze można było spotkać dużą społeczność żydowskich intelektualistów. a nie przechowywanych w pamięci. angażując się w problemy Ziemi Świętej. Angielski kronikarz Mateusz z Paryża napisał. którzy także należeli do jej członków. a Fryderyk zażądał regencji w imieniu swego syna Konrada. którzy obawiali się zagrożenia swej dominacji. Wzrastało zaangażowanie włoskich cechów kupieckich. w który byli też wplątani możnowładcy frankijscy i zakony rycerskie. jeżeli został do tego zawezwany. Tymczasem względne bezpieczeństwo na wybrzeżu doprowadziło do znacznego wzrostu liczby ludności Tyru i Akry. zdecydowanych osiedlić się w Ziemi Świętej. że kiedy Jerozolima upadła. która była pierwszym rynkiem zbytu dla ich towarów. prawa Królestwa. częściowo przyciągane tu przez korzystne warunki ekonomiczne i wzmacniane przez migrantów. Najskuteczniejszym orężem w tej walce były między innymi ich umiejętności prawne. który przebywał na Zachodzie. Prestiż wasali. lecz polityczne problemy na Zachodzie uniemożliwiły mu wyjazd.

obstawali przy tym.pojawiła się grupa wysoce wyspecjalizowanych prawników. że odnosi się to tak samo do króla. lecz zaczął znaczącą kańerę jako regent i władca na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. aby nie dać się zaślepić przez własne poczucie ważności prawników. szlachetnie urodzeni wykorzystali przygotowanie prawne niektórych z nich. zmierzającym do wzmocnienia pozycji krzyżaków przez nadanie im dziedzicznie dóbr Toron. Kiedy studia prawne rozkwitły. możnowładcy upierali się. że pan nie może podejmować działań przeciwko wasalowi bez formalnej decyzji swego dworu. ustanowione w XII wieku przez króla Amalry-ka celem wzmocnienia korony. ok. a w przypadku krzyżaków perspektywa utraty wsparcia wojskowego skłoniła Fryderyka do odstąpienia od projektu. chociaż trudno zaprzeczyć. przynajmniej początkowo. 1265). że odgrywali istotną rolę w podjęciu decyzji. przede wszystkim Li-vre de Jean d'Ibelin ("Księgę Jana z Ibelinu". jeśli nie było sprawiedliwych wyroków. dziedziczkę tronu Jerozolimy. Ponieważ prawo stanowiło. Kiedy przyszło się zmierzyć z Fryderykiem. aby poślubić Mańę. Opis jego przybycia w pełnym rynsztunku do Egiptu mogliśmy przeczytać na stronie 95. spisaną przez hrabiego Jafy. Rezultat tego epizodu był iii 150 Łaciński Wschód 1098-1291 jednak tak odbiciem słabości cesarza. zapraszanych do poślubienia ważnych dziedziczek na Wschodzie. Assise sur la ligece. Sprzeciwili się konfiskacie lenn Ibelinów w pobliżu Akry i próbom Fryderyka. Jan był starszy niż większość ludzi Zachodu. Lenna Ibelinów odzyskano siłą. wykształconych w sztuce publicznych procesów. kto będzie rządził Królestwem Jerozolimy w przypadku nieobecności czy niepemolet-ności władcy. . na korzyść możnowładców. jak i do każdego innego pana. że mają prawo do użycia siły w celu odzyskania wszystkich skonfiskowanych lenn i mogą odmówić swych usług. a zakończył swe dni jako cesarz Konstantynopola (1228-1237). w zupełnie odmiennych okolicznościach. pamięci prawników o dawnych procedurach. Jan udał się do Lewantu. opierały się na Łaciński Wschód 1098-1291 149 Przybycie Jana z Brienne do Akry we wrześniu 1210 roku. odwrócono teraz. jak i dowodem potęgi możnowładców. Ilustracja pochodzi z trzynastowiecznej kontynuacji kroniki Wilhelma z Tyru. Musimy być ostrożni. spisano wiele ważnych dzieł prawnych. teoretycznie pozostawiając króla pozbawionego wszelkiej siły. które.

wznosząca się nad rzeką Pyramus nad równiną Adana. Tor-tosa. Ryszard przywłaszczył sobie weneckie dochody z Tyru. co skłoniło Wenecjan do sprzysiężenia się z jego wrogami. Ponieważ Konrad nie przybył na Wschód i nie zażądał tronu. Na miejsce Fryderyka wyznaczono jego najbliższą krewną w Palestynie. Odjazd Fryderyka nie oznaczał końca cesarskiego zaangażowania na Bliskim Wschodzie: kiedy w 1231 roku jego oficer. chociaż z powodu jego statusu ekskomunikowanego patriarcha Jerozolimy obłożył miasto interdyktem. Baghras.i stanowiły. W1201 roku pretendenci z Armenii i Try-polisu zaczęli się spierać na temat sukcesji An-tiochii. Książę wybrał na miejsce rezydowania Trypolis.regencja jego ojca powinna dobiec końca. jak i Trypolisie.co nie nastąpi do kwietnia 1243 roku . próbował przejąć kontrolę nad Bejrutem. królową Cypru. a Fryderyk obiecał chronić sułtana przed wszystkimi wrogami.Margat. Prawnik. aby wypędzić zwolenników cesarza z miasta. chociaż systemy prawne i administracyjne dwóch państw były oddzielne. Politykę północnej Syrii skomplikowały później wpływy zakonów rycerskich. stworzył fikcyjny argument. Konflikt trwał wiele lat. moż-nowładcy. chrześcijańskimi i muzułmańskimi. jak wkrótce zobaczymy. Zawarto dziesięcioletni rozejm. Okres względnej prosperity skończył się w latach czterdziestych XIII wieku. W czasie jego nieobecności Antiochię zdominowała społeczność grecka. zdołali pokrzyżować jego plany. Atak na Egipt. a królestwo zostało podzielone między zwolenników cesarza i jego oponentów. w końcu zatriumfował Boemund IV (12191233). 1265). Krak des Chevaliers i Chastel Blanc . Obawiając się skutków ekspedycji Fryderyka. wywołał zaniepokojenie Egipcjan. mający uzasadnić koniec regencji Fryderyka. na poły niezależną siłę w tym rejonie. Filip z No-vary (zm. Niemniej jednak Ryszard utrzymał kontrolę nad Tyrem. Utrzymywał on. Latem 1242 roku te siły połączyły się.W stosunkach z muzułmanami Fryderyk miał dużo więcej szczęścia. Ogromna trzynastowieczna forteca. że skoro tylko Konrad dorośnie . politycznie osłabiony konfederacją Ajju-bidów. Wymagało to prawnego uzasadnienia. Zamek byt kluczową twierdzą władców . obsypywany w czasie podróży do portu w Akrze śmieciami przez miejscową ludność. Poplecznicy cesarza wkrótce utracili nawet te niewielkie pozostałości wpływów na Wschodzie. chociaż muzułmanie wciąż posiadali obszar dookoła Świątyni i nie zezwolili na ufortyfikowanie miasta. wykorzystując opozycję na zaprzysiężonym bractwie w Akrze. które miały siedziby w ufortyfikowanych zamkach . Królestwo Jerozolimy nie było jedynym państwem frankijskim narażonym na wstrząsy polityczne. Fryderyk przygotował cesarską ceremonię koronacji w Świętym Grobie. ciągle istnieje potrzeba wyznaczenia regenta. Osadnicy zerwaYilan Kale (Zamek Węży). Ryszard Filangieri. Rządził zarówno w Antiochii. dokonany w czasie piątej krucjaty. który był klientem Ibelinów i jest naszym głównym źródłem informacji o tym okresie. Cesarz opuścił Wschód w czerwcu 1229 roku. Przedstawiciele dwóch włoskich społeczności zaproponowali zdradę Tyru na rzecz stronnictwa Ibelinów. Alicję. sułtan AlKamil zgodził się podporządkować kontroli Jerozolimy w lutym 1229 roku. na czele których stali Ibelinowie. Genueńczycy zawsze byli wrogo nastawieni wobec zwolenników cesarza.

pozwolili Egipcjanom przejść przez swoje terytorium przed ich zwycięstwem nad Mongołami. regiment liczył około 100 rycerzy. Cezarea widziana od strony południowo-wschodniej. w której zginęło ponad 1000 rycerzy. Ludwika IX. gdyż muzułmanie sprzymierzyli się z Cho-rezmijczykami. jak zobaczymy. Boe-mund VI z Antiochii-Trypolisu (1252-1275) został ich sprzymierzeńcem. Na południowym falochronie stoi dwunastowieczna cytadela. a dwa lata później zaatakowali Aleppo. Jerozolimę utracono w sierpniu 1244 roku. którzy kontrolowali ten region. li rozejm z sułtanem Egiptu. rozdarci między Mongołami a Mamelukami. W dużym stopniu finansowany przez koronę francuską. Chrześcijanie mieli zbyt mało odiii Łaciński Wschód 1098-1291 153 działów. wielkim nakładem kosztów. w czasie jego pobytu w mieście od marca 1251 do maja 1252 roku. że brakowało im ludzi. odniesionym w bitwie pod Ajn Dżalut w 1260 roku. lecz władcy Jerozolimy. do ponownego umocnienia fortyfikacji Akry. która pierwotnie była odseparowana od lądu przez wypełnioną wodą fosę. Strategia oparta na trzymaniu w izolacji ważnych punktów. Po klęsce poniesionej w Egipcie król pozostał w Palestynie i doprowadził. który wkrótce zapanował nad całą Syrią. do zastąpienia dynastii Ajjubidów rządami Mameluków. Przywództwo Mameluków przeszło w ręce wybitnego sułtana Bajbarsa. aby stworzyć armię polową oraz zaopatrzyć ufortyfikowane miasta w odpowiednie garnizony. była kluczowym elementem obrony terytorium ' frankijskiego. Jafy i Cezarei. wędrującym ludem zmuszonym do nomadyzmu przez Mongołów. Sydonu. często pod kontrolą zakonów rycerskich. Krzyżowcy zdobyli miasto w 1101 roku. jego pozostałości pochodzą najprawdopodobniej z pierwszej połowy XIII wieku.ormiańskich. W 1258 roku Mongołowie splądrowali Bagdad. Mniej więcej w tym samym czasie na scenie pojawiła się armia mongolska. a dwa miesiące później siły chrześcijańskie zostały rozbite w bitwie pod La Forbie. Na charakter odwetu wojskowego osadników miał wpływ fakt. chociaż niewątpliwym postępem była innowacja Ludwika IX. Atak Ludwika na Egipt doprowadził. wraz z . polegająca na założeniu stałego francuskiego regimentu na Wschodzie. lecz zachowane mury są w większości pozostałościami prac nakazanych przez króla Francji. Nowe wezwania do krucjaty zaowocowały pierwszą krucjatą króla Francji Ludwika IX. przez co rozpętali burzę. Wyraźnie widać pozostałości portu.

łucznikami. Franków ciągle było mniej niż przeciwników. Jednak pułk ów był zbyt mały i zorganizowany zbyt późno. a chrześcijańska kontrola nad terytorium coraz bardziej się kurczyła. Działania obronne Franków ograniczały się zwykle do najazdów. Oznaczało to. W 1287 roku upadł Trypolis. osadnicy mogli tylko patrzeć. Ograniczeni do pasywnej formy obrony. która . Mongolskie najazdy na Irak i północną Syrię zniszczyły szlaki handlowe. gdyż ze swymi ograniczonymi zasobami Frankowie w niewielkim tylko stopniu mogli liczyć na stałe zdobycze terytorialne. Zwyczajowo kapitan otrzymywał tytuł seneszala Królestwa Jerozolimy (królewski przedstawiciel w Radzie Najwyższej i administrator zamków królewskich). jak Margat i Krak des Cheveliers nie Ilustracja manuskryptu pochodzącego z początku XIV wieku. Na ogół unikano bitew pozycyjnych. lecz Mamelucy zarzucili już sieć na pozostałe osiedla. Nawet coraz wymyślniej-sze zamki. a 5 kwietnia 1291 roku rozpoczął się ostateczny atak na Akrę. Ogromna armia wyrąbywała sobie drogę przez mury miasta. który kupił koronę od pretendenta do tronu. Od czasu do czasu miasta czy fortece upadały. uznał. Dzięki jego wspaniałemu dowództwu i ostrożnej strategii obszar znajdujący się pod kontrolą Franków stopniowo się zmniejszał. W ciągu trzech miesięcy zakończyło się panowanie chrześcijan nad tym obszarem. jak regiment zadomowił się na Wschodzie. że niemożność przewidzenia wyników bitwy była o wiele bardziej ryzykowna dla nich niż dla ich przeciwników. W przeciwieństwie do zakonów rycerskich. regiment nie był przeznaczony do obrony konkretnych miejsc i dlatego też mógł przemieszczać się w dość swobodny sposób. 28 maja przełamano ostateczną obronę. przedstawiająca atak muzułmański na Akrę w kwietniu-maju 1291 roku. Gospodarka frankijska również zaczęła podupadać. co wskazywało. król Henryk II. lecz wielu obrońców zginęło. konnymi i pieszymi. a Morze Czarne zastąpiło Lewant jako końcowy punkt dla przeważającej części handlu wschodniego. Na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego katolicy nie sprawowali już dłużej władzy na żadnej ziemi. iii 154 Łaciński Wschód 1098-1291 mogły się oprzeć naporowi wrogich sil. Na wojskowych problemach Franków skorzystał sułtan Bajbars. Hugon III z Cypru. że Królestwem Jerozolimy nie da się rządzić i postanowił skupić uwagę na Cyprze. Wszystkie warstwy społeczeństwa odczuły straty finansowe. Mimo że na Wschodzie przebywali krzyżowcy. z kontynuacji kroniki Wilhelma z Tym. jak pustoszy się ich ziemie. w obliczu roszczeń Karola Andegaweńskiego. a łucznicy zasypywali obrońców gradem strzal z ładunkami wybuchowymi i zapalającymi. Saperzy podkopywali wieże. W 1286 roku jego następca. Król i jego dwór uciekli na Cypr. ponownie zdobył Akrę i został koronowany z wielką pompą i splendorem. Po straszliwej walce miasto ostatecznie poddało się 18 maja sułtanowi mameluckiemu Chalilowi al-Aszrafowi.

Znaczące jest. Wezwał noszących broń do udania się z pomocą braciom w Ziemi Świętej i wyzwolenia chrześcijańskich świętych miast z rąk pogan. że gdy europejscy krzyżowcy przybyli do Ziemi Świętej. Były w sposób oczywisty spowodowane nowym kontekstem i środowiskiem. której tam patronowali. że niewierni zniszczyli i zbezcześcili zabytki chrześcijańskie. a także malowane proporce. podobnie jak zabytki muzułmańskie. takie jak modlitewniki i przedmioty liturgiczne (kielichy. Lukce czy gdzie indziej. syryjskie i ormiańskie tradycje artystyczne oraz artyści. znajdujące się w powszechnym obiegu w Walencji. Tradycje artystyczne. niezbędne w czasie długiej wyprawy. Fortyfikacje i kościoły były potrzebne wszędzie. wielokulturowe spo-łeczno-religijne i artystyczne środowisko: zebrani razem artyści i mecensi sztuki. zmieniała się szybko i zasadniczo w stosunku do tej uprawianej w ojczyźnie. Istniało tam również bogate i zróżnicowane.). którym miała służyć sztuka powstająca w Ziemi Świętej. lecz niewiele przedmiotów 156 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 . na których się wzorowali. Zmiany zależały od przedmiotu i projektu. Duży wpływ wywarło też miejscowe chrześcijaństwo czyli bizantyjskie. do tego doszły nowe środki wyrazu. które przynieśli ze sobą z Europy uczestnicy pierwszej krucjaty. przenośne ołtarze. wykorzystywał teraz zasoby terytoriów. jak również specjalnymi funkcjami. były zróżnicowane. wskazanych przez papieża Urbana II w jego sławnym przemówieniu wygłoszonym na synodzie w Cler-mont. Urban II żywo opisał uciemiężenie chrześcijańskich kościołów na Wschodzie. Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 JAROSLAY FOLDA Kiedy wojska pierwszej krucjaty zajęły 15 lipca 1099 roku Jerozolimę. nowe materiały . iii 7. sztuka. takie jak malowanie ikon. udało im się wspaniale zrealizować wiele głównych celów. Dodał też.wcześniej należała do muzułmanów: o ironio. broń i pancerze oraz oczywiście monety. doliny Mozy. ruch. Utrwalenie podbojów 1099 roku zabrało osadnikom kilka lat. który pierwotnie znajdował wyraz w kolonizacji religijnej.na przykład miejscowy kamień. reprezentujący różne kultury. relikwiarze itd. które zawsze znajdowały się w rękach chrześcijan. Ile-de-France. wywodziły się z Lotaryngii. południowej Francji i południowych Włoch końca XI wieku. Normandii. Nowa sztuka stworzona przez Franków jest czasami nazywana "sztuką krucjatową". Krzyżowcy zabrali także ze sobą pewne przenośne przedmioty sztuki.

Malowany wizerunek Jana van Scorela z lat dwudziestych XVI wieku daje nam pewne wyobrażenie o kaplicy. nie dziwi. Mniej więcej w tym samym czasie uwaga skupiła się na edykulum Świętego Grobu. małym. W Królestwie Jerozolimy. w następstwie doniosłej decyzji umieszczenia przy Świętym Grobie rezydencji kanoników augustiańskich. Kościół Świętego Grobu był miejscem pochówku królów katolickich w latach 1100-1187 roku. W 1100 roku. co mamy. iż artyści od samego początku skupiali uwagę na tym właśnie miejscu. W 1114 roku. Przyczyniło się to do powstania w XII wieku kilku najważniejszych obiektów artystycznych. i znajdującym się w rotundzie Anastazego.sztuki figuratywnej z trzech północnych państw: Edessy. lecz w numizmatycznej tradycji Trypolisu motywy pochodzą z Francji (szczególnie z Tuluzy). że wszystkie wcześniejsze prace prowadzone w kościele Świętego Grobu noszą cechy sztuki zakorzenionej w tradycjach Zachodniej Europy. wspomina srebrny posąg Chrystusa naturalnej wielkości umieszczony przez Franków na szczycie edykulum. a od roku 1131 stał się kościołem koronacyjnym. oraz miejscem Wcielenia Syna Bożego. Gdy weźmie się pod uwagę znaczenie Świętego Grobu. który do naszych czasów dotrwał tylko w relacjach późniejszych pielgrzymów.miejscem urodzenia Jezusa. przetrwało do naszych czasów. Większość tego. przebudowanego w latach czterdziestych XI wieku. Wśród modlitw i napisów można przeczytać datę . działalność artystyczna Franków rozwinęła się najpełniej w XII wieku. Dwa z wyżej wymienionych miejsc odgrywały także ważną rolę polityczną. W południowej nawie bocznej wizerunek Dziewicy Glykophilousa* z Dzieciątkiem został namalowany bezpośrednio na piątej kolumnie. czyli otoczonego arkadami dziedzińca bizantyjskiego kościoła Świętego Grobu. rozciągającym się od Bejrutu do Akaby. nad którymi patronat sprawowali Frankowie. stanowią monety: w Antiochii i Edessie w ich wzorach widoczne są silne wpływy bizantyjskie. Pielgrzym z Rusi. Wraz z zajęciem Betlejem. położoną na wschód od bizantyjskiego tńpor-ticus. Daniel z Czernichowa. wolno stojącym budyneczku kryjącym Grób. Jerozolimy i Nazaretu w 1099 roku krzyżowcy ustanowili chrześcijańską kontrolę nad głównymi świętymi miejscami chrześcijaństwa . lecz niestety nie ukazuje szczegółów finansowanego przez Franków planu ponownej aranżacji jej wnętrza. Od tej pory podobnie czyniono ze wszystkimi królami chowanymi przed rokiem 1187. zbudowano dla nich wielką rezydencję klasztorną. w którym znajdujemy opis pierwszego być może katolickiego starania upiększenia Grobu. Kościół Narodzenia Pańskiego w Betlejem był miejscem koronacji królów katolickich w pierwszym okresie XII wieku. Jednak w 1119 roku edykulum zupełnie odmieniły marmurowe rzeźby i i mozaiki. jego nagrobek umieszczono przy wejściu do kaplicy Adama u stóp Kalwarii. w Betlejem natomiast przedmioty sztuki sakralnej do kościoła Narodzenia Pańskiego zamawiali najwidoczniej pielgrzymujący do świętego miejsca. Antiochii i Trypolisu. Świadectwo Daniela jest jedynym źródłem. Działalność artystyczna w Jerozolimie rozwijała się pod patronatem finansowym królów i patriarchów. Kalwarią i Świętym Grobem. Znamienne. który odwiedził Ziemię Świętą w latach 1106-1108. po śmierci Godfryda z Bouillon. Słynny rysunek Bernarda z Breydenbach krążył jako drzeworyt w XV wieku.

Dalej w tle widzimy jaskinię. Wspaniały relikwiarz Najświętszego KrzyFresk z 1130 roku jest ważnym przykładem zwrotu. którą otwierano specjalnie w . a pracującego w stylu bizantyjskim. zmienił się na tej ziemi w Galilejczyka lub Palestyńczyka.1130. które pielgrzymi mieli odwiedzić przed przybyciem do kościoła. Wjazd do Jerozolimy wspominano każdego roku przy Złotej Bramie. mieszczącą się pod skrzyżowaniem nawy i transeptu omawianego kościoła." Szczególny wpływ na tę przemianę w sztuce po 1131 roku mieli niektórzy mecenasi: patriarchowie Jerozolimy. staliśmy się ludźmi Wschodu. na których Dziecię pieszczotliwie dotyka Jej policzka (przyp. łączący Maryję z jej synem. Przedstawione tu sceny z życia Chrystusa zdają się odwoływać do świętych miejsc. zachodnie i lokalne. tysta łączy typ siedzącej na tronie greckiej Madonny z włoską wrażliwością na czysto ludzki związek. NMP z Dzieciątkiem Glykophilousa. którzy opłacili malowidło i zażyczyli sobie. Wytwarzano tam na zamówienie pielgrzymów charakterystyczne relikwiarze z dwuramiennym krzyżem. Jest to najwcześniejszy znany nam przykład monumentalnego malunku sztuki krucjatowej. pierwsi władcy. w czasie wszystkich większych wypraw. po raz pierwszy odbija się specyficzna ikonografia miejsca. aby siedzące figury zostały przedstawione w jaskini. gdzie się urodziliśmy. a szczególnie królowa Melisanda. co w Betlejem może oznaczać jedynie grotę Narodzenia Pańskiego. W tym dziele. Już zapomnieliśmy. już to więcej się ich nie wspomina.relikwiarz Najświętszego Krzyża. Jego armie Wjazd do Jerozolimy i Ostatnia Wieczerza. do którego doszło w sztuce krucjatowej drugiej generacji osadników. co identyfikuje tę pracę jako jedno z najwcześniejszych istniejących jeszcze wielkich malowideł "krucjatowych". Trzy klęczące sylwetki przedstawione poniżej obrazu są najprawdopodobniej sylwetkami pielgrzymów. król Fulko. którzy zostali koronowani w kościele Świętego Grobu. we wschodnim murze miasta. Dzieło zostało wykonane przez malarza wykształconego w duchu włoskim. miejsca naszych narodzin są już to wielu z nas nieznane. przedstawione na zachodnim nadprożu fasady pohidniowej nawy poprzecznej w kościele Świętego Grobu. Kto zaś pochodził z Reims czy Chartres. Kto był poddanym Rzymu czy Frankiem. powstało całe centrum pracy złotników. Fulko z Chartres skomentował zmianę perspektywy w słynnych słowach. na kolumnie południowej nawy bocznej kościoła Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Tutaj wykształcony w duchu bizantyjskim zachodni ar* Typ bizantyjskich przedstawień Madonny. będący dotychczas ludźmi Zachodu. że w Jerozolimie. Fulko był wielkim budowniczym zamków. namalowanym na zamówienie pielgrzyma przez artystę łączącego tradycje bizantyjskie. Relikwie stały się tak ważne. o parę metrów od groty Narodzenia Pańskiego. (tum}. datowane na 1130 rok. stał się teraz obywatelem Tyru czy Antio-chii. napisanych po zajęciu przez krzyżowców Tyru w lipcu 1124 roku: "My. na południe od Świętego Grobu. nosiły insygnium królestwa .

widocznej w sztuce tego kwitnącego okresu.). aby w Wielki Czwartek rozpamiętywać tam Ostatnią Wieczerzę.kościołowi . ża. córka frankijskie-go ojca i ormiańskiej matki. Ukazuje też wrażliwość Melisandy wobec religii prawosławnej. Była córką króla Baldwina II. dokonana w czasie. Najważniejszym zamówieniem Fulka był jednakże Psałterz Melisandy. a Meli-sanda mogła wspomagać finansowanie całkowicie nowych mozaik oraz wspaniałych. gdy żyła tam Yvette. również w to przedsięwzięcie Melisanda musiała być mocno zaangażowana. kiedy władzę przejął Baldwin III. to znaczy przed 1144 rokiem. iii 159 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 przez nią projektów jest być może przebudowa klasztoru świętej Anny. jak również "krzyżowiec"-haf-ciarz wyhaftował jedwabny grzbiet książki srebrną nicią. piszący w latach osiemdziesiątych XII wieku. Wraz z betlejemską ikoną z 1130 roku stanowi nowy etap sztuki krucjatowej.czasie procesji w Palmową Niedzielę. Najwspanialszym projektem lat czterdziestych XII wieku była oczywiście przebudowa kościoła Świętego Grobu. Na początku lat czterdziestych XII wieku. Melisanda. jak już wspomniano w rozdziale 6. wykształcony w Bizancjum "krzyżowiec"-artysta. Król nie oszczędzał tu pieniędzy. który podpisał obraz Deesis). Wilhelm z Tyru. następnie kler i pielgrzymi udawali się do coenaculum*. że Melisanda zamówiła dla swej młodszej siostry Yvette budowę klasztoru świętego Łazarza w Betanii. ttum. przynajmniej przed 1152 rokiem. Wykończenie psałterza jest odzwierciedlę niem gustu krzyżowców. Królowa Melisanda zajmowała w historii państw frankijskich od 1131 roku do 1161 bardzo ważną pozycję. znajdujący się obecnie w Barletcie. powstał prawdopodobnie w Jerozolimie około roku 1138. Melisanda musiała się też walnie przyczynie do wielu innych większych prac: jednym z najwcześniejszych finansowanych * Miejsce spożycia Ostatniej Wieczerzy (przyp. słynny historyk państw frankijskich. wraz z pisarzem pochodzącym z północnej Francji. mówi nam. okładki książki przygotował "krzyżowiec" w kości słoniowej. pracował nad kalendarium i tekstem łacińskiego psałterza. żelaznych krat dookoła skały w jego wnętrzu. Manuskrypt jest najważniejszym zachowanym dziełem z XII wieku. Lata czterdzieste XII wieku były szczególnie istotne dla patronatu sprawowanego przez królową i dla sztuki krucjatowej w ogóle. Zespół czterech ilustratorów (w tym Bazyli. Przynajmniej siedem osób współpracowało od początku 1135 roku przy wykonaniu tego wykwintnego manuskryptu. rezydencja królewska została przeniesiona do Świątyni Salomona w południowej części cytadeli. wzniesionego w miejscu grobu Łazarza. w której wyraźnie łączą się wpływy Wschodu i Zachodu. miała też duży wpływy na politykę i sztukę. W1144 roku meczet Kopuła na Skale został poświęcony jako kościół Templum Domini. stanowiła uosobienie nowej wschodniej perspektywy. dla których Bizancjum było pod względem artystycznym synonimem arystokratycznego stylu. pochodzącym ze skryptorium Świętego Grobu. Kronikarze poświęcają temu kościołowi . żoną króla Fulka i matką dwóch królów: Baldwina III i Amalryka.

lecz chowano tutaj inne kobiety z rodzin królewskich. Plan architektoniczny i zdobniczy Świętego Grobu był bogaty i zróżnicowany. już nieistniejąca. w czym widać wyraźne wpływy sztuki włoskiej. Góry Kalwarii i Więzienia Chrystusa. Melisanda.tak by scalić istniejącą już rotundę w pojedynczy budynek z dwiema kopułami. Ten niezrównany projekt krucjatowy daje wspaniałe świadectwo przenikania się sztuki Wschodu i Zachodu. krużgankiem i promieniście rozmieszczonymi kaplicami . Nad lewymi drzwiami przedstawiono serię scen z życia Chrystusa. czyli cytadeli w JeGrób Najświętszej Maryi Panny w Dolinie Jozafata w Jerozolimie. W tym celu przedstawiono plan kościoła przy zachodniej drodze pielgrzyma. po ceremoniach koronacyjnych. krótko po powrocie do Europy przywódców nieszczęsnej drugiej krucjaty. ze skrzyżowaniem nawy i transeptu. Mozaika Anastazego we wschodniej apsydzie. jaką odgrywała w przebudowie kościoła Świętego Grobu. Grób Maryi był oczywiście pusty z powodu Wniebowzięcia. chórem. Całe wnętrze kościoła i kaplice Kalwarii zostały przyozdobione wieloma mozaikami. katedrze patriarchalnej i państwowemu kościołowi katolickiego królestwa . Panegiryczny portret pióra Wilhelma z Tym potwierdz. Program był imponujący. dzwonnicą i wspaniałym nowym głównym wejściem południowym. Nad prawymi drzwiami spiralne nadproże odwoływało się do arbor vitae. pięćdziesiąt lat po zdobyciu Jerozolimy przez krzyżowców. jak i niefiguratywne kapitele. zarówno . straciła swe wpływy po przejęciu władzy siłą przez Baldwina III w 1152 roku. z którym możemy ją łączyć w późniejszym okresie. to jej wspaniały grobowiec.figuratywne.projekt najprawdopodobniej został w pełni ukończony po latach pięćdziesiątych XII wieku kościół krzyżowców określił wysoki standard dla przyszłych planów budowli w Betlejem i Nazarecie. Jak zo-: baczymy w rozdziale 8 święte miejsca przebudowano na planie ujednoliconego kompleksu architektonicznego. koncentrującego się dookoła edy-kulum Świętego Grobu. które zostały przeniesione z Betlejem do Jerozolimy. została przynajmniej utrwalona na pieczęci patriarchy Amalryka z Nesle (1157-1180). Jedyny projekt. nawiązujących do świętych miejsc znajdujących się w samej Jerozolimie i dookoła niej. obok wejścia do Grobu Najświętszej Maryi Panny. Został poświęcony 15 lipca 1149 roku.znacząco mało uwagi. z których do naszych czasów przetrwał tylko jeden wizerunek Chrystusa. Fasadę południowej nawy poprzecznej przyozdobiono mozaikowym wyobrażeniem noli Me tangere i pięknie wyrzeźbionymi nadprożami.pielgrzymkowemu. Plan przebudowy kościoła bizantyjskiego wypracowano z pewnością we wczesnych latach trzydziestych XII wieku. Wewnątrz i na zewnątrz zrealizowano większe programy zdobnicze . pod którym na znajdującym się wyżej tympanonie mógł wisieć obraz Ukrzyżowania.a że Melisanda była wpływową kobietą. główne prace wykonano w latach czterdziestych. został przebudowany i ozdobiony w pierwszej połowie XII wieku. niezależnie od roli. umiejscowiony w Dolinie Jozafata. Baldwin III rozpoczął swe panowanie od wprowadzenia w obieg nowych królewskich monet z wizerunkiem wieży Dawida. Jako kulminacja długiego procesu zdobienia najważniejszego świętego miejsca .

co upodabniało go do wielu kościołów francuskich. Potem nastąpiło wielkie zwycięstwo wojskowe w 1153 roku. podbicie Askalonu. Najważniejsze zamówięnie artystyczne Amalryka było także ważnym aktem politycznego rzemiosła i dyplomacji kościelnej. Mając to na uwadze. W rzeczywistości większość kościołów katolickich budowano w szczególnym lewantyrisko-romańskim stylu. była królewski} rezydencją w Jerozolimie. przedstawiające bizantyjską rotundę Anastazego w kościele Świętego Grobu. 178). W tym kościele widać wyraźne bezpośrednie związki architektoniczne z katedrą w Sens (patrz s. V Baldwin III nie wsławił się mecenatem artystycznym. jak i przybywające z pielgrzymką. W okresie względnej prosperity i stabilizacji wznoszono kościoły pod wezwaniem świętego Jana Baptysty w Ramli. w przeciwieństwie do swego młodszego brata Amalryka. wprowadził mo nety nowego typu. przedstawiona wewnątrz ozdobionego paciorkowym ornamentem koła. rozolimie. który pozostawał od 1099 roku w rękach Fatymidów. pozostających w stałym obiegu: króla Baldwina III. Tymczasem dwa zakony rycerskie: templariusze i joannici. Amalryk starał się zawrzeć nowe przymierze z Bizancjum przeciwko Fatymidom w Egipcie. Gazie i Sebastei. z wielkimi ostrołukami. Przygotowano dla niej wspaniały grób komorowy leżący za widocznym na zdjęciu wejściem. który ozdobiono na fasadzie kapitelami z wizerunkami postaci ludzkich i zwierzęcych. Królowa Melisanda była najważniejszą z nich. Wieża Dawida. W niej . W latach 1167'-1169 rokiem Amalryk dołączył do cesarza Manuela Komnena i biskupa Rafała 161 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 Po lewej: Rewers jednego z pierwszych królewskich groszy. w której mieścił się grób świętego Jana. Krótko po dojściu do władzy w 1163 roku. dwudzieścia stopni w dół po prawej stronie.miejscowe. gdzie udało mu się przejąć władzę od matki. była pierwszym większym katolickim kościołem na Wschodzie. zaczynały odgrywać większą rolę w obronie państw frankijskich. Kazał zaprojektować swoje insygnia według bizantyjskich wzorów i poślubił bizantyjską księżniczkę Marię w 1167 roku. płaskimi dachami i często zwieńczonych kopułą. Katedra w Sebastei.

przedstawionych na fresku. wybrał motyw architektoniczny. godnego tronu biskupa. podkreślające bizantyjski rodowód kościoła Świętego Grobu. zachowane jedynie we Ifragmentach. Efraim. Najpewniej zespołowi wykonawców przewodził grecki prawosławny mnich i autor mozaik. Na wewnętrznej ścianie zachodniej znajdował się wielki obraz przedstawiający Drzewo Jessego. Napis •łaciński wychwalał króla Amalryka jako "wielkodusznego przyjaciela.wszystko w bizantyjskim stylu ikonograficznym . Wenecki artysta imieniem Zań. ponieważ wzięło w nim udział wielu artystów. l z Betlejem w finansowaniu całkowitej przebudo-| wy wnętrza w kościele Narodzenia Pańskiego. który zmienił wzór w latach sześćdziesiątych XII l wieku. Tak więc w wielkim przedsięwzięciu wykonywania ogromnych malunków w jednym z najświętszych miejscach chrześcijaństwa brały udział . który skończył swą pracę w 1169 roku. Dwujęzyczne inskrypcje. towarzysza honoru i wro-a niepobożności". co znaczy Jan. przedstawicieli różnych kultur. w nawach poprzecznych i w grocie. na skalę wnętrza kościoła Świętego Grobu. upamiętniają zamówienie. podobnie jak jego brat Baldwin III. Amalryk. Między oknami klerestorium kroczące anioły posuwały się w stronę apsydy. cesarza Manuela jako "wieldusznego donatora i pobożnego władcę" i Raajako "wielkodusznego . był Syryjczykiem z Kościoła ortodoksyjnego. autor mozaiki z aniołami w nawie. Mozaiki ukazujące Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Wyjątkowy projekt mozaik i fresków w Betlejem był projektem wspólnym. poniżej wizerunku soborów przedstawiono portrety popiersi przodków Chrystusa. Ten typ monet byt l w obiegu popularny do XIII wieku. Na kolumnach nawy w dolnej części dodatek do namalowanych uprzednio obrazów tworzyły nadto nabożne wizerunki świętych Wschodu i Zachodu. Bazyli. po l kinie i w grece.zostały umieszczone w apsydzie. do oddania mu władzy w królestwie. W głębi nawy głównej znajdowały się przedstawienia siedmiu soborów Kościoła (ściana południowa) i sześciu soborów (ściana północna). 162 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 Ów projekt stanowił kamień milowy w rozwoju sztuki krucjatowej. artyści i cele zdołały połączyć tradycje prawosławne i krucjatowe i osiągnąć wspaniałe re-Izultaty artystyczne. na południowej ścianie bemy I (sanktuarium) kościoła. w którym patro-Inat. przepyszne sceny z życia Chrystusa i Narodzenia Pańskiego . królową Melisandę..Baldwin zmusił w 1152 roku swą matkę.." W greckiej wersji wymieniono trzech icenasów i podano imię Efraima jako twórcy lozaiki. pracował najprawdopodobniej w południowej nawie poprzecznej. Po prawej: Rewers na groszu z okresu panowania Amalryka. Projekt był olbrzymi. w tym wypadku jest to l wnętrze rotundy Anastazego.

' nak wewnątrz.wielokulturowe zespoły artystów. nawet daleko na północy w Krak des Chevaliers .lecz żadnego TwiciZcfiYegc-1 TTfóTwkamL. w którym miało miejsce Wcielenie. że najważniejsze późniejsze projekty artystyczne.' go na tronie z aniołami. jest zatem całkiem podobne jak w przypadku Psałterza Meli-sandy. Najważniejszym przedsięwzięciem z lat siedemdziesiątych był projekt. język łaciński jako tekst przy przedstawieniu siódmego soboru i sama idea inskrypcji pozwalającej zidentyfikować mecenasów i artystów .w Abu Dżausz. pracujące wspólnie pod połączonym fran-kijskobizantyjskim mecenatem. gdzie do edykulum nad grotą Zwiastowania dodano szereg godnych uwagi wie-lobocznych kapiteli. jak i architektonicznej.siaJau. iż wykonawcy tego projektu byli krzyżowcami. któremu patronował arcybiskup Nazaretu. pod wpływem miej sco-wych tradycji chrześcijańskich. w kaplicy przy bramie w Damaszku. dotyczyły rzeźby. język grecki większości tekstów soborowych łączy się z prawosławną. Najbardziej twórczy zestaw rzeźb znajdujemy jed. klińce sklepienia (łuki kamienne) ze znakami zodiaku i sylwetki apostołów i proroków po obu stronach wejścia. dwujęzyczne inskrypcje. to znaczy f rankij skimi osadnikami urodzonymi na Wschodzie. zgodnie z tradycją. Dokonano wtedy wystroju wnętrz w budynkach klasztornych wewnątrz i dookoła Świątyni Salomona. płaskorzeźba z kapitelu kościoła Zwiastowania w Nazarecie. podejmowane w państwach frankijskich przei trpct^Kierri ^feKiłsiisstj TM 11&? v$ai*. spójny i niezwykle cenny rezultat. zatem za. przygotowanymi do fachu przez mistrzów francuskich. Kościół Zwiastowania to jedyny kościół katolicki. w którym znajdujemy komplet rzeźb na portalu w dwunastowiecznym stylu francuskim: tympanon przedstawiający Chrystusa Wcielone. większe.Domem Najświętszej Maryi Panny. Znajdujemy mozaiki z widocznymi silnymi wpływami bizantyjskimi.wszystko dało bardzo bogaty. Praca w Betlejem z pewnością zaispirowała wiele innych projektów dekoracyjnych dotyczących fresków . rzeźby muzułmańskiej. prą-.ą-ce. wykonywane przez wielu artystów wywodzących się z różnych tradycji. Nadto. Dzięki takiej decy-| zji kościół w Nazarecie w oczywisty sposób naPiotr wskrzeszający wdowę Tabitę w Jafie. Rzeźba figuratywna w Nazarecie. ku czci Maryi Panny. swobodnym stylu w miej scowym kamieniu. najprawdopodobniej . Jest. Pomysł przyozdobienia świętego miejsca Nazaretu najpierw monumentalnymi rzeźbami był j śmiałalidea4 ijeżeli pamiętamy. obejmujący przebudowę i ozdobienie kościoła Zwiastowania za świętym miejscem . w Betanii. figuratywnymi rzeźbami we wczesnych latach siedemdziesiątych XII wieku. że rzeźby bez wąt-j pienia miały być malowane. cującymi w dynamicznym. Połączenie elementów wschodnich i zachodnich w stylu i ikonografii. Joannici ozdobili kaplicę w swym zamku w Belvoir wspaniałymi. Na nich przedstawiono sceny z opowieści z życia apostołów. Jest bardzo prawdopodobne. prostokątne kapitele pojawiają się przy filarach kościoła bezpośrednio podtrzymując świątynię. syryjską treścią.takimi jak Drzewo Jes-sego. wszystko to połączone z elementami krucjatowymi . którzy ufundowali kościół w Nazarecie. a templariusze opłacili wielkie i ważne przedsięwzięcie w okolicy Świątyni w Jerozolimie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. lecz pojawia się tutaj w o wiele większej skali.

(po prawej) Franciszkanie doświadczający cudu. Malowidła w tej kaplicy są bardzo podobne w stylu do Biblii Arsenalskiej. figuracji dwunastowiecznej sztuki krucjatowej -poza tym lewantyńsko-romariskiej odzwierciedla się wpływ gotycki. gdzie w koń- Pochodząca z połowy XIII wieku kaplica świętego Franciszka w Kalenderhane Camii." . Inni pracowali nad projektem przebudowania i ozdobienia coenaculum. (po lewej) Rekonstrukcja znajdujących się w niej malowideł.oraz architektury. Król Baldwin IV odważnie próbował poradzić sobie z Saladynem.pochodząca z lat siedemdziesiątych XII wieku. aby jego kościół i święte miejsce odróżniało się od Betlejem i Jerozolimy. lecz w 1185 roku zachorował na trąd. była największym zamówieniem tego typu dla jednego z najświętych miejsc i jest jedną z najlepszych ówczesnych prac. Jego wizyta bez wątpienia przyczyniła się do spopularyzowania kultu Franciszka w Lewancie. Stambuł. kronikarz muzułmański Imad ad-Din zapisał: "Jerozolima została oczyszczona z nieczystości po przeklętych Frankach. w przeciwieństwie do projektów. miejsca Ostatniej Wieczerzy w kościele Najświętszej Maryi Panny na Górze Syjon. Łaciński Wschód i sztuka krucjatowa ucierpiały ogromnie od Saladyna. To ważne miejsce jest jednym z ostatnich projektów krucjatowych podjętych przed upadkiem Jerozolimy i jednym z nielicznych. Jego następca Baldwin V umarł w wieku 8 lat. jakie można gdziekolwiek znaleźć. Po straszliwej klęsce poniesionej pod Hitti-nem 4 lipca 1187 roku osadnicy frankijscy utracili Jerozolimę 2 października 1187. lecz także z powodu zniszczeń i rozproszenia. Przed śmiercią sprawował władzę przez niecałe dwa lata. Kiedy zdobyto Jerozolimę.zarówno miniaturowego. Po śmierci króla Amalryka w 1174 roku państwa frankijskie zaczęły się szybko chylić ku upadkowi. Uprzednio najważniejsze dokonania w sztuce krucjatowej dotyczyły malarstwa . Święty Franciszek udal się do Egiptu w 1219 roku. w których widoczne były silniejsze wpływy bizantyj skie. że arcybiskup Nazaretu zdecydował się na tę rzeźbę. nie tylko za sprawą utraty terytorium i surowców. jak i monumentalnego . Jednakże w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nowym ważnym środkiem przekazu stała się rzeźba figuratywna. jak w Jerozolimie i w Betlejem. brał szczególnego charakteru. Jest oczywiste. Ostatecznie ten wybór wyznaczył nowy poziom dojrzałości i rozwoju w zakresie artystycznej działalności krucjatowej: połączenie wyraźnie zachodnich środków z wpływami wschodniej stylistyki i elementów ikonograficznych na rzecz projektu specjalnie dostosowanego do danego miejsca świętego. Rzeźbiarze z pracowni templariuszy przygotowali dla chłopca--króla w latach 1186-1187 najwspanialszy ze wszystkich królewskich grobowców. aby spotkać się z sułtanem.

Święte miejsca po trzeciej krucjacie pozostały w rękach muzułmańskich. króla i patriarchy dołączyli kupcy i żołnierze z miast handlowych i portów na wybrzeżu. odnowiła królestwo łacińskie. dlatego papież Innocenty III w 1202 roku wysłał na Wschód kolejną krucjatę. kościelną i handlową żywotność i stabilność. w których powstawała. zdobyty w 1191 roku przez króla Anglii Ryszarda I. Dalej podtrzymywano religijną funkcję sztuki krucjatowej dla użytku liturgicznego i nabożnego. Wszyscy wielcy mecenasi sztuki przenieśli się: patriarcha Jerozolimy. odmienne od wszystkiego. należało odtworzyć ich polityczną. Nikłe więzi łączyły jeszcze oczywiście ówczesną sztukę z jej formami dwunastowiecznymi. obejmując mniej arystokratów i kleru. co pochodziło z Jerozolimy czy Zachodu. gdyż nie można już było dłużej skupiać się na świętych miejscach w głębi lądu. że unikatowe cechy tego artysty można wytłumaczyć w kontekście Antiochii. W większym stopniu staje się ona częścią handlowej i artystycznej "lingua franca" świata śródziemnomorskiego XIII wieku. obecnie w San Danieli del Friuli. Monumentalna Biblia. lecz jej warunki i kontekst całkowicie się zmieniły. ormiańskie. Jest to scena z Zielonych Świątek. Korzenie bliskowschodnie. a nawet syryjskie. lecz pojawiły się cele niereligijne. szczególnie Ziemi Świętej. i dwunastoma apostołami. Miejsca. Trzecia krucjata. Sztuka krucjatowa trwała po 1187 roku. szczególnie po odbiciu Akry w 1191 roku. Znajdujący się obecnie w Neapolu mszał został najprawdopodobniej wykonany przez artystę pochodzącego z południowych Włoch. były całkowicie odmienne: głównymi ośrodkami sztuki zostały teraz porty w Akrze i Tyrze. w kaplicy joannitów w zamku Margat. którzy siedzą na dwóch ławach otrzymując Ducha Świętego na języczkach ognia.Aby osiedla frankijskie mogły nadal istnieć. jest możliwe. zwróciła się . Mecenat rozrósł się. a nowym ważnym elementem na Bliskim Wschodzie stał się Cypr. przestają być szczególną cechą sztuki krucjatowej. prawdopodobnie zakrystii. szpitalnicy i templariusze znaleźli się w Akrze. pracującego w Akrze w tradycji skryptorium kościoła Świętego Grobu. a więcej mieszczan: do Dwóch apostołów namalowanych około 1200 roku na sklepieniu pomieszczenia północno-wschodniego. Przedstawieni tutaj dwaj apostołowie są przykładami standardowych bizantyjskich wzorów w stylistyce i ikonografii. Jak wiadomo. zdradza w serii ozdobnych inicjałów silne i charakterystyczne wpływy stylistyczne i ikonograficzne bizantyjskie. W skryp-toriach w Akrze i najprawdopodobniej w Antiochii wiatach dziewięćdziesiątych XII wieku powstawały manuskrypty. przynajmniej częściowo. Mimo braku porównywalnych przykładów z tego okresu. Naj świętych miejsc nie udało się jednak odzyskać. świeckie. a król nie musiał już dłużej koniecznie rezydować w Królestwie: czasami mieszkał na Cyprze.

lecz jeden większy cykl fresków. ponieważ ukazują. 1250 rok. w tym niewielkie rzeźby figuratywne.finansowały członkom swych zgromadzeń sztukę figura-tywną. wykonane w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku. są ważne. Montfort był jednym z pierwszych odkopanych zamków krucjatowych. głównie relikwiarze i inne prace złotnicze. co częściowo zrekompensowało przerwę w napływie pamiątek krucjatowych z Jerozolimy po 1187 roku. znajdujące się na wspornikach wielkiego przedsionka. wsławiło się budową wielu zamków.szczególnie joannici . kierowana przez Andrzeja II z Węgier i Leopolda VI z Austrii. które przetrwały do naszych czasów. na miejscu znaleziono wiele przedmiotów. Duży okrągły kościół. Nawet gdy w królestwie łacińskim po rozej-mach między Frankami a muzułmanami zapanował chwilowy pokój. Po 1204 roku wiele ekspedycji wyruszyło na pomoc Ziemi Świętej. Malowidła w Kraku i kaplicy zamku Margat. Mimo okupu zapłaconego przez Ludwika IX w latach czterdziestych XIII wieku za relikwie Korony Cierniowej.ona w stronę Konstantynopola i tak powstała trzecia enklawa łacińska na Bliskim Wschodzie po 1204 roku. przedstawiający wizerunki świętego Franciszka. to trzy pięknie wyrzeźbione głowy w stylu gotyckim. że w cesarstwie łacińskim przed jego upadkiem rozwijało się prosperujące rzemiosło snycerskie. istnieje jednak mało dowodów świadczących. Joan-nici powiększyli i ufortyfikowali swój wielki zamek Krak des Chevaliers. Dalej na południe templariusze zbudowali Chastel Pelerin w zimie 1217-1218 roku. prawdopodobnie wkrótce po trzęsieniu ziemi w 1202 roku: w tym czasie powstał pełen układ zewnętrznych wież i ścian. teraz zrujnowany. Z nich. jest jednym z najbardziej charakterystycznych architektonicznych składników tego zamku. który w międzyczasie został dwukrotnie ekskomunikowany. Głównej kaplicy dobudowano wówczas nowe południowe wejście. Cesarstwo łacińskie. Pozostaje otwartą kwestią. potrzeba budowania silnych zamków ciągle była głównym priorytetem. o ironio. tylko Fryderykowi II. datowany na ok. czy iluminowano wtedy manuskrypty i czy malowano ikony. lecz jedyne dekoracje figuratywne. a w kaplicy zewnętrznej w północnej części zamku namalowano fresk Ofiarowania w Świątyni. Zamek Montfort. pod koniec lat dwudziestych XIII wieku. Po splądrowaniu Konstantynopola czwarta krucjata zdobyła wielkie łupy. zbudowany na wzgórzach na północny-zachód od Akry w czasach krucjaty Fryderyka II. obejmujące Konstan- 166 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 tynopol i frankijską Grecję. lecz niewiele rzeźb czy malowideł kościelnych przetrwało do naszych czasów. stał się ostatecznie siedzibą zakonu krzyżackiego. udało się . wielkie rzeźby ornamentowe na wypukłościach sklepień i fragmenty szkła z okien witrażowych. zachował się w kaplicy Kalenderha-ne Cami w Konstantynopolu. Zostały one odesłane do Europy. że zakony rycerskie . Siły roboczej dostarczyła ekspedycja krucjatowa.

Poniżej. Nadal oczywiście iluminowano manuskrypty. iii 169 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 i w Westminsterze. Betlejem. Powstał wtedy Psałterz Riccardiana i sakramentarzyk. Święty Ludwik w czasie oblężenia Damietty w Egipcie w 1249 roku. po prawej: W czasie wyprawy Ludwika w pieśniach krucjatowych. nie dzięki podbojowi. pozbawiając poetę wsparcia finansowego. herb Ludwika. Wykonano także Pontyfikał z Apamei. Mimo znanej pobożności Ludwika ilustrator nie przedstawił żadnego krzyża. znalazło się więcej wątków politycznych. Ta ilustracja pochodzi z południowofrancuskiej opowieści o krzyżowcach zatytułowanej Pasazia et auxilia terre sancte. lecz dyplomacji. 1280. Jest to ostatni znany pochówek krzyżowca w tym świętym miejscu. znajduje się zaraz za głównym wejściem do kościoła Świętego Grobu. wrogowie wznowili działania. obecnie w posiadaniu British Library w Londynie. W sierpniu 1244 roku . lecz nie zawierał on żadnych przedstawień figuratywnych. która tworzy najdłuższy rozdział rodzimej wersji Chronologia magna Pawła z Wenecji (początek XIV wieku). Ważne relikwie. wykonanym w chrześcijańskiej Akrze na wybrzeżu palestyńskim. ponieważ najszlachetniejsi i najszczodrzejści patroni pojechali wraz z królem do Palestyny. Poniżej. ok. Cały czas można w nich było znaleźć potoczne tematy: poeta ciągle rozpaczał. przypuszczalnie w stosownych relikwiarzach wykonanych w królestwie łacińskim. przedstawiony w iluminowanym manuskrypcie.odzyskać święte miejsca. szczególnie autorstwa paryskiego poety Rutebeufa. Grobowiec Filipa z Aubigny został ozdobiony napisami i udekorowany w 1236 roku. swego rodzaju histońi świata. paf |^ii!ćr cn U tarę Ccftine* «6r muot. że w Jerozolimie. możliwe.1 un qui anuerenr m Po lewej: Rozwój rycerstwa. scena jest zdominowana przez wizerunki kwiatu lilii. Po zerwaniu rozejmu z 1229 roku. po lewej Piotr Pustelnik. W lutym 1229 roku podpisał z sułtanem Al-Kamilem traktat. Lyddzie i Nazarecie. w wyniku którego chrześcijanie mogli ponownie zajmować święte miejsca w Jerozolimie. Znamy bardzo mało ważnych dzieł sztuki krucjatowej łączących się z Królestwem łacińskim a powstałych od lat dwudziestych do początku czterdziestych XIII wieku. dotarły z Ziemi Świętej do Anglii w latach trzydziestych i czterdziestych XIII wieku i obecnie znajdują się w Bromholm i'tu<k> jtbCtatnntf cwfdła* itrowi fet* * ftrt-fmi 4tor er 'f&tt Oftttetll. lecz w wyniku porozumienia nie pozwolono widocznie na budowę jakichkolwiek nowych budynków czy na inne przejawy aktywności artystycznej.

Małgorzaty. która towarzyszyła mu w wyprawie i wykupiła z więzienia w Egipcie. Widocznie to Ludwik tchnął nowe życie w malowidła krucjatowe w Akrze. wykonaną przez artystę krucjatowego. Obecność króla dała Królestwu nowy impuls artystyczny i polityczny. przybył do Królestwa łacińskiego. Wykazują one bliskie podobieństwa stylistyki i obrazowania. Cezarei i Jafie.Mszale Perugia. patronki krzyżaków. W obliczu takiej klęski król Ludwik IX przybył z pomocą Ziemi Świętej w 1248 roku. .chorez-mijscy Turcy zdobyli i splądrowali Jerozolimę. zobaczymy. Pojawienie się malarstwa ikonograficznego jako ważnego nowego środka w sztuce krucjatowej jest najlepiej widoczne w latach 1250-1291. Król manifestował swą wyjątkową pobożność W czasie symbolicznej wizyty w świętym Nazarecie w 1251 roku. 1400 roku. Kiedy nie powiódł się jego atak na Egipt. Siwy. brodaty krzyżak jest przedstawiony wśród wiernych (w głębi po prawej). Kiedy zamkniemy figurkę Matki Bożej. Dwa większe manuskrypty powstałe w cza-sie pobytu Ludwika IX w Akrze ponownie okreś-iły. Podobne wysoce symboliczne Schreinmadonnas byty 'harakterystyczne dla sztuki czternastowiecznych Prus. W tym czasie przebudował fortyfikacje w Akrze. miejsca wykonania. Ta rzeźba wchodzi z ok. Biblia Arsenalska była wyborem fragmentów ze Starego Testamen-tu. który połączono z królewskim programem deko-racji frontyspisów. gdzie rezydował przez cztery lata. Co więcej w kalendarium mszału znajdujemy wpis upamiętniający Dedica-tio Eccksie Acconensis 12 lipca. Podczas gdy ikony malowane dla frankijskich mecenasów istniały już w XII wieku. co jasno wskazuje. Ze wszystkich malowideł krucjatowych w tych przypadkach najtrudniej określić wykształcenie artystów. Po otwarciu ujrzymy w jej wnętrzu figurę Boga rzymającego krucyfiks. Styl Biblii Ar-senalskiej jest szczególną mieszanką gotyckich motywów ornamentowych witraży oraz formy pozostającej pod wpływem bizantyjskim. prawie wszystkie w klasztorze świętej Katarzyny na górze Synaj. Jest on ważnym dziełem ponieważ jego styl wykazuje podobieństwo do Biblii Arse-nalskiej i można go blisko porównać do ikon zachowanych w klasztorze świętej Katarzyny na górze Synaj: zestawmy choćby wizerunek Ukrzyżowania z manuskryptu z Ukrzyżowaniem z Synaju. jak mają wyglądać malowidła krucjatowe w drugiej połowie XIII wieku. Te same wyraźne francusko-włoskie cechy formalne z silnym wpływem bizantyjskim znaleźć możemy w drugim manuskrypcie z Akry . Dekoracje naszej Biblii są bardzo podobne do wykonanych w Konstantynopolu fresków świętego Franciszka. najprawdopodobniej jako porównania do nieustraszonej żony Ludwika IX. przetłumaczonych na język starofrancuski. znajdujących się pod władzą krzyżaków. a Dzieciątko stoi jej na kolanach. większa ich liczba przetrwała z drugiej połowy XIII wieku. Potem z najświętych miejsc dla chrześcijan zostały Otwarte jedynie Betlejem i Nazaret. Zbudował też nowy zamek w Sydonie. W miniaturach widać wpływ paryskiej szkoły iluminatorskiej Sainte-Chapel-le. że rękopis ten napisał i ozdobił artysta-krzy-żowiec z Akry około 1250 roku. wykształconego w tradycji franko-włoskiej. Miniatury upamiętniały ideały władzy królew-skiej w Ziemi Świętej i sławiły ważne kobiety ze Starego Testamentu. przez co ponownie stwierdził. że te miejsca odgrywają ośrodkową rolę w europejskim chrześcijaństwie. że trzyma s lewej ręce jabłko. •fos rycerzy teutońskich (krzyżaków).

ukazuje w środkowym wewnętrznym obrazie siedzącą na tronie Matkę Bożą z Dzieciątkiem. a Anastazym z drugiej. który jest prawdopodobnie ostatnim zachowanym manuskryptem. obydwa naśladują bardziej kosztowne metalowe pokrycia. łączy ona elementy frankijskie i bizantyjskie. Francuskiemu malarzowi. nadano miano "mistrza joannity" ponieważ wśród jego patronów był też wpływowy członek zakonu św. W ikonografii i stylistyce widać silne wpływy bizantyjskie. które urzeczywistnia się w głównych scenach przedstawiających Zwiastowanie INarodzenie Pańskie. Takim przykładem jest podwójna ikona z wizerunkiem Ukrzyżowania z jednej strony. mecenasów i funkcje owych ikon. prawdopodobnie cesarza Fryderyka II. której ojciec wstąpił do klasztoru w Dolinie Kasisza biorąc ją ze sobą. Prawdopodobnie wykonana przez artystę wykształconego w stylu weneckim. Być może jest to dzieło malarza sycylijskiego. Ikona jest godna uwagi z powodu swej wypuklej gipsowej dekoracji i malowanych wzorów na ramie. co połączono z niezwykłymi przedstawieniami czterech scen z życia Chrystusa. pracującemu w Akrze w czysto paryskim stylu gotyckim w ostatnim dziesięcioleciu istnienia Królestwa łacińskiego. rami Biblii Arsenalskiej.Pochodząca z polowy XIII wieku ikona świętej Mariny z Trypolisu. Izajasz i Habakuk przepowiadają nadejście Chrystusa. Styl w jaki oddano sceny z życia Chrystusa jest wyraźnie bardzo blisko związany z miniatuPoczątkowe (B)eatus vir z Psałterza Riccardiana. wykonane na zamówienie niemieckiego mecenasa. Jana. wykonanym w Jerozolimie przed jej upadkiem w 1244 roku. w wewnętrznej części dwóch skrzydeł. Przedstawienie Najświętszej Maryi Panny i Dzieciątka na tryptyku tworzy punkt odniesienia dla jednego z największych problemów sztuki krucjatowej po roku 1250. przedstawiony w manuskrypcie francuskiego przekładu Kroniki Wilhelma z Tyru. Jednak stanowią też jedno z najwybitniejszych dzieł krucjatowych tego okresu. podczas gdy siedząca na tronie Matka Boża z Dzieciątkiem została wykonana przez malarza krucjatowego w stylu trzynastowiecznego malarstwa włoskiego pod wpływem ikon bizantyjskich. obrazującymi radości i smutki Najświętszej Maryi Panny. a wyrazisty styl z silnymi skłonnościami do linearności jest bliski modelowi bizantyjskiemu. Święta Marina z Syrii była żyjącą w V wieku dziewicą. Jak . ładnie zaprojektowanymi tekstami łacińskimi. Tryptyk również znajdujący się obecnie w klasztorze świętej Katarzyny. Na niektórych ikonach krucjatowych znać rękę kilku malarzy. Pierwszy atak krzyżowców na Antiochię. strzeżoną przez anioły. Napisy są dużymi.

ormiańską. mogą rzucić ważne światło na ówczesne wydarzenia na Cyprze. przypisuje się pocho. szczególne okoliczności artystyczne i mecenat nie mogą być zidentyfikowane? Naj. lecz wyraźnie nie bizantyjskiego pochodzenia. z której wywodził się kult świętej Mariny.różnorodność malarstwa krucjatowego pozostaje w związku ze sztuką bizantyjską (konstantynopolitańską i prowincjonalną). Gdzie powstała. że ikona powstała w okolicy. obecnie znajdujące się w klasztorze świętej Katarzyny. Po powrocie Ludwika IX do Francji w 1254 roku. D/ieki temu okazało się. Natomiast Madonnę Puszkina w Moskwie określa się jako przykład Maniera Greca i najprawdopodobniej po. jest najprawdopodobniej przyJeden z pary trzynastowiecznych srebrnych świeczników z kościoła Narodzenia Pańskiego. takie jak rozmaite przedstawienia Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem w stylu hodegetńa*. tego ośrodka ikonografii). obecnie w National Galle. Na tle tych znanych przykładów z lat ju pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIII wieku. obecnie w National Galle-ry of Art w Waszyngtonie. wyobrażenia stojącej Madonny z Dzieciątkiem trzymanym na lewej ręce (przyp. Inne problematyczne ikony.ry w Waszyngtonie. tłum. mamy też i takie. teraz w British Museum). obecnie na Synaju) i rejonu Doliny Kadisza w pobliżu Trypolisu (święta Marina. włoską (Maniera Greca) i cypryjską (Maniera Cypńa) tego okresu oraz sztuką "lingua franca". "wskazująca drogę". że pochodzą one z dotąd niewyobrażalnie licznych źródeł. Są to najważniejsze przykłady rodzaju przedmiotów liturgicznych. którym przypisuje się pochodzenie z Lyddy (ikona świętego Jerzego. którego konkretne miejsce wykonania. kładem sztuki "linqua franca".dzenie z Konstantynopola i jest ona przykładem sztuki zasadniczo czysto bizantyj skiej. którym na podstawie stylistyki przypisuje się pochodzenie z Akry i tych.chodzi z Pizy. sugeruje. z jej mieszaniną składników artystycznych. kto oddala mnie od miejsca Świętych Narodzin w Betlejem".świętsza Maryja Panna i Dzieciątko na tryptyku są wyraźnie przykładem sztuki krucjatowej. chociaż niewiele z nich przetrwało. że w tych niebezpiecznych czasach działalność artystyczną kontynuowano w Akrze. które lokalizuje się na Synaju (z powodu specyficznej w latach 1250-1291 dla * Gr. to znaczy malarstwem z silnymi wpływami bizantyjskimi. z następującym ostrzeżeniem: "Niech będzie przeklęty ten. Refa-sy (ikona świętego Sergiusza. 174 . Frankowie w obliczu nieugiętych podbojów mameluckich stopniowo tracili swoją siłę. słynna Madonna Mellona. na południe od Trypolisu. Znaczące jest. Dzieło to pochodzi najprawdopodobniej z Akry. wykonaną z czarnej emalii. Obok ikon. które można było znaleźć we wszystkich większych kościołach w Lewancie.). Ten świecznik ma inskrypcję w języku łacińskim. Mimo tego trudnego problemu w studiach nad ikonami krucjatowymi dokonał się wielki postęp. podczas gdy Madonnie Kahna. dla kogo i w jakim celu? Porównanie z zachowanymi freskami w Mar Marina. teraz w Menil Collection w Houston). Betlejem.

osadnicy w coraz większym stopniu polegali na artystach przybyłych z Zachodu. Wszystkie te składniki wytworzyły szczególne wielokulturowe zjawisko regionalne. Odcięci od swych chrześcijańskich braci w głębi kraju. Jego styl był czystym francuskim stylem gotyckim z lat siedemdziesiątych XIII wieku. Orient łaciński przetrwał w wyraźnie zmienionych okolicznościach po 1291 roku. był iluminator rękopisów. bogactwa czy zróżnicowania nie dorównały jej wytwory powstające w tych bardziej prowincjonalnych warunkach. po roku 1250. szczególnie Akry. jednak nie była to sztuka kolonialna. który przybył z Paryża po 1276 roku i pracował w Akrze w ostatniej dekadzie przed jej upadkiem. Chociaż niektóre cechy tej sztuki . pozostała niedościgniona. Ostatnim dotąd zidentyfikowanym wielkim przedstawicielem sztuki krucjatowej. dla członków zakonu świętego Jana i innych. charakterystyczna dla osad na wybrzeżu Syrii i Palestyny. a właściwie po 1187. . Historii Powszechnej. lecz ponowne założenie w Akrze centrum malarstwa krucjatowego w latach 1250-1291 sprawio. Tworząc część "lingua franca" świata śródziemnomorskiego. a szczególnie łacińskiego Królestwa Jerozolimy. we frankijskiej Grecji i po roku 1309 na Rodos. że tak mało przykładów tej sztuki przetrwało. Po 1187 roku ciągle były widoczne silne wpływy bizantyjskie. które połączyły się z ważnymi składowymi zachodnioeuropejskimi. ów Mistrz Joan-nita stworzył wiele różnorodnych ilustrowanych ksiąg. Stojąc na czele wielkiej i twórczej pracowni. coraz bardziej odizolowani. lecz sztuka krucjatowa nie przetrwała. wszystkie w potocznej starofrancuszczyźnie. Podczas gdy sztuka krucjatowa XII wieku wywodziła swe funkcje i inspiracje bezpośrednio z religijnej i politycznej doniosłości świętych miejsc w Jerozolimie. którzy przeżyli oblężenie Akry. w większości świeckich. Lecz wielokulturowa. Później już nigdzie nie spotykamy ręki mistrza. że sztuka zmieniła się i odżyła. Pod względem jakości i ilości. z okazjonalnymi przejawami syryjskimi i ormiańskimi.i niektórzy artyści krucjatowi . część przeniosła się na Cypr. któremu wschodnia atmosfera przydała nowe aspekty w kolorystyce i ikonografii. W latach 1187-1250 sztuka krucjatowa rozwijała się w sposób wyraźnie mniej spójny niż wcześniej. szczególnie tradycjami włoską i francuską. Z tych osadników frankijskich. Na jego dorobek składają się ilustrowane kodeksy Historii Outre-mer Wilhelma z Tyru. Ostatni cykl jego manuskryptów pozostał nieukończony. W XII wieku rozwijały się wszelkie formy sztuki krucjatowej.Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 i że ostatecznie rozkwitła nowa świecka sztuka.wydawali się być czasami bardzo kolonialni. Można zastanawiać się czy nie zginął w czasie ostatniego oblężenia Akry w maju 1291 roku. aspekt pielgrzymkowy gwałtownie stracił na znaczeniu. kosmopolityczna sztuka krucjatowa. Kultura frankijska we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego przetrwała na lusignańskim Cyprze. lecz w wieku XIII najbardziej rozkwitły architektura i malarstwo. gdzie joannici i templariusze szybko założyli swe siedziby. W XIII wieku sztuka krucjatowa stała się sztuką doskonale prosperujących handlowych miast portowych. Limę de Cesar i nawet Lwre des Assises Jana Ibelina. Fakt. sztuka krucjatowa nie straciła swej tożsamości. Betlejem i Nazarecie.

przywiezionego z Małego Hermonu. wschodniej Galilei i pod Emessą (Hims). lecz w Nazarecie i innych miastach uczyniono zastrzeżenie. natomiast kaplicę zbudowano z pięknego białego wapienia. iż pojawiły się tam style zarazem spójne i wyróżniające się. podczas gdy nieco miększa. od stylu romańskiego do renesansu. drzwi. pochodzącego z okolicznych kamieniołomów. Jednakże właściwie cały marmur doskonałej jakości. tak jak przedtem Fatymidzi. większość budowli została zbudowana z lokalnego bazaltu. W średniowieczu kamień był tradycyjnym materiałem budowlanym w całym Lewancie. Kredy i wapnia używano także do produkcji wapna do zaprawy murarskiej oraz gipsu. Betlejem. więc chętnie wykorzystywano ją na narożniki. takich jak Betlejem. Gdy patrzymy na różnorodne podłoże kulturowe przybyszy i zróżnicowanie lokalnych kultur i tradycji architektonicznych. znana jako maliki (czyli "królewski") dawała się łatwo obrabiać. Istniejący kościół datowany jest na panowanie cesarza Justyniana I (527-565). Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 DENYS PRINGLE W budowlach osadników łacińskich w Lewan-cie i na Cyprze odbija się prawie pięć wieków rozwoju architektury. znana jako nań. 8. Wapień i piaskowiec były łatwo dostępne. występował wapień na wpół przeobrażony w marmur. która była wspaniała i złożona. bazalt znajdował się w Dżabal ad-Duruz (na południe od Damaszku). chociaż wapień drobnoziarnisty lepszej jakości mógł być czasami przywożony z miejsc odległych o kilka kilometrów. Kamieniołomy znajdowały się często w pobliżu wznoszonych budynków. Przynajmniej to dokonanie przetrwało do naszych czasów. które się do tego przyczyniły.jest świadectwem polityki mszczenia i zacierania śladów obecności frankijskiej na terytoriach zajętych przez muzułmanów. mogły być dostępne surowce z których wznoszono budowle. co pozwalało wykorzystywać go jako substytut tego ostatniego. z którego wykonano choćby grobowce królewskie w kościele Świętego Grobu czy niezwykłe rzeźby architektoniczne związane z obszarem Świątyni. najbardziej chyba uderzający jest fakt. Frankowie. była zwykle używana do wznoszenia murów. W niektórych rejonach. które w 1095 w Clermont ogłosił papi Urban H. Jednym z czynników. Jednak wspólnie krzyżowcy stworzyli sztukę. jakie napotkali oni na Wschodzie. Począwszy od 1130 roku na kolumnach malowano postacie wschodnich i . Po 1291 roku tolerowano chrześcijańskie święte miejsca. że wydaje się. przywiezionych w czasach rzymskich i bizantyjskich. wzięto z antycznych kolumn i sarkofagów. Krucjatom nie udało się ostatecznie zrealizo1 celów. ponownie wykorzystywali też marmurowe i granitowe trzony anPańskiego. okna i rzeźbione ozdoby. że "nie wolno położyć kamie-j nią na kamieniu dla odbudowy kościoła". Na przykład w zamku Belvoir w Galilei (1168-1187). znajdującego się około 15 kilometrów dalej. W Syrii i Palestynie twardsza odmiana wapienia.

znajdująca się w prawosławnym klasztorze w Chozibie. nie są zwieńczone wyniosłymi dachami w naszym stylu. W czasie . Chociaż czasami znamy mecenasów prac budowlanych. jak i w pobliskim Muzeum Islamu. zamków. kościołów. zarów-ni in situ. Do czasu podboju muzułmańskiego w VII wieku znaczną część lasów już wycięto. lecz niewiele takich przykładów przetrwało do dzisiaj. lecz mają dachy poziome i płaskie. Jafie i Cezarei. Chociaż drewno było c/ęsto używane na rusztowania przy budowie sklepień i łuków. Królestwo Jerozolimy. Inne podobne elementy można zobaczyć wykorzystane ponownie w meczetach Kairu. Niektóre budynki. skąd w 1184 roku biskupowi pozwolono brać belki do swojej katedry. balkony i schody używano kamienia.zachodnich świętych. rzadko wiemy coś o samych budowniczych. ochraniających skałę w Templum Domini. Jedna inskrypcja. Sydonie. chociaż przetrwało kilka krat wykonanych z kutego żelaza. jak i nawet okazjonalnie z inskrypcji. Zauważył: "Domy. zarówno z zapisu w dokumentach.. którzy odrestaurowali klasztor w 1179 roku jako chrześcijan syryjskich: byli to Ibrahim i jego bracia. Ormianami (ich znaki murarskie pojawiają się w kościele Zwiastowania w Nazarecie). a niektóre budynki miały elementy drewniane. dachy. a w latach sześćdziesiątych XII wieku pod wspólnym patronatem króla Amalryka i cesarza Manuela Komnena ściany kościola pokryto mozaikami. w słynnych lasach pinii z Aleppo czy limby pod Bejrutem. to na ogół na podłogi. nadaje architekturze "krucjatowej" Lewantu szczególny charakter. gdy odwiedził on Jerozolimę w 1172 roku. w językach greckim i arabskim. tycznych kolumn do umacniania budowli portowych i fortyfikacji w Akrze. To właśnie. W średniowieczu odpowiednie do budowy drewno można więc było znaleźć tylko w małych skupiskach leśnych: na przykład w lasach cedrowych w górach Libanu. synowie Musy z Dżifny. który wywarł wrażenie na niemieckim pielgrzymie.. jak i Frankami. identyfikuje tych. mają dachy zrobione z drewna przywiezionego w czasach bizantyjskich. W większości nie zachowały się też architektoniczne prace w metalu. między Jerozolimą a Jerychem." 177 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 Drewno mogło być także używane do wewnętrznego urządzenia domów. że sporo utalentowanych murarzy na Wschodzie łacińskim było Grekami. drewno trzeba było przywieźć z Wenecji. że krzyżowcy po przybyciu do Syrii i Palestyny zastali tam budowle kościelne na ogół małe i nieliczne. takie jak podłogi na wysokim parterze w wieżach zamku Kalat Jahmur (Cha-stel Rouge) i Tukla w północnej Syrii czy wysunięte balkony w Kalat Dżiddin 0udyn) w Galilei. księstwo Antiochii Restrykcje muzułmańskie nałożone na budowę nowych kościołów oraz malejąca liczba i zasoby miejscowych wspólnot chrześcijańskich oznaczały. Kiedy około 1480 roku naprawiano dach kościoła w Betlejem. takie jak meczet Al-Aksa (później Palatium Salomonis) i meczet Kopuła na Skale (później Templum Domin!) w Jerozolimie czy kościół Narodzenia Pańskiego w Betlejem. bardziej niż cokolwiek innego. Askalonie. hrabstwa Trypolisu i Edessy. syryjskimi chrześcijanami. Wydaje się.

W Betlejem malowidła i mozaiki w pochodzącym z VI i w ni zi F. go tri le pr: fen wi i> ok tar mi . co więcej. pomógł w odbudowie pewnej liczby prawosławnych kościołów i klasztorów. iż same roboty budowlane były zorganizowane według zachodnich wzorów. świętego Eliasza (w pobliżu Betlejem). W latach sześćdziesiątych XII wieku odbudowano i powiększono ormiańską katedrę świętego Jakuba. odbudowanych w tym okresie. większość z tych budowli. zwrócony na południe narteks (zamknięte przejście między wejściem głównym a nawą kościoła).panowania kalifa Al-Haki-ma (966-1021). dodając nowy. Możliwości odbudowy po podboju krucjatowym zostały wykorzystane nie tylko przez Franków. znalazły się klasztor Krzyża (ok. wiele detali na kapitelach i drzwiach wejściowych jest podobnych do tych znajdowanych na budynkach frankijskich tego okresu. a włoscy benedyktyni kościoły świętej Marii Łacińskiej i świętej Marii Magdaleny (dla zakonnic) w Jerozolimie. także prawdopodobnie pochodzi z XII wieku. Kościoły prawosławne odbudowane w Jerozolimie to niewielkie. Jakobici odbudowali także w 1058 roku kościół świętej Maryi w Abud. nakryte kopułą kościoły świętego Michała Archanioła i Dajr al-Adas (Klasztor Soczewicy) obok świętego Mikołaja i świętej Tekli. Jednakże w 1036 roku pozwolono Bizantyjczy-kom na rozpoczęcie odbudowy kościoła Świętego Grobu.Baldwinem III i Amalrykiem. w tym sam kościół Świętego Grobu (lub Zmartwychwstania). Chociaż na plan główny kościoła ewidentnie miały wpływ wymogi liturgii ormiańskiej. między innymi w Chozibie. świętego Jana Chrzciciela w okolicy Jordanu i świętej Marii z Kalamon w pobliżu Jerycha. która znalazła się na obszarze wpływu Fatymidów. znaki murarskie w narteksie sugerują. 1020-1038) i kościoły świętego Jana w Ajn Ka-rim i Sebastei. m ol te d: cl z P< ta c: P1 zv w: tn m P( sc ni m m Sti Hi ny pe pc dl. położony w uprzednio żydowskiej dzielnicy miasta (obecnie dzielnica muzułmańska). Wielki jakobicki kościół świętej Marii Magdaleny. Wśród innych prawosławnych kościołów w okolicach Jerozolimy. została zniszczona. lecz również przez miejscowych chrześcijan. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XII wieku okres względnie przyjaznych stosunków między cesarzem Manuelem I Komnenem a królami .

14) refektarz. że była to trój nawowa siedmioprzęsłowa bazylika. Kalwarię. wznieśli nowe prezbiterium i nawę poprzeczną we wschodniej części. 5) apsyda. z pomocą Rosjan. jjMfft 179 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 wieku kościele Narodzenia Pańskiego zostały odnowione za pomocą cesarza. W pierwszej połowie XII wieku Frankowie powiększyli budynek. zakończona trzema głęboko zagłębionymi apsydami. zbudowaną dla upamiętnienia odkrycia relikwii Najświętszego Krzyża. burząc apsydę. Apsydę odbudowali prawoslawni. co . na miejscu wielkiej bazyliki. 3) skrzyżowanie nawy z transeptem i prezbiterium. iż w XII wieku społeczności kleru prawosławnego i łacińskiego żyły obok siebie w Betlejem. 2) rotunda. Ta druga miała wymiary całkowite około 68 na 30 metrów. po wielkim pożarze. przetrwało niewiele fragmentów starego budynku. wschodnie przęsło nawy głównej miało w przybliżeniu kształt kwadratu. zbudowanej przez Kon-stantyna I (rok 335) i zburzonej przez kalifa Al-Hakima (rok 1009). Jerozolima. lecz również najświętszym z wszystkich świętych miejsc. Największe z nich były katedry arcybiskupów z Tyru i Nazaretu. Wydaje się jednak. Kościół Świętego Grobu był nie tylko patriar-chalną katedrą. dokladnie pięćdziesiąt lat po zajęciu Jerozolimy przez krzyżowców. 4) kaplica Kalwarii. Na wschód od tego budynku. który zniszczył kościól w 1808 roku. Lf dołu: Plan dwunastowiecznego kościola Świętego Grobu i zgromadzenia kanoników augustianów: 1) edykulum mieszczące grobowiec Chrystusa. Nic nie wiadomo na temat architektury pa-triarchalnej katedry w Antiochii. Golgotę i Miejsce Namaszczenia. Frankowie wznieśli otoczony budynkami klasztor dla kanoników. 6) kaplica-krypta świętej Heleny. 11) kapituła. tak jak w kościele Świętego Grobu i katedrze świętego Jerzego w Lyd-dzie. Klasztor stał nad podziemną kaplicą świętej Heleny. którzy dodali galerię i zwróconą na wschód apsydę. pochówku i zmartwychwstania Chrystusa. Zostalo dobudowane do bizantyjskiej rotundy mieszczącej Grób Chrystusa i poświęcone 15 lipca 1149 roku. łącząc pod jednym dachem wszystkie tradycyjne miejsca związane z Męką Pańską. Faktycznie. Po zniszczeniu przez sułtana Bajbarsa w 1263 roku i wzniesieniu w tym miejscu nowego kościoła w latach 1959-1969.U góry: Prezbiterium w kościele Świętego Grobu. mimo że kościół znajdował się pod władzą biskupa katolickiego. wydaje się. miejscem śmierci. W latach 1042-1048 rotunda pokrywająca Grób Chrystusa została przebudowana na kościół przez Bizantyjczyków. 15) portyk przed kościołem. 10) dormitorium (powyżej). 7) krużganek. Jednakże wiele katedr katolickich arcybiskupów i biskupów przetrwało do dzisiaj czy też jest znanych z informacji antykwarycznych lub wykopalisk. 12) kuchnia. którzy pełnili posługę przy kościele. takie jak: Więzienie Chrystusa.

pilastry zostały zastąpione przez zwykłe prostokątne filary. że jest to wynikiem zastąpienia wcześniejszej budowli. aby pozwolić na nieprzerwane odprawianie obrzędów religijnych. Do północnej strony trzeciego przęsła dołączono (widocznie przed trzęsieniem ziemi w r. arkady nawy głównej przechodziły w prostokątne pilastry z półkolumnami ze wschodniej i zachodniej strony. Podobnie jak w innych mniejszych kościołach sklepienie opierało się na prostokątnych filarach z półkolumnami z każdej strony ściany. iż przykryte było kopułą lub latarnią. że wschodni koniec przebudowano. Świątynię prawdopodobnie budowano do połowy XII wieku. która skupiła się tutaj na południowej nawie.może świadczyć. układać wszystko z małych (mniejszych od poszczególnych części wzoru) elementów (przyp. Dżubajl (Gibelet). prawdopodobnie nawy boczne również. by tworzyły części zamierzonego wzoru . przed sanktuarium postawiono tymczasową apsydę. * Typ mozaiki. W północnej nawie bocznej (nad Grotą Zwiastowania) znajdowało się edykulum.zamiast. nawa główna była najwidoczniej sklepiona krzyżowo. lecz wydaje się. po czym odnowiono tylko jego wschodnią część. możliwe iż po uszkodzeniu w roku 1191 czy 12191220. Obecny budynek pochodzi najprawdopodobniej z czasów krótko po 1120 roku. nawa główna była sklepiona beczkowo. Nowe filary różnią się od starych i nie pasują dokładnie do podstaw. Tortosie (Tortosa). kiedy wejście do jaskini zostało przypadkowo odkryte przez jednego z kanoników augustiańskich. Znaleziono też pozostałości opus sectile* ułożonego z ponownie wykorzystanej kostki mozaikowej oraz fragmenty marmuru. Podpory nawy miały przekrój krzyża i z obu stron ściany półkolum-ny. jak w zwykłej mozaice. by zmieścić ją wewnątrz okręgu Heroda. że inne kościoły katedralne miały skromniejsze wymiary. wygląd po odbudowie po trzęsieniu ziemi w II70 r. znajdującego się powyżej Jaskini Makpe-la. Wedle pierwotnego planu. przyciętych tak. Katedra w Tyrze była podobnej wielkości. Kiedy trwała przebudowa. 1170) odkryte . W Hebronie trzeba było zmniejszyć poziome wymiary budowli. zwane Domem Najświętszej Maryi Panny. Jednakże budynek został poważnie zniszczony przez trzęsienie ziemi w 1170 roku. a nawy boczne miały sklepienia krzyżowe. Izaaka i Jakuba. w którym wzory figuralne układa się z kamieni. muszli a niekiedy macicy perłowej. datującego się od 1115 roku. Katedra w Dżubajl (Gibelet). w czasie przebudowy. Wtedy też odkryto relikwie Abrahama. miał trzy nawy z półkolistymi apsydami od wschodu.). Podobnie w Cezarei. zakończony od wschodu półkolistymi apsydami. miał to być trzynawowy sześcioprzęsłowy budynek. ttum. W Cezarei w latach 1960-1961 odkopano pozostałości katedry. o wymiarach całkowitych 55 na 22 metry. Budynek. którym odpowiadały pilastry nawy bocznej. Katedra w Dżubajl (Gibelet) także ma nieco nieregularny plan. Katedry w podobnym stylu i rozmiarze wzniesiono w XII wieku również w Bejrucie. miejsca pochówku Patriarchów i ich żon. lecz miała wysunięte nawy poprzeczne. Zdaje się. Hebronie (świętego Abrahama) i Lyddzie (świętego Jerzego). możliwe. z otwartym baptysterium dobudowanym od północnej strony. Krak w Moabie.

Budowę katedry w Tortosie rozpoczęto najprawdopodobniej w drugiej ćwierci XII wieku. lum. która służyła jako boczna wieża ochronna w południowo-wschodnim rogu. były ustawione na przemian z wolno stojącymi parami kolumn. Lydda i Nazaret musieli Katedra w Tortosie od strony południowo-zachodniej. natomiast. podpierających kopułę na pendentywach. które mogły dźwigać klerestorium* i czteroczęściowe skle* Rząd okien w nawie głównej ponad nawą boczną (przyp. ^ n f 182 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 jjjjjmmm . tak więc kapitele nawy głównej ukazują przejście od stylu romańskiego we wschodniej części nawy do wczesnogotyckiego w zachodniej. Z tego samego okresu pochodzi pobliski kościół przy studni Jakuba. drugie przęsło od wschodu wpisane było w transept i nakryte kopułą lub latarnią. której arcybiskup. zdobionych ornamentem zygzakowym. że prawdopodobnie budynek ten był zaprojektowany i zbudowany w sposób podobny do katedry w Sens. zbudowanym prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych XII wieku. W licznych przypadkach w XII wieku frankijscy mieszkańcy takich miast jak Jafa.baptysterium składające się z trzech łuków. chociaż jest inaczej rozplanowany. który jest podobny pod względem stylu. lecz ukończono dopiero w XIII wieku. Widoczne są ochronne przypory wzdłuż południowej ściany oraz wysunięta zakrystia. Wilhelm. iii 181 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 Pewne zmiany stylistyczne można zauważyć w kościele w Sebastei. trzy z nich były prawdopodobnie nakryte sześcioczęściowym sklepieniem krzyżowożebrowym. Nawa główna miała cztery przęsła. Filary nawy głównej. Ostatnie badania Nurith Kenaan-Kedar sugerują. jak się wydaje.) pienie żebrowe naw bocznych. był dobroczyńcą Sebastei w latach siedemdziesiątych XII wieku. podpierające sklepienie. Kościół miał plan prostokąta (54 na 26 metrów) z wysuniętą środkową apsydaj tak jak w Bejrucie jej zewnętrzna fasada była ozdobiona zaokrąglonymi pilastra-rni.

zułmariskiego ataku.cy raczej skupiali się w miastach.dm. Sindżil. Górne pomieszczenie upamiętnia miejsce. Bajtin. Ramli i Na-bulus kościoły parafialne konkurują z katedrami pod względem wielkości. a przypory. oaa. Wieża bramna LEGENDA: VZZZ. •te opactwa cystersów w Belmont (Dajr Balamund) w pobliżu Trypolisu. Tyberia-dzie i Kajmun. Augustyna przebudowali kościół .Łnlart 1921. wiei. z wyjątkiem pewnych szczególnych okolic. takich jak terytoria Jerozolimy i Akry.kicb. Ogółem. Zirin i Amwas. XII i XIII kiejsze prace After C. W Gazie. najprawdopodobniej wspierały machikuły służące temu samemu celowi (jak w pochodzącym z końca XIII wieku kościele Saintes-Maries-de-la-Mer w Camargue). Jednak katedra w Tortosie wydaje się wyjątkowa wśród zachowanych kościołów katolickich. Jerozolima. W XII wieku kanonicy regularni św. Ta kaplica zajmowała część południowej galeńi kościoła świętej Maryi z Góry Syjon. przypominających wieże zakrystii wysuniętych z północnoników budynku miała niewątpliwie służyć zabezpieczeniu flank. ze sklepioną beczkowo lub krzyżowo nawą i półkolistą apsydą. Saffurijji. w którym Chrystus spożył Ostatnią Wieczerzę z Apostołami. oraz w miastach Tyberiadzie i Bejrucie. częściej prostymi budynkami w kształcie prostopadłościanu. Mniejsze trójnawowe kościoły parafialne znajdują się w Amiun. gdyż znajdujemy tu ślady for-tyfikowania. czy mieszkańcy Gazy zawsze zdołali zapełnić kościół. Para prostokątnych. a Duch Święty zstąpił na nich w Zielone Świątki. Al-Kubajbie. mniejsza liczba ludności osiedlała się na wsiach. Innym ważnym elementem katolickich instytucji religijnych na Wschodzie były zakony religijne. zalożonego w 1157 roku. w zamkach i w wiejskich klasztorach. Najprawdopodobniej przekształcenie kościoła w mały zamek nastąpiło w latach sześćdziesiątych XIII Rozmieszczenie katolickich kościołów parafialnych jest odbiciem rozmieszczenia ludności frankijskiej.. Bajt Nuba. takie kościoły znajdują się w Fahmie. Al-Birze. chociaż można mieć wątpliwości. gdzie szeroko było rozpowszechnione osadnictwo w okrągicb.s. Camille Enlart znalazła także ślady istnienia pary wież na przęsłach zachodniej nawy bocznej. Kościoły wiejskie były jednak Coenaculum na Górze Syjon. Jubnie. dobudowane do ścian północnej i południowej. Dabburijji.

wzniesionym przez premonstratensów nad grobem proroka Samuela na Górze Radości. zbudowanym nad samym grobem i połączonym z nowym krużgankiem i budynkami klasztornymi. Chociaż na Zachodzie wiele zachowanych kościołów i kaplic templariuszy czy joannitów ma plan okręgu czy wie-lokąta. na łacińskim Wschodzie ich kościoły były częściej budowane . teraz poświęcony świętej Marii Magdalenie i Marcie. W Dolinie Jozafata zbudowano nowy kościół nad bizantyjską kryptą mieszczącą Grób Najświętszej Maryi Panny. łącząc stary bizantyjski kościół. z kościołami z pojedynczym pomieszczeniem i budynkami klasztornymi leżącymi dookoła małego prostokątnego podwórza czy krużganka. która mogła górować nad sanktuarium głównego kościoła i jest kojarzona z górnym pomieszczeniem. w pobliżu Jerozolimy w 1161 roku. obsługiwany przez mniszki benedyktyńskie. co jest jednak sporne). Mają one niewiele wspólnego ze zwykłym typem budownictwa cystersów. Architektura kościołów zakonów rycerskich wymaga specjalnej wzmianki. zbudowany na domniemanym miejscu Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Zaraz poza prowadzącą do miasta bramą Jozafata stał kościół świętej Anny. benedyktyni posiadali wielki kościół na Górze Tabor. Poza Jerozolimą. został także założony w Ajn Karim w 1169 roku. nazywany Zbawieniem. znajdowanym na Zachodzie. założyły opactwo świętego Łazarza w Betanii. Skromne plany tych trzech domostw zdradzają wielkie podobieństwo. Największym kościołem w Jerozolimie po kościele Świętego Grobu był kościół świętej Maryi z Góry Syjon. zwany Saint John in the Woods. w oczywisty sposób naśladując plan rotundy w kościele Świętego Grobu (w przypadku templariuszy byłoby to naśladownictwo Temp-lum Domini. Wczes-nogotyckie sklepienie żebrowe tej budowli zostało prawdopodobnie częściowo zmienione pod koniec XIV wieku. Dopuszcza się daty bezpośrednio poprzedzające rok 1187 lub krótki H 184 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 okres. W latach ok. 1220-1283 również karmelici zbudowali mały kościół i klasztor w Wadi as-Sijah. Bardziej typowy plan kościoła cystersów można jednak znaleźć w budynku na planie krzyża. w którym odbyła się Ostatnia Wieczerza. a budynki opactwa benedyktynów zostały umieszczone na zachód od niego. Bliźniaczy Belmont budynek. gdzie także sprawowali posługę. zaznaczający miejsce Przemienienia Pańskiego.Wniebowstąpienia na Górze Oliwnej na planie oktagonalnym. Cystersi z Morimond założyli bliźniaczy dom w Belmont w pobliżu Trypolisu w 1157 roku oraz inny. lecz opinie co do pierwotnej daty jej powstania są podzielone. pod patronatem króla Fulka i królowej Melisandy. W 1143 roku zakonnice benedyktyńskie. Obecnie pozostała z niego jedynie kaplica południowej galerii. kiedy Jerozolima wróciła w ręce Franków w latach 1229-1244. z nowym kościołem świętego Łazarza. co przypominało Templum Domini (uprzednio Kopuła na Skale). w północno-zachodniej Jerozolimie. na zachodnim zboczu Góry Karmel. kiedy kaplica przeszła w ręce franciszkanów.

cnotami i wadami w odstępach między nimi. Takie są na przykład kaplice joannitów w zamkach Krak des Chevaliers. Jednakże po 1187 roku. a częściowo dlatego. obsługującą dwunastowie-czną drogę pielgrzymkową. z Matką Bożą i Janem Chrzcicielem wstawiającymi się u Chrystusa. Sceny z życia Dawida były stosownym wyborem. pokryta kością słoniową. ze scenami z życia króla Dawida w medalionach. Dlatego mamy tylko skąpe wzmianki na temat dwunastowiecznych prac budowlanych dotyczących murów. Para pobrała się w Boże Narodzenie 1161 roku. Jafa i Tortosa. co odzwierciedlało rosnące przymierze między osadnikami a Grekami w owym okresie. sygnowana na stopie Chrystusa przez malarza. psalmów i temat władzy królewskiej w Ziemi Świętej. ' '^ 4. mająca imitować tkaninę. Bejrut. że brak rozpoznawczych cech architektonicznych. iż wiele z nich podchodziło pod kategorię nie tyle architektury. Margat i Belvoir oraz ich kościoły w Bajt Dżibrin. Ten ostatni został zbudowany ok. Większość miast i osiedli. Wizerunek w stylu bizantyjskim. niemieckim szpitalu w Jerozolimie (świętej Marii od Niemców) i Abu Dżausz (Castellum Emaus). Wyrzeźbiona kość słoniowa. Prawdopodobnie również kaplica w zamku Safad (1240-1260) została zbudowana na planie wielokąta. istniała przed podbojem krzyżowców. 1140 roku celem upamiętnienia zmartwychwstania Chrystusa i pojawienia się na drodze do Emaus. ta druga miała formę wieży warownej czyli donżonu. Cezarea. kaplice zamkowe templariuszy w Tortosie i Chastel Blanc (Safita) były prostokątne. kiedy kontrola frankijska ograniczyła się do wąskiego pasma wybrzeża. ile inżynierii cywilnej. 187 . czy dana budowla jest frankij-ska czy muzułmańska. Akra. Bazy lego. w czasie swego pobytu w Lewancie osadnicy frankijscy wznieśli też wiele budowli świeckich. który był jednym z czterech wykonawców kodeksu. była pierwotnie pozłocona i pomalowana. takich jak rzeźba czy znaki murarskie sprawia. Sydon. Poniżej. Maria z Antiochii. Poniżej. iż często trudno jest stwierdzić z całą pewnością. aby osiągnąć wystawny efekt. Po lewej: Bizantyjski cesarz Manuel Komnen (1143-80) i jego jrankijska żona. Była to ostatnia z 24 ilustracji do Nowego Testamentu. 'Ż ^ -r s. po lewej: Miniatura Deesis z Psałterza królowej Melisandy. Stało się tak po części dlatego. o wiele większy wysiłek włożono we wzmocnienie fortyfikacji miast takich jak Askalon. wzbudziły one względnie niewielkie zainteresowanie naukowców. Oprócz budynków religijnych. po prawej: Okładka Psałterza królowej Melisandy. często przy bezpośredniej pomocy z Zachodu. Poza zamkami. -•Tv« . odzwierciedlającym treść manuskryptu. odwołujący się do Sądu Ostatecznego.. lecz kaplica zbudowana w Chastel Pelerin (Aslis) po 1218 roku była dwunastokątna. Podobnie. podobnie jak ich mury miejskie na łacińskim Wschodzie.tradycyjnie na planie prostokąta. Całkiem stosownie łączył się on ze stacją przydrożną. Tyr.

Dokumenty i znaleziska archeologiczne sugerują istnienie dwóch typów domów miejskich. zachowała się w osmańskim Chan al-Umdan. z domami po obu stronach głównej ulicy i odchodzącymi od nich z tyłu parcelami. co dwukrotnie powiększyło rozmiar miasta. W Akrze nowe przedmieście Montmusard zostało dokładnie rozplanowane i otoczone murami około 1212 roku. W Cezarei odkopano przykłady takiego budownictwa. potwierdzają źródła pisane w Jerozolimie. co wskazuje. mieszczący cysternę do łapania deszczówki. ze sklepami. zajmowane przez urzęd- . Cezarei i Jerozolimie korzystano dodatkowo ze starych akweduktów. Drugi typ domu jest podobny do budowli mieszkalnych wznoszonych na Zachodzie. Budowle portowe wzniesione przez krzyżowców. rycerzy czy zarządców. oznaczające. z głównymi pokojami wychodzącymi na środkowy dziedziniec. w które włączono konstrukcje z okresu abbasydzkiego i fa-tymidzkiego. W Akrze część królewskiej komory celnej. W rejonie wiejskim odkopano kilka typów budynków świeckich. zamkniętego od ulicy. na terenach przylegających do Morza Śródziemnego. Al-Birze (Magna Mahumeria) i Az-Zi-bie (Casal Imbert) osiedla zbudowano na planach regularnych.pozostające w posiadaniu pomniejszych panów. Przykłady tego typu są znajdujemy w Jerozolimie. Zadaszone rynki z XII wieku przetrwały w Jerozolimie. Otoczone murami podzamcze należącego do templariuszy zamku Chastel Pelerin zostało najprawdopodobniej wzniesione i zasiedlone od lat dwudziestych XIII wieku do roku 1265. Arsuf i Akrze. przetrwały w Sydonie. Jednak w Asz-Szaubak (Montreal) w Transjorda-nii i w Milijji (Castrum Regis) w Galilei osiedla koncentrowały się wewnątrz murów otaczających zamek królewski. magazynami czy loggią otwartą na ulicę na poziomie parteru i paroma piętrami pomieszczeń mieszkalnych czy "słonecznych" powyżej. Cezarei. Istnienie typu wschodniego. lecz były rozbudowywane i nadal używane przez przybyszy frankijskich w XII wieku. chociaż w Ty-rze. a trzynastowieczną łaźnię odkopano w mieście przy zamku templariuszy Chastel Pelerin. gdzie na kilku frontonach sklepów znajdują się litery SCA ANNA. iż w istocie były to tworzące się miasta. jednak miały rady miejskie i mieszkali w nich wyspecjalizowani kupcy. czyli chaine. Pierwotnie były wioskami. iż należały one do opactwa świętej Anny. W AlKubajbie (Parva Ma-humeria). Cezarei i Nabulusie. pojawiały się też całkowicie nowe fundamenty. większość miast korzystała z cystern i studni. Chociaż w większości przypadków mieszkańcy miast budowali na infrastrukturze istniejącej już przed podbojem. główne budynki majątków ziemskich czy budynki z dziedzińcami (cuńae). Antiochii. Akrze.odpowiednik francuskich "maison forte" czy angielskich "mo-ated manorhouse" . Tyrze. małe zamki czy obronne rezydencje . że tego typu domy budowano w XI wieku. kiedy splądrował je sułtan Bajbars.Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 l Jeśli chodzi o zaopatrzenie w wodę. Pod względem funkcji można je podzielić na: zamki. Jest oczywiste. Znajdujemy także frankijskie "nowe miasta". znajdujące się w posiadaniu wielkich panów czy zakonów rycerskich.

aby móc zapłacić okup muzul189 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 manom. która towarzyszyła mu w krucjacie. a schody w ścianie prowadziły do sali na pierwszym piętrze. Dwadzieścia ustępów ze Starego Testamentu przetłumaczonych na język francuski. zawierających teksty z ksiąg Judyty. Estery i Rut. Drzwi chronione były przez machikuły ze strzelnicami. napisał: "Prawie wszystkie ulice Jerozolimy są wybrukowane wielkimi kamieniami. Poklasyfikowanie zachowanych budynków według tych kategorii nie jest jednak łatwe. ponieważ wiele z nich jest zrujnowanych i nieudokumentowanych. Fragment uliczki zadaszonego rynku czyli suqu. Znamy trochę domów jednoprze-strzennych (halowych) . Lecz jeden. Wydaje się więc prawdopodobne. zbudowanego przez królową Melisandę przed 1152 rokiem. z czasu pobytu w mieście króla Ludwika IX. Solidniejsze budowle w "nowym mieście" w Al-Kubajbie mają charakter miejski." ników majątków. Dwa dziesięciolecia później Teodoryk. a wiele z nich wieńczy kamienne sklepienie z umieszczonymi tam okienkami. istniejącego jeszcze zamówienia ze skryptorium w Akrze. chociaż niektóre zostały częściowo odkopane. na zachód . W drugiej fazie został włączony do zespołu.3 na 29 metrów. niemiecki pielgrzym do Jerozolimy. Ten ostatni pierwotnie był wolno stojącym dwukondygnacyjnym budynkiem o wymiarach 13. Kidny i Bajt Itab. Małgorzaty. Przetrwało niewiele wiejskich domów. najwspanialszego. Do sali można było teraz wejść bezpośrednio z dziedzińca zewnętrznymi schodami. że dwór ten stanowił centrum jego posiadłości. Być może był to komplement pod adresem żony Ludwika.Strona tytułowa Księgi Judyty z Biblii Arsenałskiej. zarządców czy przywódców wsi i w końcu zwykłe domy wiejskie Franków i miejscowych mieszkańców. zbudowany na ziemiach wsi Aqua Bella. Znamy inne takie budynki z dziedzińcami. z warsztatami rzemieślniczymi na parterze i pomieszczeniami mieszkalnymi powyżej. W1161 roku rycerz Jan Gothman sprzedał Bajt Itab kościołowi Świętego Grobu. Niektóre z nich były też najprawdopodobniej ośrodkami majątków.dobrymi przykładami są budynki w Chirbat al-Burdż. składającego się z czterech budynków rozmieszczonych wokół dziedzińca z wej ściem od strony południowej. które przepuszczają światło. dotyczyło bohaterskich kobiet z Ziemi Świętej.

jak w Gabie. Ibelin (Jubna). iż często miały podobne rozmiary. gdzie do czterobasztowego wewnętrznego obwodu murów dodano piątą . W zamkach świętego [Eliasza (At-Tajjib) i Belmont (Suba). którzy posiadali tę wieś w latach sześćdziesiątych XII wieku. Ramatha) na północ od Jerozolimy. W tym zamki z czterema basztami. Budowlami. zwłaszcza gdy niewiele po-. które w bardziej oczywisty spo-Isób spełniały funkcje obronne. Latrun. położonymi dookoła głównego dziedzińca. Kakun. z dormitorium. Mniejsze wieże (to jest o powierzchni wewnętrznej mniejszej niż 60-70 m2) mogły spełniać wiele funkcji. Podobne założenie można znaleźć w późniejszym zamku joannitów Belroir. Inne zamki wydają się budowane od początku z przeznaczeniem nie tyle mieszkalnym. Bajt Dżibrin i możliwe. w której mieszkańcy "nowego miasta" musieli płacić swe dzierżawy. z przestrzenią mieszkalną na sklepionych podziemiach przykrytą tarasowym dachem . Jednak ogólna forma budynków nie zawsze stanowi pewną wskazówkę co do jego szczegółowej funkcji. Lecz nawet względnie mała wieża. były wieże. Mirabel (Madżdal Yaba) i Beaufort (Kalat Szakif Arnun). Madd ad-Dajr. Tak naprawdę nie tylko ogólne założenie tych wież jest podobne do układu budynków halowych.badanie ich wnętrz wykazuje także. Możliwe. że wiele wież miało także przeznaczenie mieszkalne. tak jak w Trypolisie. wydaje się budynkiem kościelnym. główna różnica polegała na stopniu ich [obronności. miała słoneczną komnatę na pierwszym piętrze. budowanym od 1168 roku. wokół Askalonu w latach trzydziestych i czterdziestych XII wieku: Blanchegarde (Tali as-Safi). W sa-jmym tylko Królestwie Jerozolimy udokumento-Iwano istnienie ponad siedemdziesięciu pięciu. pierwotny dziedziniec zamkowy. że było to hospicjum należące do joannitów. który wzniesiono wokół wieży w Ar-Ram (Rama. Jednak- . że Gaza. leżących od-Ipowiednio na północny-wschód i na zachód od •Jerozolimy. sprzedana opactwu świętej Maryi z Góry Syjonu przez rycerza Amalryka z Franclieu (floruit 1171-1179). może być identyfikowany jako siedziba zarządcy kościoła Świętego Grobu. wtopione w ob-jrys terenu. takich jak wieża biskupa w Betlejem. [niektóre najpewniej stały samodzielnie. które według opisu Wilhelma z Tyru zbudowano. W 1136 roku Bajt Dżibrin został podarowany joannitom. [utworzony przez słabo przygotowany do aktyw-[nej obrony budynek z podwórzem. kaplicą i innymi budynkami klasztornymi. Zamki stanowiące ośrodki dużych majątków l mogły pełnić funkcje bardzo podobne do niektórych domów halowych czy budynków z dziedziri-kcami. Ich garnizon zatem przypuszczalnie składał się z grupy żołnierzy żyjącej we wspólnocie. Inny. na przykład służyły jako schronienie czy strażnice. ile raczej wojskowym.od Jerozolimy. został póź-Iniej wzmocniony przez zewnętrzne obwałowanie (poligonalne ze spadzistą szkarpą. jeszcze inne przekształciły się Iz czasem w zamki w pełnym znaczeniu tego sło-fwa. że istotnie niektóre zamki rozwinęły się z nieufortyfikowanych czy tylko lumocnionych konstrukcji. Jest to szczególnie widoczne w przypadku większych z nich. kuchniami. a zewnętrzny obwód mieścił budynki gospodarcze i kwatery świeckich członków garnizonu. refektarzem. Wydaje się. Wydaje się jednak. wieże zarządców w Al-Ram i Al-Birze oraz wieże zamków w Ibillin. Burdż al-Ahmar i Umm atTajjib.wieżę bramną ze skręcającą drogą dojazdową. inne były •otoczone murem. Kalat Dżiddin. zostałości przetrwało do dzisiaj.

a Darum (Dajr al-Balah) i Milijja (Castrum Regis). powstały na planie typowym dla zamków nad-reńskich. opuszczoną dopiero w sierpniu 1291 roku. obydwa istniejące w latach sześćdziesiątych XII wieku. jak w Belvoir. dobudowana do bizantyjskiego zamku Sahyjun. kaplica. które zakon krzyżacki zbudował w Galilei na początku XIII wieku. komnaty. Zamki Montfort (Kalat Kurajn) i Judyn (Dżiddin). w lalach 1108-1132. nie tylko zapewniała znaczące umocnienie wysuniętej wschodniej ściany zamku. Tortosie. o ścianach wysokich na 22 metry i grubych na ponad 4 metry. spuszczanych krat czy zapadni. Sahjun. z główną wieżą i przyległym blokiem mieszkalnym otoczonymi wysoką kurtyną. że zamek był jedną z ostatnich twierdz frankijskich w Królestwie Jerozolimy. zwykły adaptować na własne potrzeby ich świeckie typy. budowanego przez templariuszy od 1217/18 roku. ponieważ Blanche-garde i Ibelin podarowano s'wieckim właścicielom. że takie zamki nie były charakterystyczne wyłącznie dla zakonów rycerskich. KRYPTA ZACH Plan i przekrój Chastel Pelerin (Aslis). Kurtyny budowano z rzędami otworów strzelniczych na różnych poziomach i z machikułami na szczycie muru wysuniętymi przed jego lico. były zamkami królewskimi. aby po192 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 . kuchnia dla pana lub kasztelana. projektując zamki. W XII i XIII wieku postęp w sztuce fortyfikacji na Wschodzie łacińskim dokonał się pod wieloma względami. że powinny się w nich znajdować: sala ogólna. Ta masywna wieża. chronionych przez starannie wypracowane kombinacje wrót. Można przyjąć'. na otoczonym przez morze przylądku między Hajfą a Cezareą. że zakony rycerskie.Frankijska wieża warowna czyli donżon. lecz miała także na wyższym piętrze pomieszczenie mieszkalne. często z zakręcającą drogą dojazdową. Ty-rze. "Koncentryczne" fortyfikacje okazały się tak skuteczne. Jerozolimie i Cezarei. Także i tu widać. Dotyczyło to głównie powstania bardziej wyrafinowanych bram wjazdowych. WIEŻA PRZEDSIONEK PN-ZACH PN-ZACH.

wstrzymać atakujących podchodzących do podnóża muru. Jednak najważniejsze zmiany polegały na upowszechnieniu się wysuniętych dzieł fortyfikacyjnych. uzyskały swój ostateczny kształt dopiero w XIII wieku. w bezpiecznej odległości od głównych murów. Chociaż królestwo przetrwało do 1375 roku. Cylicyjska Armenia (1100/1102-1375) Cylicję od połowy XI wieku zasiedlała pod egidą cesarza bizantyjskiego rosnąca liczba przesiedlonych Ormian. metalu. frankijska wieża warowna czyli donżon. są to poziome młyny wodne i tamy. szkła i wapna. dobudowana do zamku Anavarza w latach 1098-1108. 1190 rokiem i był od roku 1292 siedzibą patriarchy ormiańskiego. Tyr (rok 1124) i Askalon (rok 1153).probizantyjskimi Hetumidami i koronował się sam na króla. W styczniu 1199 toku rctbenidzkr baron Leon połączył swą dynastę Rubenidów z rywalem . W zamkach naiys koncentryczny pojawia się w Belvoir i Belmont przed 1187 rokiem i w Ad-Da-rum do 1192 roku. soli. tego drugiego zamku nigdy nie wzięto szturmem. największe zagrożenie mieli stanowić Mamelucy z Egiptu. Chociaż król Hetum I zdołał się w latach czterdziestych XIII wieku porozumieć z Mongołami. drogi. kuchnie i urządzenia do produkcji cukru. Pozostałości innych budowli z okresu obecności Franków ciągle można znaleźć w rejonach wiejskich. przeznaczonych do trzymania wroga. gdzie Frankowie już zetknęli się z narysem "koncentrycznym". którzy ostatecznie zniszczyli królestwo w 1375 roku. zawsze Zamek Sis. a od lat dziewięćdziesiątych XII wieku przez We-necjan i Genueńczyków. częściowo zamieszkaną przez Turków. w okolicy Kozanu. poprzedzająca przebudowę zamku przez baronów ormiańskich Torosa I i Leona II. . stajnie. oliwy z oliwek. pozostało bardzo zróżnicowane pod względem kulturowym. Także zakony rycerskie otrzymywały tam nadania. cysterny. kiedy pierwszy raz przeprowadzili oblężenie takich miejsc jak Jerozolima (rok 1099). Cylicja była wcześniej prowincją bizantyjską. który zastąpił Anavarze jako stolica Cylicji Rubenidów przed ok. w tym Krak des Chevaliers i Margat joannitów oraz Chastel Pelerin i Tortosa templariuszy. chociaż później niż na Wschodzie. od 1097 roku jej południowe i wschodnie obszary nadbrzeżne były też kolonizowane przez Franków. Akra (rok 1103). wina. wzniesionych na planie koncentrycznym. Jednakże niektóre z bardziej spektakularnych zamków. 680 m długości. mosty. Podobne zmiany zaszły także w zachodniej Europie. jego wież oblężniczych i miotającej kamiene pociski artylerii. Nieregularny plan odpowiada obrysowi odkrywki skaty wapiennej mającej ponad ok.

który Toros I [wzniósł dla swych przodków na południowym iricu zamku w Anavarza w 1111 roku. zakończonymi wpisa-I nymi półokrągłymi apsydami. brak wież (donżo-nów). W późniejszym [okresie do północnej strony kościoła dobudowa-Ino apsydowe pomieszczenie. Budowlami. podzielone na sekcje basztami. Narożniki wzmocniono ozdobny-liu pilastrami. poprzedzone przez machikuł ze strzelnicą. Faktycznie. brak fos. podparte prostymi filarami z rzeźbio-Jnymi zwieńczeniami. Wśród cech. Zbudowano go ! g}adkiego muru z kamienia ciosanego z rdze-Iniem wypełnionym betonem z kamienia łama-[nego. oraz upodobanie do ostrych łuków i sklepień. Jednakże ich datowanie i identyfikacja kulturowa dopiero niedawno zostały oparte na solidnej podstawie dzięki pracy Roberta Edwardsa. Tarsu. że zbudowano go j w czasie pierwszych dziesięcioleci XII wieku. a mate-Iriał pochodził w znacznej mierze z rabunku an-jtycznych budowli. na którym stawiano budowlę. że znajdowały się tam kościoły . Pierwotnie wnętrze zdobi-jty freski. Ma [on trzy beczkowo sklepione nawy. że większość cyli-cyjskich zamków datuje się na okres po korona195 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 żu czy na równinie było ograniczone i z wyjątkiem Sisu (zniszczonego przez Mameluków w roku 1266). bramy z pośrednim dojazdem oraz skrzydłowymi wrotami z wysuwanymi belkami. ma cha-[rakter zachodni. W wielu zamkach mieści się również kaplica i cysterna. wydaje się. wieże bram-ne z labiryntem wejściowym albo dwiema bramami połączonymi sklepionym przejściem z zapadnią. jedyny miejski kościół. blanki murów obronnych z okrągłymi zwieńczeniami.osadnictwo miejskie było rzadkością. na planie prostokątnym. od kiedy w 1905 roku opisała go Gertrudę leli. jeden poniżej drugiego. z trzema beczko-Iwo sklepionymi nawami. Arkady były trzy-j pr/ęsłowe. które wyróżniają budowle armeńskie można wymienić: nieregularny narys dopasowany do terenu.Pełna wstrząsów historia i kulturowe zróżnicowanie Armenii Cylicyjskiej znajdują odbicie w architekturze. ukosowanie podnóża muru. Nie-ity. Strona zachodnia miała także [okna oświetlające nawy boczne i okulus w ścia-Inie szczytowej. zaokrąglenie zewnętrznych kątów i wykorzystanie baszt okrągłych lub na planie podkowy. wsparte na l kolumnadach. które pozostawiły naj-oczywistszy ślad w krajobrazie są fortece. Zarówno wschodnie. jak i zachodnie l drzwi miały nadproże i łuki odciążające. wycięte z jednego"blóku"kamiennnego. został poważnie zrujnowany. poniżej gzymsu biegła inskrypcja Itipamiętniająca budowniczego. Jednym Iz najważniejszych jest kościół.wspomina się. Większos'ć z zachowanych kościołów i kaplic l ormiańskich znajduje się w zamkach. Adany i Misis . . wąskie otwory strzelnicze z podstawami w kształcie strzemion i zaokrąglonymi zwieńczeniami. Chociaż często zakładano. który przetrwał-świętego Pawła (czy Najświętszej Maryi Panny) w Tarsie. często z wieloma obwodami murów obronnych.

aby utworzyć małe. Ten kościół miał także apsydę z boczną kaplicą lub nar-teksem.W (Jandir kościół konstabla Smbata został oświecony w 1251 roku. obwód murów miejskich ciągle otacza najbardziej wyjątkową grupę kościołów rzymskokatolickich. i boczne. . czajem lewantyriskim tarasowe. a sklepienie galerii wspiera się na czterech wykorzystanych ponownie kolumnach antycznych. Plan ogólny kościoła jest podobny do planu kościoła Torosa I. Kolumny nawy głównej są cylindryczne. tworzą one część obwodu obronnego. Ma on kształt trzynastowiecznej katedry francuskiej. Mimo że kamienie z jej budowli w połowie XIX wieku zostały skradzione na budowę Port Sa'idu. Apsydy boczne oddzielono od naw poprzecznych i nawy głównej. lecz zgodnie ze zwyChór w kościele katedralnym świętej Zofii w Nikozji. dobudowaną strony południowej. Jego sklepienie zapadło się. ta ostatnia została pod koniec XV wieku ozdobiona malowidłami przedstawiającymi "legendy o świętym doktorze". Cem. wpisaną bądź zaokrągloną na zewnątrz. Meydan i Mancili-ku. Famagusta od 1291 roku przejęła na wschodnim wybrzeżu rolę Akry jako głównego zachodniego centrum handlowego w Lewancie. że dachy powyżej sklepienia nie są z drewna. Jednakże dopiero w 1319 roku jego następca. Podczas gdy Nikozja była centrum królewskiej i kościelnej administracji. że budowę rozpoczęto wcześniej. z tą różnicą. do renesansowej fasady Palazzo del Prowe-ditore (rok 1552) w Famaguście. jak w Maran. beczkowo sklepione komnaty. Budynek ma pięcioprzęsłowe nawy: główną. co więcej. W kościele wybudowano pięć bocznych kaplic. kaplicę świętego Mikołaja w transepcie północnym i kaplicę świętego Tomasza z Akwinu także w południowej nawie. gdzie dominacja frankijska przetrwała przez prawie cztery stulecia. które przetrwały gdziekolwiek na Wschodzie poza samą Jerozolimą. w tym kaplicę Matki Bożej (rok 1270) w transepcie południowym. ukończył budowę nawy głównej i nartek-su. chociaż istnieją pewne dowody sugerujące. lecz jest przej zachowany. datowany na pierwszą połowę XIII wieku. Giovanni del Conte. Czasami. zakończoną okrągłym chórem z galerią. Cypr 1191-1571 Cypr. wyglądające na zakrystie. Budynek został ostatecznie poświęcony w 1326 roku. . rozwinął się pod względem architektonicznym najpełniej ze wszystkich terenów zasiedlonych przez Franków.cz mogło mieć raczej formę hali nakrytej ko-ulą niż ze sklepieniem beczkowym. Rozpoczęcie pracy nad kościołem katedralnym świętej Zofii w Nikozjii przypisuje się arcybiskupowi Eustorgiosowi z Montaigu (1217--1249). od wczesnogotyckiej katedry świętej Zofii w Nikozji. Kaplice tworzą liczniejszą grupę budynków kościelnych. Większość składa się z jednej beczkowo sklepionej nawy głównej z półokrągłą ap-sydą. nigdy nie ukończono budowy zachodnich wież.

Podczas gdy we wnętrzu znajdujemy mieszan-[_kę stylu greckiego. dominował styl zachodni. wyróżnia nie tylko nazwisko mu-[rarza . wpływy zachodnie nie ograniczały się do jednego źródła. lecz także wnętrze udekorowane malowidłami. jak w przypadku większości łacińskich budynków na Wschodzie. Inawet w kościołach prawosławnych. Podczas gdy w dwóch największych miastach. przywołuje na myśl ka drę w Reims (lata dwudzieste-trzydzieste X wieku). Na pierwszy rz oka. Z osiemdziesięciu kościołów. nestoriań-Iskich i ormiańskich. przetrwało tylko kilka. W rzeczywistości ta aluzja mogła być. W tym pochodzące z początku XIV wieku j opactwo benedyktyńskie Matki Bożej z Tyru (obecnie ormiański kościół Najświętszej Maryi l Panny) i pochodzący z końca XIV wieku kościół . wypisane nad południowymi l drzwiami. zakończonym kolisto oknem z sześcioc otworami świetlnymi oraz odznaczającymi " niegdyś dzwonnicami. ulokowanego na południe od dziedzińca kościoła świętej Zo-j fii. Jednakże niektóre kościoły wiejskie mają l kaplice dobudowane do nich na użytek imigran-Itów katolickich: tak jak kaplica rodzinna Gibe-[letów w Kiti i kościół klasztorny świętego Jana [Lampadysty w Kalapanayiotis. ponieważ to właśnie w tej katedrze królowie Cypru z dynastii Lusignan otrzymywali koronę króla Jerozolimy. w tym jednym przedstawiającym Ukrzyżowanie z klęczącymi postaciami króla Ja-nusa i jego żony. mskrypi zachodnia na południowych drzwiach upami nią ponowne podjęcie pracy nad nią na polec nie biskupa Baldwina Lamberta w 1311 rok Sądząc po jednolitym. Charlotty z Burbonów. z trzema parami s/ei kich drzwi wejściowych z przyczółkowymi ol parni. lii 197 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 mierzona. próba naśladowania główlych zachodnich drzwi katedry wydaje się pła-Jska i pozbawiona życia. W innych budynkach. trzon budowli uzupeln no w pierwszej połowie wieku. jej zachodni front. [styl bizantyjski przeważał na obszarach wiejskich. świętej Katarzyny w stylu gotyku płomienistego (obecnie meczet Haydara Paszy). można wyróżnić styl franko-bizantyjski. Detale wewnętrzne zdradzają więcej cech wspólnych z promienistą architekturą katedry świętego Urbana w Troyes. z całą pewnością franc skim stylu gotyckim. Upadek sztuki architektonicznej widać w pochodzącej z początku XVI wieku północnej fasadzie prawosławnego kościoła metropolitalnego świętego Mikołaja (obecnie znanego jako Bedestan). który łączy gotyckie sklepienie i ornament z liści. .Basoges. które. Małą kaplicę. takich jak kościół w Morphou. zachodniego późnego goty-i oraz renesansu.Budowę katedry świętego Mikołaja w Fam guście rozpoczęto około roku 1300. Jednakże. [zbudowaną w dobrach królewskich w Pyrdze l w 1421 roku. jakoby miała Nikozja w 1567 roku. której budowa rozpoczęła się w 1262 roku.

Zamek zbudo- 198 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 \ wano na regularnym planie koncentrycznym. przerzuconym nad wyciętą w skale fosą. zbudowany na skalnej skarpie z widokiem na północne wybrzeże. Prasa do cukru. Budynki są rozmieszczone dookoła prostokątnego podwórca. obok cukrowni. jednak nie jest to dowód przekonujący. w pobliżu dworu królewskiego. zbudowany przez mistrza Jacques'a z Milly w 1454 roku. pozostała tylko wycięta w skale fosa. pochodzący z początku XIII wieku. powyżej kapitularz i beczkowo sklepiona krypta. zbudowanego przez templariuszy w Gastrii w 1191 roku. niezależnie od tego. w których wytwarzano cukier. stał się bogaty i wpływowy. znany jedynie z wykopalisk archeologicznych. . potem zakonnicy przyjęli regułę premonstraten-sów w czasach arcybiskupa Thierrego z Nikozji (1206-1211). gdzieś po tej stronie były też ulokowane królewskie komnaty gościnne. W Koukli (Stare Paphos). Inny stary zamek. krzyżujące się wpisanym w obrys budynku transeptem oraz wystające prostokątne prezbiterium. Pierwotnie klasztor augustiański. Wewnętrzny obwód murów miał kształt prostokąta z prostokątnymi basztami narożnymi i okrągłą wieżą bramną po stronie wschodniej. w jakim celu go zbudowano. cele w części zachodniej. położony od południowej strony. Największe wrażenie wywiera Bellapais. gdyż wiadomo. Refektarz mieści się w północnej części. Korzystając ze szczodrych datków króla Hugona III (1267-1284) i jego następców. że wkrótce po ukończeniu był on wykorzystywany jako centrum majątku. leży w centrum dóbr. na wschód od Kyrenii. trójkątną. a za nimi dziedziniec kuchni.Do dzisiaj przetrwało niewiele wiejskich klasztorów katolickich. Z najstarszego łacińskiego zamku na Cyprze. ostro-łukową i wieloboczną. zewnętrzna brama warowna także miała skręcające przejście i była połączona z resztą zamku drewnianym mostem zwodzonym. głównie z powodu jego podobieństwa do Belvoir. Kościół. to Saranda Kolones w Pa-phos. Zamek joannitów w Kolossi. zawierającą zakreęcające przejście poniżej kaplicy. że król Hugo IV (1324-1359) zbudował je na własny użytek. We wschodniej części było dormitorium. ufundowany przez króla Amalryka (1194-1205). wokół którego w XIV wieku zbudowano krużganek z krzyżowo-żebrowym sklepieniem. W czasie panowania Franków ważną uprawą na sprzedaż w południowo-zachodniej części Cypru była trzcina cukrowa. Mur zewnętrzny miał różnorodnie ukształtowane wieże . Został wzniesiony wkrótce po 1191 roku i zburzony przez trzęsienie ziemi w 1222 roku. Chociaż przypisywano go joannitom. ma dwuprzęsłową nawę główną ze dwiema nawami bocznymi. prostokątną. umieszczona w podziemiu zamku sugeruje.cylindryczną.

W okresie weneckim szczególną uwagę przywiązywano do ulepszenia fortyfikacji dwóch głównych miast. W czasie drugiej tury prac (lata 1544-1565) di łączono ośmioboczny bastion Diamante w roi północno-wschodnim. Polegała na pogrubieniu murów cytadeli lusignańskiej i dobudowaniu do niej okrągłych bastei do obrony artyleryjskiej. na południowym zacho-' dzie Bramę Ziemną. Wydaje się. Ostatni okres łaciński to lata 1544-1560. Apartamenty królewskie leżą w części zachodniej. na zachodzie i południu. ochranianym przez wieże o ostrołukowym przekroju. kontrolując wejście. zachowała się w Epi-skopi.odkopano kilka rafinerii z prasami wodnymi do rozgniatania trzciny i pozostałościami pieców do odgotowywania cieczy i krystalizowania jej w ceramicznych formach. na planie kwadratu o boku ok. Kantara i Buffavento . W XIII wieku przebudowali oni północny i wschodni mur. przed którą znajdował się 200 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 zaokrąglony rawelin z dwiema zewnętrznymi bramami ustawionymi pod kątem prostym do bramy wewnętrznej.także stawiano na miejscach ufortyfikowanych w czasach bizantyjskich. na planie litery D. północnowłoskich ekspertów od obrony . W projekt tych prac było zaangażowanych wielu czołowych. znajdowały się kazamaty z innymi rodzajami broni palnej. Budowano je na planach nieregularnych. oraz bastion Martinengo w północno-zachodnim rogu wielokątny bastion z orylonami chroniącymi flankującą artylerię. W Famaguście pierwsza tura prac przebiegała w latach 14921496. 80 metrów. z cylindrycznymi wieżami narożnymi i przedbramiem. czyli bar-bakanem. W Kyrenii Lusignanowie odziedziczyli zamek bizantyjski. lecz przetrwała tylko jedna na północnymwschodzie. pozostawały pod bezpośrednią kontrolą królewską. która w połowie XVI wieku należała do rodziny Cornaro z Wenecji. W XIII-XIV wieku zamki królewskie na górskim grzbiecie Kyrenii . najlepiej widoczne jest to w La Cava. z szeregiem obwodów murów dopasowujących budowlę do naturalnej topografii. dobudowali nowe mury zewnętrzne z chemins de ronde. Inna przetwórnia. z wyjątkiem tych należących do zakonów rycerskich. strzelającą nad pochyłym stokiem wału. ubezpieczającymi kurtyny. Bardziej regularne założenie znajdujemy w zamku Jakuba I z Sigouri (rok 1391).czyli świętego Hilariona (Dieudamour). przebudowując zachodni mur. Od strony lądu. wypełniając przestrzeń między podwójnymi murami i dobudowując okrągłe basteje w północno-zachodnim i w południowo--wschodnim narożu oraz wielokątny bastion na południowym-zachodzie. z kaplicą nad bramą wewnętrzną. który miał prostokątny narys z narożnymi wieżami i był otoczony fosą. że na łacińskim Cyprze wszystkie zamki. czyli przejściami prowadzącymi do otworów strzelniczych. kiedy Wenecjanie zmienili zamek w regularną fortyfikację dla artylerii. wychodzący na morze. w pobliżu Nikozji. Na ich flankach. na południu. Wcześniej zamek miał wieże narożne. Mur miejski także został zaopatrzony w basteje z artylerią na szczycie.

zbudowany przez Piotra II w 1372 roku. jeden z najprzedniejszych przykładów włoskiej fortyfikacji renesansowej. w tym Michele Sanmiche-li i jego bratanek Giangirolamo. aby mógł pomieścić 200 osób i 4 działa artyleryjskie. gdzie mieli główną siedzibę. W Nikozji kolisty mur z zaokrąglonymi wieżami. lecz religijna droga życia łączyła się z walką. Zakony rycerskie składały się też z braci świeckich. ośmioma bramami i fosą. Fosa i dzieła zewnętrzne nie zostały jeszcze ukończone. lecz wiele zakonów rycerskich miało także dodatkowo pewną liczbę członkiń. Zakon został założony w Jerozolimie w 1119 roku. został uznany przez inżynierów weneckich za zbyt długi. większość członków była bracią świecką i głównie w ich rękach koncentrowała się władza. Pierwszym zakonem rycerskim byli templariusze. Członkowie zakonów rycerskich żyli zgodnie z regułami. Został zatem zburzony. aczkolwiek nie mogły one brać udziału w działaniach wojskowych. Niemniej jednak mury Nikozji stanowią dzisL. każdy zaprojektowany tak. zakon wypełniał oczywistą potrzebę: z pism pielgrzymów jasno wynika. Zakony rycerskie 1120-1312 ALAN FOREY Początki i założenie Pojawienie się zakonów rycerskich było jednym z aspektów rosnącego zróżnicowania. Wi . jakim odznaczało się życie religijne zachodniego chrześcijaństwa pod koniec XI i na początku XII wieku. lecz w ciągu niewielu lat zakon stał się częścią składową chrześcijańskich sił wojskowych walczących z muzułmanami. co leżało na zewnątrz niego. Zbudowany pod kierunkiem Giulia Savorgnano. który krzyżowcy utożsamiali ze Świątynią Salomona (Templum Salomonis). która przetrwała poza Italią. łącznie ze wszystkim. . sądów i innych zgromadzeń. które były podobne i częściowo oparte na istniejących regulacjach monastycznych. który zmarł w Fa-maguście w 1558 roku. kiedy Nikozja poddała się Turkom 9 września 1570 roku. W wiodących zakonach bracia byli podzieleni na dwie grupy: rycerzy i braci świeckich. aby można go było odpowiednio obronić. że w latach następujących po pierwszej krucjacie drogi w Królestwie Jerozolimy w żadnym razie nie były bezpieczne. Chociaż wszystkie miały braci kapelanów. Podejmując się tych zadań. Może się to wydać dziwne. a na początku XII wieku władcy osad frankijskich mieli za mało oddziałów wojskowych. jak i funkcjonariuszy porządkowych dworów. ta ostatnia grupa obejmowała zarówno dowóców wojskowych. mur ten miał trzy bramy i jedenaście wielokątnych bastionów z zaokrąglonymi orylonami. Pierwsza funkcja zakonu polegała na zapewnieniu opieki pielgrzymom podróżującym przez Ziemię Świętą.artyleryjskiej. i zastąpiony krótszym kolistym murem. biorąc swą nazwę od budynku. otaczającym centrum miasta.

lecz w 1143 i hrabia Barcelony przekonał templariuszy i wzięcia udziału w rekonkwiście. którzy służyli w ńbatach. kiedy podjęło obowiązki wojskowe leprozorium świętego Łazarza. lokalnych zakonów . lecz nie jest całkowicie jasne. a ci mogli być zachęcani do podjęcia obowiązków wojskowych z powodu ciągłego nie doboru wojowników w Ziemi Świętej. Pierwszymi zakon mi. które później stało się rycerskim zakonem świętego Tomasza z Akry. Początkowo byli oni zaintf resowani Półwyspem Iberyjskim jedynie ja źródłem wpływów i rekrutów.jak wiemy . Miniatura z rejestru zakonu przedstawia Alfonsa VIII Kastylijskiego i jego żonę Eleonorę powierzających Udes mistrzowi. gdy zgromadzenie kanoników chyliło! się ku upadkowi.wzięli udział. krucjaty. Pedro Fernandezowi. była bitwa pod La Forbie w 1244 roku. który zostal założony w królestwie Leonu. zwykle zostawali w nich tylko na określony czas. Nie jest jednak jasne. również zostało założone w czasie trzeciej krucjaty. Przekształcenia tych dwóch fundacji dokonały się odpowiednio w 1198 roku i pod koniec lat dwudziestych XIII wieku.Sugerowano czasami. dlaczego inni poszli ich śladem. W kilku przypadkach zadziałały z pewnością szczególne wpływy: do militaryzacji zakonu świętego Tomasza z Akry przyczynił się znacznie Piotr z Les Roches. Precedens zaistniał oczywiście u templariuszy. byli ten plariusze i joannici. Jakuba.z wyjątkiem świętego Tomasza z Akry -l miały zapewne członków. Chociaż instytucja zakonu rycerskiego poją wiła się najpierw w Ziemi Świętej. Jednak istniały także bardziej! ogólne czynniki. po raz pierwszy wspomniane w zachowanych źródłach w 1142 roku. W latach siedemdziesiątych XII wieku zakon św. że chrześcijański zakon rycerski został stworzony na wzór muzułmańskiej instytucji ńbat. którego mieszkańcy łączyli religijną drogę życia z walką z wrogami islamu. Zachowane źródła dostarczają nam niewielu informacji o przyczynach przekształceń zakonów. w których członkowie leprozorium . a zgromadzenie kanoników regularnych. który przebywał na Wschodzie! w czasie. którzy byli w stanie! walczyć. które sięgnęły po broń w Hiszpanii. wkrótce mo na ją też było spotkać przy innych granicach i chodniego chrześcijaństwa. W trzecim dwudziestopięcioleciu XII wieku założono wiele małych. Wśród najwcześniejszych akcji. Jakuba w 1174 roku. którą określano jako ufortyfikowany klasztor. Istniały jednak poważne różnice: na przykład ci. Szczególnie omawiane funda-] cje . można ich więc porównać raczej z krzyżowcami niż Zakony rycerskie 1120-1312 204 Podarowanie zamku Udes zakonowi św. biskupi Winchesteru. Joannici cl(tm) l Zakony rycerskie 1120-1312 ciii za broń przeciwko niewiernym w Hiszpanii mniej więcej w połowie XII wieku. stal się zakonem międzynarodowym.

Jakuba była spowodowana stratami. i Santa Maria de Espańa (Najświętszej Maryi Hiszpańskiej). należy koniecznie wziąć pod uwagę dążenia ich założycieli i pierwszych członków . którego posiadłości leżą głównie w Aragonii. Jerzy z Alfamy. zaufano krzyżakom.mimo odwrotów i buntów . Około 1176 roku założono w Portugalii zakon znany później jako Aviz. templariusze i joannici nie byli pierwszymi zakonami. Dokonano tego . którzy wspierali powstawanie zakonów. utworzony na przełomie XII i XIII wieku. powstał około 1173 roku. Wydaje się też. podobnie jak św. Tym względem można najprawdopodobniej wytłumaczyć życzliwość 205 okazywaną przez Alfonsa II Aragońskiego zakonowi Montegaudio. Montegaudio zostało najpierw połączone w roku 1188 ze szpitalem Świętego Odkupiciela w Teruel (zajmującym się wykupywaniem jeńców). Alfons X Kastylijski widocznie wspierał zakon Santa Maria de Espańa. zamiast zakładać nowe fundacje. iż dzięki temu uzyska . Jakuba ponieśli w bitwie pod Moclin w 1280 roku. gdyż templariusze. a św. Juliana z Pereiro . Jakuba w Leonie w 1170 roku. że żadna z nich j nie stanie się zbyt silna. Mimo królewskiego wsparcia. przeciwnie niż w Hiszpanii. że nie musiały wysyłać części swych dochodów do Ziemi Świętej. natomiast unia zakonu Santa Maria de Espańa z zakonem św. a później z templariuszami w 1196 roku. jednak żaden z tych planów nie doszedł ostatecznie do skutku. Odegrali oni wiodącą rolę w ujarzmieniu Prus i Inflant. Ziemię Świętą czy nawet rejon bałtycki. lecz ograniczyły się głównie do Półwyspu. władcy zyskiwali pewność. Należy także zauważyć. Faworyzując kilka fun-I dacji. chociaż padały rozmaite propozycje rozszerzenia ich działalności na Afrykę Północną. W Europie Środkowej. zakładano je na wzór templariuszy i joannitów. ta grupa została później wchłonięta przez Calatravę. Na początku XIII wieku. Te fundacje hiszpańskie były od samego początku zakonami rycerskimi. Zakon Montegaudio. które chwyciły za broń.na przykład inicjator Montegaudio był niezadowolonym członkiem zakonu św. Jedynymi zakonami rycerskimi założonymi w Hiszpanii od końca lat siedemdziesiątych XII wieku do roku 1300 były: św. który pojawił się w latach siedemdziesiątych XIII wieku. Lokalne zakony miały jeszcze tę zaletę. nie wszystkie zakony hiszpańskie rozkwitły. bo konflikt z Arabami w większości skupiał się na rywalizacji o Cieśninę Gib-raltarską.jak również postawy królów hiszpańskich. Zakon Kawalerów Mieczowych i Zakon Braci Dobrzyńskich zostały pierwotnie założone w celu . Inne hiszpańskie zakony przetrwały i rozwijały się. nie byli w sta-I nie go obronić. którym wcześniej dano zamek Calatrava. Jakuba . że hiszpańscy władcy najpierw rozważali wykorzystanie tych lokalnych fundacji przeciwko swym chrześcijańskim rywalom. że zakon Ca-1 latravy pojawił się.przed końcem XIII wieku. lecz wiodące zakony hiszpańskie szybko rozciągnęły swe posiadłości na Półwyspie i przyjęły neutralną postawę w konfliktach między chrześcijańskimi królami. Te unie miały swą przyczynę w trudnościach zaistniałych w łonie zakonów Montegaudio i Monfrague. pomoc morską. Chrześcijańscy władcy w Hiszpanii wyraźnie mieli nadzieję na uzyskanie woj skowego wsparcia na ładzie. jakie rycerze św. Niektórzy bracia nie zaakceptowali tej unii i osiedli w Monfragiie nad rzeką Tag w Kastylii. licząc.zwiastun Alcantary . Chcąc wyjaśnić powody ich fundowania.rycerskich: Calatra-vę w Kastylii w 1158 roku.w królestwie Leonu.

lecz także ze schizma-tykami. wrogami papieża i mącicie lami pokoju w . gdzie zakon miał stawie czoło pogańskim Komanom (Połowcom). Również templariusze nie osiedlili się na stałe przy wschodnich granicach Polski w Łukowie. króla Węgier. że zakon krzyżacki stał się jedynym zakonem rycerskim walczącym na tych frontach. że ta oferta daje im większe pole ekspansji niż było to możliwe w Ziemi Świętej. ale w Europie Środkowej ciągle było miejsce dla innych zakonów. w następstwie unii z zakonem Kawalerów Mieczowych. otworzyły drogę do założenia w Prusach niepodległego państwa. Podobnie joannici nie podjęli się stałej obrony okręgu Severin (Oltenii). przy poparciu biskupa 206 Zakony rycerskie 1120-1312 Alberta. W XIII wieku podejmowano także wysiłki zmierzające do założenia i wykorzystania zakonów do walki z heretykami. leżący na północ od Południowych Karpat. Późniejsze negocjacje. w tym przypadku pomoc nie nadeszła. Ponieważ krzyżowcy w XIII wieku coraz częściej byli angażowani w walkę z opozycją chrześcijańską. Gdy krzyżacy zostali wygnani z Węgier i osiedlili się jako niezależna siła w Prusach. gdzie rywalizowali z posiadającymi mocną pozycję templariuszami i joannitami. Zakon krzyżacki po raz pierwszy rozszerzył swój obszar zainteresowań w Europie Środkowej w 1211 roku. drugi założono w Prusach. że zakon próbował uniezależnić się od króla węgierskiego. Podjęta w 1237 roku przez Konrada Mazowieckiego próba ponownego osiedlenia Zakonu Braci Dobrzyńskich w zamku w Drohiczynie nad Bugiem wkrótce jednak upadła. z inicjatywy biskupa pruskiego Krystiana i polskiego księcia Konrada Mazowieckiego. dał mu okręg Burzenland (obecnie okolice Braszo-wa w Rumunii). na południu templariusze. Mogłoby się zdawać. nie dziwota. osiedlił się też w Inflantach. Bela IV miał nadzieję na pomoc joannitów nie tylko w walce z poganami. który podarowano im w latach pięćdziesiątych XIII wieku. że kampanię przeciwko Grekom uważano za zadanie odpowiednie dla zakonu rycerskiego. w 1247 roku. Krzyżacy prawdopodobnie pojęli. Mniej więcej w tym czasie jednak Konrad Mazowiecki. kiedy Andrzej II. Około 1230 roku zakon zaczął walczyć z Prusami. utworzonego w 1204 roku po czwartej krucjacie.zapewnienia ochrony i pomocy w działaniach misyjnych: pierwszy został ufundowany w Inflantach w 1202 roku. a później w tym samym dziesięcioleciu. król Węgier. ofiarował zakonowi ziemię chełmżyńską. pod władzą rycerzy krzyżackich. zagrożony przez Prusów. widocznie dlatego. joannici i krzyżacy bardziej przyczynili się do obrony łacińskiego cesarstwa Konstantynopola. Jednakże obydwa te zakony w latach trzydziestych XIII wieku zostały włączone do zakonu krzyżackiego. a został im przyznany przez Belę IV. Jednakże w 1225 roku Andrzej II wygnał krzyżaków. w które był zaangażowany także cesarz Fryderyk II. który rozciągał się między Południowymi Karpatami a Dunajem. władcy Węgier i Polski najprawdopodobniej zwracali się gdzieś po pomoc. chociaż jego władza nie była tam tak rozległa jak w Prusach. prawdopodobnie w 1228 roku.

ustalona w 1261 roku. rycerze mogli ich mieć trzy lub cztery. Wiele przywilejów. Rycerze mieli bardziej kunsztowne zbroje. które przez pewien okres razem z nimi mieszkały i walczyły. Jakuba i Calatrava pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych XIII wieku . a przynajmniej w kilku regionach rekrutowano żołnierzy najemnych. Normalnie zakony mogły też domagać się służby wojskowej od swych własnych wasali. nigdy jednak nie wchodzili w skład lekkiej kawalerii typu istniejącego w niektórych armiach muzułmańskich. Przywództwo hiszpańskiej rekonkwisty spoczywało w rękach chrześcijańskich władców półwyspu. stłumić wszelkiej inicjatywy. służba tego rodzaju trwała do XIII wieku. Bracia świeccy (zwani komandorami) zwykle posiadali tylko jednego wierzchowca. i zakony podejmowały ekspedycje samodzielnie . jego reguła. W Ziemi Świętej pomoc tego rodzaju przypuszczalnie zapewniali głównie krzyżowcy przybywający z Zachodu. Zakony. Zadania wojskowe W wiodących zakonach rycerskich bracia. wyposażeni byli w łuk. jak i braćmi świeckimi.lecz takie wyprawy . potwierdzało. zwykle przestrzegały tej reguły. Na wszystkich frontach kontyngenty zako-1 nów rycerskich były tylko jednym z kilku elementów składowych sił chrześcijańskich. w niektórych wypadkach mieli wierzchowca. mimo pewnych protestów papieskich.źródła upamiętniają na przykład zajęcie pewnej liczby zamków muzułmańskich przez zakony św. że funkcje zakonu polegają na obro: wiary i wolności kościelnej oraz na tłumieniu śni. Natomiast we Włoszec! zakon Błogosławionej Maryi Panny miał dłużs. Ci bracia byli stałymi członkami zakonu. że zakony istnieją. którzy usiłowali utrzymać pełną kontrolę nad poczynaniami wojskowymi. lecz większą niezależnością cieszyły się w Syrii i kraju Bał-tów niż w Hiszpanii. którzy mogli odbywać służbę wojskową byli zarówno rycerzami. W sprawach wojskowych różnica między nimi była raczej różnicą stopnia niż klasy. aby zwalczać tam herezję. Reguła templariuszy poświęca takim osobom trzy klauzule. Lecz chociaż bracia mogli być wykorzystywani jako piechota. lec/ czasami towarzyszyły im osoby. nadanych zakonom rycerskim w Hiszpanii. oczywiście. aby czynić wojnę i pokój na rozkaz króla. w walce z ostatnim pretendentem rodu Hohenstaufów w południowych Włoszech. Klemens IV w 1267 roku oczekiwał od joannitów wsparcia dla Karola Andegaweńskiego. Hiszpańscy królowie nie usiłowali. W Ziemi Świętej w skład płatnych wojsk wchodzili turcopks (poturczeńcy). Podejmowano także próby założenia nowych zakonów na południi Francji. broń i wyposażenie obu grup były podobne.łonie zachodniego chrześcijaństwa. Papieże niejednokrotnie przynaglali zakony rycerskie do interwencji w wewnętrzne konflikty w Królestwach Cypru i Jerozolimy. którzy pochodzili z miejscowej ludności. Nie odniosi one trwałego sukcesu. historię. st nowiła. Takie wypadki miały jednak mniejsze zi czenie i na przestrzeni XII i XIII wieku najwi niejszą funkcją zakonów rycerskich pozosta 207 Zakony rycerskie 1120-1312 walka z nie-chrześcijanami na granicach zachodniego chrześcijaństwa.

w bitwach Pana. przedstawiającym ruiny zamku Baghras. niezależnie od tego. prowadząc czy dowodząc Jego wojskiem w czasie każdej wyprawy. Na Wschodzie. Rejon nadbałtycki różnił się także tym. co ułatwiało przemieszczanie się. a później krzyżacy. W Prusach krzyżacy nie mieli nad sobą żadnej władzy zwierzchniej. lecz upadek autorytetu królewskiego pozwolił tam zakonom rycerskim na prowadzenie w XIII wieku własnej polityki w całej Palestynie i Syrii. Podobną obietnicę złożył Leon II z Armenii w 1210 roku. że działania wojenne prowadzono często w zimie. co umożliwiło im pobieranie trybutu od sąsiednich władców muzułmańskich. . W rejonach nadbałtyckich jednak podbojowi towarzyszył chrzest pogan. a we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego dopiero pod koniec XIII wieku templariusze i joannici tworzyli spore floty na własny użytek. dalej na południe natomiast określili własne linie postępowania w stosunku do Egiptu i Damaszku. na który się zgodzili zakonnicy. Henryk z Inf-lant pisze na początku XIII wieku o mistrzu zakonu Kawalerów Mieczowych. W pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku templariusze i joannici przyjęli agresywną postawę na północy. w tym samym wieku. kiedy wzrosła siła Mameluków. Nie ma żadnego zapisu na temat podobnego pozwolenia w dwunastowiecznym Królestwie Jerozolimy. czy biskup [Rygi] był czy też nie był obec-ny". Najprawdopodobniej w latach trzydziestych XII wieku templariusze otrzymali zadanie obrony marchii Amanus na północy księstwa Antiochii. który templariusze opuścili ostatecznie w 1268 roku. że "walczył on 208 Zakony rycerskie 1120-1312 Baghras. Nawet zakon s'więtej Maryi Hiszpańskiej nie ograniczył się do prowadzenia walki wyłącznie na morzu. a chociaż w Inflantach Kawalerowie Mieczowi. nikt nie sprawował nad nimi władzy w polu. negocjowali z najeźdźcą własne rozejmy. Później. teoretycznie nie cieszyli się tak całkowitą niezależnością. Boemund III z Antiochii w 1168 roku pozwolił joannitom na prowadzenie wojny i negocjowanie rozejmów wedle ich woli. w Prusach i Inflantach. Ilustracja jest dziewiętnastowiecznym grawerunkiem.mieściły się w ramach polityki królewskiej. W Syrii i Hiszpanii najważniejszym zamierzeniem wojny ofensywnej było utrzymanie kontroli nad terytorium: nawracanie muzułmanów nie stanowiło bezpośredniego celu. kiedy zamarzały bagna i rzeki. Wojna prowadzona przez zakony na rozmaitych frontach także różniła się do pewnego stopnia pod względem celów i metody. Obiecał też przestrzegać każdego zawieszenia broni. przeciwnie. Lecz na wszystkich frontach zakony rycerskie prowadziły głównie działania lądowe. Jednakże największą swobodę działania zakony stale miały w rejonach nadbałtyckich.

jaki i sprzedawane przez władców i szlachetnie uro-J dzonych. Jakuba w 1242 roku. W 1245 zamek stal się siedzibą zakonnego comendadora mayora mistrza) Kastylii. z powodu nadmiernych kosztów i bliskiego sąsiedztwa niewier-lych". a do mniejszych for-yfikacji pozostających w ich rękach należały orty leżące wzdłuż szlaków pielgrzymich i za-«wniające schronienie podróżującym do Jero-rolimy i Jordanu. W XIII wieku templariusze i joannici zdobyli na nowo inne warownie. leżą-e w pobliżu wschodnich granic Królestwa Jero-olimy. które były im zarówno nadawane. Niektóre jednak zostały później odzyskane. na krzyżaków natomiast również w tym czasie spadła odpowiedzialność za obsadzenie garnizonami i obronę zamków. OcenionoJ że w 1180 roku joannici byli na Wschodzie i ćwiek Segura de la Sierra w Andaluzji podarowano zakonowi św. Zakony wzięły na siebie główny ciężar obrony. lecz jest jasne. ilisko wschodnich granic swego hrabstwa. iowiedzialni za obronę około 25 zamków. takich jak Belvoir. remontowali i fortyfikowali już istniejące. w tym Krak des Chevaliers. aby je odpowiednio bronić. W1144 oku Rajmund II z Trypolisu podarował joanni-om zespół twierdz. szczególnie na zapleczu Akry. który wcześniej rezydowal w Ucles. Znamy mniej szczegółów o budowach podjętych w Hiszpanii. Wśród budowli templariuszy znajdowały się: Chastel Pelerin. nie może go utrzymać. W Aragonii i Katalonii w XII wieku opierano się głównie na templa- . który zakon otrzymał w 1187 roku.j cześnie na obronie warowni i na walce w polu. w okresie szybkich ostępów chrześcijaństwa w Hiszpanii. jak było konieczne dla nteresów chrześcijaństwa. kie-y jego uprzedni właściciel "zdał sobie sprawę. znajdowały się odpowiednio w posiada-dujoannitów i templariuszy. którym brakowało siły ludzkiej cz środków. pod-zas gdy na północy księstwa Antiochii templa-iuszom powierzono marchię Amanus. gdzie na przełomie XII i XIII wieku dobudowano zewnętrzny obwód forteczny. Oprócz budowania nowych zamków.Na lądzie działania zakonów polegały jedno. oraz Safad. Jesz-:ze przed 1150 rokiem Bajt Dżibrin i Gaza. W Palestynie i Syrii w XII wieku templariuszom j i joannitom powierzano coraz większą liczbę! zamków. Najważniejszym zamkiem joannitów w księstwie był vlargat. odbudowany. że wielka liczba zamków przygranicznych na półwyspie przeszła pod kontrolę zakonów. Większość tych zamków utracono zaraz 10 bitwie pod Hittinem. joannici rozbudowali Krak des Che-yaliers. Jednakże w XII wieku te dwa akony posiadały o wiele więcej zamków w północnej Syrii niż w Królestwie Jerozolimy. zbudowany na wybrzeżu w 1217/1218 roku. Obowiązki zakonów nie ograniczały się do dostarczania siły ludzkiej dO obrony zamków: zakonnicy budowali także nowe warownie. gdy miejsce to zostało odzyskane z rąk muzułmańskich w 1240 roku.

W 1255 roku jo-annici stwierdzili. chociaż wczesne fortyfikacje budowane przez zakony same przeważnie były wznoszone z drewna i ziemi. Chociaż wczesne fortyfikacje wznoszone przez zakon krzyżacki w Prusach byty dość prymitywne. które znajdowały się w rękach zakonów. Jakuba. Również w Inflantach zakony wniosły znaczący wkład w budowę zamków. z coraz powszechniej używaną cegłą. którym można dać wiarę. W taki sam sposób po przeciwnej stronie półwyspu. konsekwentnie polegali głównie na zakonach hiszpańskich szczególnie Calatravie i św. Lecz w południowej części królestwa Walencji. W rejonach bałtyckich zakony w miarę postępującego podboju zajęły się budową. że 80 templariuszy musiało strzec zamku Plan zamku krzyżackiego w Gniewie (Mewę). Jednakże w centrum Półwyspu królowie Kastylii i Leon.210 Zakony rycerskie 1120-1312 riuszach i joannitach: nie powiodła się podjęta przez Alfonsa II próba poparcia w południowej Aragonii zakonu Montegaudio. Zakon otrzymał okręg gniewski na zachodnim brzegu Wisły w 1276 roku. król aragoński Jakub I faworyzował przede wszystkim zakon św. podbitego w połowie XIII wieku. ta 211 Zakony rycerskie 1120-1312 Safad. Pisano. przed końcem XIII wieku konstruowano bardziej skomplikowane warownie. W obydwu rejonach prymitywne pogańskie konstrukcje z drewna płonęły często w czasie walki i były zastępowane innymi. Tak uczynił zakon krzyżacki. Jakuba. Liczba braci w zamku była często niższa. że wszystkich zamków. chcąc zabezpieczyć obronę zamków przygranicznych. Nie należy przypuszczać. szczególnie w rejonie nadbałtyc-dm i w Hiszpanii. w XIII wieku natomiast woleli zakony hiszpańskie. stawianie nowego budynku rozpoczęto prawdopodobnie pod koniec wieku. Dopiero później normą stały się bardziej skomplikowane budowle. władcy portugalscy wykorzystywali templariuszy i joannitów. iż po ufortyfikowaniu Torunia nad Wisłą przez krzyżaków w roku 1231. szczególnie Aviz i św. strzegły duże garnizony braci. w XII wieku. Lecz te liczby należą do najwyższych. . że zamierzają utrzymać sześćdziesięciu konnych w Kraku des Chevaliers. Jakuba. posuwając się wzdłuż Wisły i Zalewu Wiślanego w Prusach. Kronikarz wzmiankuje.

gdy atakował go kalif z dynastii Al-mohadów. Kilka mniejszych fortyfikacji nie mia-:o stałych garnizonów. a kilka fortec Calatravy w Hiszpanii szybko poddało się po klęsce chrześcijańskiej pod Alarcos w 1195 roku. Jednak los warowni zakonnych zależał zazwyczaj raczej od ogólnej sytuacji politycznej i wojskowej niż od bardziej specyficznych czynników. Podobnie w latach sześćdziesiątych XIII wieku liczne zamki krzyżaków w Prusach padły w następstwie buntów. kiedy to Prusowie zostali ostatecznie spacyfikowani. Podobnie w roku 1211 bracia z Cala-travy długo bronili swego zamku Salvatierra w Kastylii. Z drugiej jednak strony. zaś zgodnie ze źródłami muzułmańskimi. utrzymanie zamków stało się trudne. Kiedy pod koniec XIII wieku zakony w Syrii stanęły wobec rosnącej potęgi Ma-meluków i nie mogły liczyć na pomoc wojskową. Jednak przyciąganie osadników do obejmujących duży obszar i ciągle zagrożonych ziem nie zawsze było łatwym zadaniem. W Inflantach natomiast nigdy nie było zakrojonej na szeroką skalę kolonizacji. na przykład pod Hittinem i Alarcos. aby uwolnić swego wziętego do niewoli mistrza. garnizony nie mogły długo się utrzymać. a Saladyn nie był w tym czasie w stanie zająć tak Kraku des Chevaliers jak i Margatu. W niektórych regionach ponowne osiedlanie stanowiło ważny etap w procesie zapewniania kontroli chrześcijańskiej nad dystryktami przygranicznymi. W liście templariusza z Ziemi Świętej z 1187 roku czytamy. które mogły się składać z wasa-i pochodzących z podległego okręgu. Zamek joannitów w Belvoir utrzymał się jeszcze ponad rok po bitwie pod Hittinem. Braci broniących zamku wspierały jednak wojska pomocnicze. Jednak w bronionych warowniach zakony usiłowały podjąć się zadania. Zamek templariuszy w Gazie poddał się bez walki po bitwie pod Hittinem. wyjątkowe położenie i siła zamku Margat umożliwiły mu pozostanie pod kontrolą templariuszy po bitwie pod Hittinem. Mimo to zakony chwalono często za działanie podejmowane w obronie pogranicznych zamków. na przedłużającą się obronę i nie można było zapewnić pomocy. że zakon stracił sześćdzie- . szczególnie tam. Templariusze poddali Gazę. Zakony rycerskie nie były zwykle zobowiązane do dostarczania określonej liczby walczących na pole bitwy. w pewnych przypadkach warownie szybko upadały. konieczne było osadzenie kolonistów z Zachodu. gdyż brakowało im środków. nawet jak na średniowieczne standardy. podczas gdy kolonizacja Prus przez zachodnich wieśniaków również nie postępowała zbyt szybko aż do ostatnich lat XIII wieku. Po dotkliwych klęskach. gdzie obsadę zredukowano bądź zabrano siły w pole. Chociaż kolonizacja na ziemiach zakonnych w Syrii wydaje się jardzo ograniczona.pozostawiono tam tylko siedmiu braci. Zanim jednak można było otrzymać odpowiednią pomoc od poddanych. Proces ponownego osiedlania w Hiszpanii przebiegał wolno. zakony powszechnie stara-y się przyciągnąć osadników do swych domen w podbitych częściach Hiszpanii: zachowały się iczne przywileje osadnicze nadawane przez zakony. Trudno oszacować rozmiar ich kontyngentów na jakimkolwiek froncie. którego nie mógł łatwo wypełnić nikt inny. Liczba braci wydaje się jednak względnie niewielka. W niektórych przypadkach klęskę czy sukces można wytłumaczyć szczególnymi czynnikami. Czasami zakony prowadziły zdecydowaną i pełną determinacji obronę. czasami wolały się nawet poddać w zamian za gwarancje bezpieczeństwa niż walczyć do samego końca.

W 1229 roku kontyngent templariuszy składał się tylko z dwudziestu pięciu procent sił. jak też domagali się kontyngentów od szlachty.j iii 213 Zakony rycerskie 1120-1312 . Kiedy zakon św. napisany po klęsce pod La Forbie w 1244 roku. Ponadto władcy hiszpańscy czynili użytek z powszechnego obowiązku służby wojskowej. Jest też jasne. stwierdzał. że większe postępy w tym rejonie za. na całe siły lądowe wynoszące 18 000. Jeśli te dane są zgodne. ponieważ zachodni chrześcijanie stanowili w królestwach na Półwyspie Iberyjskim o wiele większą część populacji niż w państewkach krucjatowych. mimo że templariusze byli wiodącym zakonem rycerskim w Aragonii. Z kronik relacjonujących walkę w rejonie nadbałtyckim można wynieść także zgodne wrażenie. Na Półwyspie Iberyjskim zakony rycerskie były mniej liczne. Na rysunku Mateusza z Paryża pstry sztandar templariuszy trzyma rycerz uciekający z pola bitwy. Jakuba utracił swego mistrza i pięćdziesięciu pięciu braci w bitwie pod Moclin w 1280 roku. że zakony templariuszy i joannitów straciły ponad 300 rycerzy każdy. ta strata była wystarczająco poważna. W bitwie pod La Farbie (rok 1244) siły Królestwa Jerozolimy poniosly dotkliwi} klęskę z rąk Chorezmijczyków. sięciu braci w bitwie pod Cresson w maju tego roku. Należy jednak pamiętać. Rymowana Kronika Inflancka. a w XIII wieku ich udział był proporcjonalnie większy.Bitoa między chrześcijanami i Chorezmijczykami. Kolejny list. Zatem w Królestwie Jerozolimy każdy z tych zakonów był w stanie wystawić na pole bitwy siły liczące około 300 braci. Kontyngenty zakonów rycerskich w bitwie pod La Farbie zostały w rzeczywistości prawie całkowicie wybite. że liczba braci walczących w polu była mała w porównaniu z liczbą innych wojsk gromadzonych lokalnie. a 230 dalszych zginęło w bitwie pod Hittinem: główny konwent został "prawie zupełnie unicestwiony". że władcy chrześcijańscy w Hiszpanii mogli liczyć na większe kontyngenty świeckich wojsk chrześcijańskich niż mogli zmobilizować ich odpowiednicy w Syrii.j wincjał zakonu krzyżackiego w Inflantach wezwał wszystkich dostępnych braci. to połączone kontyngenty tych dwóch zakonów w drugiej połowie XII wieku były podobne pod względem liczebnym do sił zbieranych w trakcie poboru w systemie feudalnym. i że było ich 180. aby stworzyć okazję do połączenia się z zakonem Najświętszej Maryi Hiszpańskiej. stwierdza. na przykład. że w 1268 roku mistrz pro. które atakowały Majorkę. a przeżyło trzydziestu trzech templariuszy i dwudziestu sześciu joannitów.

Oczywiście. Obawa przed naganą nie mogła wykluczyć wszystkich aktów nieposłuszeństwa w polu. kiedy mistrz templariuszy.do walki u boku niechrześcijan. Siły zapewniane przez braci były też bardziej zdyscyplinowane niż wiele s'wieckich kontyngentów. przynajmniej na Wschodzie. chociaż u templariuszy szeregowa brać rycerska służąca na Wschodzie wywodziła się zwykle z zupełnie nowych rekrutów. Zazwyczaj jednak rada udzielana przez wiodących braci zakonów na wszystkich frontach była odbiciem realnej oceny sytuacji politycznej i wojskowej. nigdy nie była na Wschodzie. podobne malowidła przypominały im oglównym zadaniu zakonu. z powodu grożącego niebezpieczeństwa. dotyczące zachowania na polu walki i w obozie. lecz kilku teoretyków krucjatowych zgadzało się z punktem widzenia mistrza templariuszy. który umacniała jeszcze obawa przed surowymi karami za nieposłuszeństwo rozkazom na polu walki. opisuje kasztelana joanni-tów z Krak des Chevaliers jako "kość w gardle muzułmanów". którzy rozpoczęli atak bez pozwolenia. byli przygotowani . iż z powodu ślubu posłuszeństwa bracia mieli przewagę nad innymi wojskaMalowidło ścienne w kościele templariuszy w Cressac-sur-Charente. czołowi dostojnicy w zakonach zwykle mieli za sobą długą służbę. Bracia w rejonach przygranicznych nie byli fanatykami. Gerard z Ridefort. Bracia wszystkich zakonów składali oczywiście ślub posłuszeństwa. Mimo ograniczonej liczby. na przykład. często skłaniała ku rozwadze. W czasie trzeciej krucjaty templariusze i joannici odradzali obleganie Jerozolimy. wbrew radzie zaangażował swe wojska w walkę z o wiele większą siłą muzułmańską. We wszystkich wiodących zakonach karą za dezercję z bitwy było wykluczenie z bractwa. .leżały często od pomocy zapewnianej przez kontyngenty krucjatowe. Długa służba i doświadczenie nie zawsze miały wpływ na podejmowanie rozsądnych decyzji: do strat poniesionych w bitwie pod Cresson w 1187 roku doszło. Chociaż większość templariuszy wstępujących do zakonu we Francji. margrabiego Brandenburgii i wielkich sil krucjatowych. Podobnie w czasie podboju Majorki przeor joannitów doradzał królowi aragońskiemu. 214 Zakony rycerskie 1120-1312 mi. zaś templariusze. Tak oto podbojów Sambii w 1255 roku dokonano z pomocą Ottokara II i Węgier. że zakony rycerskie w Syrii miały największe doświadczenie. tracili swój habit na pewien okres. Reguła templariuszy zawiera ścisłe regulacje. dzielność i determinację braci wysoko oceniali ich przeciwnicy: kronikarz Ibn al-Asir. Paru teoretyków uważało także. którzy służyli w Ziemi Świętej tylko przez krótki okres w młodym wieku. że w czasie oblężenia byliby wystawieni na ataki sił Saladyna. aby nie atakował muzułmanów na wzgórzach za Inca. częściowo ze względu na to. Jakuba de Molay.jeżeli wymagała tego sytuacja .

Baldwina z Al-ny. W Hiszpanii normalne były ograniczenia czasowe służby poddanych: w roku 1233 kilku kastylijskich żołnierzy odstąpiło od oblężenia Ubedy. W Syrii niezależność zakonów oznaczała także. charakterystyczne dla XIII wieku. że zakonnicy mogą odrzucić prośbę o pełnienie służby. takie jak wojna świętego Sa-basa. jednak w drugiej połowie XIII wieku coraz bardziej opieszale pełniły służbę. Takie działania pochłaniały środki. To samo zaszło w Kastylii. jak w czasie piątej krucjaty i krucjaty do Egiptu Ludwika IX. Jednak w praktyce bracia nie zawsze byli skłonni do walki z niewiernymi. które w innym wypadku mogłyby być przeznaczone na walkę z muzułmanami czy poganami. jeśli były okresy. Na wszystkich frontach krzyżowcy zwykle walczyli jedynie przez określony czas.We wschodnim rejonie Morza Śródziemnego doświadczenie i wiedzę zakonów wykorzystywano często przez umieszczenie kontyngentów braci na czele i w straży tylniej sił krucjatowych. W Hiszpanii. a . a na wszystkich frontach odegrały ważną rolę w obsadzaniu i obronie warowni. angażowali się też w prywatne spory. Ich broń zwracała się czasem w obronie i zgodnie z własnymi interesami zakonu przeciw współwyznawcom-chrześcijanom. wystosowane po odrzuceniu przez zakony pierwszej prośby o służbę wojskową. zajmującym się wykupywaniem jeńców chrześcijańskich.podejmowano przeważnie z dala od pola bitwy. że "jeśli możemy coś osiągnąć. jesteśmy w stanie to uczynić dzięki nim". zakony nie musiały pełnić tej roli. kiedy nie można było polegać na zakonach rycerskich. Chociaż w Hiszpanii zakony rycerskie cieszyły się mniejszą wolnością. powszechnym w służbie zapewnianej przez siły świeckie. Jednak. na Wschodzie zakony zostały wplątane w wewnętrzne konflikty polityczne. gdzie większość sił świeckich stanowili Hiszpanie. że joannici i niektóre zakony hiszpańskie zapewniały na polu bitwy opiekę okaleczonym i rannym. lecz także pogróżki o podjęciu działań przeciwko własności zakonów za niespełnienie żądań królewskich. to na Wschodzie i w rejonie nadbałtyckim wniosły one poważny wkład w walkę z niewiernymi. sam podjął się tego zadania. Służba pełniona przez braci nie podlegała też zwykle organiczeniom i restrykcjom. Przykłady możemy znaleźć na każdym froncie. lecz pomagały tam często w zawiązaniu armii na początku kampanii. W Inflantach Kawalerowie Mieczowi w 1233 roku pozostawali w konflikcie ze zwolennikami legata papieskiego. którą pod koniec XIII wieku dręczyła niestabilność polityczna. Już w połowie XII iii 215 Zakony rycerskie 1120-1312 wieku Amalryk z Jerozolimy mawiał królowi francuskiemu. lecz działania dobroczynne -które były częścią funkcji wszystkich zakonów rycerskich . gdyż skończył się im okres służby. Rejestry królów Aragonii zawierają nie tylko powtarzające się ponaglenia. Kiedy zakon Montegaudio połączył się w 1188 roku ze szpitalem Świętego Odkupiciela. kiedy trudne było bardzo szybkie zmobilizowanie świeckich kontyngentów. Inne działania Wydaje się.

lecz niektóre osoby posiadały u templariuszy bieżący rachunek. Zakon św.szczególnie templariusze . pożyczali pieniądze już od lat trzydziestych XII wieku.podobnie jak od innych zakonów . W XII wieku pożyczki zaciągano zwykle w celu zaspokojenia specjalnej potrzeby. władcy często brali krótkoterminowe pożyczki na poczet r~ . że wojskowy i religijny charakter zakonów czynił je szczególnie stosownymi do tego zadania. Wielu szlachetnie urodzonych. co często podkreślano w czasie ich procesu. że "wielu chorych . jak i mężczyźni . Templariusze. W Aragonii na przykład. miało u nich swe rachunki. lecz w następnym stuleciu pożyczanie stało się zwykłą cechą rządowego finansowania: rosły zobowiązania finansowe władców i aby sprostać potrzebom.reguła zakonu św. Wiele depozytów miało charakter okazjonalny. nie mieli obowiązku prowadzenia szpitali. Krzyżacy wzięli na siebie odpowiedzialność za zarządzanie całymi Prusami. Templariusze pełnili też ważną rolę jako pożyczający pieniądze. i kontynuowały to zadanie po przekształceniu się w zakony rycerskie. przeznaczając dla biednych jedną dziesiątą chleba wypiekanego i wykorzystywanego w konwentach zakonnych.zarówno kobiety.rozwinęły także bankowość i interesy polegające na pożyczaniu pieniędzy. lecz zakony mogły się także zająć przekazaniem dóbr z jednego miejsca w drugie. Kiedy byłem tam. Znaczącą siłę polityczną miafy także najważniejsze zakony Ziemi Świętej. Przez większą część XIII wieku templariusze w Paryżu działali jako skarbiec królów francuskich. Szpital świętego Jana i krzyżacy były zakonami założonymi do opieki nad biednymi i chorymi. to pielgrzym Jan z Wurzburga. że liczba chorych dochodzi do 2 tysięcy". biżuterii i dokumentów. który odwiedził Jerozolimę w latach sześćdziesiątych XII wieku. Jakuba istotnie wszedł w posiadanie szpitali zajmujących się wykupywaniem jeńców na prawie całym obszarza Półwyspu Iberyjskiego. że wojskowe funkcje joannitów stoją w sprzeczności z ich pracą dobroczynną. Chociaż pod koniec XII wieku papież Aleksander III stwierdził. Zakonnicy regularnie otrzymywali wpływy swego klienta i płacili rachunki w jego imieniu. lecz . Ich konwenty były często miejscem depozytu pieniędzy. dowiedziałem się z opowieści samych sług. którą wiodące zakony posiadały w świecie zachodniego chrześcijaństwa. napisał o joannitach. Niektóre depozyty powierzano jedynie celem zabezpieczenia pieniędzy.zbiera się w różnych budynkach i powraca codziennie do zdrowia wielkim kosztem. Jakuba stanowiła. że wszystkie łupy wzięte przez zakon służyć mają podobnemu celowi. Ten obowiązek wypełniano częściowo. Członkowie wszystkich zakonów w nieunikniony sposób angażowali się w zarządzanie majątkami. Niektóre zakony . Operacje tego rodzaju ułatwiała sieć konwentów.oczekiwano od nich regularnego rozdzielania jałmużny. a pod koniec XIII wieku regularnie wspomagali pożyczkami koronę Aragonii. że wszystkie klasztory oddalone od rejonów przygranicznych znajdowały się w dobrze ufortyfikowanych warowniach. w tym kilku braci Ludwika IX. Czasami podkreślano. chociaż nie powinno się zakładać.

chociaż poparcie kleru świeckiego było ograniczone. Te nagrobki należą do Wilhelma Marshala. Źródło stanowiły same zwycięskie wojny. aby móc pożyczać większe sumy. sami byli zmuszeni brać pożyczki. ważne były . Jednakże tylko te zakony uzyskały znaczne majątki we wszystkich rejonach Zachodu. z których wielu wstępowało do zakonu krótko przed śmiercią lub wybierało tam pochówek. Dochody Działalnos'ć dobroczynna i wojskowa zakonów nieuchronnie wymagała bardzo znacznych nakładów pieniężnych i zależała od dostępności odpowiednich środków. Lecz większą część swego dochodu zakony czerpały z posiadłości leżącej poza obszarami przygranicznymi.w przeciwieństwie do władców i szlachty na łacińskim Wschodzie. Dzięki swym darom dobroczyńcy częściowo starali się poprzeć chrześcijańską sprawę przeciw niewiernym. W rejonach oddalonych od granic zachodniego chrześcijaństwa wszystkie warstwy społeczeństwa świeckiego czyniły zakonom podarunki. pierwszego earla Pembroke. kiedy gasła popularność starych zakonów. Obydwaj zostali pochowam w kościele templariuszy w Londynie. Zwracali się do osób posiadających wystarczający kapitał. i jego syna Wilhelma. Były to nie tylko firmy włoskich kupców. lecz także templariusze . za-leżących głównie od lokalnych dochodów . chcąc sprostać królewskim pros'bom o pieniądze. drugiego earla. zwykle w formie łupów i posiadłości na podbitych terytoriach. aby utrzymać łaskę królewską. Wpływy osiągano w rozmaity sposób. Templariusze i joannici mogli odegrać tak ważną rolę w obronie Ziemi Świętej. Część ludzi miała bardziej osobiste powody do wspierania zakonu rycerskiego: podarunek był czasami namiastką wyruszenia na krucjatę. regularnie korzystać ze źródeł dochodów we wszystkich częściach zachodniego chrześcijaństwa. który zmarl w 1219 roku. Na niektórych frontach zakonnicy otrzymywali także trybut. Zakony rycerskie byty zależne od łaski patronów.w niektórych sytuacjach. Na decyzję wspomagania zakonów rycerskich miały wpływ więzi rodzinne i osobiste. ponieważ .mogli Kościół templariuszy w Londynie. nie można było łatwo odrzucić próśb o pieniądze. W XII wieku koncepcja świętej wojny była ciągle względnie nowa i wpływała na sposoby sprawowania patronatu w czasie.216 Zakony rycerskie 1120-1312 przyszłych dochodów. Niektórzy dobrodzieje sami byli na krucjacie i mieli osobiste doświadczenia z wojskowymi i dobroczynnymi poczynaniami zakonów.

Ponieważ działania wojskowe i dobroczynne były kosztowne. jak niektóre fundacje klasztorne. kaplice.też czynniki geograficzne: dobroczyńcy patronowali często zakonowi posiadającemu konwent w ich i Spichlerz w klasztorze templariuszy w Cressmg. W niektórych okręgach zakupy były liczniejsze niż darowizny. Zakony rycerskie w Ziemi Świętej coraz bardziej zależały od dochodów i zaopatrzenia płynącego z ich posiadłości w Europie Zachodniej.. jak i nieruchomości . zakony rycerskie nie mogły. zbroi czy gotówki. Imiona ofiarodawców włączano do modlitw odmawianych w klasztorach zakonnych. chociaż dobroczyńcy zakonów rycerskich nie próbowali zwykle fundować nowych klasztorów tak samo. Poza otrzymywaniem ziemi w darze zakony rycerskie kupowały ją.często przyznawane dobroczyńcom klasztorów.takich jak utrzymanie . bowiem powszechne były dary pod postacią koni. którzy uczynili . Nadwyżkę dochodów zakonnicy inwestowali w sposób. należących do klasztoru templariuszy w Cressing w Essex. śledztwie. Ta lista nie jest pełna. które uważano za możliwe do przyjęcia. Dwunastowieczni dobroczyńcy oczekiwali. Niektórzy donatorzy liczyli także na otrzymanie bardziej materialnych korzyści . jak i na tamtym świecie. chociaż zwykle nie tak wartościowe. co znaczy ziemie i pola. które sprzyjały zwiększaniu ich dochodów lub pozwalały zatrzymać większą część wpływów na własny użytek. Jednakże w XIII wieku ws'ród dobrodziejów rosła tendencja. Na przykład tym. aby czynić darowizny na rzecz księży należących do kantorii oraz na msze czy lampy. fortyfikacje. nałożyć organiczeń na rodzaje własności. winnice. obszary pod budowę miasta.. dziesięciny i tym podobne". młyny. Zdjęcie przedstawia jeden z dwóch trzynastowiecznych spichlerzy. Lecz czyniąc dary dobroczyńcy poszukiwali Bożej łaski. że z powodu wydatku na działania wojenne i opiekę nad chorymi i biednymi "bracia mogą posiadać zarówno ruchomości. Zakony otrzymywały także przywileje. Druga klauzula reguły krzyżackiej stwierdza. który mógł przynieść długoterminowy zysk. jak były one zwykle wyposażane przez możnych. tak na tym. Nabytki otrzymane w darze czy kupione miały bardzo różny charakter. że dochód z ich darów będzie spożytkowany przede wszystkim na cele wojskowe i dzieła miłosierdzia. które miały być zapalane 218 Zakony rycerskie 1120-1312 przed ołtarzami w kaplicach zakonnych. kościoły parafialne.

zakonowi roczny dar dobroczynny. kiedy w połowie XIII wieku zatrzymała się rekonkwista. chociaż na temat zysków otrzymywanych tą drogą przetrwało mało szczegółów. Chociaż zakony rycerskie bogaciły się w różny sposób. Zobowiązania religijne. dzieła dobroczynne czy inwestowanie we wła-j sność. Posiadłości na Wschodzie przepadły wraz ze zdobyczmi Mameluków: w 1268 roku mistrz joannitów twierdził. ponad jedna czwarta dochodu templariuszy z Cressing w Essex szła na ten cel. Większość zakonów otrzymała także od papiestwa częściowe zwolnienie z płacenia dziesięciny. W XII i XIII wieku miało to miejsce na większej części terenów zachodniego chrześcijaństwa. że nie uzyskał żadnych dochodów w Królestwie Jerozolimy przez osiem lat. Kolejnym źródłem wpływów było pożyczanie pieniędzy. natomiast spadek zakupów związany był z ich finansową sytuacją. takie jal kantorie czy msze. papież odpuszczał siódmą część pokuty. W większości okręgów daleko od granic chrześcijaństwa napływ darów zmalał w XIII wieku. przez działania wojenne i inne niepokoje. że zakony usiłują także zwiększyć swe dochody przez nadużywanie swych praw i przywilejów. a w wielu częściach zachodniego chrześcijaństwa dochód został ograniczony. Zgodnie ze śledztwem przeprowadzonym w 1309 roku. którym udało się naruszyć te prawa. ale również traciły istniejące już źródła dochodu. jak inflacja. Zakony mogły powiększać swój dochód użyźniając nieużytki. Zakony dotykały też ogólniejsze trendy. którym obiecano wsparcie i tych. również pochłaniały docho iii 219 Zakony rycerskie 1120-1312 dy. o ograniczenie przywilejów zakonów rycerskich. w sprawach takich jak prawo do pochówku. w swym własnym interesie finansowym. gdyż właśnie na Zachodzie żyła większość templariusz) i joannitów. Zmiejszyła się też ilość zakupów. Wśród tych. Zakony rycerskie traciły popularność wśród donatorów. usilnie starający się. którzy zagrażali posiadłościom zakonów rycerskich dowodzi. Nie należy też sobie wyobrażać. Zakony nie tylko nie powiększały już swego bogactwa. W Syrii i Hiszpanii. przynajmniej na krótki okres. Wpływy pozostające do dyspozycji zakonu były później uszczuplane wskutek płatności i podatków odprowadzanych na zewnątrz. że większa część dochodów otrzymywanych przez zakony-mogła być przeznaczana na działania wojskowe. W XIII wieku wcześniejsze zwolnienia zostały . Lecz częstotliwość pogróżek papieskich wobec tych. nie wszystkim udało się utrzymać wysoką pozycję. był świecki kler. skurczyły się też okoliczności sprzyjające ciągnięciu zysków z wojny z niewiernymi. Należało także opłacie ludzi. że wszędzie na obszarach zachodniego chrześcijaństwa utrzymanie praw wymagało stałej czujności. Dużą część dochodu templariuszy i joanj nitów w zachodniej Europie wykorzystywano na utrzymanie zamieszkałych tam braci. których życzliwos'ci zakon potrzebował. Powszechnie mówiono.

które wczes'niej zagwarantowali zakonom ich poprzednicy. chociaż nawet te zakony uważały Francję za swój główny obszar rekrutacji. Podobnie jak w zakonach monastycznych. W1306 roku mistrz joannitów twierdził.tak zwolnienia z dziesięciny ograniczył papież Innocenty III w 1215 roku.otrwarych kłopotach finansowych.ograniczone . ale nawet potężne ndacje doświadczały często finansowych trud-f ności. aby ochronić warownie jego zakonu. a większość członków zakonu krzyżackiego była niemieckojęzyczna. nigdy nie posiadały dochodów wy-rczających na utrzymanie. Problemy te dotyczyły zarówno działań dobroczynnych. przy różnych okazjach ubiegał się o subsydia na finansowanie l potrzeb papieskich na Zachodzie. Jakuba w 1233 roku również dowodził. których wymagali w XIII wieku zarówno królowie. lecz kosztem dochodu długoterminowego. Na początku XIV wieku joannici usiłowali przezwyciężyć finansowe trudności w Niemczech. że jego środki nie są wystarczające. Od zakonów oczekiwano także udziału w nowych formach powszechnego opodatkowania. aby odpowiednio wspierać chorych. a dalej były redukowane na mocy lokalnych kompromisów. istniały jednak wymogi wstęp- . kiedy brały na siebie dodatkowe zobowiązania lub ponosiły poważne porażki wojskowe. Mamy jednak coraz więcej dowodów świadczących o bardziej dłu-. że opuszczenie Ziemi Świętej może stać się koniecznością z powodu biedy. był konieczny. W Hiszpanii mistrz zakonu św. które nałożył na nie l celem wsparcia Ziemi Świętej. Przy kilku okazjach pod koniec XIII wieku mistrzowie templariuszy stwierdzali. które w XIII rieku stały się udziałem wiodących zakonów >raz aluzji do długów. bynajmniej nie zawsze krótkoterminowych. że jego zakon nie ma już środków. takie jak zakon l Monfragiie. częściowo przez ograniczenie rekrutacji i zakaz wznoszenia nowych budynków. j Na przykład joannici nadwyrężyli swoje zasoby (nadmiernie wspierając plany podboju Egiptu l w latach sześćdziesiątych XII wieku. Mogło to zapewnić pomoc w krótkim terminie. jak j i papieże: chociaż papież nie wymagał od zako-i nów udziału w podatkach. Rosnąca niechęć do pełnienia służby na Półwyspie Iberyjskim wydaje się spowodowana problemami finansowymi. szczególnie dlatego. Niektórzy władcy świeccy. jakie zakon poniósł w na-Istępstwie klęski pod Alarcos. Wiele zakonów uznawało wypełnianie swych obowiązków za coraz trudniejsze. Rekrutacja Stały dopływ rekrutów. podobnie jak środków finansowych. podobnie usiłowali zredukować zwolnienia podatkowe. w jednym regionie: kandydaci do zakonów hiszpańskich pochodzili głównie z Półwyspu Iberyjskiego. jak i wojskowych. Jedynie templariusze i joannici regularnie zbierali narybek na wszystkich ziemiach zachodniego chrześcijaństwa. by sprostać rosnącym potrzebom finansowym. po konfliktach z biskupami diecezjalnymi. Niektóre mniejsze zakony. a w Hiszpanii król Kastylii uznał za konieczne wesprzeć |Calatravę po stratach. jednak powszechniejszym rozwiązaniem było przeniesienie tytułu własności. że procent śmiertelności w zakonach rycerskich musiał prawdopodobnie być wyższy niż w instytucjach religijnych o charakterze kontemplacyjnym. Większość zakonów rycerskich rekrutowała głównie. choć nie wyłącznie.

Chociaż w XII i XIII wieku w Kościele rosła opozycja wobec wymogu. Jednak zakony rycerskie szczególnie chciały uniknąć obciążenia takimi osobami. Do większości zakonów żonaci kandydaci nie mogli wstępować bez zgody małżonek. Zapisy z procesu templariuszy ukazują. lecz byli oni wyjątkami: średni wiek rekrutacji wahał się między 20 a 30 rokiem życia. W XIII wieku od kandydatów pragnących osiągnąć godność rycerza wymagano rycerskiego pochodzenia. że wstąpienie przez niektórych było widziane jako szansa na wygodne życie. nie były zobowiązane do składania ślubów. szczególnie we wczesnym okresie krucjatowym. dlaczego chce to uczynić. które mieszkały w domu zakonu rycerskiego. Słowa kierowane do kandydatów w czasie ceremonii przyjęcia sugerują. nie mogli także pochodzić z nieprawego łoża. walka z niewiernymi mogła wydawać się bardziej zrozumiałą drogą służenia Bogu i uzyskania zbawienia niż zamknięcie w klasztorze. dzieci. jak jasno wynika z treści regulacji. zamiast w gospodarstwie szlachcica. bogaty i posiadał dość ziemi". którzy do klasztoru mogliby wstąpić tylko jako conversi. \ nigdy nie przezwyciężyły . mogli zostać pełnoprawnymi członkami zakonu rycerskiego. Młodsi synowie. Chociaż synowie szlachetnie urodzonych powszechnie byli wychowywani w klasztorze. iż kandydat do życia religijnego powinien złożyć dar z okazji ślubów. często potrzebowali utrzymania. że w praktyce mała liczba kandydatów wstępowała do zakonu w wieku 10 czy 11 lat. niektóre zakony wyznaczały dla wstępujących kandydatów limit wieku. Kandydaci na rycerzy. że rodzice nie mieli nic do powiedzenia w wyborze kariery swego dziecka. Niektóre fundacje. odrzucając oblację dzieci. Rozważania tego typu były często bardzo istotne. takie jak zakon Montegaudio. zakony rycerskie były mniej elitarne niż klasztory: ci. co sugeruje stwierdzenie jednego z templariuszy. W pewnych okolicznościach dawało ono także widoki na podwyższenie statusu społecznego. Jednak większość zachowanych źródeł kładzie nacisk na duchowe zainteresowania rekrutów. Zakony miały największą trudność z przyciąganiem rekrutów we wczesnych latach istnienia. Niektórym. ponieważ był szlachetnie urodzony. wstępujący do templariuszy i joannitów. Jednakże. to jednak w zakonach rycerskich ta praktyka zanikała wolno. Istniał też jednak dodatkowy czynnik. W zakonach takich jak templariusze czy joannici kandydaci-rycerze stanowili jednak tylko mniejszość rekrutów: większość wstępowała w szeregi braci. Wszyscy rekruci musieli być stanu wolnego. i tego motywu nie można po prostu odrzucić. pragnęły także zapewnienia. Przy wyjaśnianiu problemu rekrutacji nie powinno się też pomijać zwiąż-1 ków rodzinnych i sąsiedzkich z zakonem. We wczesnym średniowieczu domy religijne uważano powszechnie za odpowiednie miejsca schronienia dla szpetnego czy kalekiego potomstwa.220 Zakony rycerskie 1120-1312 ne. dalej kandydatów wypytywano o zdrowie i status majątkowy. którzy stanowili znaczną część rekrutów. że nie będą obciążane długami rekruta. Zakony te pozostawały jednak w większej zgodzie z bieżącą praktyką Kościoła. nie oznaczało to. że gdy wstępował do zakonu "zapytali go.

Gdy ekspansja przybrała spore rozmiary. dzięki któremu środki i rekruci z klasztorów znajdujących się w innych częściach zachodniego chrześcijaństwa mogły być łatwo wysyłane do rejonów przygranicznych. jak i innych. Kiedy jednak zdobyto już rekrutów i własność. należało grupowanie regionalnych klasztorów w jednostki zwane prowincjami lub przeoratami. wkrótce stawało się potrzebne pośrednie ogniwo. lecz męskie domy. powszechnie nazywany "preceptorem" czy "komandorem". mogła jednak nie być tak korzystna. łączące konwenty z siedzibą główną zakonu. Jakuba. wiodące zakony przyswoiły sobie trójstopniowy system zarządzania. Kronikarz Mateusz z Pa mówi. nie był wybierany przez członków. W XIII i ku sytuacja. Większość członków zakonu należało zazwyczaj do braci świeckiej. wobec której stanęły zakony : 221 Zakony rycerskie 1120-1312 skie na Półwyspie Iberyjskim. którą znacznie przewyższali liczebnie mieszkający tam i pracujący świeccy. gdyż mistrzom trudno było doglądać odległych klasztorów. Toteż formy organizacji istniejące w świecie monastycznym niezbyt pasowały do celów przyświecających zakonom rycerskim. które walczyły na kilku frontach. leżące z dala od obszarów przygranicznych. które zostały przystosowane do l celów zakonów wojskowych. chociaż niektóre zakony. lecz zwykle narzucany z góry. a w rejonach przygranicznych prowadził braci do boju. Zwierzchnik konwentu. Spoczywały tam na nich i obowiązki wojskowe. czy w zakonie przestrzega się reguły. Organizacja W latach bezpośrednio następujących po założeniu w skład zakonu rycerskiego wchodziła niewielka liczba braci pod przywództwem mistrza: na tym etapie nie była potrzebna wielka machina administracyjna. że po klęsce pod La Forbie w 1244 roku templariusze i joannici "dopuścili do swych: konów wielu wybranych świeckich". Chociaż istniały różnice w szczegółach. Lecz zdaje się. Konwenty sióstr liczyły sobie czasami aż czterdzieści czy pięćdziesiąt członkiń. Zakony. W rejonach przygranicznych konwenty często j lokowano w zamkach. Niektó-j rży kandydaci mogli otrzymać pozwolenie i pienia do zakonu tylko dzięki interwencji \ wowych patronów. takie jak św. normą stało się zakładanie podległych konwentów. potrzebowały także na każdym obszarze przywódcy wojskowego. Przywódca taki musiał sprawdzać.problemu niedostatecznej liczby kandydatów. podczas gdy w innych regionach podstawowym zadaniem było zarządzanie i własnością w podległym dystrykcie. Do najważniejszych z praktyk. zazwyczaj składały się nie więcej niż garstki osób. . a kilka zakonów rycer-I skich miało domy dla sióstr. posiadały pewną liczbę oddzielnych kon-I wentów dla duchownych. że od czasów założenia templariusze i joannici . Potrzebny był system. zarówno w rejonach przygranicznych.chociaż j przyciągali niewielu kandydatów duchownych-w przeważającej części zachodniej Europy nawet w XIII wieku nie mieli zbytnich trudności z re-j krutacją wystarczającej liczby świeckich.

zbierającej się zwykle raz w tygodniu. Po lewej: Grobowiec Konrada z Turyngii. marszałek. Kapituły generalne i prowincjalne stwarzały okazję do płacenia powinności i zwracania rachunków. Jedynie mniejsza część braci w ważniejszych zakonach brała udział w walce: większość z nich zmarła raczej we własnych łóżkach niż na polu bitwy. W niektórych zakonach tę drugą powinność łączono z okresowym zdawaniem urzędów. nie istniała też w nich . które zbierały się raz do roku i gromadziły zwierzchników konwentów. Jednak w praktyce urzędnicy cieszyli się znaczną swobodą działania. w tym wielki komandor. lecz czołowi oficjałowie zakonów rycerskich pochodzili zwykle z pomniejszych rodzin. Malowidła ścienne w konwencie joannitów w Sigenie zostały zniszczone w czasie pożaru w 1936 roku. że prowadzono tam inne sprawy. Konrad należał do arystokracji. mniejsze i większe. miały też konwenty sióstr. Poświęcały się one życiu kontemplacyjnemu i na ogół nie angażowały się w opiekę nad chorymi. W głównych siedzibach wiodących zakonów mistrzom towarzyszyli urzędnicy.Był też odpowiedzialny za administrowanie własnością konwentu. Poniżej: Malowidła ścienne w konwencie Sigena w Aragonii. W rejonach niegranicznych część osiąganych z niej dochodów musiała być każdego roku płacona jego zwierzchnikowi. Zwierzchnicy prowincji czyli przeorzy także byli wyznaczani z góry i sprawowali funkcje podobne do funkcji komandora. Elżbiety w Marburgu. lecz oczekiwano od niego. Mistrz mógł konsultować się z członkami swego centralnego konwentu. Jakuba i Calatrava. który zajmował się szatami. przyswoiły sobie praktykę okresowego zwoływania kapituł generalnych. w kościele św. joannitów i krzyżaków zwierzchnicy prowincji w Europie Zachodniej byli zwykle zobowiązani do wysyłania trzeciej części swoich dochodów z prowincji do siedziby głównej. lecz prowincjałowie liczyli się z radą swoich kapituł. rok 1239-1240. 223 Zakony rycerskie 1120-1312 Zatem na wszystkich szczeblach wpływ urzędników równoważyły kapituły. Na tym szczeblu także było kilku pomocniczych urzędników. w tym joannici. na którym spoczywały powinności wojskowe i drapier. że będzie rządził zgodnie z radą zgromadzenia kapituły konwentu. św. W niektórych sprawach. aby decyzje były podejmowane na zebraniach kapituły. Kapituły prowincjalne i generalne spotykały się niezbyt często. często stawiano wymóg. Kilka zakonów rycerskich. Stało się też normą. na których byli obecni bracia z różnych prowincji. Komandor miał kilku podległych mu urzędników. Tych urzędów nie spotykamy jednak w mniejszych zakonach. i nie byli zdominowani przez podwładnych. zatem w czasie zebrań kapituły dochodziło też powszechnie do mianowań nowych urzędników. takich jak przyjmowanie rekrutów. który przypuszczalnie zbierał się raz na tydzień w kapitule. U templariuszy. mistrza zakonu krzyżackiego. Wszystkie zakony.

że lokalne związki i układy wezmą górę nad posłuszeństwem wobec mistrza. ponieważ składały się one z ośmiu rycerzy. Wizytacje stały się zwyczajową praktyką . Jeśli nawet istniały kontrole. Tworzyli także najliczniejszy element generalnych kapituł. przedstawiająca krzyż i miecz. Ta pieczęć. Mogły oczywiście występować skłonności do uniezależniania się prowincji. rycerze sprawowali zwykle pieczę nad konwentami wiodących zakonów w rejonach przygranicznych. kiedy generalny konwent starał się zaradzić nadużyciom popełnionym przez kilku ostatnich mistrzów. Jakuba w Portugalii. Choć jednak prowincje zaniedbywały niekiedy wypełnianie swych zobowiązań finansowych.jak wiadomo . Mistrzowie wiodących zakonów rycerskich usiłowali dzier-> żyć władzę na ziemiach zachodniego chrześcijari-I stwa. Dochodziło do tego zwykle tylko w wypadku uporczywych nadużyć ze strony podwładnych. Bracia świeccy byli oczywiście podporządkowani w sprawach duchowych swym towarzyszom-księżom. jednak. gdzie prowadzono codzienne interesy zakonu. mistrzowie zakonów zwykle musieli działać przez delegatów. w którym rezydowali. U templariuszy i krzyżaków . Nie wszystkie kapituły miały własne pieczęcie. wszystkich największych zakonach. że ich siedziby główne nie zajmowały centralnej pozycji pod względem geograficznym. Konwenty duchownych czy sióstr. rok 1226.kontynuacja członkostwa. Najważniejsi centralni oficjałowie i zwierzchnicy prowincji zwykle należeli do klasy rycerskiej. W zakonach mieszczących się w Ziemi j Świętej sytuacja była znacznie trudniejsza z powodu faktu. Z drugiej strony urzędnicy nie zawsze uznawali sprawowanie ścisłej kontroli nad wszystkimi podwładnymi za łatwe zadanie. Ślub posłuszeństwa wywierał być może ograniczony wpływ na podwładnych.napis brzmi: SIIG1LLUM] MAGISTRI ET FR[ATRUM] M/LICIE XPI DE LIYONIA . Na bardziej lokalnym szczeblu. a na wyższych poziomach w rękach braci rycerskiej. lecz na innych terenach zachodniego chrześcijaństwa komandorami byli często bracia świeccy i czasami mieli rycerzy wśród swoich podwładnych. Rycerze stanowili z pewnością największą grupę w konwencie generalnym templariuszy. które wybierały nowych mistrzów. czterech braci świeckich i jednego kapelana. chociaż przełożeni prowincji mogli wykonywać to zadanie osobiście. że w s'wiecie świeckim narzucenie władcom trwałych ograniczeń spotykało się z podobnym oporem. często miały prawo wyboru własnego zwierzchnika. w przeciwieństwie do tych.lecz mistrzowie zakonów rycerskich zwykle mieli też własne pieczęcie. . Tak stało się u joannitów w 1296 roku. jedynej poważnej próby zdobycia większej niezależności regionalnej przed rokiem 1300 dokonali pod koniec XIII wieku bracia zakonu św. że nie chciano zbytnio krępować urzędników.rycerze przeważali w zgromadzeniach. Lecz zarządzanie zakonami rycerskimi pozostawało głównie w rękach braci świeckich. szczególnie gdy większość braci pochodziła z regionu. Przy poparciu portugalskiego króla zakonnikom udało się zmniejszyć władzę mistrza nad sobą. lecz należy pamiętać. Wy- Pieczęć Bractwa Kawalerów Mieczowych w Inflantach. jest pieczęcią wspólną braci i mistrza . w których dominowała brać świecka. istniało też niebezpieczeństwo. wydaje się.

oczekiwano od nich jedynie wysłuchiwania. Zakony rycerskie nie sprawowały całkowitej kontroli nad swymi własnymi sprawami. Kilka zakonów hiszpańskich. Od braci świeckich nie wymagano czytania medytacyjnego. i u joannitów. Chociaż większość dzięki przywilejom była wyjęta spod jurysdykcji biskupów. ponieważ wielu było niepiśmiennych. gdzie siostry z Sige-ny w Aragonii przy wielu okazjach ścierały się z przełożonym prowincji. Jednakże zakony rycerskie przyłączone do innych fundacji religijnych były przedmiotem regularniej szego nadzoru zewnętrznego.wyjątkiem był zakon św. Kapituły lokalnych konwentów także składały się w dużej części z braci. w tym Calatrava. zostało dołączonych do cystersów. zakony pozostawały pod władzą papieży. jak kapelani recytują modlitwy i odmawiania pewnej liczby "Ojcze nasz" o każdej godzinie kanonicznej. chociaż w przypadku Calatravy przyłączenie można wytłumaczyć okolicznościami powstania zakonu: założi no go. Życie zakonne Rekruci do zakonów rycerskich składali zwykłe zakonne śluby ubóstwa. kiedy templariusze nie mogli go już dłużej utrzymać. podczas gdy świeccy władcy na Zachodzie powstrzymywali niekiedy wysyłanie odpowiedzi do Ziemi Świętej. gdy tylko uznawali. czystości i posłuszeństwa . Wszyscy bracia rezydujący w konwencie byli zobowiązani do uczestnictwa w nabożeństwach. że w tych regionach większy wpływ na nominacje miała przydatność do stanowiska niż ranga. Jakuba i Calatrava. Jednak większość zakonów rycerskich teoretycznie podlegała jedynie papieżowi. który powstał. to jedynymi książkami znalezionymi w większości konwentów . był podobny do tego istniejącego między domami cystersów. Z tych samych przyczyn podobnych interwencji dokonywali królowie. kiedy papież życzył sobie obdarzyć łaską swego protegowanego. gdzie duchowni często skarżyli się na naruszanie swych praw. którzy interweniowali. Jakuba. a zakony Aviz i Alcantara do zakonu Calatrava. który dopuszczał pełne członkostwo żonatych braci. Nie zawsze znamy przyczyny takich układów. Najświętszej Maryi Hiszpańskiej. Niekiedy papieże wtrącali się także do nominacji w zakonach rycerskich: działo się tak zarówno z przyczyn politycznych jak i wtedy. że istnieje potrzeba wprowadzenia zmian. siebie w 1158 roku odpowiedzialność za obroni iii 226 Zakony rycerskie 1120-1312 zamku Calatrava. Układ. gdy przeor cystersów z Fitero wziął n. Zadania wyznaczane różnym rangom nie zawsze harmonizowały. Oczekiwano od nich prowadzenia wspólnego życia w konwencie.daje się. lecz wydaje się. że jedyne przedłużające się niesnaski między szczeblami organizacyjnymi miały miejsce w zakonach św. gdzie zwierzchnik domu macierzystego miał prawo wizytacji i głos w wyborze mistrzów. Monte-gaudio. spania w dormitorium i jedzenia w refektarzu. podobnie tworzyli oni najliczniejszą grupę na obszarach daleko od granic chrześcijaństwa. a choć działalność literacka nie była całkiem obca zakonom rycerskim. Czas między modlitwami bracia poświęcali na zajęcia praktyczne.

Chociaż . uzasad-iane potrzebami wojskowymi. Dodatkowy post bez pozwolenia był zakazany. jak i tym. ubierania się i wyposażenia nie podlegały roz-źnieniu. byli! karani stopniowym systemem kar. Przepisy zapobiegały jedynie zajęciom charakterystycznym dla rycerstwa świeckiego. iż nie. W przeciwieństwie do mnichów. z powodu syryjskiego upału. że: "Nie jest właściwe. a bracia świeccy często parali się działalnością gospodarczą lub pracowali w polu. chociaż reguła templariuszy dopuszczała. Posty. Przed narzuceniem ścisłego reżimu życia w zamach rycerskich powstrzymywał często brak wicjatu. należało zapewnić. że do początku XIV wieku zwyk bracia w siedzibie głównej joannitów w Lir soi zajmowali pojedyncze własne cele czy kon naty. którzy przekroczyli reguły konwentu. którzy go przyjmują.templariuszy w czasie ich procesu. powtarzające się potępienia haftowa-fch szat i wykorzystywania złota czy srebra wyposażeniu. członkom zakonów rycerskich pozwalano jeść mięso. Niewiele jednak wiadomo o przygotowaniu wojskowym i ćwiczeniach podejmowanych w okresie pokoju. ja lii 227 Zakony rycerskie 1120-1312 mniejszych domach. W sprawie odzieży reguła templariuszy także czyniła ustępstwo. jednak zazwyczaj tylko trzy razy w tygodniu.z wyjątkiem terenów nadbałtyckich główne okresy postu nie pokrywały się z sezonem bitewnym i chociaż jedynie mniejsza część braci była w danym momencie zaangażowana w działania wojenne. lecz były trudne do narzucenia. aby zakon rycerski oddawał się w ten sposób ziemskim przyjemnościom". Niektórzy bracia zajmowali się administracją i działalnością dobroczynną. Jednakże w zapisach z procesu templariu szy znajdujemy też wzmianki na temat współ nych dormitoriów . także pewne przypadki rozluźniania reguły. na •zykład. Ci. były te niezbędne do nabożeństw. którym podlegali bracia w zakonach rycerskich także były mniej rygorystyczne niż posty w zwykłych klasztorach.zarówno w wielkich. Reguły dotyczą-. że konieczne staną się krótkie rozmowy. takim jak polowania czy polowanie z sokołem. Trzy-istowieczne statuty joannitów zawierają. które upolowali. chociaż na jałowych terenach braciom zakonu Calatrava pozwalano jeść zwierzęta. W regule templariuszy możemy przeczytać. by bracia mieli wystarczającą i siłę do walki. ZaJ konnicy nie żyli w pełnej wspólnocie. w czasie posiłków zwykle obowiązywało milczenie. z wyrokami! sięgającymi od wykluczenia z zakonu do kilku dniowej jedynie pokuty. Lecz j w ubraniu i wyposażeniu należało przestrzegać j prostoty i unikać ekstrawagancji. zezwalając na noszenie lnu zamiast weł-j ny w okresie między Wielkanocą a Wszystkimi! Świętymi. której czasami towarzy-1 szyła chłosta. Podobnie jak w klasztorach. Dopuszczone były także iektóre rozluźnienia reguł dotyczących pożywie-ia: były one na ogół. Również restrykcje dotyczące )lowania nie były jednolicie przestrzegane.j znajomość języka znaków może sprawić. który umożliwiałby zarówno postu-ntowi. choć nie zawsze. spraw- . dopuszczalne był. Jednak rozporządzenia nie mog zapobiec łamaniu dyscypliny. Znajduje my coraz więcej wzmianek o pokojach czy kwa terach należących do pojedynczych oficjałóv Wydaje się.

zapisy z prosu templariuszy. templariusze i joannici opowiadali się przeciwko atakowi na Jerozolimę w czasie trzeciej krucjaty. a u templariuszy zniknął on zu-Anie.ego. szczególnie templariusze i joannici. zakony rycerskie w XII i XIII wieku stały się przedmiotem poszerzającej się fali krytyki. Jed-ik dla rekruta mogła nie być to bardzo skutecz-i droga nauczania. że podjęcie skutecznego działania wojskowego przeciwko muzułmanom na Wschodzie powstrzymuje również niezależność. iii 228 Zakony rycerskie 1120-1312 . Nawet przy braku okresu przygotowaw-. Wątpliwości. bardzo różne szacunki dotyczące licz-"Ojcze Nasz". w j aki zakony wykorzystywały swój e bogactwo. Chociaż u templariuszy.istnieje między nimi. że bracia wiodą życie luksusowe i wygodne. ujaw-iją szeroko rozpowszechnioną ignorancję i nie-uczenie panujące wśród braci. tylu rycerzy. Kiedy. Brak nowicjatu.LWJa '/Ł-gi/ -spwsjjOTfcfcrji 1& Tycia "zakonnego. Podawano. w swej Chronica majora. jak i o skąpstwo. i dziekan Lincoln na soborze lyoriskim w 1274 roku. Sądzono też. na zykład. powtarzali następnie niektórzy późniejsi autorzy. Wśród osób podnoszących ten argument byli: kronikarz od świętego Albana . które miały być odmawiane na żdym nabożeństwie. to do zakonu krzyżackiego około po-wy XIII wieku rekruci mogli być przyjmowani 2z nowicjatu. \ tory pozwalałby też na szkolenie. praktykowano okresowe ibliczne odczytywanie przepisów. Chociaż za-on Calatrava cały czas obstawał przy okresie róbnym. lecz zakony atakowano coraz bardziej pod innym względem. Twierdzono też coraz powszechniej.jak myślano . Rywalizację tę uważano za przeszkodę w owocnej współpracy na polu bitwy. Rosnącej krytyce poddawano też sposoby. Były powszechnie oskarżane zarówno o pychę. Twierdzono. kiedy rekrutowi mó-iono o karach za rozmaite występki i podawa-) szczegóły dotyczące życia codziennego. a do wiodących zakonów cały czas przybywali rekruci. zwracają broń przeciwko sobie nawzajem z powodu zaciekłej rywalizacji. Ten zarzut kierowano często przeciw krzyżakom działającym w rejonie nadbałtyckim. jaką cieszyły się zakony. nieuchronnie tworzyły :zególne problemy. która . do tego mctwo wielu braci. że w'konsekwencji zakony nie utrzymują w rejonach granicznych.Mateusz z Paryża. Braci żyjących w regionach granicznych potępiano za gotowość użycia siły przeciwko bliźnim chrześcijanom. że zakony rycerskie we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego były niechętne prowadzeniu agresywnej polityki skierowanej przeciwko niewiernym. na przykład. lecz upadek standardów t zjawiskiem powszechnym w świecie klasz-nym. ilu powinny. Krytycy i zmieniające się role Chociaż dopływ darów do XIII wieku był ciągle spory. jak innych zakonach. że zakony. wyrażone po raz pierwszy. gdy instytucje te powstały. Ponadto twierdzono. z początku XIV wieku. zakony usiłowały zapewnić pewne szko-nie: u templariuszy najpierw działo się tak pod mieć ceremonii zaślubin. szczególnie w Ziemi Świętej. Niektórzy krytycy dowodzili. i że na ten cel przeznaczają swe dochody.

Wielu było też źle poinformowanych i tylko w ograniczonym stopniu rozumiało pozycję zakonów. Skargi na politykę prowadzoną przez zakony w Ziemi Świętej w stosunku do niewiernych można wytłumaczyć częściowo sprzecznymi koncepcjami i różnicami w poglądzie na ten problem. Nie wszyscy wypowiadali się na temat zakonów rycerskich tak samo negatywnie. j Autorytety kościelne. na czym polegają długoterminowe interesy łacińskich osad. Świecki kler stracił dochód i władzę w rezultacie przywilejów zagwarantowanych zakonom przez papiestwo. nasuwa myśl. Nie rozumieli. że zaniechały nawracania i za działania. lecz Kawalerów Mieczowych i krzyżaków działających w rejonie nadbałtyckim przy różnych okazjach krytykowano za to. Mieli też wyolbrzymione pojęcie o dochodach zakonów rycerskich. Jednym z jego stosownych argumentów było. Czasami zakony nadużywały przywilejów. najpierw na Węgrzech.j łączyć kilka lub wszystkie zakony rycerskie. Krzyżowcom często brakowało jasnego rozeznania w warunkach politycznych na Wschodzie. lecz także w XII i XIII wieku wspierali zakony. Roger Bacon. iż nie chodziło tu jedynie o popieranie walki przeciwko niewiernym. a potem w Prusach. Papieże wyrażali krytykę. a w XIII wieku powtarzały się też skierowane do nich prośby o dołożenie się do podatków na pomoc Ziemi Świętej. Z drugiej strony. Niektóre zarzuty były wyraźnie stronnicze. Jednak krytyka była częściowo uzasadniona. i dlatego przypuszczali. ta-1 kich jak Rajmund Luli i Piotr Dubois. które wykorzystano w czasie procesu templariuszy. W regionie nadbałtyckim wielu krytykujących było rywalami zakonu krzyżackiego. lecz jedynie powtarzali to.! zwoływane przez papieża Mikołaja IV w celu roz-J ważenia tej sprawy. Ten J punkt widzenia rozwinęło wielu teoretyków. nawet wśród tych. a użycie broni przeciwko współbraciom chrześcijanom nie zawsze dawało się uzasadnić argumentem samoobrony. Taka krytykę trzeba oczywiście ustawić w odpowiednim kontekście. że aby uniknąć rywalizacji. Dążenie krzyżaków do utrzymania niezależności.narazili się na krytykę francuskich krzyżowców. Niektórzy sugerowali. Został on J również podjęty przez synody prowincjonalne. Wszystkie zakony rycerskie miały swoich krytyków. że działania wojskowe zakonów stają na przeszkodzie nawracaniu niewiernych. lecz jeszcze częściej dowodzono. podobnie jak autorzy rozpraw krucjatowych. należy po. które to nawracanie powstrzymywały. poświęcali tej sprawie znacz. angielski franciszkanin. niektórzy z oponentów zakonów nie opierali swych komentarzy na osobistym doświadczeniu. iż zakony te nie powinny mieć trudności w finansowaniu obrony Ziemi Świętej. Sami krzyżowcy przybyli walczyć z niewiernymi i woleli agresywną politykę. w latach sześćdziesiątych XIII wieku krytykował zakony za prowadzenie jakiejkolwiek walki. Na niektórych z tych syno dów orędowano . że j zakony rycerskie wymagają większej reformy. bez myślenia o przyszłości. zawierają mało oznak bogactwa. Był to oczywiście punkt widzenia mniejszości. że należy ograniczyć niezależność zakonów rycerskich w rejonie Morza Śródziemnego. W rzeczywistości niektórzy sądzili. instytucje te miały swoich obrońców. Pod koniec XIII wieku wiele osób uważało. że brać zakonna pozostaje raczej w zbyt przyjaznych stosunkach z muzułmanami.j na uwagę. co stało się obiegową opinią. Co więcej. Rozmiar rywalizacji również był przesadzony. Lecz spisy. którzy czasami wysuwali pewne zastrzeżenia.

Jedynym obszarem. a w pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku sami stworzyli nowe pole dla siebie podbijając Rodos. lecz gdy mistrz templariuszy. i liczni bracia przyznali się do tych praktyk. że Ziemia Święta została utracona na dobre. a mistrzowie templariuszy i joannitów zaangażowali się w bieżące dyskusje dotyczące jak najlepszego sposobu odzyskania Ziemi Świętej. gdzie nie pełnił już dłużej zadań wojskowych. bracia zostali także oskarżeni o praktykowanie kultu bożków. W Kastylii pod koniec XIII wieku zakony były uwikłane w walki wewnętrzne. jak wielu rycerzy możn utrzymywać z ziem zakonnych.siedziba główna zakonu znajdowała się cały czas na Cyprze templariusze we Francji zostali nagle aresztowani z inicjatywy króla Filipa IV. przenieśli swe główne siedziby na Cypr. kiedy Francuzi zaatakowali Aragonię w 1285 roku. Papież Klemens V protestował przeciwko działaniu Filipa. Proces templariuszy Podczas gdy inne zakony podejmowały nowe role. W następnych latach wysłano stamtąd kilka ekspedycji przeciwko niewiernym. gdzie w połowie XIII wieku zaczęła słabnąć rekonkwista. Jednak joannici napotkali problemy na Cyprze. który znajdował się tylko 100 mil od wybrzeża syryjskiego. Rozwijały się one stopniowo w Hiszpanii. Hiszpańscy władcy zaczęli oczekiwać od zakonów rycerskich pełnienia służby przeciwko swym chrześcijańskim rywalom. Nacisk przeniósł się na zaangażowanie w konflikty między chrześcijanami. Ostatecznie przyczyną zmiany stały się nowe okoliczności w regionach granicznych. W październiku 1307 roku . a mistrz i konwent krzyżacki osiadł w Wenecji.też za oszacowaniem dochodóv zakonów. nakazał wszystkim zachodnim władcom aresztowanie templariuszy i skonfiskowanie ich dóbr. tym razem do Malborka w Prusach i od tego momen-I tu zainteresowania zakonu zaczęły się koncentrować na regionie nadbałtyckim. to jednak nie wprowadzono proponowanych reform. na którym wprowadzenie instrukcji papieża napotkało się ze . Piotr Dubois l jednak zdania. lecz straty z tego roku nie zniszczyły natychmiast racji bytu zakonów. że w czasie ceremonii wstępnych rekruci byli zmuszani do wyparcia się Chrystusa. wyspę leżącą przy południowo-zachod-nim wybrzeżu Azji Mniejszej. Lecz w 1309 roku główna siedziba zakonu krzyżackiego przeniosła się raz jeszcze. templariusze zostali rozwiązani. gdyż ówcześni nie uświadamiali sobie. We wschodnich rejonach Morza Śródziemnego wyraźniej-szym punktem zwrotnym zdawał się upadek osad łacińskich w 1291 roku. mówiono. kied pojedynczy zakon rycerski miał przejąć kierów iii 229 Zakony rycerskie 1120-1312 nie wyprawą chrześcijańską we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. wraz z zakonem świętego Tomasza z Akry. do czego doszło. Templariusze i joannici. Jakub de Molay. aby odkryć. Twierdzono. plucia na krzyż i do nieprzyzwoitego pocałunku. że zakon sprzyja praktykom homoseksualnym. Chociaż niektórzy krytycy ostrzegali. że posiadłości zakonne na Zacho dzie powinny zostać skonfiskowane i na ir sposób wykorzystane w celach krucjatowych. Tymczasem zakon świętego Łazarza przeniósł swą główną siedzibę do Francji.

natomiast drugi. w wyniku kłótni między papieżem a Filipem. która przybyła tam. że wielu templariuszy . jakie motywy kierowały królem Filipem IV. w niektórych przypadkach ponad rok. jakby wielu templariuszy czyniło to. takich jak bożki czy kopie sekretnych statutów. Pozostaje faktem. lecz los ich własności był problemem. papież Klemens zapowiedział kasację zakonu. był to krok. ponieważ u templariuszy. We Francji nikt nie próbował nawet bronić rzekomych praktyk. Większość ocalałych przy życiu templariuszy szybko pensjonowano. że oskarżenia przeciwko templariuszom nie były nowe: precedensy można znaleźć w zarzutach wcześniej stawianych domniemanym heretykom albo muzułmanom. którzy się przyznali do większości poważniejszych zarzutów. w dyskusji dotyczącej kasaty templariuszy istnieją dwa najważniejsze punkty. o jakie ich oskarżano. Znaczący jest brak obciążających dowodów. niektórzy templariusze francuscy wycofali się potem z zeznań.znaczną trudnością. nie podano też wiarygodnego wyjaśnienia. szczególnie we Francji. że powinno się ich wysłuchać. Kastylii. dwa dni po iii 231 Zakony rycerskie 1120-1312 przybyciu do Yienne króla Filipa IV. Aragonii. żadne przyznanie się do winy w tych kwestiach nie nadeszło z Cypru. Rezultaty były różne. Portugalii. czy byli winni czy też niewinni. który nie dał się tak łatwo rozwiązać. Należy też pamiętać. aby zadecydować o losie zakonu. Chociaż we Francji i niektórych częściach Włoch większość templariuszy przyznała się do poważniejszych zarzutów. W tym kontekście warto zauważyć. 22 marca 1312 roku. było królestwo Aragonii. zeznania tych. który słuchał zeznań templariuszy przed 1307 rokiem. nie stwierdził. o które ich oskarżano. nie została dopuszczona do głosu. Templariusze zamknęli się tam w swych zamkach i stawiali opór. który nie mógł przynieść winnym żadnej korzyści. Zeznania sprawiają wrażenie. Od czasu procesu. Na tej podstawie zebrał się sobór w Vienne. że w czasie procesu żaden świadek. jak w innych zakonach. czemu templariusze wprowadzili praktyki. spotykano odstępstwa i wielu braci przed procesem spowiadało się księżom nie będącym templariuszami. że główne oskarżenia są prawdziwe. by przemawiać w obronie zakonu. gdzie templariusze zostali aresztowani przez zaskoczenie. że popełniono jakiekolwiek uchybienie. Pierwszy dotyczy problemu. Nie jest również prawdopodobne. Na początku roku 1308. Trudno uwierzyć. Dalej.jeśli trwały od dawna . w co żaden z nich nie wierzył. chociaż większość obecnych prałatów czuła. zaniechano dalszego śledztwa w sprawie oskarżeń. W Anglii jedynie trzech templariuszy przyznało.nie zostały wcześniej wykryte. Grupa templariuszy. są mało przekonujące: nie są spójne. lecz do 1311 roku inkwizytorzy i prałaci we wszystkich krajach zachodniej Europy prowadzili dochodzenia. żeby templariusze byli winni poważniejszych zarzutów. żeby praktyki te .

Z pewnością król francuski. lecz ten efekt został osiągnięty przez uporczywe i zręczne wypytywanie. że przekazanie władzy sądowniczej nad zakonem było sprawą papieża. nawet jeżeli na tego ostatniego można było wpłynąć i go zastraszyć. Proces był interpretowany także jako wyraz przewagi władzy monarszej nad władzą papieską. a niezależność zakonu była w praktyce ograniczona. bardzo słabo nadawał się do tego celu: rząd francuski musiał zaakceptować fakt. Lecz niekoniecznie wskazuje to na główny powód. jakiej poddano wszystkie pozostałe za-. kony. że korona francuska potrzebowała pieniędzy i że król kierował się motywem finansowym. że korona usiłowała rozszerzyć swoją władzę i nie mogła tolerować niezależnej. Jednak przypadek. Powszechnie twierdzono. Bardzo trudno jest jednak wyciągnąć zdecydowane wnioski. nak.mógł coraz bardziej skłamać się ku sprawom religijnym po śmierci swej małżonki (nie jest tutaj przedstawiona). które skłoniły króla francuskiego do aresztowania templariuszy w 1307 roku . czy papież podejmie działania. że nie ma żadnej pewności co do stopnia osobistego zaangażowania króla w podjęcie decyzji. jego członkowie nie byli zasadniczo arystokratami. Kolejny wysuwany argument dotyczy faktu. aby rząd francuski uporczywie nalegał. pozbawianie praw i godności oraz tortury: za pomocą tych środków niewinny często był uznawany za winnego. ponadto nie wydaje się. czy któraś z propozycji pochodziła od rządu francuskiego i trudno jest odnieść je do postawy korony w czasie procesu. samą instytucję ciągle uważano za wartościową. które krążyły wokół templariuszy. Jednak. po części dlatego. po śmierci żony w 1305 roku. że Filip faktycznie uwierzył w pogłoski. Trudniej jest rozróżnić motywy prowadzące do aresztowania francuskich templariuszy.przyznało się. które on sam uważał za odpowiednie. w który uwikłane były bałwochwalstwo i herezja. że król. Zaranie wieku XIV na wiele sposobów zaznaczało koniec pierwszego etapu historii zakonów rycerskich. Lecz we Francji charakter zakonu prawie nie był wojskowy. gdy dobra templariuszy znajdowały się pod jego kontrolą. Możliwe jed- Filip IV i członkowie jego rodziny. mimo kasacji templariuszy i krytyki. Wydaje się. jak inni władcy. zmierzających częściowo do rozszerzenia francuskich wpływów w Ziemi Świętej. wojskowej i arystokrytycznej organizacji w królestwie. by zdobyć długotrwałe korzyści finansowe. Niektórzy współcześni umieścili proces na tle niedawnych prób. . coraz bardziej przejmował się w sprawami religii i mógł wątpić. uzyskał krótkoterminowe korzyści finansowe w czasie. lecz nie jest pewne. choć XIV wiek miał przynieść zmianę roli zakonów. Wiele dyskutuje się nad powodami.

Wtedy zabrzmi pierwszy dźwięk trąby i umrą wszystkie żyjące stworzenia. parodiując Jezusa. postaci kierowanej przez Boga. Ostatecznie słońce zajdzie na wschodzie. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 ROBERT IRWIN Oczekiwanie końca świata Szczegóły dotyczące końca świata były tak dobrze znane średniowiecznym muzułmanom. Konstantynopola i Rzymu.iii 10. Ibn Kasir. aby postępowali za wiarą islamu. który przejedzie przez Palestynę na ośle. potem pojawią się barbarzyńskie hordy Goga i Mago-ga. aby tam ich osądzono. przed udaniem się na wschód wypiją do dna Jezioro Tyberiadzkie). krążącym już przed pierwszą krucjatą: "Godzina nie nadejdzie zanim Bóg nie da mojej społeczności zwycięstwa nad Konstantynopolem". Początek i koniec w historii (Al-bidaja wa-an-nihaja fi-at-tańch) szczegółowy opis oczekiwanego przebiegu wydarzeń. zmartwychwstaną i udadzą się do Jerozolimy. kilka kładzie nacisk na rolę mahdiego. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 234 l . Ad-Dadżdźal będzie dokonywał fałszywych cudów. mógł włączyć do swej kroniki . Czasami tym terminem określa się całą tradycję proroka czyli sunnę (przyp. zanim zniszczy krzyż i wezwie wszystkich ludzi. Ad-Dadż-dżal.historii islamu. wcześniej niż Antychryst. i przyniesie muzułmanom zwycięstwo i sprawiedliwość. którzy żyli kiedykolwiek. Po hordach Goga i Magoga ukaże się jednooki Antychryst. że czternastowieczny kronikarz arabski. zapisy jego wypowiedzi i faktów z jego życia. tium). Poza hadisamiwiele materiału apokaliptycz1 Hadisy to opowieści o życiu proroka Muhammada. Wielu muzułmanów w okresie krucjatowym wierzyło. za nim natomiast uda się świta 70 000 żydów. Następnie hordy znikną (i zgodnie z jednym opisem. sporządzonym w dwunastowiecznej Syrii. czyli opowieścią1. kobiety i mężczyźni. Inne opowieści podają nieznacznie odmienną kolejność wydarzeń. która pojawi się w ostatnich dniach. Lecz po czterdziestu dniach Jezus zstąpi z niebios i zabije Antychrysta. że koniec świata rozpocznie ciemny wschód słońca na zachodzie. Przy drugim dźwięku trąby wszyscy ludzie. Zgodnie z przypisywanym prorokowi Muhammadowi hadisem. Spekulacje na temat Dni Ostatnich i roli w nich mahdiego były często przeplatane proroctwami na temat triumfu islamu nad chrześcijaństwem i przyszłych losów Jerozolimy.

nego i . aby obronić terytorium Syrii przed bizantyjskimi próbami ponownego zajęcia go. iż muzułmanie staną wobec wielu trudności i porażek . Kabowi Ibn alAhbarowi. stojącym w centrum Konstantynopola. po wcześniejszym zajęciu przez niego Rzymu. Tradycje plemienne Turków seldżuckich sprzyjały podziałowi władzy w łonie rodziny. lecz gdy zmarł w 1105 roku. Były też opowieści o posągu-talizmanie. Tureccy generałowie i klientela złożona z dygnitarzy wojskowych w Syrii i innych rejonach wspierali rywalizujących książąt i prowadzili coraz bardzie niezależną politykę lokalną. przynajmniej formalnie. na Kaukazie. -Mustazhir (1094-1118) miał mnóstwo czasu kontynuowanie swoich upodobań dla poezji ij ligrafii. a później trzynastowiecznemu mistykowi sufickiemu pochodzącemu z arabskiej Andaluzji . "rzeź"). utwory traktujące o zawziętych wojnach w ostatnich dniach. Zgodnie z kilkoma legendami muzułmańskimi. Transoksanii. Czegokolwiek ludzie oczekiwali. kiedy muzułmanie walczyli. Kalif. W tym samym cza się generałowie.mogą nawet na pewien czas stracić Jerozolimę na rzecz chrześcijan . W bardziej przyziemnych sprawach wielu muzułmanów miało nadzieję na decydujące zwycięstwo w długotrwałej walce o kontrolę nad Syrią. aby ich kosztem uzyskać zdc bycze w Palestynie i Syrii. ciągle był tyli seniorem w terytorialnej konfederacji. najstarsz syn Malik Szaha. walczył o ustanowienie niepev nego zwierzchnictwa w środkowej części impi rium. chrześcijan i żydów koniec XI wieku na Bliskim Wschodzie był okresem dotkliwego braku bezpieczeństwa. Rodzaj literacki zwany malakim (dosłownie "bitwa". W praktyce. którą toczyli fatymidzcy kalifowie Egiptu i sułtanowie seldżuccy na wschodnich terenach imperium muzułmańskiego. uznawany pr większość muzułmanów sunnickich za polit. był niesłusznie przypisywany biblijnemu prorokowi Danielowi. kalif abbasy ki był. z pewnością nie była to zainspirowana przyczynami religijnymi napaść ludzi z Europy Zachodniej. Dla muzułmanów. jedenastowieczni J\ basydzi posiadali niewiele skutecznej wład politycznej nawet w samym Bagdadzie. Wiele wczesnej literatury typu malakim powstało w okresie. że owa sfera nie spoczywa już dłużej w rękach posągu. Mozaika bliskowschodnia Sukces pierwszej krucjaty i założenie na Bliskim Wschodzie państw frankijskich było jedną ze względnie mniejszych konsekwencji rozpadu sułtanatu seldżuckiego. Proroctwa zwykły kłaść nacisk na fakt. 1106-1107). jak ten nieboskłon jest w moich rękach". pozostający w służbie egipskie! Fatymidów.Ibn al--Arabiemu. Po śmierci Malik Szaha jego krewni walczyli o jego imperium w Iranie. inni z lękiem oczekali pojawienia się mahdiego i końca świata. Konstantynopol miał zostać podbity przez mah-diego. Jednakże źródła arabskie przekazywały. W okresie bezpośrednio poprzedzającym przybycie pierwszej krucjaty oczekiwania muzułmańskie (i żydowskie) koncentrowały się szczególnie na groźbie nadejścia roku 500 kalendarza muzułmańskiego (rok ok. Nawet w takiej sytuacji. skorzystali z nieładu panująceg< wśród Seldżuków. który dzierżył sferę z wypisanym: "Będę panował nad światem tak długo. w Iraku i Syrii. Poczynając od 1038 roku sułtanowie seldżu cy chcieli rządzić jako podlegli abbasydzkiej kalifa w Bagdadzie oraz jako obrońcy islan sunnickiego. do którego doszło po śmierci sułtana Malik Szaha w 1092 roku. Podczas gdy niektórzy oczekiwali odrodzenia wiary muzułmańskiej pod koniec piątego wieku islamu.przed ostatecznym triumfem.nego fałszywie przypisywano siedmiowiecznemu towarzyszowi Proroka. Barkijaruk.

którzy opowiedzieli się za władzą bądź dla samego Isma'ila bądź jego syna. które walczyły przeciwko rzyżowcom. zbioru ustnie prze-azywanych tradycji.oczownicze plemiona tureckie w dużej części brały udział w siłach pomocniczych. Szyici wierzący w dwunastu imamów czekają na poKrót Ukrytego Imama i z jego przybyciem na narzucenie muzułmańskiej sprawiedliwości całemu światu. szóstym imamem. Szyici rozbili się wtedy na kilka grup opowiadających się za przejściem władzy na różnych synów szóstego imama. oderwali się od ismailickiego kalifatu faty-midzkiego w Kairze i sprzeciwili się mu. które pomogły w nadaniu tsztaltu zarówno muzułmańskiemu prawu (ś«ri'flf). a po nim do imamów. że został przez ojca wydziedziczony jeszcze za życia z powodu skłonności do alkoholu. kuzyna proroka. Ostatecznie obecnie ismailitami zwie się tych. Jednakże inna grupa szyitów. Jednak sprawy genealogii i początków ruchu ismailickiego nie są do końca zbadane. co oznacza słowa i czyny proroka ] '. . głównie z powodu niedostatecznej ilości źródeł (przyp tłum. Kompozytowy łuk refleksyjny (przedstawiony wyżej po prawej) był głównym źródłem tureckiej potęgi wojskowej. 760 roku Isma'ila. Po śmierci Isma'ila pojawiły się głosy kwestionujące jego prawa do imamatu. gdyż miał jakoby umrzeć przed swym ojcem. Mówiło się też. ostateczna władza duchowa pozostaje w zawieszeniu. że po zniknięciu czy ukryciu się dwunastego imama w 878 roku. czyli żołnierze-niewolnicy byli także zwyczajowo rekrutowani z mieszkających na tępię Turków. którego uważali za prawowitego siódmego imama. Mamelucy. że ostateczna władza polityczna i religijna może należeć wyłącznie do Alego. imamat przeszedł w ukrycie.religijnego zwierzchnika świata mu| mariskiego. zwana ismailitami. ummada i jego towarzyszy. Jedna większa grupa szy-ptów utrzymuje. Muhammada Ibn Isma'ila. najpierw druzowie. To uznanie dla władzy kalifów różniło sunni-tów od muzułmanów szyickich. że 2 Nie jest to zupełnie ścisłe. że po zniknięciu ok. Muzułmanie sunniccy uznawali najwyższą władzę polityczną kalifów. następnie nizaryci czyli asa-syni. Dżafarem as-Sadikiem. utrzymuje.). Nie znamy dokładnej daty śmierci Isma'ila. Chociaż nie można tego stwierdzić z całkowitą pewnością. którzy byli jego potomkami i duchowymi następcami. jak i postępowaniu pojedynczych muzułmanów. podaje się za prawdopodobne lata 756-763. Sunnici wywodzą swą nazwę od wa sunna. wydaje się prawdopodobne. którzy utrzymywali. Szi'at Ali pznaczało partię Alego. choć nawet ta władza stała się do tego czasu fikcją prawną.2 W XI wieku miały miejsce kolejne schizmy.

którzy mieli pod swym beńem wielu chrześcijan. Wielu sunnitów przejawiało skłonności szyickie. Po prawej moneta z Mosulu przedstawia półksiężyc (symbol islamu) trzymany przez siedzącego księcia. założył enklawę ismailizmu niza-ryckiego na wyżynach na południe od Morza Kaspijskiego. ale pochodzenia arabskiego.236 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 większość' muzułmanów w Wielkiej Syrii (tzn. Jednakże Al-Hasan Ibn as-Sabbah. poddanymi kalifatowi abbasydzkie-mu w Bagdadzie. Ewidentnym błędem byłoby myśleć. Jednakże w XII i XIII wieku na Bliskim Wschodzie kilku książąt muzułmańskich. Chociaż sunnici stanowili większość. tłum. w Syrii. szyici znaleźli się w sytuacji konfrontacyjnej . Papieże i cesarze. Sunnici i szyici żyli obok siebie w dużych miastach muzułmańskich. Większa część syryjskich szyitów była prawdopodobnie imamitami3. zanim ostatecznie zdecydowali się na utworzenie małej terytorialnej enklawy. Na ogół historycy muzułmańscy okazywali bardzo mało zainteresowania czy wiedzy na temat historii swych chrześcijańskich wrogów. prawdopodobnie chcąc sprostać oczekiwaniom swych poddanych. skoncentrowanej dookoła fortecy Masyaf na wyżynach Syrii. Jego zwolennicy zdobyli twierdzę Ala-mut w 1090 roku i stopniowo inne zamki w tym rejonie dostały się pod kontrolę ismailicką. podczas gdy wielu szyitów nie miało żadnych wyrzutów sumienia wstępując tam na służbę do kalifów abbasydzkich czy sułtanów seldżuckich. Chociaż współczesny Iran jest w przeważającej większości szyicki. Jednakże . i w niektórych rejonach Syrii większością byli szyici. urodzony w Iranie. bilo monety ze znajdującymi się na nich wizerunkami. Libanie i Palestynie) w XI i XII wieku była sunnitami. lecz zwolennicy nizaryckiej wersji ismailizmu ponawiali próby 1 Zwolennicy dwunastu imamów (przyp.) przejęcia Aleppo i innych dużych miast syryjskich na początku XII wieku. W większości pozostałych rejonów świata muzułmańskiego. poza terytoriami kalifatu faty-midzkiego. Po lewej miedziak seldżucki przedstawia konnego wojownika. Jednakże rozróżnienia między doktrynami i rytuałami sunnickimi i szyickimi nie zawsze są zupełnie jasne. mniejszość szyicka była bardzo liczna. że Wielka Syria przed przybyciem pierwszej krucjaty staWładcy muzułmańscy zwyczajowo unikali przedstawień figuratywnych na monetach na rzecz inskrypcji w języku arabskim. w okresie średniowiecznym był bastionem sunnizmu.

Atabak był rodzajem zwierzchnika wojskowego. gdzie Koptowie (egipscy monofizyci) zdominowali urzędy podatkowe. swego atabaka. starali się poszerzyć swoje terytoria jeden kosztem drugiego. nestorianie i maronici -mogli wybrać swobodne praktykowanie swojej wiary pod władzą muzułmanów. używało formalnego tytułu do urzędu atabaka (dosłownie "ojciec-książę"). którzy tak uczynili. niezależni tureccy dygnitarze wojskowi i ambitni żołnierze zacięż-ni. ka- 238 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 lif Al-Mustazhir próbował kolejno mediować między walczącym seldżuckim rodzeństwem i skorzystać na ich konflikcie. jak przedstawiono w rozdziale 6. zachodnim Iranie i Syrii. a rodzimi chrześcijanie mieli szczególne wpływy wśród miejskiej biurokracji i w medycynie. . Wielu znalazło wsparcie u władców muzułmańskich. wykorzystali walkę dynastyczną. nowiła muzułmański monolit. udało się zebrać trochę informacji o takich postaciach jak cesarz Fryderyk II i papież Grzegorz IX. Jedna z grup chrześcijan melkici (czyli prawosławni) zwróciła się o opiekę i przywództwo do cesarza bizantyjskiego. problemy polityczne i religijne w kontekście islamu jest często niełatwo rozdzielić. Tak na przykład Mosul w latach dziewięćdziesiątych XI wieku przeszedł pod kontrolę Kar-buka (Kitbughy). podobnie jak uzurpujący władzę atabakowie. Jednakże. nadal mieszkały tam liczne wspólnoty rodzimych chrześcijan. Najważniejszym rysem historii islamu pod koniec XI i na początku XII wieku był upadek dynastii Wielkich Seldżuków. Wszędzie w Iraku. jak i na wsi. Raszidowi ad-Dinowi. wysyłanego w celu ochrony i doradzania nieletniej latorośli dynastii seldżuckiej. Nie tylko sami muzułmanie byli podzieleni pod względem religijnym. w jednej prowincji po drugiej atabakowie odsuwali książąt na bok i skutecznie przechwytywali niezależną władzę dla siebie.trzynastowiecznemu perskiemu historykowi świata. który pracował pod patronatem Mongołów. jak można było oczekiwać. że uzurpowali sobie niezależną władzę. przedstawionych tutaj w serii stylizowanych portretów w stylu perskim. Istotnie. którą mianowano gubernatorem prowincji. aby umocnić swą pozycję niezależnych władców.w tym jakobici. zwiększając swą niezależną władzę w Bagdadzie. Po śmierci sułtana Malik Szaha. lecz inne grupy chrześcijan .zarządcy i żołnierze wyznaczeni do sprawowania władzy w seldżuckich miastach i prowincjach. Podobniebyło wszędzie w rozbitym imperium seldżuckim . a niektórzy oficerowie w armii byli pochodzenia ormiańskiego. niż sytuacja religijna. Duże znaczenie chrześcijan było nawet lepiej widoczne w Egipcie. Sytuacja polityczna na Bliskim Wschodzie w przeddzień przybycia pierwszej krucjaty była bardziej złożona. zarówno w miastach. lecz. Kilku z tych. by ukryć fakt.

Muzułmańska ludność Antiochii była najprawdopodobniej niezbyt liczna. w tym oś dużych miast muzułmańskich wewnątrz Syrii. Warto tutaj wspomnieć. odbili miasto.Pod koniec XI wieku Wielka Syria była rozległym terytorium wojny. Po: w Bejrucie był rządzony przez Fatymidów i zao trywany przez ich flotylle. miał pod swoją władzą (a przynajmniej zgłaszał takie roszczenia) Aleppo i większą część północnej Syrii. atabaka Mosulu. wykorzystując zajęcie Turków przybyciem do północnej Syrii wojsk pierwszej krucjaty. Jednakże w zajmowaniu miast nadbrzeżnych Seldżucy i ich sprzymierzeńcy odnosili mniejsze sukcesy. Od 1064 roku Turkmeni. zajęły regularne wojska seldżuckie. który odwiedził Jerozolimę w latach pięćdziesiątych XI wieku. arabski ród szyickich ima-mitów. Terytorium Ridwana było też zagrożone od wschodu przez ambicje Karbuka. Nasir-i Chusrawa. 239 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Jerozolimę zdobył od Fatymidów turecki generał Atsisz w 1071 roku. Wielu z nich było Turkami i żołnierzami. przez Hamę i Hims. sprzymierzyła się z Damaszkiem przeciw Aleppo. Akra ta znajdowały się pod kontrolą fatymidzką. kurdyjskiego. W przededniu pierwszej krucjaty bratanek Malik Szaha. że chociaż większość ludności Syrii stanowili Arabowie. Miasto portowe w Trypolisie zbuntowało się skutecznie przeciwko Fatymidom w 1070 roku i aż do zdobycia go przez krzyżowców w 1109 rok było rządzone przez dynastię kadich (sędziów). w mniejszym stopniu. to jednak przeważająca część członków elity wojskowej w tym regionie była pochodzenia tureckiego i. biegnącą od Aleppo na północy. Tyr. którzy z jakiegoś powodu nie mogli odbyć pielgrzymki . a armie służące kalifom fatymidzkim w Egipcie z drugiej. Sydon. do Damaszku na południu. koczownicze siły plemienne pochodzenia tureckiego. Ridwan znalazł się później pod wpływami agentów nizaryckich i nigdy nie był popularny w Aleppo. miasto liczyło około 20 000 ludności i było licznie odwiedzane przez pielgrzymów muzułmańskich. lecz w 1098 roku Fatymi-dzi. Ci Turkmeni nie pozostawali pod kontrolą sułtana seldżuckiego. Antiochia położona na zachód od Aleppo i rządzona przez amira Jaghiego Sijana. lecz d piero od 1089 roku i jedynie niepewnie. Jednakże od 1086 roku miastem i fortecą Szajzar w północnej Syrii. Zgodnie z przekazem perskiego podróżnika. który był nominalnym władcą Damaszku. Co więcej. Powta się tam bunty przeciwko władzy Egiptu. Nie tylko był nielubiany w tym mieście. Hims znajdował się pod kontrolą Dżanaha ad-Dauli. Duqaqa. wkroczyli do Syrii. podbijanym przez generałów i uprzednich klientów Seldżuków z jednej strony. rządził Banu Munkiz. lecz jego ambicje w Syrii napotykały również opór jego młodszego brata. ponieważ do 1084 roku Antiochia była miastem bizantyjskim. a Fatymidzi ciągle utrzymywali się na wybrzeżu i w Palestynie. Ridwan. innego tureckiego atabaka. lecz parę lat później dużą część Syrii. Trypolis zamieszkiwała głównie ludność szyick Port Dżabala był także niezależną republiką. Nieomal każde miasto w Syrii wydawało się mieć swego własnego władcę.

jednak miej-sce to nie było dla nich szczególnie ważne. Kilig Arslan należał do oddzielnej gałęzi rodu seldżuckiego. że drogi do miasta nie można było przebyć. dowania są tajemnicze. a kiedy Fatymidzi utracili Jerozolimę na rzecz krzyżowców. wobec którego stawali pielgrzymi w Palestynie. Chrześcijański dżihad i odpowiedź muzułmańska Zważywszy na podział imperium świata muzułmańskiego. skłoniły bizantyjskiego cesarza. aby ponow-I nie zająć Jerozolimę w 1098 roku. aby oprzeć się postępowi chrześcijan. jak i Da-niszmendydzi sprawowali władzę nad terytoriami. tuż pod wschodnim murem Jerozolimy. Podjęta przez Kilig Arslana próba skorzystania z nieładu seldżuckiego w Górnym Iraku. Jerozolima zajmowała specjalne miejsce w muzułmańskim scenariuszu dotyczącym ostatnich dni przed końcem świata. których ludność stanowili przede wszystkim greccy chrześcijanie. na obszarze Góry Świątyni w Jerozolimie. jednej z tych. którzy spoglądali na utratę tego miejsca przez ich szyickich wrogów ze spokojną satysfakcją. Budowę muzułmańskiego meczetu Kopuły na Skale. lecz do XI wieku muzułmanie powszechnie wierzyli. Zatem wielu muzułmanów decydowało się na pochówek w tym miejscu lub blisko niego. . do prośby o pomoc wojskową z Zachodu. Zarówno Seldżucy z Ar-Rumu. które trwały w ciągłym konflikcie z Wielkimi Sel-dżukami z Iraku i Iranu. przekazuje nam. Chociaż Fatymidzi wytężyli siły. kiedy trąba zwiastująca Zmartwychwstanie zabrzmi po raz drugi i wszystkie stworzenia powrócą do życia jeszcze raz. Chociaż z Aleppo. którzy mieli swój ośrodek władzy w północnej Anatolii. ich poczynania nie były skoordynowane. Aleksego I. W dniu Sądu Ostatecznego. Ich stolicą w Palestynie była Ar-Ramla. że ze skały w środku świątyni wyskoczył skrzydlaty rumak Al-Bu-rak. List napisany w roku 1100 przez żydow-1 skiego pielgrzyma znajdującego się w tarapatach l w Egipcie. Miasto było "trzecim najświętszym miejscem Boga" i wielu mistyków muzułmańskich wybrało je na miejsce zamieszkania. kolejne triumfy wojsk pierwszej krucjaty w Anatolii. Poza miastami w Palestynie ich polecenia nie były prawie nigdzie respektowane. kupców i pielgrzymów wszystkich i religii. wśród muzułmanów sunnickich mogli znaleźć się tacy. który przeniósł proroka Muhammada do nieba w czasie Nocnej Podróży. ukończono w 692 roku. jak przez pięć lat na próżno próbował dotrzeć do Jerozolimy.tureckich wojowników granicznych. Powody jej zbu-. lecz działalność bandytów i beduinów sprawiła. a główną bazą morską Askalon.iżdżu) do Mekki i Medyny. Raczej zdobycze terytorialne. poczynione kosztem Greków w Azji Mniejszej przez seldżuckiego sułtana Ar--Rumu Kilig Arslana I. ludzie zostaną zebrani w dolinie Gehenny. Mniejsze miasta na wybrzeżu były o wiele za słabe. Daniszmendydów. Damaszku i Mosulu dla doraźnej pomocy Antiochii w 1097-1098 roku wysyłano armie tureckie. W samej Azji Mniejszej supremacja Seldżuków z Ar-Rumu była równoważona przez dynastię rywali . północnej Syrii i Palestynie są mało zaskakujące. Jednakże bezpośrednią przyczyną pierwszej krucjaty nie było niebezpieczeństwo. doprowadziła ostatecznie do jego śmierci w 1107 roku. a korsarze turkmeriscy i beduini terroryzowali wieśniaków.

która szukała w Bagdadzie pomocy u ka-l Ufa Al-Mustazhira. Sposób. napisany w 1100 roku przez żydowskiego pielgrzyma. odbije Jerozolimę jeszcze tego samego roku. jednym z najważniejszych miast muzułmańskiej Syrii. który znalazł się w kłopotach w Egipcie. zajęty w tym czasie wojną na terenach północnego Iranu z własnym bratem. Nawet w tej sytuacji. Al-Harawi. lecz mimo to z ufnością oczekiwano. nic nie uczynił. List. popełnionych w takich miejscach jak Ma'arrat an-Numan. daje nam obraz stanu rzeczy natychmiast po chrześcijańskim podboju Jerozolimy. zbudowana w dużej części przez władców z dynastii Zankidów i Ajjubidów. że Egipt spustoszyła i osłabiła zaraza. zdobywcę stolic i pogromcę wojsk frankijskich". . wywołał łzy w oczach jeg audytorium. że będą okupować Jerozolimę przez bardzo długi okres. a także mimo powszechnej niewiedzy z ich strony co do pochodzenia i motywów krzyżowców natychmiast pojawiło się oburzenie z powodu krucjatowych okru. Wielu muzułmanów nie doceniło też na początku pełnego znaczenia ruchu krucjatowego i chrześcijańskiej okupacji Jerozolimy.Nad Aleppo. gdzie zmasakrowano wielu mieszkańców. które obudziłyby każdego śpiącego? 241 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Kiedy twoi syryjscy bracia mogą spać tylko na grzbietach swych bojowych rumaków lub w żołądkach sępów? Kalif. mimo wszystkich politycznych i religijnych podziałów społeczności muzułmańskiej. Krótko później mowa sędziego zo-l stała zaadaptowana i zamieniona na poetyck wers przez irackiego poetę Ibn al-AbiwardiegoJ Jakże oko może spać między powiekami w czas klęsk. Frankowie byli powszechnie myleni z oddziałami bizantyjskimi i nie spodziewano się. w jaki Al-Harawil zwrócił się do władcy. Ujawnia. napisał do Barkijaruka. stanął na czele delegacji ucieki-J nierów.j cieństw. Pod koniec roku 1099 główny kadi Damasz-l ku. że Al-Afdal. fatymidzki wezyr i generał. góruje olbrzymia cytadela. prosząc go o jakąkolwiek pomoc. który nie miał własnych żołnierzy. oraz zajęcia Świętego Miasta. lecz sułtan seldżucki. Ghi-jasem ad-Din Muhammadem. Jednakże inskrypcja nad wejściem do budynku przy bramie upamiętnia dokonania mameluckiego sułtana Kalawuna jako "niszczyciela wyznawców krzyża. Aleksandra swych czasów.

zwykła być wyrażana w formie rozwiniętej pierwotnie przez arabskich nomadów przedislamskich dla opłakiwania śladów minionych obozowisk. lecz później nie tylko ją odzyskają. że było to mieszkanie ukochanej! Idea dżihadu Chociaż pierwsze muzułmańskie odpowiedzi na przybycie krzyżowców były w nieunikniony sposób bezładne i często wyrażane w niewłaściwie archaicznych formach.W 1110 roku podobna delegacja. przybyła do Bagdadu. że Ghijas ad-Din Muhammad I. Zatrzymaj wielbłąda i opłakuj wraz ze mną jego dawnych mieszkańców. Prawdą jest. iż muzułmanie na pewien czas stracą Jerozolimę. które Bóg skazał na zniszczenie. mającego na celu zarówno pomoc miejscowym chrześcijanom. As-Sulami nie mylił krzyżowców z Bizantyjczykami. lecz udadzą się zdobyć Konstantynopol. na Sycylii i w Afryce Północnej. jakie było pełne znaczenie chrześcijańskiego ataku. który miał miejsce w Hiszpanii. na której czele tym razem stał szyicki kadi Aleppo. Ibn al-Haszszab. który po śmierci Barkijaruka w 1105 roku przejął po tym ostatnim pretensje do rządzenia sułtanatem seldżuckim. Jego gotowość do postrzegania krucjaty w szerszym kontekście walki między dwiema religiami. oto miasto. który przetwarza tradycyjne motywy w lament nad splądrowaniem przez krzyżowców i Ma'arrat an-Numan w roku 1098. Kalif wpadł we ws'ciekłość. rozszerzającej się wszelkimi drogami iii . obiecał. ponieważ prorok Muhammad przepowiedział. Jednakże ofiary krzyżowców w Syrii nie miały nigdy otrzymać żadnej poważnej pomocy ze strony któregoś z pretendentów do sułtanatu seldżuckiego. Ali Ibn Tahir as-Sulami (1039-1106) był sunnickim uczonym teologiem. mająca za temat zniszczenie i wygnanie spowodowane przez krzyżowców. lecz ofiarował także swym czytelnikom pewność przyszłego zwycięstwa. "miejsc utraconej szczęśliwości". Podobnie przeszkodzono orszakowi żony kalifa we wjeździe do Bagdadu. znajdowała wyraz w poezji i dostosowała się do konwencji rządzącej rozmaitymi rodzajami poezji arabskiej. pamiętaj. Patrzył raczej na ekspedycję Franków jako na część chrześcijańskiego "dżihadu" z Zachodu. W przeciwieństwie do niektórych jemu współczesnych. kilku przywódców muzułmańskich szybko zdołało się zorientować. Jego Kitab al-dżihad ("Księga dżihadu". Przyjacielu. skierowana przeciwko krucjatom. As-Sulami był także świadom konfliktu między chrześcijaństwem a islamem. Przedstawił triumf krzyżowców w Syrii jako symptom moralnego i politycznego upadku islamu oraz osłabienia instytucji kalifatu. Tę akcję powtórzono tydzień później. rok 1105) to pierwsze dzieło na temat świętej wojny. Podjęli oni próbę organizacji kontrkrucjaty. powstałe po przybyciu Franków na Bliski Wschód. Jeśli wejdziesz tam pewnego dnia. Ta poezja. związanym z Wielkim Meczetem w Damaszku. jak i zdobycie Jerozolimy. Z poparciem sufich i kupców Ibn alHaszszab zorganizował demonstrację w meczecie kalifa w Bagdadzie w czasie piątkowych modłów. Dużo wcześniej propaganda muzułmańska. że podejmie jakieś działanie i poczynił przygotowania do dżihadu. zdecydowana by poruszyć opinię na dworze kalifa w celu wywołania zgranej akcji przeciwko Frankom. starych i młodych. jak na przykład w tym poemacie.

Jego dzieło nie przetrwało. powstałym w odpowiedzi na krucjatę. a jeśli polegli w trakcie walki. Później zdobyli jednak inne miejsca. iż Bóg jest z bogobojnymi! Koran. kie dy tego nie czynił. z wyjątkiem fragmentów cytowanych w późniejszych historiach. Ta strata jest szczególnie dotkliwa. Walczyli w oczekiwaniu na zd bycie łupów. 36 4 Termin "dżihad". o tym też już wcześniej mówiłem. Zgodnie z tradycyjną muzułmańską doktryną sunnicką.. atak na ziemie islamu i zajęcie niektórych z nich. w latach. . to znaczy starań. istotnie napisał dzieło Historia Franków. którzy nie wierzą iv Boga i w Dzień Ostatni. mającej poszerzać terytoria islamu. W VIII i IX wieku prowadzenie dżihadu było jednym z obowiązków kalifa abbasydz-kiego. wzrost ich siły. dosłownie oznacza "dokładanie starań". Ochotnicy na te i inne święte wojny bj znani jako ghazi. jak i prą ciwko bałwochwalczym Hindusom w północnyc Indiach. przypadało kalifowi. gdyż Abd ar-Rahim był wyjątkowo odpowiednim człowiekiem do napisania takiego dzieła. przywództwo w świętej wojnie. 29 . sura IX Skrucha (At-Tauba). Następnie w roku 484 [1091-1092] chrześcijanie zaatakowali wyspę Sycyłię i podbili ją. który jest powszechnie tłumaczony jako "święta wojna". nie było jednak pierwszym dziełem poświęconym temu tematowi. najechali ziemię syryjską. Na przykład Harun ar-Raszid prowadził sw< wojska na Bizancjum co drugi rok. W samym Koranie można znaleźć fragmenty na temat ostatecznej władzy dżihadu. które jednak zdołaliśmy im odbić. Koran. którzy zaatakowali ziemie islamu. jak teraz zobaczycie. chociaż jest wam nienawistna. sura IX Skrucha (At-Tauba).Zankiego. mi1 zapewniony status męczenników. Przepisana jest walka. Kiedy nadszedł rok 490 [1096-1097]. Ibn al-Asira. 216 Zwalczajcie tych. nastąpiły w roku 478 [1085-1086]. którym została dana Księga dopóki oni nie zapłacą daniny własną ręką i nie zostaną upokorzeni. znalazła później bliski oddźwięk w kronice napisanej przez trzynastowiecznego historyka z Mosulu. Inny historyk działający w Aleppo na początku XII wieku. Dżihad prowadzono także n wschodnich ziemiach przeciwko pogańskim Tu kom w Transoksanii i Azji Środkowej. jak już przedstawiono. co zakazal Bóg i Jego Posłaniec i nie poddają się religii prawdy .. gdzie zdobyli kilka miejsc. później wstąpił na służbę do pierwszego wielkiego przywódcy dżihadu . aby rozwi-i jąć islam.Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 242 przez Morze Śródziemne. Następnie siłą przedostałi się nawet na brzeg Afryki. którzy nie zakazują tego. Chociaż dzieło As-Sulamiego było pierwszym dziełem o dżihadzie. Koran. kiedy chrześcijanie zdobyli miasto Toledo i inne na ziemiach Al-Andałus. Wiedzcie. i zwalczajcie bałwochwalców w całości. ponieważ najpierw dzierżawił wioskę od frankijskiego pana z Al-Atarib.spośród tych. praktykował hadżdż czyli piel grzymkę do Mekki. sura II Krowa (AI-Baijara). Pierwsze pojawienie się imperium Franków. tak jak oni was zwalczają w całości. Hamdan Ibn Abd ar-Rahim.

Zgodnie z dziełem . Bahr rozpatruje pewne szczegóły praw i obowiązków osób podejmujących dżihad. organizować pr dworze. przedstawił doktryny i przepisy dotyczące dżihadu tak. wszyscy muzułmanie są zobowiązani do wspierania ich pieniędzmi i zachętą. Walczący muzułmanie. którzy u boku muzułmanów brali udział w dżihadzie). pisane w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiąt __ 4 Wszystkie cytaty koraniczne z tłumaczenia Je Bielawskiego. musi otrzymać pozwolenie od rodziców. dwunastowiecznej egipskiej rycinie ukazano fatymidzkich wojowników z tarczami iv kształcie latawca. Na tej surowej. bardzo zbliżonymi do ulubionych tarcz ich zachodnich współczesnych. mająca na celu pozbycie się agresorów. którzy zajęli terytorium posiadane przez muzułmanów. Istnieją dwa rodzaje dżihadu: dżihad j wewnętrzny. że byt jego żony jest dobrze zabezpieczony. Niektórzy muzułmanie będą chcieli brać l udział w tych napastniczych kampaniach przeciwko niemuzułmariskim sąsiadom. (przyp. dorosłego muzułmanina. Drugi rodzaj dżihadu to walka de-fensywna. Muzułmanin z pola walki może uciec tylko wtedy. który rozv się w literaturze arabskiej pod wpływem perskim. i dżihad zewnętrzny. Pierwszy to Idżihad ofensywny. Jeśli jest żonaty. jak należy sprawować w dobierać sobie współpracowników. Nie powinien oczekiwać zapłaty. czy wyliczających ich obowiązki itp. jak je rozumiano w połowie XII wieku. prawdopodobnie mieszkańca Aleppo w czasach Nur ad-Dina.w któ-Irym. Ponieważ autor był w sposób widoczny głęboko zaangażowany w walkę z Frankami w Syrii. jak wszędzie. odbija się konwencjonalny spo-i myślenia na ten temat . musi zdobyć pewność. 0ednak-że muzułmański skarb państwa mógł płacić chrześcijanom i żydom. Jest on rodzajem zbiorowego [obowiązku. Mimo że arabscy Beduini rzadko przywdziewali zbroję. Jeśli kandydat nie jest pełnoletni. Ten rodzaj wojny obronnej jest obowiązkiem spadającym na każdego zdrowego fizycznie. p pouczeń dla władców. Zostało.również dżihad ze-nętrzny dzielił się na dwa rodzaje. skierowany przeciwko wadom l moralnym jednostki. nałożonego na społecznos'ć muzuł-nańską w celu poszerzenia terytoriów islamu (dar \al~ishm). 3 "Zwierciadła dla władców" to typ dzieł. wymie-jrzony w niewiernych. jeżeli przeciw244 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 . zawodowa muzułmańska jazda nosiła kolczugi bardzo przypominające kolczugi ich chrześcijańskich przeciwników. PIW 1986. j XII wieku przez anonimowego Persa.Bahr al-fawa'id czyli "Morze wspaniałych cec jest encyklopedią i pełnym pouczeń dziele z rodzaju "zwierciadeł dla władców"3.

by ten władca był martwy. gdyż naprawdę uczony. Większość autorytetów utrzymywała. że nawet zwierzęta biorące udział w dżihadzie zasługują na prezenty: "Podarek dla słonia powinien być większy niż ten dla wielbłąda czy osła". Bahr kładzie nacisk na stwierdzenie.ko niemu staje więcej niż dwóch niewiernych. odbywanych do grobowców proroków. Nie można zabijać kobiet i dzieci. męczenników czy świętych mężów sufic-kich. Zasady dotyczące podziału łupów są skrajnie skomplikowane. dopóki cały świat nie znajdzie się pod władzą islamu. ponieważ wywoła demoralizację na świecie. Jednakże autor dzieła uznaje. na przykład. szczególnie szyitów i su-fich. Pokrewny rodzaj traktował o mniejszych pielgrzymkach czyli ziyaratach. aby dżihad zewnętrzny stał na drugim miejscu za dżihadem prowadzonym przeciwko złu we własnej duszy człowieka. jest również wojownikiem. który jest z pewnością alimem czyli uczonym religijnym. W teologii szyickiej tylko imam może wezwać do dżihadu ofensywnego. że dżihad jest jedynie wojną obronną. a nie żywy. W XII i XIII wieku powstawały dzieła. to lepiej. chociaż ismailiccy Fatymidzi i imamiccy panowie z Banu Munkiz z Szajzaru wielokrotnie angażowali się w bitwy z krzyżowcami. Ponieważ imam pozostaje w ukryciu. który w meczecie i mihrabie [nisza modlitewna] trzyma pióro w dłoniach i zna zasady islamu. Dżihad w praktyce Historia Bliskiego Wschodu jako całość w okresie od lat dziewięćdziesiątych XII wieku do dziewięćdziesiątych XIII była pod względem politycznym zdominowana przez upadek Seldżuków. jednak było to spojrzenie mniejszości. W tym . Podobnie wielu muzułmanów. Tutaj niektóre z tez przedstawionych w Bahr wydają się ekscentryczne. że uczeni wykształceni w sprawach religijnych także mają prawo do wzięcia udziału w podziale łupów z wojny z niewiernymi: "Strzeż się. że obowiązek dżihadu nie ustanie. Tak. czy całej Palestyny lub Syrii. to heretycy w łonie islamu byli przez niego postrzegani jako zagrożenie nawet większe od chrześcijan. Propagatorzy dżihadu kładli nacisk na specjalny status Jerozolimy dla islamu. z których wielu spoczywało na terenie zajętym później przez niewiernych Franków. Wszędzie w swym dziele autor. ten szczególny obowiązek pozostaje w zawieszeniu aż do nadejścia ostatnich dni przed końcem świata. Jeśli on tego nie uczyni i zawrze pokój z niewiernymi. Takie dzieła odwoływały się do podobnych prac. a jego pióro jest ostrzejsze niż miecz". iż ghazim jest jedynie ten. Podczas gdy niektórzy teoretycy w średniowieczu dowodzili. Dzieło wykazuje. że pierwszym obowiązkiem muzułmańskiego władcy jest prowadzenie dżihadu aż do całkowitego zwycięstwa islamu. rozkwit i upadek Chorezmijczyków i przybycie Mongołów. podczas gdy muzułmanie walczą z muzułmanami. by nie pomyśleć. "Przelanie krwi heretyka jest warte siedmiu świętych wojen". dżihad jednak nie odgrywał żadnej roli w ideologii szyickiej. które były poświęcone specjalnym doskonałościom (fada'il) Jerozolimy. Frankom w Syrii ciągle dobrze się powodzi. naciskało. które powstawały w czasie wojen arabskich z Bizancjum. obstaje przy tym. że niezależnie od nadziei zawartych w pobożnych teoriach. Chociaż autor Bahr nienawidził chrześcijan i czuł do nich odrazę. który trzyma miecz w dłoniach i styka się z niewiernymi.

co było odwróceniem sytuacji istniejącej na obszarach muzułmańskich. których muzułmanie zdecydowali się nie opuszczać. Muzułmanie. w odpowiedzi na wyzwanie rzucone przez istnienie osad łacińskich. Z osadnictwem frankijskim nastał większy porządek na obszarach nadbrzeżnych a rolnicy zyskali pewną ochronę przez beduiriskimi i turkmeriskimi maruderami. Później zachęcano chrześcijańskich Arabów z Transjordanii do osiedlania się w Jerozolimie. mieszkańcy ośmiu wiosek w regionie Nabulus masowo uciekli przez Jordan do Damaszku. W latach pięćdziesiątych XII wieku. iż historia Syrii i Egiptu w XII i XIII wieku jest przede Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 245 wszystkim historią rosnącej jedności tych muzułmańskich ziem. Ci i wcześniejsi uciekinierzy z Królestwa Jerozolimy oraz innych państw frankijskich osiedlili się w miastach interioru. stwierdził. Gdy krzyżowcy wycięli albo wzięli do niewoli całą muzułmańską ludność Jerozolimy w 1099 roku. Z drugiej strony. Muzułmańskie bunty wybuchły w regionie Nabulusu w roku 1113. szczególnie w pewnych dzielnicach Aleppo i Damaszku.samym okresie na wielkich obszarach nastąpił triumf polityczny zwolenników sunnizmu nad szyitami. który zwróciłby im ich domy. Sądził nawet. Ibn Dżubajr. w drodze do domu przejeżdżał przez Królestwo Jerozolimy w roku 1184. w latach trzydziestych i osiemdziesiątych XII wieku w regionie Dżabal Bahra. opowiadające się za prowadzeniem dżihadu. nie płacili dziesięciny. doszło następnie do buntów i masowych exodusów."wiek krucjat". który. po kilku protestach przeciwko nadużyciom i niesprawiedliwości pana na zamku Mirabel. Z niektórych miejsc. ludność uciekła przed nadejściem krzyżowców. gdzie utworzyli krzykliwe lobby. W innych miastach i na wsiach ludzie zostawali. to jednak wciąż pozostaje prawdą. iż nawrócą się oni na chrześcijaństwo. w roku 1144 w południowej Transjordanii. pochodzący z muzułmańskiej Hiszpanii pielgrzym do Mekki. Chociaż byłoby poważnym nieporozumieniem nadanie temu okresowi historii bliskowschodniej etykietki . Szczególnie władza terytorialna asasynów została obalona najpierw w Iranie. takich jak Ar-Ramla. Nawet na kilku obszarach. że muzułmańscy wieśniacy są dobrze traktowani przez swych frankijskich panów i płacą mniej podatków niż wieśniacy znajdujący się pod władzą sąsiednich panów muzułmańskich. w przeciwieństwie do katolików. w mieście nie pozostali żadni muzułmanie. którzy pozostali na terytorium krzyżowców. aby pomogli zaludnić miasto. że istnieje rozłożone w czasie niebezpieczeństwo. które łączyły się z najazdami Saladyna. Niemniej jednak. potem w Syrii. musieli płacić specjalny podatek pogłówny. nie wszystkie świadectwa wskazują na taki bieg wypadków. Pod koniec wieku w Palestynie wybuchały sporadyczne protesty wieśniaków. gdzie chrześcijanie i żydzi płacili podatek pogłówny czyli gizję. Szukali przywódcy. .

widzieli w Zankim przeznaczenie i nowego przywódcę dżihadu. w którym zarówno władcy. siadaniem na huśtawce. która pochodzi ze wschodnich ziem sułtanów seldżuckich. Ilghazi odebrał przysięgę od swych turkmeriskich zwolenników. iż atabak [Zanki] podbił Syrię. Nie tylko pił dużo alkoholu. aby założyć w północnym Iraku i Syrii domenę. Jednakże pod różnymi względami Ilghazi nie pasował do idealnego obrazu przywódcy dżihadu. lecz w rzeczywistości bardziej interesował się konsolidacją własnej władzy dookoła Mardin niż niszczeniem księstwa Antiochii. Podobnie jak Seldżucy. jednej z wielu tureckich grup plemiennych. Poza głoszeniem świętej wojny z Frankami. dzieło przestrzega czytelników przed czytaniem frywol-nych książek. Ilghazi zmarł w 1122 roku. Jak wielu atabaków mianowanych przez Seldżuków. Chanka (znana także jako zawija) była miejscem. jak i elity religijne poświęciły się likwidowaniu demoralizacji i heterodoksji w społeczności muzułmańskiej. przez większą część kariery uczynił on niewiele. Była to całkowicie sunnicka insytucja. nie spełniwszy nadziei. że gdyby "Bóg w swej łasce nie sprawił. w którym adepci sufizmu mieszkali. aby sprostać tym oczekiwaniom i w rzeczywistości większość cza- . Zanki wykorzystał sytuację. aby wydzielić dla siebie małe księstwa. szczególnie w Aleppo. w 1118 roku. opowiadaniem nieprzyzwoitych żartów i tak dalej. było częścią szerszego ruchu. W omawianym wyżej Bahr al-fawa'id wiernie odbija się ideologia tamtych czasów. mającego o wiele szersze cele niż jedynie usunięcie Franków z wybrzeża Palestyny. co było częścią wielkiego dżihadu. Ibn al-Asir miał napisać. jak i zagrożenia zewnątrznego ze strony Franków. Głosiciele i zwolennicy sufizmu mieli odegrać ważną rolę w wojnach z krzyżowcami. to Frankowie całkiem by ją zajęli". aby wziął ich miasto pod swą pieczę i bronił go przeciwko Rogerowi z Antiochii. Sprawował rządy w Mardin. która faktycznie była niezależnym księstwem. nie oparli się Zankiemu. to uczelnia. Imad ad-Din Zanki. której profesorowie specjalizowali się w prowadzeniu studiów nad Koranem i prawa religijnego. Zanki wyruszył zająć Aleppo w 1128 roku. które skorzystały na rozbiciu imperium sel-dżuckiego. Powstawanie coraz większej liczby madras i zawiji w Syrii pod rządami Zankiego i jego następców. a zatem jednym z najważniejszych celów takich uczelni było przeciwdziałanie nauczaniu szyickiemu. Trzynastowieczny historyk z Mosulu. Chociaż nabożni muzułmanie. Jego mieszkańcy. jakie pokładali w nim mieszkańcy Aleppo. on sam i jego oficerowie byli fundatorami madms i chank. noszeniem satynowych szat. W swym księstwie Zanki naśladował protokół i instytucje sułtanów sel-dżuckich z Iraku. studiowali i odprawiali swe praktyki. odniósł większy sukces w prezentowaniu siebie samego jako przywódcy dżihadu. że będą prowadzić dżihad i odniósł pierwsze zwycięstwo w muzułmańskiej kontrkrucjacie na Polu Krwi.Pierwszym możliwym do przyjęcia kandydatem na ich reprezentanta był Ilghazi z rodu Artu-kidów. atabak Mosulu (1127-1146). Madrasa. obywatele Aleppo poprosili go. piciem ze złotych kubków. obawiający się zaiii 246 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 razem zagrożenia ze strony asasynow w samym mieście. kiedy.

przy pomocy prącego do dżihadu stronnictwa w samym Damaszku. przejął faktyczną władzę jako wezyr Egiptu w 1169 roku. Jeden z kurdyjskich oficerów. . mężczyznom. w celu zapewnienia sobie jego pomocy dla rządów Fatymidów. spodobało mu się i zdał sobie sprawę. z kurdyjskiego rodu Al-Ajjub. Od tego momentu piątkowe dły w meczetach. Askalon poddał się Frankom w 1153 roku. Nur ad-Din. chrześcijan l i żydów. Lecz sam Nur ad-Din w niewielkim stop-I niu skorzystał z sukcesu swych sił ekspedycyjnych. prowadzono w imieniu kalifa abbasydz-kiego z Bagdadu oraz Nur ad-Dina. Wielką armią turecką. że zrównanie takiego miejsca z ziemią nie byłoby dobrym posunięciem. lecz gubernator Damaszku. zastąpił w Aleppo jego syn Nur ad-Din. dzięki szczęśliwemu. aby znieść ka-: fatymidzki.su spędzał na walce ze swymi muzułmańskimi rywalami. która miała być umieszczona w meczecie Al-Aksa w Jerozolimie w nadziei odzyskania tego miasta na stałe przez jego armie. W roku 1171 Saladyn skorzystał ze śmierci kalifa-beneficjanta Egiptu. Historyk Michał Syryjczyk opłakiwał zdobycie miasta: "Edessa pozostała pustynią: poruszający obraz okryty czernią. Niektórzy w Egipcie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XII wieku woleli zawrzeć układy z Królestwem Jerozolimy. Miasto stało się siedzibą szakali. zawierając przymierze z Królestwem Jerozolimy. Wydał zatem rozkaz. zamordowanego przez niewolnika w 1146 roku. Szczególnie miał nadzieję na przyłączenie muzułmańskiego Damaszku do swych ziem w Syrii. którzy splądrowali je w poszukiwaniu skarbów". udało się przejąć władzę w Egipcie i pokrzyżować chrześcijańskie ambicje w tym rejonie. W Egipcie ismailizm był sprawą elity i nawet w owym czasie mieszkało tam sporo po-j tężnych muzułmanów sunnickich. którą wysłał do J Egiptu. zapewniając flocie fran-kijskiej port oddalony o wystrzał armatni od Delty Nilu. zasłany ciałami jej synów i córek! Wampiry i inne dzikie bestie przybiegły i weszły nocą do miasta. wjechał triumfalnie do tego miasta w 1154 roku. a Zanki umieścił w nim garnizon obronny". sułtana Damaszku. licząc na pomoc w zwalczaniu niewiernych. choć nie planowanemu zbiegowi okoliczności. dowodziła mieszana grupa Turków i Kur-• dów. ponieważ nie przybył tam nikt z wyjątkiem tych. nabrzmiały krwią. Chociaż wymuszony powrót do . Tam zamówił minbar czyli kazalnicę. Lecz według Ibn al-Asira: "Kiedy Zanki obejrzał miasto. Fatymidzcy kalifowie z Egiptu byli bez247 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 silnymi pionkami wojujących wezyrów i regimentów podzielonych pod względem etnicznym. powrócić do domu z całym złupionym im dobytkiem. Zankiemu udało się zdobyć frankijskie miasto Edessę. Jednakże podbój Egiptu wydawał się być pilniejszym priorytetem. Zankiego. był w stanie pohamować ambicje Zankiego. Jednakże w roku 1144. kobietom i dzieciom. aby jego ludzie pozwolili wszystkim ludziom. Saladyn (czyli Salah ad-Din). mające znaczenie symbo-ne.. Dojście do uuładzy Saladyna Ostatecznie armii muzułmańskiej wysłanej przez Nur ad-Dina. Miasto zostało przywrócone do wcześniejszego stanu. aby ucztować na ciałach pomordowanych. podczas gdy inni raczej spoglądali na Nur ad-Dina z Damaszku. Mu'in ad-Din Unur.

zastępując syna Nur ad-Dina. przekonujących go. napominając go. Większość oficerów czyli emirów otrzymała ikta -nadanie wpływów z podatku. a Seldżu-cy w . poplecznicy Saladyna podkreślali. dóbr czy wytwórni. podobnie jak armia Zankiego i Nur ad--Dina. Saladyn zawsze był gotów do złożenia dekla-i racji lojalności Nur ad-Dinowi. Jednakże Saladyn znajdował się też pod różnoraką presją ze strony pobożnych idealistów i uciekinierów z Palestyny. nieustannie dokuczali swemu władcy. pochodzącego z wyznaczonej wsi. Iraku i Jemenie. które Saladyn poprowadził przeciwko państwom frankijskim. obydwaj pracujący w kancelarii Saladyna. Saladyn i jemu współcześni rekrutowali także żołnierzy zaciężnych. To rodzinne imperium zostało po większej części utworzone kosztem muzułmańskich sąsiadów Saladyna w północnej Syrii. kiedy jego zwierzchność uznało Aleppo Zankidów. Mimo korzystania z ikta liczyli także na udziały z bitwy. ważną część elitarnych sił Saladyna. że prowadzony przez niego dżihad legitymuje przywłaszczenie przez niego władzy. którym rządziłby jego ród. W ciągu całej swej kariery ogromną część dochodów Saladyn przeznaczał na zaspokajanie oczekiwań krewnych i zwolenników. W to miejsce armia Saladyna. W listach rozsyłanych po całym świecie muzułmańskim przedstawiali zniszczenie państw frankijskich jako ostateczny cel działania Saladyna. aby podjął dżihad przeciwko państwom frankij-skim. w ich skład nie wchodzili ghazi. składała się przede wszystkim z zawodowych żołnierzy tureckich i kurdyjskich. tacy jak Al-Kadi al-Fadil i Imad ad-Din al-Isfahani. Saładyn musiał usatysfakcjonować oczekiwania swych ajjubidzkich krewnych przez wykrojenie dla nich apanaży. czyli żołnie-rze-niewolnicy. Kiedy zwolennicy Zankidów i inni wrogowie Saladyna zaatakowali go jako uzurpatora i nepotę. były formalnie przeznaczone do prowadzenia dżihadu. starającego się o wzbogacenie własnej rodziny. Saladyn udał się do Syrii i zajął Damaszek. Hojność była podstawową cechą muzułmańskiego władcy średniowiecznego. Dodatkowo. które mogli zatrzymywać dla siebie.islamu ' sunnickiego nie napotkał zbyt wielkiego oporu. a po wtóre w kategoriach jego dążenia do stworzenia imperium. tworzyli mamelucy. Kiedy Nur ad-Din zmarł w 1174 roku. W zamian za ikta żołnierze pełnili służbę wojskową. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 248 Wojska Saladyna Chociaż wojska. podobnie jak prawie każdej muzułmańskiej armii średniowiecznej. Al-Kadi alFadil i jego podwładni mieli przekształcić kancelarię w ważny instrument propagandy Saladyna. Mimo to aktywność Saladyna w walce z chrześcijanami była niewielka aż do 1183 roku. Saladyn i jego następcy w Egipcie dbali o popieranie ortodoksji przez zakładanie madras i sprzyjanie sufim. Najważniejsi intelektualiści-urzędnicy służby cywilnej. o co go regularnie proszono. Większą część kariery Saladyna jako władcy Egiptu i Damaszku można dobrze zrozumieć po pierwsze w kategoriach bezowocnych prób przejęcia Mosulu od księcia z dynastii Zanki. aby zakończył walkę z muzułmańskimi sąsiadami i skierował swe wojska przeciwko niewiernym. lecz mniej interesował się faktycznym wsparciem swego mistrza pieniędzmi czy pomocą wojskową.

była to broń atakującej kawalerii i miała większą moc przebicia i nawet większy zasięg strzału niż ta pierwsza. Ponieważ większość przykładów (ibara) pochodzi z własnego życia Usamy. zmarł w roku 1188. generał kontrolujący Damaszek. Interpretowana jako autobiografia. kiedy napisał swe dzieło o tym. Ostatecznie liczbę wojsk Saladyna biorących udział w wyprawie powiększały oddziały plemienne beduinów i Turkmenów.Anatolii korzystali nawet z usług frankij-skich żołnierzy zaciężnych. wykonanego z warstw rogu i ścięgien. Lecz interesy czi sto łączyły się z przyjemnością i mimo wszystj kich jego stereotypowych przekleństw rzucanyd na Franków. W przeciwieństwie do łuku angielskiego. Miał prawie dziewięćdziesiąt lat. Mu'i ad-Din Unur. Chociaż większość mężczyzn chronił tylko -co najwyżej . Usama jeździł z nimi na polowanii i miał wiele okazji poznania ich na gruncie ti warzyskim. Elitarne siły tureckie specjalizowały się w użyciu kompozytowego łuku refleksyjnego. licząc na zdobycie łupów. utrzymywali regularny kontakt z królem Fulkie: i obydwaj odwiedzali Królestwo Jerozolim. jest jednak skrajnie niepełna i nieścisła. Usama Ibn Munkiz. W rzeczywistości. Arabsko-syryjski intrygant w czasach Saladyna Kitab al-itibar ("Księga pouczających przykładów") rzuca interesujące światło na stosunki między muzułmanami i chrześcijanami na polu bitwy i poza nim. 249 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Wedle Usamy "Frankowie (niech Allah uczyni ich bezsilnymi!). Poza wprowadzeniem katapulty z przeciwwagą jako wyrzutni pocisków na oblegane cele. tak pokrytych strzałami. w sprawach dyplomatycznych. Jak długiego łuku angielskiego. oszczepów i mieczy. to emirowie i mamelucy w zbroi z ułożonych warstwami płytek lub kolczudze. tak i łuku tureckiego mogła używać tylko osoba wprawiona w posługiwaniu się nim i mająca odpowiednio rozwinięte mięśnie. jak nakazany przez Boga los determinuje wszystko. zwykle mierzącego około metra długości w stanie nie-napiętym. na początku lat czterdziestych XII wieku Usama i jego patron. stara się . byli zabezpieczeni równie dobrze jak ich przeciwnicyrycerze. Jednakże masy pomocniczych beduinów i Turkmenów używały prostych łuków. których strzały miały o wiele mniejszą siłę . muzułmańska technologia wojskowa w XII i XIII wieku nie wniosła znaczących innowacji.skórzany pancerz. W swym znakomicie zrównoważonym opisie zwyczajów Franków. urodzony w Szajzarze w północnej Syrii w 1095 roku. jako pomocnicza lekka kawaleria. jednak bez większych strat. że wyglądali jak jeże. nie mają żadnej męskiej cnoty z wyjątkiem odwagi". Jej arystokrytyczny autor. którzy walczyli. księga zdaje się być tylko autobiografią. W walce wręcz wojska muzułmańskie na ogół używały lekkich kopii.stąd relacje angielskich krzyżowców idących w 1191 roku w stronę Arsuf. szczególnie długość ludzkiego życia. prezentuje też umyślnie fragmentaryczny zapis licznych interesów autora prowadzonych z Frankami. Lecz tę właśnie cnotę sam Usama stawiał nad wszystkimi innymi.

Usama wolał podkreślać. Gdyby przetrwało. gdyż Al-Baghdadi. że wielokrotnie potykał się z Frankami w walce twarzą w twarz. lecz także jednym z najbardziej znanych poetów swego wieku. że Usama. są Frankowie. jakim opisuje swe bitwy z Frankami i innymi. wyjątkowo inteligentny człowiek. Po części może to być odbiciem skrępowania autora niegdysiejszymi układami dyplomatycznymi z Frankami. jak i język. z drugiej strony. miał być naśladowany przez pisarzy arabskich w następnych stuleciach. przemierzających pokryte krwią pole od ciała do ciała i wyłupujących gałki oczne martwym niewiernym. Al-Kadi al-Fadil. także napisało autobiografie. Mówiono. lecz powodem może też być fakt. Zarówno kodeks postępowania. swoje wartości moralne tylko w części zaczerpnął z Koranu. kurdyjski awanturnik wojskowy. Lecz nawet Saladyn. który pracował w kancelarii Saladyna. był muzułmaninem szyickim. znalazło się kilku najbardziej znamienitych pisarzy XII wieku. jak i negatywne. przeładowany metaforami. jak zaraz po jednej z bitew między krzyżowcami i muzułmanami widział żerujących na zwłokach alchemików. kierowanego przez zagarniającego ziemie przywódcę wojskowego. Przypadkowo całkiem sporo współczesnych Usamie naocznych świadków krucjat. podobnie jak reszta Banu Munkiz. byli też Frankowie. iż eliksir młodości można otrzymać z gałek ocznych młodych mężczyzn.wskazać zarówno na aspekty pozytywne. Saladyn nie tylko . Abd al-Latif napisał także traktat stanowiący reputację alchemii. mogłoby być nawet bardziej interesujące od autobiografii Usamy. Z jednej strony. z drugiej sam Usama doświadczał sprawiedliwości na frankijskim dworze. W tym względzie Usama nie różnił się od wielu czołowych muzułmańskich zwolenników kontrkrucja-ty. ozdobny i pompatycz-ny. pochodzą przynajmniej w tym samym stopniu z przedmuzułmańskiej tradycji poezji koczowniczych Arabów z Al-Hidżazu. Wspominał. że Usama znał na pamięć 20 000 wersów poezji przedmuzułmańskiej. lekarz z Iraku. Imad ad-Din alIshafani. Styl jego prozy. Takie dzieło napisał Abd al-Latif al-Baghdadi (1161/2-1231/2). Chociaż studiował z uwagą Koran. również był poetą. Wywarł także decydujący wpływ jako innowator stylu arabskiej prozy. wiódł bardzo ciekawe życie. lecz jako poeta. Z jednej strony niektóre frankijskie zabiegi medyczne są głupie i niebezpieczne. a zatem nie pokładał wiary w szczególną religijną ważność dżihadu. z drugiej natomiast kilka frankij skich leków działa wyjątkowo dobrze. Miał wyjątkową pamięć. którzy dopiero co przybyli do Ziemi Świętej. Wśród rady Saladyna w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XII wieku. takiego jak Saladyn. szczycił się pewną znajomością literatury arabskiej. jednak jego dzieło w osobliwy sposób pozbawione jest wszelkich odniesień do dżihadu. które znamy jedynie z cytatów w dziełach innych. Poeci wojny W swych czasach Usama był znany nie tylko jako autobiograf. który stał na czele kancelarii Saladyna. odwiedził Sa-ladyna podczas oblężenia Akry i później w Jerozolimie po zawarciu pokoju z Ryszardem Lwie Serce. a zachowują się jak barbarzyńscy awanturnicy. w którym polemizuje z twierdzeniem alchemików. był nie tylko historykiem panegirystą. Z jednej strony frankijska procedura prawna procesu rozstrzyganego przez pojedynek jest groteskowa i absurdalna. jaki przypisuje Frankom. którzy stali się przyjaciółmi Usamy i naprawdę rozumieją islam.

książki obcych nie były warte czytania. W okresie ajjubidzkim "ludzie zwykli uczyć się go na pamięć. że jego Bóg wyszedł z intymnych części kobiety. mówił po arabsku i blisko współpracował z miejscowymi beduinami z Transjorda-nii. Zgodnie z Bahr al-fawa'id. * Poezja arabska. pomogły narzucić formy poezji upamiętniającej klęskę i zwycięstwo w wojnie z krzyżowcami i ostatecznie uformować własny obraz elity wojowników muzułmańskich. Chociaż Usama nie mówił po francusku. interakcja kulturowa zaszła tylko w niewielkim stopniu. kto wierzy. jest zupełnym szaleńcem. Sahih Aj-jub. Jednakże. ostatni wielki ajjubidzki sułtan Egiptu (1240-1249). Baha ad-Dina Zuhajra i Ibn Matruha. wychwalają tradycyjne arabskie wartości. z jego wspomnień wynika jasno. nie powinno się z nim rozmawiać. Zdaniem Abu Tammama "Czasem miecz więcej powie niż uczone księgi. Bliskość niekoniecznie sprzyjała zrozumieniu. nie zawracając sobie głowy umieszczeniem dzieła na półce".iii 250 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 nosił ze sobą antologię poezji Usamy. które zebrał. ale zatrudniał arabskiego uczonego do komentowania książek w tym języku. a ludzie pozostali w pokoju". nie ma on ani rozumu. Poematy. ani wiary". rozwinięte dla wychwalania walki wręcz. Wiek W-XHI. pół-zawodowych wojowników w Syrii i Egipcie. 365 Wymiana kulturowa Muzułmańscy i frankijscy arystokraci wojskowi mogli bawić się nawzajem w swym towarzystwie i wspólnie polować. pan na Krak Moab. Także według Bahr: "Każdy. szczególnie odwagę. małych zwycięstw w wyścigach wielbłądów w siedmiowiecznej Arabii. Krewni i następcy Saladyna podzielali jego gusta i całkiem sporo z nich pisało poezje. s. toczonej przez wymieszanych pod względem etnicznym. Tak właśnie tropy. nauczył się też na pamięć całego zbioru Hamasa Abu Tam-mama i rozkoszował się recytowaniem go. Ossolineum 1997. wprowadzone przez poetów przedmuzułmańskich. Renald z Chatillon. że "żołnierze sami zajęli się swoją wojną. ożywały i znajdowały ponowne zastosowanie do świętej wojny. Uczyli się języka w praktycznych celach. zatrudnił i zasięgał rad dwóch największych poetów późnego średniowiecza. mimo że między chrześcijanami i muzułmanami istniały liczne kontakty. Podróżnik Ibn Dżubajr stwierdza. On wyznacza granicę między powagą a żartem"*. obrazy. Jednakże . że kilku Franków potrafiło porozumieć się po arabsku. gatunki literackie. W Ha-masie ("Dzielność") Abu Tammam (8067-845/6) zebrał poematy beduińskie z okresu przed islamem i przedstawiał je czytelnikom jako przewodnik dobrego postępowania. męstwo i hojność. szczególnie kupcy kursowali tam i z powrotem między Damaszkiem a chrześcijańskim portem w Akrze. Ogólniej rzecz biorąc. Renald z Sydonu nie tylko znał arabski. Między muzułmanami i chrześcijanami bardzo rozwinął się handel. metafory i postawy emocjonalne.

odegrał ważną rolę w tworzeniu reguły templańuszy w 1129 roku. Dopiero wtedy podjął swą ijwiększą ofensywę przeciwko . prezentuje ona mieszankę motywów i stylów zachodnich oraz wschodnich.tuką. Powyżej: Krak des Chevaliers. Muzułmańskie i chrześcijańskie elity i Bliskim Wschodzie podziwiały religijny fana-zm i zalety bojowe przeciwników. Spekula-? o przeniesieniu ze Wschodu na Zachód. w którym próbował odpowiedzieć na krytykę operacji wojskowych templariuszy. Święty Bernard. zepisy kucharskie i tak dalej. Nauka arabska dotar-na do świata chrześcijańskiego głównie przez iszpanię. Daleko powszechniejsze wśród uzułmanów było korzystanie z usług lekarzy wy-Ddzących się z rodzimych chrześcijan. dostawioną przed 1153 rokiem. techniki seksualne. takich rzeczy jak ostro zakoń-:one łuki. Abu Sulajmana Dawuda. czołowy dostojnik kościelny na Zachodzie w drugim dwudziestopięcioleau XII wieku. zbudowano nad jedenastowieczną bizantyjską kaplicą świętego Jana Apostola. pozostają tylko sperlacjami. Napisał także dzieło De laude novae militiae ("O chwałę nowej walki"). Uttin i jego następstwa iladyn zajął Aleppo w 1183 roku. przez :iński Wschód. Dzwonnicę (która obecnie stracila swe wyższe piętro). opat cystersów z Clairvaux. Południową fasadę dobudowano przed 1149 rokiem. Joannici otrzymali zamek w 1144 roku i podjęli tam zakrojoną na szeroką skalę odbudowę i rozbudowę warowni. tarcze herbowe. Sycylię i Bizancjum. Baldwina. Na przełomie XII i XIII wieku przebudowali zewnętrzne mury obronne. a Majjafari-n w 1185. wtumttatttctorttm Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 253 na. Podobnie Arabowie nie interesowali się literaturą zachodnią. Król Amalryk zaangażował arabskiego lekarza. i ten doktor miał leczyć jego chorego na trąc Kościól Świętego Grobu. Jerozolima.żadne dzieło arabskie nie zostało przetłumaczone na łacinę czy francuski na łacińskim Wschodzie. Nominalne zwierzchnictwo Mosulu izyrnał w 1186 roku. Niżej: Święty Bernard. Nie były jed-łk wzajemnie zainteresowane swą nauką czy . którego przywiózł z Egiptu gdzieś w latach sześćdziesiątych XII wieku. Krak poddał się Mamelukom w 1271 roku. Ważna wymiana kulturalna miała miejsce cześniej lub gdzie indziej.

swe marzenie na przyszłość: "Kiedy z Bożą pomocą żaden Frank nie pozostanie na tym wybrzeżu. Później skierował się w stronę Jerozolimy. który później miał służyć jako ważna baza dla trzeciej krucjaty. Saladyn miał wielkie trudności w utrzymaniu dużych wojsk w polu. Z powodu stałego niedoboru funduszy. cywilnymi ochotnikami żihadu. Niektórzy z pozosta-ch byli mutawwijjun. które od-iósł pod Hittinem. Baha ad-Dinowi Ibn Szaddadowi. Saladyn mógł liczyć na zajęcie jmku Tyberiada. Przybycie z Zachodu kontyngentów trzeciej krucjaty rozpoczęło serię podchodów. aby ykorzystać sensacyjne zwycięstwo. myślę o podzieleniu mych ziem i o wydaniu [mym następcom] ostatnich rozkazów. że ie uczynił wcześniejszych przygotowań.cznie zwolniona za okupem. lecz mistykom su-ckim z otoczenia Saladyna przyznano przywilej cięcia schwytanych templariuszy i joannitów. Jednakże Saladyn i jego doradcy nie przewidzieli. pożegluję tym morzem na wyspy w pościgu za nimi. W arabskiej literaturze tego okresu znajdujemy napomknienia świadczące. W słowach Al-Kadiego al-Fadi-la. W czerwcu 1187 roku przekroczył Jordan armią liczącą jakieś 30 000 żołnierzy. Krewni Saladyna byli czasem bardziej zainteresowani pilnowaniem własnych interesów na kresach imperium ajjubidzkiego niż pomocą Saladynowi w zachowaniu zajmowanej pozycji Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 254 w obliczu wojsk trzeciej krucjaty. z których czerpali dochód. . która poddała mu się 2 października. Saladyn "wydał dochody Egiptu na zdobycie Syrii. Saladyn opowiedział zachwyconemu biografowi. z czego 1000 regularnej kawalerii. W rozmowie parę lat po Hittinie. Większość wybitnych chrze-:ijan wziętych w bitwie do niewoli została osta-. że narzuciły jedność w służbie dżihadu. Posiadacze ikty życzyli sobie nadzorować żniwa w wioskach. Tymczasem urzędnicy kancelarii Saladyna napisali listy do kalifa i innych władców muzułmańskich. podejmując się [kich zadań jak podpalanie trawy przed armią irześcijańską. udając się w stronę Akry. Natychmiast po bitwie Saladyn ruszył zająć ilka słabo bronionych miejsc na wybrzeżu i nie tylko. że niektórzy widzieli w Saladynie postać eschatologiczną. która krańcowo nadwyrężyła muzułmańskie zasoby. Gwidona. Była to faktycznie wojna obliczona na wyczerpanie przeciwnika. Wydaje się. Saladynowi nie udało się zdobyć wielkiego portu w Tyrze. Najprawdopodobniej nie spo-ziewał się.Królestwu Jero-)limy. dochody Syrii na zdobycie Mezopotamii. że będzie mógł sprostać w bitwie rmii króla Jerozolimy. Wychwalały one wyzwolenie "bratniej świątyni Mekki z niewoli" i sugerowały. Muzułmańscy kronikarze odnotowali )lę. Następnie pożegnawszy się z nimi. jaką spełniali ci ochotnicy. że wcześniejsze wojny Saladyna z muzułmańskimi sąsiadami można teraz uznać za uzasadnione w tym. że poddanie się Jerozolimy muzułmanom spowoduje ogłoszenie na Zachodzie jeszcze innej wielkiej krucjaty. dochody Mezopotamii na podbicie Palestyny". aż nie pozostanie na kuli ziemskiej ani jeden nie wierzący w Boga albo też umrę w czasie tej próby".

Po śmierci Saladyna jego imperium zostało podzielone między wrogich sobie krewnych. Himsu i innych miast. Jego następcy byli ostrożni w kontynuowaniu nazbyt agresywnej polityki. W końcu krzyżowcy poddali Damiettę Al-Kamilowi w 1221 roku. chociaż nie zawsze. Krzyżowcom udało się ostatecznie zająć Damiettę w listopadzie 1219 roku. ty. jakby fale były dla nic statkami. Zwykle. w pewnej odległości na zachód od Damietty. Nur ad-Din czy Saladyn. p\ błyskujące jak rogi słońca.pomocników krzyża] i WOH ska ich postąpiły naprzód. którego nie zliczysz an w całość ani w domyśle. Jednakże działaniami obronnymi od początku kierował syn Sajf ad--Dina . podczas gdy krewni Al-Ka w Syrii i Mezopotamii. Alep-po. Rankiem spotkaliśmy pod Damiettą potężny za stęp Eizantyjczyków [sic]. władca Egiptu był uznawany przez resztę rodu za seniora i sułtana. Poeta Ibn Unayn wykorzystał tradycyjną formę kasydy do wychwalania zwycięstwa: •wy Zapytaj uciekających na koniach w dniu bit czy nie znają naszego godła i naszych giętkich lanc. która mogłaby przynieść im zdobycze terytorialne w Palestynie czy Syrii. związki Ajjubidów z krzyżowcami i początku XIII wieku są lepiej zrozumiałe . Hamy. Właśnie on sprawował nominalną władzę. Spadkobiercy Saladyna Sukcesy Saladyna były osiągnięte wielkim kosztem. jak to czynili Zanki. Jednakże mimo heroicznego dziedzictwa 3 ladyna i ajjubidzkiego triumfu odniesionego p< Damiettą. Brat Saladyna . wysłali swe wojska na pomoc Egiptowi. Kiedy Al-Adil zmarł w sierpniu.Al-Kamil. z li tością. krzyżowcy walczyli dobrze. Większość z nich podkreślała swe chęci prowadzenia dżihadu tak. nosili jedynie tytuł malika (króla). Zawalali swych współwyznawców-krzyżowcóia [dosł. gubernatorzy Damaszku. Nad nimi wszelkiego rodzaju kolczugi i zbroje. a mu zułmanie traktowali tych. ambicji i religii. ty nim jesteś. ten czy inny książę ajjubidzki sprzymierzał się z Frankami w państwach fran-kijskich przeciwko innym członkom swego rodu. zgadzali się w pogiął dach. mocno splecione ze sob I tak dalej przez następne dwadzieścia wersów Zdaniem poety. lecz książęta ci (z których część była wyłącznie figurantami agresywnych frakcji. Nawet jeżeli różnił ich język. lecz wkrótce po powrocie kontyngentów krucjatowych do Europy Saladyn. którzy się poddali. zdecydowaniu. który wp wadziłeś w życie religię Wybranego i Księgę. składających się z tureckich oficerów i mameluków) byli zwykle bardziej zainteresowani opozycją wobec wszelkiej władzy zwierzchniej w łonie imperium ajjubidzkiego. kiedy pierwsze kontyngenty piątej krucjaty przybiły do delty Nilu w maju 1218 roku. wycieńczony latami walk z krzyżowcami. z większym lub mniej szym entuzjazmem. zmarł na febrę w 1193 roku. lecz kosztem wywołania jeszcze jednej krucjaty. podczas gdy inni. Oczywiście (i to jest naprawdę najważnie sze w poemacie) cała chwała spływa na dom Ajji bidów i jego szlachetniego księcia Al-Kamila. Lecz w dłuższej perspektywie zostali skazani na klęskę bo nie ruszy szybko na Kair. Czasami istotnie. ansar as-salib .Sajf ad-Din al-Adil był sułtanem Egiptu w latach 1200-1218. Al-Kamil odziedziczył po nim tytuł sułtana.wojownika ostatnich dni. Inny przypochlebiający się poeta pisze: Jeśli istnieje mahdi.

W jednym z poematów opisuje. Bahrytach. które są dowodem na dolce vita pod panowaniem niektórych Ajjubidów. okupował czasowo Jerozolimę. miłość i picie wina. w których muzułmanie i chrześcijanie współpracowali w administracji i przy pracach polowych. którzy.As-Sahih Ajjub. lecz As-Sahih Ajjub kupił wyjątkowo dużą liczbę kipczac-kich niewolników tureckich ze stepów południowej Rusi. W ten sposób pozwalano na istnienie pośredniego dar as-sulh (terytorium rozej-mu). Nie wszyscy następcy Saladyna poświęcali się tak poważnie jak on działaniom wojennym i polityce. jednak wymogi handlu i rolnictwa sprawiły. w 1239 roku. którzy ciągle trzymali się na wybrzeżu Palestyny. byli gotowi do zawarcia taktycznego przymierza z chrześcijanami. W walce z wro-f gimi mu książętami ajjubidzkimi i z chrześcijanami. upijał się i wyobrażał sobie "mnichów o twarzach jak księżyc i giętkich kibiciach". Słynny poeta Baha ad-Din Zuhajr (zm. 1258) przygotował diwan (antologię) poematów. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 255 religijne nie zezwalało na formalne zawarcie jakiegokolwiek trwałego pokoju z niewiernymi. Jak już wspominaliśmy. jego działanie spotkało się i szeroko rozpowszechnioną krytyką w świecie muzułmańskim. Kiedy w 1229 roku Al-Kamil. As-Sa-hih Ajjub już wcześniej. dowodząc działaniami obronnymi w Al-Mansurze w delcie Nilu. Jednakże najbardziej krzykliwymi krytykami AIKamila byli inni książęta ajju-bidzcy. Początek XIII wieku to wspaniały okres dla arabskiej literatury celebrującej przyjemności życia: uczty. prawie wszyscy przywódcy muzułmańscy wykorzystywali takie wojska. Następnie wprawiał ich w sztuce wojennej i indoktrynował w kulcie lojalności wobec siebie. jak odwiedzał tawerny i klasztory Egiptu ze swym ukochanym. Al-Kamil zmarł w roku 1238. gdy było to im na rękę. dlatego też władzę nad Egiptem w roku 1240 przejął jego drugi syn . że negocjowano dziesięcioletnie (zazwyczaj) rozej-my i tworzono w niektórych rejonach wiejskie kondominia. między pozostającymi poza tym w ciągłej opozycji dar al-harb (terytorium wojny) i dar al-iskm (terytorium islamu). zagrożony przez koalicję wrogich mu krewnych. W 1245 roku miał dołączyć i Damaszek do swych terytoriów. Kiedy krucjata Ludwika IX dopłynęła w 1249 roku do Egiptu. Prowadzenie wojny .w tekście potrzeby koegzystencji niż chęci p: dzenia dżihadu. Chociaż muzułmańskie pr. As-Sahih Ajjub zdecydowanie polegał na swym oddziale mameluckim. pikniki. poddał Jerozolimę Fryderykowi II. Zasada pierworództwa nie miała w konfederacji ajjubidz-kiej szczególnego lub wręcz żadnego znaczenia. As-Sahih Ajjub zmarł.

był w pewnym sensie luksusem. oficerowi mameluckiemu. Arsuf. udowodniwszy.siedzibę kalifatu ab-basydzkiego. jak i jego urzędnicy. pod przywództwem Hulagu-chana. odstąpił obydwa miasta Mongołom i uciekł na pustynię. zamiast tego kładli nacisk na skuteczność Bajbarsa jako przywódcy dżihadu. Jusuf an-Nasir. Mamelucy bahryccy. on sam. Kilka miesięcy później te elitarne oddziały zamordowały przyszłego dziedzica. dbali o przedstawianie tego wojskowego dżihadu jako części szerszego programu reformy moralnej i odrodzenia. starannie inwigilowano heretyków. W czasie swego panowania Bajbars wykazał nieokiełznaną energię w obronie Syrii na granicy Eufratu przeciwko niewiernym Mongołom. To działanie poprzedziło dekadę dotkliwych wstrząsów politycznych w Syrii i Egipcie. ajjubidz256 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 ki władca Aleppo i Damaszku. byli opisywani przez ówczesnego kronikarza Ibn Wasila jako "templariusze islamu". że jest skutecznym przywódcą wojennym. W styczniu 1260 roku przeszli Eufrat i wkroczyli do Syrii. Podjęto środki zaradcze przeciwko spożywaniu alkoholu i narkotyków. W 1258 roku Mongołowie splądrowali Bagdad . Bajbars przejął ich księstwa. gdy do Syrii wtargnęli Mongołowie. Kutuzowi. Chociaż wojska mongolskie dotarły na Bliski Wschód już w latach dwudziestych XIII wieku i zajęły w latach czterdziestych dużą część Anatolii. wnuka Czyngis-chana. Az-Zahir Bajbars (1260-1277) został sułtanem dzierżąc sztylet mordercy. co należało zakończyć. Tego rodzaju wzajemnie wyniszczający konflikt.Alamut. by zmierzyć się z armią mongolską w bitwie pod Ajn Dżalut 3 września. Owoce zwycięstwa Kutuza zebrał jednak inny mameluk . zdyskredytowała tę dynastię. Zamordował on Kutuza i ogłosił się sułtanem Egiptu i Syrii. Ostatecznie. W czasie serii kampanii w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIII wieku zajmowano zamki asasynów w Syrii. który przywłaszczył sobie sułtanat.Bajbars. pozostało zebranie armii syryjskich i egipskich niedobitków i opuszczenie Egiptu. Propagandziści-cy-wiliści nie rozwodzili się nad faktami dotyczącymi jego uzurpacji. jaką ponieśli Ajjubidzi w przeciwstawianiu się Mongołom. Sułtan ogłosił się opiekunem świętych miast Mekki. Później został schwytany i zgładzony przez Mongołów. syna As-Sahiha Ajjuba . czymś.Turan Szaha. Pod koniec panowania Bajbarsa mapa Bliskiego Wschodu była zupełnie różna od mapy z lat dziewięćdziesiątych XII wieku. Antio-chię i Krak des Chevaliers. Przejął też z rąk chrześcijan Cezareę. kiedy książęta ajju-bidzcy. pozostawiając . W roku 1256 zdobyto warownię asasynów . który zapewnił państwom frankijskim trochę oddechu. którzy pokonali Francuzów pod Al-Mansurą w 1250 roku. jednak bardziej systematyczny program podboju zaczął się w latach pięćdziesiątych.wzięli na siebie w dużym stopniu oficerowie mameluccy. Klęska. generałowie tureccy i kurdyjscy oraz rywalizujące frakcje mameluków walczyły o władzę nad prowincjami imperium ajjubidzkiego. Kalifat ab-basydzki został ponownie ustanowiony pod opieką mamelucką w Kairze. a pozostał nim. Medyny i Jerozolimy.

specjalnym naciskiem na to. Organizowane na . Ważnym ćwiczeniem było strzel Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 257 Łódka rzeczna z tucznikami mameluckimi klęczącymi z naciągniętymi lukami. Praivdziwe i wyimaginowane zwycięstwa muzułmańskie nad krzyżowcami wysławiano w sztukach teatru cieni i w ludowych poematach. Niemców. a następnie siłą nawrócono na islam. to jednak j wojska uderzeniowe składały się z mameluk W mameluckim sułtanacie Egiptu i Syrii (126 1517) w wyjątkowym stopniu najważniejsze dy wojskowe i administracyjne były monopolizowane przez mameluków. lecz od lat sześćdziesiątych wieku nastąpił częściowy zwrot w polityce n. a według jednego ze źródeł Alp Arslan w swej armii w czasie bitwy pod Manzike: w 1071 roku 4000 mameluków. w górę i do tyłu do dyni umieszczonej na wysokim słupku. Sułtanowie mameluc cy powszechnie dysponowali większymi i lepie przygotowanymi wojskami niż ich ajjubidzc] poprzednicy. Łucznik konny musiał puszczać lejce. Musieli przecinać bryłki cukru kawałki mieczami jakieś 1000 razy dziennie. Po pierwsze. arystokratycznego sportu. na wschi od Eufratu. który służył także jako trening wojskowy. że nowicjusze ginęli zderzając się ze słupem. Nieszczęśliwe wypadki zdarzały się też powszechnie w czasie gry w polo. Nie było niczym niezwyczajnym. zgromadzeni w cyta> w Kairze. aby oddać strzał i prowadzić konia kolanami. jak strzelać do z siodła. chociaż emirowie Saladyna byli głównie wól: urodzonymi Turkami i Kurdami. czy też w czasie wypadów p rackich. Młodzi mamelucy.tylko Hamę jako obciążone trybutem księstewko ajjubidzkie. bywania niewolników i rekrutowano coraz wie' szą liczbę Czerkiesów z Kaukazu. Chociaż pr: ważali Turcy i Czerkiesi. gdy wypuszczał strzałę. Ten skórzany wizerunek łódki byt wykorzystywany w średniowiecznym egipskim teatrze cieni. Włochów i innycl Większość Europejczyków schwytano do niewo jako młodzieńców w czasie wojen w Ziemi Swi tej i na Bałkanach. ab wykształcić mięśnie ramion. Wydaje się. układankę księstw post-seldżuckii zastąpił ilchanat mongolski. Uczono ich jazd konnej na oklep i strzelania z łuku z konia. większość mamel ków przywożonych do Egiptu i Syrii była z chodzenia Turkami kipczackimi ze stepów polu niowej Rusi. w szeregach mameluckic znajdowała się także znaczna liczba Europejcz ków . Nu Terytorium sułtana rozciągało się od granic bii do Armenii Cylicyjskiej. Podobnie. Egipt i Syria były teraz częścią jednego imperium. rozpoczynali forsowny plan treni wojskowego. Niewolnicy na koniach Seldżucy wykorzystywali żołnierzy mameluc-kich.Węgrów.

Mamelucy dysponowali do tego momentu tak wielkimi wojskami. Mameluków uczono także języka arabskiego i kształcono w zagadnieniach islamu. At-Tarsusi twierdził. Długo przeciągająca się ofensywa Bajbarsa przeciwko warowniom frankijskim. aby pomóc Saladynowi w jego walce z niewiernymi. Upadek Akry na . a kampanie oblężeń były urozmaicane okresami rozejmu. zwrócić się do Boga i zanurzyć trzy razy w wodzie przed odmówieniem modlitwy. W późniejszym dziele.Badr ad-Din Baktut ar-Rammah opowiada się za rodzajem samoinwestytury wśród rycerstwa dżihadu. Wydaje się również. była kontynuowana przez sułtana Al-MansuraKalawuna (12801290). podkreślające ważność tych talentów dla prowadzenia dżihadu w służbie Allaha. odszkodowania za towary z rozbitych statków i bezpiecznego przechodzenia kupców przez granicę. Kształtowanie wyedukowa-nej elity wojskowej XIII i XIV wieku tłumaczy powstanie dużej liczby traktatów na temat furusijja. Kiedy ostatecznie syn i następca Kalawu-na . a później działa. Przetrwało wiele dokumentów rozejmowych. jego 258 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 autor . łuku.Al-Aszraf Chalil (1290-1293).wielką skalę wyprawy na polowania pełniły podobną funkcję zarówno u mameluków. ponieważ rozmaite klauzule dotyczą zakładania punktów celnych. że jeśli ktoś pragnie zostać świętym wojownikiem (mudżahid). Mimo rosnącego profesjonalizmu i poświęcenia armii mameluckiej. że jego podręcznik łucznictwa jest napisany. zawracania zbiegłych niewolników. Księga wiedzy o umiejętności jazdy konnej. wspólnego opodatkowania obszarów przygranicznych. w tym użyciu miecza. że chrześcijanie nie ośmielili się zmierzyć z nimi w otwartej bitwie. która zaczęła się w 1263 roku. zabrał ze sobą sznur siedemdziesięciu dwóch machin oblężniczych. ruszył w stronę Akry w 1291 roku. lancy. jak i u Mongołów. lecz dzieła tego typu były poświęcone nie tylko obchodzeniu się z końmi. lecz wszystkim umiejętnościom potrzebnym w czasie wojny. powinien udać się na brzeg morza. że w ciągu tych dziesięcioleci mamelucy wprawili się w podkopach oblężniczych i w coraz większym stopniu wykorzystywali machiny wojskowe do miotania pocisków. Autorzy powszechnie zaopatrywali takie dzieła we wstępne hymny pochwalne. podobnie jak rozłożeniu maszyn oblężnłczych i prowadzeniu wojska. Zdobył on Margat i Marakleę w 1285 roku. a Trypo-lis w 1289 roku. Dosłownie furusijja oznacza umiejętność jazdy konnej. Mówią nam sporo o społeczeństwie syryjskim w XIII wieku. Pisze. Wielu z nich uczono czytać i pisać. wyprać swe rzeczy. kampania prowadzona przeciwko państwom frankijskim była przedłużającą się wojną obliczoną na wyczerpanie przeciwnika. dokonać koniecznych rytuałów oczyszczenia. Tak na przykład.

cz sami pod przywództwem kaznodziejów sunni iii 259 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Hulagu. Tak to krucjaty. W następnych dziesięcioleciach często używano gotyckich kolumn i innych zdobyczy z Syrii do przyozdobienia meczetów w Kairze. pod najmniejszym pretekstem burzył chrześcijańskie kościoły. który spożywa to prawdopodobnie kumys (sfermentowane kobyle mleko). niem im władzy mameluckiej. W latach następujących bezpośrednio po upadku Akry. mongolski ilchan z Iranu (1256-1265). Napój. kich. że są szpiegami czyli czymś w rodzaju piątej kolumny dla Franków. Czasami byli oskarżani o w korzystywanie swej pozycji do gnębienia muzu manów. Szczególnie ma-ronici ucierpieli z powodu skierowanych przeciwko nim kampanii w latach 1292. którzy ciągle opierali się przed narzucę-. armie mameluckie zwróciły swą uwagę na heretyków i grupy chrześcijan na wyżynach Syrii i Libanu. że w czasie panowa: Bajbarsa mieszkańcy Akry zaangażowali chrzi cijańskich podpalaczy do spalenia części Po obaleniu Fatymidów chrześcijanom nie powii rżano już wyższych stanowisk w armii.a tłum. systematycznie burzył wszystkie frankijskie miasta i porty na wybrzeżu Palestyny i Syrii. Podejrzewano ich. przedstawiony na szesnastowiecznej miniaturze perskiej. napisany pod koniec XIII wieku przez Ibn alWasitiego. których jednym z celów było przyjście z pomocą i wsparciem rodzimym chrześcijanom . Łuk i strzała to turecko-mongolskie symbole władzy królewskiej. trwały powtarzające się kampi nie protestów przeciwko kontynuowaniu pr: nich takiej pracy. Mówiąc ogólniej. Al-Aszraf Chalil.rzecz sułtana mameluckiego poprzedził chrześcijańską ewakuację pozostałych miast i warowni. podaje. przedstawiającym wszystkie zdobyte warownie chrześcijańskie.chociaż wymi szone nawracanie chrześcijan i żydów jest żak zane przez prawo muzułmańskie . obawiając się. i chocii ciągle pracowali w biurach podatkowych Di maszku i Syrii. chrześcijanie żyjący pod władzą muzułmanów ucierpieli w okresie krucjatowym. Al--Aszraf Chalil upamiętnił swe zwycięstwo na fres-! ku na cytadeli kairskiej. Frankijskie kościoły i pałace były plądrowane. W okresie mameluckim sporadyczn zdarzały się przymusowe nawrócenia na islai chrześcijańskich urzędników . nauczony doświadczeniem Saladyna. 1300 i 1305. Antychrześcijari-ski traktat. a później także dla Mongołów. aby zapobiec ich wykorzystaniu jako bazy dla przy-j szłych ekspedycji chrześcijańskich. Trzyma luk refleksyjny. że zajęcie przez niego Akry może sprowokować nową krucjatę.

to jednak ciągle istnia-J ła między nimi znaczna różnica kulturowa. zamieszkiwanych wyłącznie przez pobożnych ochotników świętej walki. Większość z wczesnych rekrutów ruchu pochodziła z berbe-1 ryjskiej konfederacji plemiennej Sanhaga. Po upadku hiszpańskiego kalifatu umaj-jadzkiego i zdobyciu Kordoby przez wojska Berberów w 1031 roku. Przywódca Almorawidów. aby oprzeć się postępowi chrześcijańskiemu na północy i na ogół woleli raczej płacić trybut niż walczyć. rządzonych przez taifa. zdobył władzę stojąc na czele wojującego ruchu sunnickiego odrodzenia religijnego. Jednakże nadzieje krzyżowców na otrzymanie znacznej pomocy wojskowej od rodzimych chrześcijan na Wschodzie nigdy się nie spełniły. muzułmanie od końca XI wieku tracili terytorium. Nauka głoszona przez Almorawidów kładła nacisk na wyższość dosłownej interpretacji prawa religijnego. Syrii i Iraku ciągle mieszkały wspólnoty arabskich chrześcijan. Al-Mutamid. który jako pierwszy podjął tę decyzję. poświęcając się dżihadowi. czy poprawniej Al-Murabitun. nastąpiło rozbicie Al-Andalus (muzułmańskiej Hiszpanii) na wiele księstw. Al-Andalus Podczas gdy w Palestynie. nie byli rodziną. w Egipcie. Ibn Taszuf in. wywołały długoterminowy efekt w postaci bezpowrotnego osłabienia ich chronionego statusu w społeczeństwie muzułmańskim. nawet mimo to. później największe miasto w Hiszpanii. Chociaż większość Arabów. lecz grupą mężczyzn. Almorawidzi . że niektórzy z nich obawiali się Almorawidów tak samo jak chrześcijan. którzy. których objęły krucjaty. Cho-l ciąż muzułmanie hiszpańscy desperacko potrze-j bowali pomocy wojskowej tych dzikich i kędzie.j rzawych koczowników. zauważył: "Wolałbym raczej być poganiaczem wielbłądów [w Afryce Północnej] niż świniopasem [pod władzą chrześcijan]".na Wschodzie. czyli ugrupowanie królów. żyli w ribatach. Syrii i Azji Mniejszej wojska muzułmańskie w XII i XIII wieku uzyskały kosztem chrześcijan stałe zdobycze. władca Sewilli. w Hiszpanii. Ich zwolennicy byli wybitnie nietolerancyjni wobec chrześcijan i żydów. Almorawi-dzi. ufortyfikowanych miejscach odosobnienia. Królom tym brakowało środków. iż poprosili o pomoc Ibn Taszufina w Afryce Północnej. była muzułmanami. Królowie taifa byli tak przestraszeni. na przeciwnym krańcu Morza Śródziemnego. W1085 roku Alfons VI z Leonu zajął Toledo. prześladowali też sufich. iii 260 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Jezus dokonuje cudu przemienienia wody w wino na ilustracji z trzynastowiecznej arabskiej ewangelii apokryficznej. Dla-J tego też dokonane przez Almorawidów : Andaluzji nie było powszechnie dobrze wid ne wśród ich współwyznawców.

podejmującymi każdy wysiłek dla wychwalania Jego imienia. którzy przejęli tam władzę. Jego wy-nawcy wierzyli. grupa.c nieśli szybkie zwycięstwo pod Sagragas w 108 roku. Walencja . i dłuższej perspektywie nie zdołali odwrócić l postępu chrześcijańskiego na Półwyspie. Założyciel. Almohadzi. którzy są wyznawcami wiary. która stanęła na czele . Ruch Almoha-ów znalazł popleczników w konfederacji berbe-yjskich plemion Masmuda. kiedy indziej przynaglali Marynidów. zatro-kanymi o Jego zakazy. Ibn Dżubajr. Otwarto tym drogę dla następnych chrześcijańskich zdobyczy. Ibn Tu-mart. kładli ogromny acisk na jedynos'ć Boga. lecz nie udało im się odzyskać Toledo. Książęta arabscy z dynastii Nasrydów. W odróżnieniu od Al-norawidów prześladowali zwolenników dosłow-ej malikickiej szkoły prawa religijnego i opowia-ali się za doktrynami sufickimi. partią Boga. jak sugeruje ich miano. które odsunie te gubne herezje od muzułmanów za pomocą mie-za Almohadów. wspierany przez różne gru-y plemion berberskich. była. że dokonuje cudów.w 1238. aby przybyli i poprowadzili w Al-Anda-lus nowy dżihad. manife-towania Jego misji i wspierania Jego religii". muzułmański ielgrzym z Hiszpanii do świętych miejsc Al-Hi-żazu. Od początku XIII wieku władzy Almohadów w Maroku przeciwstawili się Marynidzi. Kordoba upadła w 1236 roku. Uda 261 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 m się jednak dołączyć terytoria królów taifa do wego imperium. W czasie panowania Abd al-Mumina (1130-1163) Almohadzi zajęli wszystkie ziemie Almo-rawidów w Afryce Północnej i przeprawili się do iiszpanii. ludźmi prawdy i szczerości. od roku 1125 ich siedzi-ę w Afryce Północnej atakował nowy ruch od-odzenia religijnego. Almohadzi odnieśli zwycięstwo pod Alarcos nad Alfonsem I Kastylijskim w 1195 roku. Lecz Alarcos było ostatnim większym zwycięstwem muzułmanów w Hiszpanii i potem chrześcijańską rekonkwistę wznowiono z mniej więcej tą samą siłą. Po upadku Sewilli pod władzą muzułmańską pozostawał jedynie górzysty południowy obszar Granady. Czasami płacili trybut chrześcijanom. ogłosił się nieomylnym mahdim. jeśli w ogóle. prowadzili niepewną politykę równoważenia wpływów chrześcijan z północy i sułtanów Maroka z dynastii Marynidów. a Sewilla w 1248. Jednocześnie oku-jacja przez Almohadów tego. jeszcze mniej popularna niż wcześniejsza almirawidzka. lub dokład-lej Al-Muwahhidun (wyznawcy imienia Boga Je-ynego). W 1212 roku Alfons VIII zadał wielki cios Almohadom w bitwie pod Las Navas de Tolosa. był jego entuzjastycznym zwolennikiem głosił. w tym rozmawia z umarłymi. że Almohadzi zajmą pewnego dnia Mekce i Medynę. i oczyszczą je: "Oby Bóg wkrótce leczył to przez oczyszczenie. obronami sanktuarium Boga Wszechmogącego. Na moment udane prowadzenie przez nich dżihadu na Zachodzie wywołało porównanie z działaniem Salady-na na Wschodzie. co zostało z Al-An-dalus. Chociaż Almorawidom udało się zająć całą Al-Andalus do 1110 roku. Tam chrześcijańscy królowie wykorzystali rozdrobnienie władzy Almorawidów do dokonania kolejnych zdobyczy.

Ibn Chaldun był skłonny uważać wczesne triumfy krzyżowców tylko za szczególny aspekt rosnącej od XI wieku morskiej przewagi chrześcijan na Morzu Śródziemnym. Mimo to wiele arabskich dzieł poświęconych szachom podkreślało wartość tej gry jako ćwiczenia ze strategii wojskowej dla wojowników dżihadu. Odzwierciedla to prawdopodobnie convivencia czyli koegzystencję między chrześcijanami i muzułmanami. aby utrzymać szyki.Berbe-rów Zanata. który przyjęli. Do 1275 roku całe Maroko znalazło się w rękach Marynidów. którzy są obdarzeni asabijją (naturalną solidarnością) i których często inspiruje religia. ponieważ tylko Europejczycy posiadają wystarczającą dyscyplinę. zajęty prz . Tę wizję historii zasadniczo ukształtowały rozważania Ibn 262 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Na tej ilustracji. Triumfujący nomadzi zakładają swą własną dynastię. sporządzonego dla Alfonsa X Kastylijskiego. że centrum władzy powinno przesunąć się na północ prawdopodobnie na terytoria Franków czy Turków osmańskich. Ibn Chaldun rozwinął cykliczną filozofię historii. że władcy Afryki Północnej są zmuszeni uciekać się do angażowania europejskich żołnierzy najemnych. Współpraca Marynidów i Nasrydów przeciw ko władcom chrześcijańskim była nieróv ponieważ Nasrydzi podejrzliwie patrzyli na i bicje Marynidów w Hiszpanii. Algeciras. pochodzącej z dzieła poświęconego szachom. główny t most między Hiszpanią a Afryką. Ibn Chaldun (1332-1406) był największym i najbardziej oryginalnym średniowiecznym muzułmańskim myślicielem historycznym. Marynidzi nato miast mieli inklinacje do traktowania Granady] jak gdyby była jedynie wysuniętą linią obrony id własnych posiadłości w Afryce Północnej. jego przodkowie uciekli do Afryki Północnej z Sewilli. którą czasami udawało się osiągać w średniowiecznej Hiszpanii. Up dek Marynidów. lecz w ciągu niewielu pokoleń ich wigor i asabijją zostają strawione przez osiadły styl życia. Jeżeli chodzi o jego własne czasy. po zdobyciu miasta przez chrześcijan. teoretyzował. a później od czasu do czasu władcy marynidzcy brali udział w świętej wojnie w obronie Granady. który zaczął się od lat czten stych XIV wieku. W jego interpretacji osiadłe cywilizacje podupadają. pozostawił Granadę bez i tecznych sprzymierzeńców. Chociaż urodził się w Tunisie. Zauważył także. Chalduna na temat kolejnych szczęśliwych i nieszczęśliwych kolei losu Almorawidów. chrześcijanin i muzułmanin siedzi} twarzą w twarz. Almoha-dów i Marynidów w Hiszpanii i Afryce Północnej. w nieunikniony sposób padając ofiarą nomadów.

był przechowywany w mameluckim arsenale w Aleksandrii. prawdopodobnie pochodzący z Italii. W1322 roku przedstawiciele sułtana mameluc-kiego An-Nasira Muhammada i irańskiego ilcha-na Abu Sai'da zawarli pokój. rozpadł się. niewiele mogli pomóc odległej Granadzie. brano muzułmańskie fortece jedną po drugiej. Ibn Ijas. znany także jako Boabdil (lata 1482. Imperium mameluckie W XIV i przez większą część XV wieku sułtanat mamelucki stanowił największą siłę na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego. jakie kiedykolwiek dotknęły islam. zaniepokojeni zagrożeniami. prowadzonej przy intensywnym wykorzystaniu artylerii. W 1335 ilchanat. Ten stosunkowo błahy triumf szczegóło upamiętniły pompatyczne inskrypcje w jego cz ści pałacu Alhambra pod Granadą.chrześcijan w 1344 roku.1487-1492). aby utrzymać dżihad na pierwszym miejscu planów politycznych sułtanatu mameluckiego. opisał upadek Granady jako jedną z naj straszniej szych katastrof. Ibn Tajmijja opowiadał się za powrotem do prostoty zasad 264 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 i praktyk wczesnego islamu i oczyszczeniem go ze wszystkich nie dających się zaakceptować nowinek. ma na klindze arabską inskrypcję oznaczającą. daremnie szukał pomocy Mameluków czy Osmanów. Nauczał. sięcioletniej kampanii od 1482 do 1492 roku. żadna z nich się nie powiodła. Pochodzący z Egiptu kronikarz. Połączenie Kastylii i Aragonii w 1469 roku przypieczętowało na dłużej los Granady. że chrześcijanie i jawni heretycy nie są jedynym celem dla dżihadu. Ostatni władca Muhammad XI. jeden z najważniejszych myślicieli religijnych późnego średniowiecza. został odbity władcę nasrydzkiego Muhammada V w 13 roku. lecz w końcu został zmuszony do negocjowania poddania samego miasta Granady w 1492 roku. zrobił więcej niż ktokolwiek inny. W dzieTen miecz krzyżowca. Algeciras było ednak jednym z bardzo rzadkich zwycięstw muzułmanów odniesionych nad chrześcijanami w XIV wieku. Chociaż Mongołowie powtarzali próby podbicia mame-luckiej Syrii. Z okazji wielkich zwycięstw czasami wystawiano je na widok publiczny. że w 1419 r. ponieważ ludzie pobożni mają także obowiązek opierania się tym . W ręce muzułmanów wpadły wielkie ilości oręża krzyżowców. lecz do lat dziewięćdziesiątych XV wieku sułtanowie mameluccy. dręczony sporami o sukcesję po śmierci Abu Sai'da. jakie stwarzali im Turcy osmańscy przy północnej granicy oraz Portugalczycy na Oceanie Indyjskim. Ibn Tajmijja (1263-1328).

ponieważ tacy powodują wielki uszczerbek zarówno dla religijnych. w których pokładano nadzieję. mię scowi chrześcijanie zostali obciążeni uciążliw mi podatkami. lecz dlatego. którzy nazywają się sami muzułmanami. Wielu zakupionych mameluków zmarło z powodu zarazy przed ukończeniem treningu wojskowego. W 1370 roku zawarto pokój z CM prem. 286). W konsekwencji. Splądrowanie Aleksandrii było jedynu najbardziej spektakularnym z długiej serii naja dów w delcie Nilu począwszy od XI wieku. Wyludnienie zmniejszyło także odbieranej przez sułtana i jego emirów dochody z rolnictwa Wśród mameluków stały się powszechne strajki] płacowe. ograniczając swe działania wojskowe do dochodowych ekspedycji-najazdów na chrześcijańskie królestwa Cylicyjskiej Armenii i chrześcijańskiej Nubii. AlAsz fa Szabana. zaczęli przyspieszać trening swych młodych rekru-l tów. Dla władcy czy żołnierza odstąpienie od dżihadu było największym grzechem. Poczynając od lat sześćdziesiątych XIV wiJ ku. Jednakże w pierwszej połowie XIV wieku sułtanowie mameluccy byli zainteresowani szczodrym finansowaniem programu wznoszenia budynków i równie szczodrym dworskim ceremoniałem. sułtanowie mameluccy kupowali mniej' czaków. nie mogli być niewolnikan Barkuk. na ziemiach Mamę luków aresztowano europejskich kupców. jaki może ewentualnie popełnić muzułmanin: "Jeżeli ktoś z tych. przez zaniedbywanie swego obowiązku walki za nich". mameluk pochodzenia czerkieskieg przywłaszczył sobie sułtanat. W roku 1347 czarna śmierć dotarła do Egiptu i Syrii od strony stepów południowej Rusi. lecz Rosetta. i wtedy. że wielu Kipczaków na stepad zmarło z powodu zarazy. jest nieumiarkowany i marnotrawny. na których zdobywano młodych kip-czackich niewolników. lecz zaraza zniszczyła też ziemie stepowe. a więcej Czerkiesów. zadały poważny cios prestiżowi dynastiil Mameluków. a zdesperowani sułtanowie. byli głównie zaabsorbowani handlem z Wenecją i Genuą. Twórcami nowej fali dzieł poświęconycl furusijja byli podżegacze wojenni. przeto szkoda dla muzułmanów jest olbrzymia. zgodnie z praw muzułmańskim. Po krucjacie. lecz nie udaje im się stosować prawa religijnego z wszystkimi jego rygorami. wykorzystując do formalnego zatwie dzania swych decyzji sułtana-dziecko. że in nawrócili się na islam.władcom. miały mniej sz scia. Mul sto odbudowano i ciągle jest jednym z wielkie! portów Morza Śródziemnego. a na rozkaz emira Jalbughy Chassakiego zbudowano flotę w celu odwetuJ Lecz Jalbugha. aby rozszerzać dar al-islam. mietta i Tinnis. a ich armie robiły mało. nie pragnący podejmować dżihadu przeciwko Europie. Stało się tak i tylko dlatego. lecz w rzecz wistości nie istniało już dłużej znaczące względem politycznym lobby opowiadające si| za dżihadem. Krucjata króla Piotra I z Cypru i splądrowa-l nie przez niego Aleksandrii w 1365 roku (pati s. Władcy muzułmańscy. aby podtrzymać liczebność armii. jak i ziemskich interesów muzułmanów. Nie tylko w granicach sułtanatu zmarło mnóstwo ludzi. który prowadził interesy w Syri i Egipcie. których powodzenie w znacz stopniu zależało od przemysłu. kupowanie mameluków pod koniec XIV wieku stało się bardziej kosztowne. Później epidemie zarazy spustoszyły ziemie mameluckie w odstępach od pięciu do ośmiu lat. Jego panowan (1382-1399) zapoczątkowało okres poważ: niepokojów i konfliktów między frakcjami i . został zamordowany w następny roku.

Późniejsza odbudowa armii mameluckiej. W czasie niepewnego sułtanatu An-Nasira Faradża turecko-mongolski możno-władca. W latach czterdziestych XV wieku Mamelucy zwrócili swe siły przeciwko Rodos. Muzułmańska flota wojenna wypłynęła na Morze Śródziemne w sile największej od czasu pełnego rozkwitu Fatymidów. przyniosła najbardziej oczywiste efekty w czasie panowania Al-Aszrafa Barsbaja (1422-1437). szczególnie na początku XV wieku dla piratów kataloriskich. Na skrawkach pergaminu przedstawionych tutaj sułtan Babiloine (tzn. Wojna morska między muzułmanami i chrześcijanami była w większym stopniu sprawą piractwa niż pobożności. Sułtan Az--Zahir Sajf ad-Din Dżakmak (1438-1453). Wczesny atak na Rodos w roku 1440 był nieledwie przypadkową akcją. w której zaatakował posiadłości chrześcijan na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej. Kairu). jak flota egipska najechała Cypr w 1425 roku. Po tym. najechał Syrię i splądrował Damaszek (1400-1401). Z drugiej strony. Pragnął także pośrednio pomóc Osmanom. Jedną z najbardziej uderzających cech odrodzenia mameluckiego w XV wieku jest stworzenie w czasach Barsbaja i jego następców skutecznej floty wojennej. armia mamelucka spustoszyła wyspę i pojmała króla Jana następnego roku. od czasu zajęcia go przez króla angielskiego Ryszarda I w 1191 roku. że ci ostatni znaleźli się o wystrzał armatni od 266 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 wyspy. wyczerpała jego zasoby. Druga wyprawa w 1443 roku. podczas gdy na wschód od mameluckiego władcy Kairu Morze Czerwone jest dosłownie pomalowane na czerwono. AnNasira Fara-dża (1399-1412). Chociaż .Atlas Kataloński (rok 1375) przedstawiał korzystającym z niego typową średniowieczną mieszaninę faktów i fantazji na temat Azji i Afryki. z determinacją pragnął położyć kres piractwu chrześcijańskiemu we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. Lecz zajęcie przez Mame-luków portów na syryjskim wybrzeżu sprawiło. Cypr. jest dokładnie opisany jako potężny władca w regionie. przyszły zdobywca sporej części świata -Tamerlan (Timur). która zaczęła się . potężny człowiek. Odtąd Cypr stał się terytorium trybutowym sułtanatu.jak się zdaje -za sułtana Al-Mu'ajjada Szajcha (1412-1421). służył jako baza dla chrześcijańskich krzyżowców i piratów. które trwały w czasie panowania jego syna. a jego królowie nie zatrudniali portowych piratów. meluków kipczackich i czerkieskich. przedstawiony na zachód od niego. przypuszczalnie prowadzi wojnę z poddanymi wymyślonego chrześcijańskiego władcy Księdza Jana.

obawiając się. Jednakże we wczesnej histc rii Osmanów jest wiele legendy i nie jest jasn czy pierwsi bejowie osmańscy byli przywódca naturalnego plemienia i czy masy ich zwole ków stanowili ghazi. chociaż pewną rolę odi ły także zdrady i dezercje w szeregach mamelui kich.: W1516 roku sułtan turecki Selim Groźny (1512-1520). Potulni prawnicy Selima ogłosili tę wojnę dżihadem. ponieważ Mamelucy hamowali walkę Selima z chrześcijanami i szyickimi schi-zmatykami. Ostatni sułtan mamelucki Tuman-baj. Seli przyłączył Syrię i Egipt. Zgodnie ze słowami ówczesnego kronikarza muzułmańskiego "cele wojsk nie zostały zrealizowane. że Mamelucy mogliby znaleźć powód do sojuszu z nowymi władcami Iranu . uprzedził ich uderzenie. wynegocjował na Rodos pokój między Mamelukami a joannitami. jednak jej wojska zostały wkrótce pokonane. Mameluków i sułtanów osmańskich łączył wspólny interes zwalczania chrześcijańskich krzyżowców i piractwa we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. . były w znacznej mierze spowodowane osmańską przewagą lt czebną i logistyczną. ani też nie wrócili z jakimś rezultatem. Ja-cques Coeur. Chociaż walkę o panowanie w tym rejonie toczyli po większej części w ich imieniu klienci. którzy przyłączyli się i Osmanów na kresach terytorium bizantyjskiej aby wziąć udział w dżihadzie i zdobyć łupy .dynastią szyickich Safawidów. Chociaż ci elitarni janczarzy z gwardii honorowej w paradnych mundurach z XVI wieku są tutaj przedstawieni na koniach. W tej wojnie zwyciężyli Mamelucy. Wzrost potęgi Osmanów Turcy osmańscy są po raz pierwszy wspon jako posiadacze terytorium w rejonie Bursy i początku XIV wieku. W 1446 roku francuski kupiec. Osmańskie bejlikaty (księj stewka) były jednymi z wielu założonych w. posunął się do ogłoszi nią samego siebie opiekunem świętych miej: Mekki i Medyny. i z tego powodu ich wcześniejszy zapał do toczenia świętej wojny w tym rejonie miał ostygnąć na dłuższy c/as. lecz gdzie indziej popadali w przejściowe konflikty. po części dzięki udanemu wykorzystaniu artylerii. szczególnie w południowej i wschodniej Turcji. to korpusy janczarów walczyły przede wszystkim jako piechota. Mniejszej w następstwie upadku sułtanatu se! dżuckiego z Ar-Rumu i wycofania się sił mon skich z tego obszaru. zosi powieszony na Bramie Zuwajla w Kairze. Zwycięstwa osmańskie. a ich głównym uzbrojeniem były łuki albo muszkiety.trzecia i ostatnia ekspedycja w 1444 roku faktycznie próbowała oblegać fortecę na Rodos. Jedynie do Boga należy ostateczny koniec wszelkich rzeczy". odniesione pod Mardż Dabik w północnej Syrii w 1516 roku i Rajdanijją w Egipcie w 1517 roku. W następnych dziesięciolecia Osmanowie potrafili poszerzyć swe terytoriui o dużą część wybrzeża Afryki Północnej. Problemy ekonomiczne Mameluków pogłębiła obecność Portugalczy-l ków na Oceanie Indyjskim i portugalskie próby zablokowania Morza Śródziemnego i pozbawienia Egiptu dochodów z handlu przyprawami. gdzie wspierali rywalizujące księstwa turkmeriskie. Jednak tak długo trwający konflikt wyczerpał skarb Mameluków. to Mamelucy zmierzali ku bezpośredniej walce z Osmanami w latach 1486-1491.

Tymczasem jeźdźcy tureccy. Jest to najwcześniejsza znana w Europie kopia malarstwa perskiego. pochodząca z czternastowiecznego włoskiego dzieła. Zgodnie ze słowami Grzegorza Palamasa. że posiadają najlepszych mieszkańców Rumu (tj. bejowi osmańskiemu. Bursa poddała się Orhanowi. szczególnie nadbrzeżnych Aydin iMente§e. plądrowaniem .. pierwszego z Osmanów. a następnie oświadczył: "Tą maczugą najpierw opanuję swoje namiętności. metropolity prawosławnego. z których portów morscy ghazi wyruszali niszczyć statki chrześcijańskie. grabieżą. gdzie rozbijano namioty beja. jest tak naprawdę oparta na perskiej miniaturze. poświęconego Siedmiu Grzechom Głównym. Późne źródła osmańskie opisują. łukiem i rozpustą. jak i sąsiednich bejlikatów.wierzą. później zabiję wszystkich wrogów wiary". że etyka ghazich odegrała poważną rolę w kilku innych bejlikatach. Szajch pokazał emirowi maczugę. W następstwie tego w 1344 roku morska liga krucjatowa wybrała za swój Umura w należącym do Aydin porcie w S nie. "ci nikczemni ludzie. Gdziekolwiek byli beduini czy ghazi. Trzęsienie mi w Gallipoli w 1354 czy 1355 roku pozwo Osmanom zająć to wybrzeże i zapewniło .. sufi odegrali ważną rolę w głoszeniu dżihadu.co za odejście z właściwej drogi . mężczyźni. że morski bejlikat Aydin sprawia większy problem niż Osmanowie. którzy walczyli dla pierwszych bejów osmańskich. w 1326 roku. Jego ekspansja terytorialna odbyła się kosztem Bizancjum.znaleźć męczeńską śmierć. lecz długo jeszcze stolica osmańska znajdowała się tam. jak w innych miejscach. że jeden z emirów Aydin otrzymał tytuł zi z rąk szajcha bractwa mawlawijja czyli "tańczących derwiszów".. przedstawiającej ucztującego księcia turecko--mongolskiego. walczyli w zaufaniu. że Bóg ich pochwala". Ilustracja obżarstwa. który dostał się do tureckiej niewoli w 1354 roku. Ekspansja osmańska w północno-zachodniej Anatolii nabrała tempa za panowania Orhana (ok. Żyją mieczem. chełpią się. i nie tylko dopuszczają się tych zbrodni. Bizantyjczyków) dzięki swej miłości do Boga . znajdując przyjemność w braniu niewolników. zajmując się mordowaniem. prawdopodobnie Tamerlana.. Na Zachodzie uznano najpierw. W Anatolu. którą ten ostatni położył sobie na głowie. Jest jednak jasne. że Bogu podoba się ich bój. z których tyli część była na służbie Osmanów. przeszli Da: nele i działali na Płaskowyżu Adrianopolskim od lat czterdziestych XIV wieku. znienawidzeni przez Boga i podli. który ogłosił siebie sułtanem. 1324-60). lecz nawet .

podobna i liczniejsza. Chociaż w XV wieku tworzyli zasadniczo zastęp łuczniczej piechoty i chociaż niektóre wojska wyposażono w broń ręczną już od lat czterdziestych XV wieku. Gallipoli dobyła następnie krucjata prowadzona przez \madeusza z Sabaudii. Bajazid I (1389-1402). byli na siłę wcie-ani do wojska i zabierani. zgodnie z wzorami wybranymi przez astrologów i numerologów. cyfry. Tkano je z bawełny. Chociaż janczarzy uważali za stosowne opi-iywanie samych siebie jako "wybranych przez liebiosa żołnierzy islamu". tlum. gdzie przygotowywano ich do wyższych urzędów. jego syn. Zwani w Europie spahisami (przyp. że mistyczne litery. między 8 i 15 okiem życia. Istniała też. którzy pełnili służbę wojskową w zamian za cesję timar. Jednakże ich połączone wojska poniosły klęskę w bitwie na Kosowym Polu (rok 1389). lnu i jedwabiu. W systemie dev$irme chłopcy. Chociaż Murad został zabity w bitwie. Najlepsi młodzieńcy rekrutowani tą drogą weszli do służby dworskiej. większość janczarów otrzymała muszkiety dopiero pod koniec XVI wieku. pochodzący z chrześcijańskich wiosek imperium osmańskiego.). z których mieli prawo otrzymywać dochody. Przypuszczano. lecz zajęcie przez Osma-lów Adrianopola w 1369 roku przywróciło ich >ozycję w Europie. nie można wyolbrzy-niac znaczenia tych średniowiecznych wojowni-ców. Pierwotnie zastęp janczarów (dosłownie leni gen czyli "nowe wojsko") rekrutowano z :hrześdjańskich młodzieńców wziętych do nie-roli w wojnach bałkańskich. Jednakże elitę armii osmańskiej tworzyli sipahi*. znana jako yaya. poczynając od cońca XIV wieku nastąpił zwrot w stronę dev§ir-me. W czasie panowania Mura-lal (1362-1389) podbito Trację i Macedonię. pomogli wypełnić szeregi osmańskie. formacja piechoty złożonej z wolno urodzonych. 270 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Kampania Murada I w Europie i posuwanie się jego wojsk w stronę Dunaju doprowadziły do utworzenia koalicji chrześcijańskich księstw na Bałkanach. znany także jako Yil-dirim . lecz kiedy to źrói okazało się niewystarczające. >ierwszą bazę na zachód od Dardaneli. aby odbyć ćwiczenia ako niewolnicy wojskowi. którzy walczyli za udział w łupach. magiczne figury i znaki kabalistyczne ochronią sułtanów przed śmiercią na polu bitwy i innymi niebezpieczeństwami.Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 269 Dla sułtanów osmańskich uszyto wiele koszul z talizmanami. Janczarzy byli w pewnym sensie odrzutami z systemu dev§irme. chociaż mniej zdyscyplinowana. Akinci czyli jeźdźcy lekkiej kawalerii. były to dobra. wolno urodzeni kawalerzyści.

że gdyby sułtan osmański "chciał zaangażować swą potęgę i posiadane dochody. prowadząc wojnę przeciwko nim. a nawet więcej niż stracili w 1402 roku. a w dalszej perspektywie przesądziło o losie Serbii. składała się z niechętnych mu len ków. zważywszy na niewielki opór. mógłby podbić większą część jego obszaru". w szeregi Węgrów wkrada się już chaos. Przejście na stronę Tamerlana nie zajęło in wiele czasu. Dopóki chrześcijanie utrzymywali Konstanty-1 nopol. pochodzącej z histońi wychwalającej wyczyny sułtana Sulajmana. o sukcesję. W czasie panowania Mehmeda i jego syna Mu-rada II (1421-1451) Osmanowie szybko rośli w siłę. Bajazid został wzięty w bitwie do nie woli. spokojnie przejął władzę i zebrał owoce zwycięstwa. a w Azji Mniejszej przezornie zajął siedem bejlikatów. Na tej miniaturze. Turcy odzyskali wszystko. Isy. jaki napotkałby ze strony chrześcijaństwa. Prowad na przez Bajazida w Anatolii agresywna politykal aneksji zwróciła go przeciw klientom Tamerla i sprowokowała turecko-mongolskiego dowódo do interwencji. Ta wojna skończyła się zwycięstwem Mehmeda I (14131421). W tle trzy posągi. wysłanej prze Bajazida do walki z Tamerlanem pod AnkarJ w 1402 roku. powstrzymują dżihad i pomagają niewiernym. jak zobaczymy dalej. Imp Poniżej: Osmański sułtan Sulajman Wspaniały tńumfałnie przejeżdża przez hipodrom w Konstantynopolu. Zwycięstwo pod Koso-wem potwierdziło podbicie przez Turków Bułgarii. by móc sobie poradzić z buntem Turkmenów Karaman w Ana-tolii.! W 1394 roku Bajazid wydał rozkazy. Na sąsiedniej stronie: Decydujące zwycięstwo osmańskie w bitwie pod Mohaczem (rok 1526) pozwolilo Osmanom przyłączyć Węgry. Osmanowie twierdzili. dopóty utrudniona była komunikacja mię-l dzy wschodnim i zachodnim frontem sułtanatu. Mehmeda i Musy. Węgierski generał Jan Hunyadi odniósł kilka zadziwiających zwycięstw w walce z Turkami w 1441 i 1442 roku. jak węgierska ciężka kawaleńa na pierwszym planie tonie w błocie. lecz krucjata warneńska z roku 1444. aby walczyć w Azji i vice versa. Widać. są wystawione na kolumnie.! między innymi na celu wsparcie Konstantynopol la. gdzie miał wkrótce umrzeć. Chociaż połączona! krucjata Węgrów i Francuzów z 1396 roku miała. zrabowane w czasie ostatniej udanej kampanii przeciwko Węgrom. Zaraz po biti Tamerlan odnowił bejlikaty turkmeriskie. Chociaż nie powiodła się ponowna próba zajęcia Konstantynopola w 1422 roku. Już w roku 1432 burgundzki szpieg Bertrandon de la Brocąuiere pisał. że miasto! powinno być zablokowane. że Karaman. W następnych latach Bajazid wykorzystał wątpliwą lojalność europejskich wasali. Większość armii. węgierska próba . Natychmiast potem Bajazid zaoferował jednak Serbom dogodne warunki. a ratunek dla mias miał nadejść z zupełnie innego źródła. zakończyła się klęską na polu bitwy pod Niko-l polis. 272 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 rium osmańskie osłabiła później wzajemna walka synów Bajazida: Sulajmana.czyli Grzmot.

Urban. lecz także Aleksandra i Cezara. Zachowanie floty osmańskiej w czasie oblężenia Konstantynopola było ostrożne i niesławne. Aten. Najważniejszą rolę w tym oblężeniu odegrała artyleria.współdziałania z zachodnią flotą na Morzu Czarnym. dokonany przez Mehmeda. Według słów Lionela Butlera: "Mehmed II był pełen zapału. j Wojska tureckie znalazły się we Włoszech w kło-J potach i poddały we wrześniu tegoż roku. W roku 1480 flota osmańska ruszyła na Rodos. Poczynając od lat dwudziestych XV wieku. był jednym z głównych twórców triumfu muzułmańskiego pod Konstantynopolem w 1453 roku. i jedna zwierzchność na świecie". a armia i flota Mehmeda prowadziły połączone działania w rejonie Morza Egejskiego i na innych terenach. aby włączyć Rodos do swej kolekcji słynnych greckich miast świata j starożytnego. iż będzie postępował ze Wschodu na Zachód. którzy wstąpili na służbę turecką.. Była to siedziba bożków. że Mehmed "oświadcza.. jak wcześniej ludzie Zachodu posuwali się w kierunku Orientu.j szarże Morza Śródziemnego. Po 1453 roku statki osmańskie stały się bardziej napastliwe i skuteczne. lecz zmarł w roku 1481. Mehmed planował podjęcie jeszcze jednej próby w 1481 roku i bez wątpienia planował także wzmocnienie tureckiej ekspedycji. Armaty zdobyto na chrześcijanach w wojnach w Europie. wziął w swe ręce przygotowania do oblężenia Konstantynopola. Podbój miasta. który objął władzę po Muradzie II. Morze Czarne zamieniło się w jezioro osmańskie. chrześcijański odszczepieniec z Transylwanii i specjalista w odlewaniu dział. potwierdził tradycyjne muzułmańskie przepowiednie o upadku miasta na rzecz muzułmanów. Bajazid II (1481-1512) prowadził mniej agre-J sywną politykę wobec Zachodu. że musi istnieć tylko jedno imperium. Powiada. w oblężeniach regularnie wykorzystywano działa. Było to w dużej J iii Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 273 . W 1451 roku Mehmed II. Podbój wyspy j mógł także zapewnić Mehmedowi zdobycie kluczowego strategicznego punktu na wschodnim ob. Sułtan zamienił jego pięknie ozdobione kościoły na muzułmańskie uczelnie i meczety". jedna wiara. Koryntu. nie odniosła sukcesu i wydawała się ostatnią krucjatą ofensywną. Podbój Konstantynopola uczynił sułtana właścicielem wielkiej stoczni i arsenału. Trebizondu". Teb. które podbił: Konstantynopola. Prawdopodobnie Osmanowie używali dział już od lat osiemdziesiątych XIV wieku. Współczesny im włoski obserwator zapisał. a więcej armat przywieźli odszczepiericy chrześcijańscy. lecz najazd turecki został powstrzymany. Lecz podbój dawnej stolicy wschodniego cesarstwa rzymskiego pozwolił Mehmedowi zaprezentować się jako dziedzicowi nie tylko bohaterów przeszłości muzułmańskiej. "Sułtan Mehmed podbił Konstantynopol z Bożą pomocą. która dopłynęła do Otranto w południowych l Włoszech w 1480 roku. Do 1460 roku Osmanowie zdobyli ostatni przyczółek cesarstwa bizantyjskiego na Peloponezie. mającą na celu zahamowanie wpływów osmańskich na Bałkanach.

w Iranie. Chociaż Mamelucy ponieśli klęskę w bitwie pod piramidami. Napoleon Bonaparte wygłosił proklamację. Szah Isma'il był szyitą imamitą. Chayr ad-Din odniósł w 1538 roku pod 274 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 . Dżem zbiegł na Rodos w 1482. najpierw z sułtanatem mame-luckim. lecz dla Selima prowadzenie dalszych kampanii przeciwko Isma'ilowi było niebezpieczne. jej dowódca. kiedy armia pod dowództwem Selima Groźnego pokonała niezdyscyplinowanych zwolenników Isma'ila.Gdy w 1798 roku uniuu jinu\. rekrutujących się spośród turkmeriskich wojowników plemiennych. Pokonany w 1481 roku. Jeszcze przed wkroczeniem Selima do Kairu w 1517 roku. że jego zwolennicy widzieli w nim mahdiego i wierzyli. Legenda o niezwyciężeniu Isma'ila została obalona w 1514 roku w bitwie pod Caldiran. że jest bezgrzeszny i niepokonany. Ludwika IX. wydaje się. dopóki potencjalnym zagrożeniem dla jego południowej granicy był sułtanat mamelucki.u^u wylądowała w Egipcie. Nawet po klęsce pod (Jaldiran szyizm ciągle postrzegano jako zagrożenie dla sunnickie-go państwa osmańskiego. Lecz większość Egipcjan skłonna była widzieć w nowej inwazji jedynie ostatnią z serii napastniczych wojen. to jednak nadal wspierały ich masy arabskich poddanych. Pozostając w Europie pod nadzorem. Arudż Barbarossa przekazał mu władzę nad Algierem. utrzymanych w tradycji Gotfryda z Bouillon i króla Francji. który zajął poprzedniego roku. lecz na wschodnim froncie miał poważniejsze problemy. szkicującą w języku arabskim obietnicę "Wolności. a stamtąd udał się do Francji. części spowodowane faktem. Okupacja ziem mameluckich przez Osmanów w latach 1516-1517 zjednoczyła ziemie wschodniego obszaru Morza Śródziemnego pod berłem jednego władcy muzułmańskiego. Chociaż siły wysłane przez cesarza Karola V odbiły miasto w następnym roku. Równości. i Braterstwa". Dżem stanowił mocny zastaw w rękach chrześcijaństwa aż do swej śmierci w 1495 roku. szczególnie z Egiptu. następnie. W 1533 roku Chayr ad-Din otrzymał zadanie organizacji floty osmańskiej i w 1534 roku zajął Tunis. Wyczyny braci Arudża i Chayra ad-Dina Barbarossów zapoczątkowały złoty wiek korsarzy berberyjskich. że musiał bronić swego tronu przed bratem. Bajazid poczynił kilka zdobyczy na Bałkanach. Dżemem. pierwszego z dynastii Safawidów. Później Konstantynopol co roku odbierał olbrzymie kwoty. po dojściu do władzy szaha Isma'ila. począwszy od 1501 roku.

jedwabne olinowanie i satynowe żagle. zwycięstwo odniesione nad Węgrami w bitwie pod Mohaczem (rok 1526) i w następstwie zniszczenie królestwa Węgier. Chociaż Turcy ponieśli w tej bitwie ciężkie straty. lecz wydaje się. podobnie jak ich umiejętne użycie dział l i muszkietów. Rok później Sulajman zmarł. lecz wojska tureckie nie zdołały naśladować chrześcijan w tych dziedzinach. utracili tysiące uzdolnionych marynarzy i łuczników. Rzekomo. W ponownej turze walk na Bałkanach (1593-1660).i tu. a całą Afrykę Północną. Sulajmanowi nie udało się zdobyć Wiednia w roku 1529.j dum uderza fakt. moglibyśmy to zrobić". pozostający od 1510 roku w posiadaniu Hiszpanów. czasami wykorzystując do tego zaprzyjaźnione porty francuskie. Twórcy propagandy Sulajmana woleli podkreślać konieczność dżihadu wymierzonego w heterodoksyjnych Safawidów w Iranie i Iraku. Woj. z wyjątkiem Maroka. Także klęska turecka. wezyr odrzekł: "Potęga imperium jest taka. ile będzie kosztowało odbudowanie utraconej floty.j wiązki sułtana polegają na utrzymaniu sprawie-j . gdyż próba zajęcia miasta była tylko rezultatem powziętej poniewczasie decyzji pod koniec kampanii. jak odkryją następcy Sulajmana. Chrześcijanie powitali swe zwycięstwo w bitwie pod Lepanto w Zatoce Korynckiej w 1571 roku jako wspaniały triumf nad niewiernymi. lecz nie ich taktykę.j ska osmańskie kopiowały technologię wojskową Europejczyków. osmańskie linie zaopatrzenia ledwie sięgały Wiednia. to jednak zasoby osmańskie były ogromne i bitwa nie zmieniła układu sił. W1570 roku zajęcie przez nich większej części weneckiego Cypru sprowokowało powstanie jeszcze innej chrześcijańskiej ligii morskiej. Zajęcie Cypru nie napotkało szczególnego oporu. W XVI wieku muzułmańskie oczekiwania ciągłych podbojów upadły. W końcu Osmanowie szybko zbudowali nową flotę. stanęła na-przeszkodzie osmańskim ambicjom. Wojna Sulajmana nad Morzem Śródziemnym i na Bałkanach była w rzeczywistości raczej wojną imperialną z Habsburgami niż świętą wojną skierowaną przeciwko chrześcijaństwu. Mimo to. najeżdżali też dowolnie na zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. przyłączono do sułtanatu. osmańskie oddziały źle sobie radziły. W zamian starali się dowodzić. Generałowie tureccy ciągle pokładali wiarę w noszącej miecze kawalerii sipahi. W ich memoran. został w 1551 odbity przez muzułmanów. Obserwatorzy tureccy mogli podziwać dyscyplinę zachodnich armii. kiedy Selim II (1566-1574) zapytał swego wezyra. Sułtanat osłabiały także j problemy podatkowe i bunty w Anatolii. a etyka ghazich zamarła. zajęcie Rodos (rok 1522). Trypolis. że główne obo. pod patronatem cesarza i papieża. Jednakże Osmanowie kontynuowali podboje.Prevezą wielkie zwycięstwo morskie nad chrześcijańską ligą morską. Filozoficznie nastawieni osmańscy urzędnicy l analizowali problemy i niektórzy odwołali się w tym celu do teorii Ibn Chalduna. poniesiona na Malcie w 1565 roku. Imperium osmańskie pod rządami Sulajma-na Wspaniałego (1520-1566) może być widziane jako muzułmański odpowiednik powszechnego chrześcijańskiego imperium Karola V. że nie uważali już dłużej przywództwa dżihadu za główny obowiązek sułtana. że gdybyśmy pragnęli wyposażyć całą flotę w srebrne kotwice. że w tym czasie nie miało to szczególnego znaczenia. Na początku szczęśliwy los stale sprzyjał wojskom Sulajmana: zajęcie Belgradu (rok 1521).

J Wcześniej towary Indii. a muzułmanie rozdzielali je i cały świat. Sukcesy odniesione w ostatnim czasie w Hiszpanii. krzywdzie i cierpieniu wszystkich. Mamelucy] wyśmiewają i obrażają chrześcijan wieloma napomnieniami . która faktycznie oddawała terytoria chrześcijanom. hole: derskie i angielskie przewożą te towary do FrangiJ iii 275 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 stanu (Europy) i stamtąd płyną wszystkie na cały świat".»A gdzież jest Bóg chrześcijan?* . Nawet jeśli Gibbon miał rację. Inni podzielali odczucie Omera Taliba. Fala osmańskiego postępu została w oczywisty sposób zahamowana. po raz pierwszy Osmanowie byli niewątpliwie stroną pokonaną. oni [tj. lecz sprowokowała wojnę Świętej Ligi (1684-1697) i doprowadziła do utraty Budy i Belgradu. Ze względu na naturę ruchu krucjatowego. Ostatnia osmańska próba zdobycia Wiednia w 1683 roku nie tylko nie powiodła się. którzy wyznają wiarę chrześcijańską. Co więcej. Ruch krucjatowy 1274-1700 NORMAN HOUSLEY Pod koniec dwóch pierwszych wieków swego istnienia ruch krucjatowy znalazł się w stanie kryzysowym. J W1625 roku niejaki Ómer Talib napisał: "Teraz Eu-1 ropejczycy nauczyli się poznawać cały świat: wy-J słali swe statki wszędzie i zajęli ważne porty. jak i strategii wojskowej: co wyrażono w 1274 roku w Constitutiones pro zelo fidei. Lecz teraz statki portugalskie. iż sułtanatowi zagraża brak dostępu do ogromnych zasobów obu Ameryk. iż obrona Ziemi Świętej wobec postępu Mameluków stanęła w obliczu klęski. Na mocy pokoju w Karłowicach (rok 1699) Osmanowie zostali zmuszeni do odstąpienia Austrii Węgier i Transylwanii. a Wenecja i Polska umocniły inne terytoria. Sindu i Chin przybywałyj na ogół do Suezu. Prusach i Włoszech były zdumiewające. postanowieniach krucjatowych z II soboru lyoriskiego: "Ku większemu wstydowi Stwórcy. kryzys musiał dotknąć tak wiary. był to spór pomiędzy głuchymi.dliwości i zapewnianiu poddanym dobrego losu. Dopiero w połowie XIX wieku Arabowie w ogóle utworzyli termin al-hurub as-salibijja na oznaczenie wojen krzyżowych. Przeminął "wiek dżihadu" i zaczął się długi proces rozczłonkowania imperium osmańskiego. lecz nie mogły zrekompensować faktu. nazywając walkę między chrześcijaństwem a islamem na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego SPOREM ŚWIATOWYM. 11.

które zainicjowane czy popierane przez II sobór lyoriski. aby pisać dzieła zachęca-1 jące do podjęcia ponownej krucjaty. ponieważ niewielu ówczesnych uznało utratę Palestyny za ostateczną. status. 1395 rok. Po nich miało jeszcze powstać wiele innych. Filip z Meziers (poniżej) przedstawia swój list na temat krucjaty królowi Anglii.] którzy w dziesięcioleciach między II soborem! lyońskim a początkiem wojny angielsko-franc skiej chwycili za pióro. Istnieją dobre powody. objęły dziesięciolecia po roku 1300. czołowy francuski urzędnik królewski. lecz wiernie przedstawiają zaangażowanie. ok. Uniemożliwiła to rywalizacja polityczna między nimi. wygnany książę Armenii. wenecki człowiek interesu i lekarz z Genui.(porównaj Ps 115. potęga i miłosierdzie". powstałych między soborami w Lyonie i Yienne (1274-1312). różni biskupi i opaci zakonów żebraczych. mistrzowie największych zakonów rycerskich. Sam Luli był jednym z najbardziej wpty-j wowych i płodnych spośród wielu katolików. czuli moralny obowiązek stanięcia na czele chrześcijańskich wysiłków krucjatowych. Znaleźli się wśród nich królowie (Henryk II z Cypru i Karol II z Neapolu). 1320 roku. we l wstępie do swego dzieła krucjatowego De ucąm-l sitione termę Sanctae ("O odzyskaniu Ziemi Sv tej". Ryszardowi II. Kryzys nie skończył się bynajmniej w 1291 roku. Biorąc pod uwagę pochodzenie. oczywiście było to sporne do wybuchu wojny stuletniej w 1337 roku. Ruch krucjatowy 1274-1700 278 in wylicza dwadzieścia sześć dzieł krucjatowych. jako dziedzice świętego Ludwika i Ryszarda I. W późnym średniowieczu królowie Francji i Anglii. kiedy nadzieje na odzyskanie zaczęła żywić tylko optymistyczna mniejszość. aby rozpocząć przegląd późniejszych krucjat od skupienia się na żyznym zaczyni idei i konsolidacji metod organizacji i finansowania. dzięki którym prze-j trwała myśl krucjatowa. elastyczność l i zdolności przystosowcze. Sylvia Sche-j Wilhelm Durand (u góry) prezentuje królowi Francji swe dzieło poświęcone krucjatom. powiązania i doświadczenie ich autorzy stanowili przekrój męskiej części ludności Europy (ciekawe. W ten sposób Rajmund Luli.} Nigdy nie brakowało mądrości (sapientia). w for-| mię rady. Zmiany te nie były jedynymi przyczynami przetrwania ruchu krucjatowego przez wiele następnych pokoleń. inni . rok 1309) przedstawia plan wsparcia krucja-1 ty mającej na celu odzyskanie Ziemi Świętej. Wilhelm z Nogaret. Lata próby ogniowej i ich dziedzictwo "Do zdobycia Ziemi Świętej potrzebne są przede l wszystkim trzy rzeczy: są to mądrość. Niektórzy byli niedzielnymi strategami. że nie znamy żadnego działa napisanego przez kobietę).2).

Niektórzy teoretycy. był też najprawdopodobniej odpowiedzią na apel Grzegorza X o udzielenie rady na piśmie. chociaż nie zawsze wynikało to jasno z ich rady. teoretyków francuskich: Piotra Dubois i Wilhel. próżni. w tym. Konstruktywna i pozbawiona złudzeń odpowiedź na błędy przeszłości doprowadziła do czegoś na kształt zgodności opinii. Częściowo spowodował go fakt. której włączył do swych planów ataku. odrzucili etap passagium particulare i woleli pojedynczą przeprawę z wykorzystaniem wszystkich dostępnych sił. która miała podwójny cel: pozbawienie sułtana podstawowego importu wojennego (w tym niewolników. krucjata była po części instrumentem dynastycznych ambicji Kapetyngów. wszyscy pisali prośby o audiencję. chociaż ukończono go dopiero krótko przed upadkiem Akry. co zadziwiające. a drugi ipas-sagium generale) miał go wykorzystać. Krucjatę należało zorganizować na profesjonalnych podstawach. pozostawał pod silnym wpły-j wem interesów aragońskich i francuskich. że powstały plan był wykonalny. Nie należy wyolbrzymiać tej zgody ani też zakładać. doświadczonemu i szanowanemu dowództwu. ćwiczonych jako jego elitarna kawaleria) i osłabienie skarbu państwa mameluckiego. że ich obecność była dobrze widziana i r« 279 Ruch krucjatowy 1274-1700 . w nadziei i oczekiwaniu na działanie. pierwszy z nich (passagium particulare) miał stworzyć przyczółek.źródłem i początkiem ruchów krucjatowych. zwykle do jednego z papieży i królów. Powinno to mieć miej. a jedną z najbardziej uderzają cych cech najwybitniejszych twórców traktatów| Lulla i Wenecjanina Marino Sanudo Torselloj było. Takie apele odzwierciedlały szeroko rozpowszechnione odczucia potrzeby radykalnego i nowatorskiego myślenia o właściwie każdym aspekcie organizacji krucjatowej . Nie było zgody co do tego. że począwszy od Grzegorza X papieże prosili o radę.pióra Fidenzia z Padwy. dysponowanie podbitymi ziemiami i ich ochronę . pojawiającej się w wielu głównych aspektach oczekiwanej krucjaty.jeśli błędy przeszłości nie miały się powtórzyć. Ten zalew porad i napomnień był czymś nowym.ekspertami. Nie powinny znaleźć się w jej szeregach osoby cywilne i maruderzy. Większość z najwcześniejszych zachowanych traktatów i memorandów została napisana na II sobór lyoński. Z drugiej sti ny. Jakub de Molay.i sce w dwóch etapach. stratą czasu byłoby pisanie w polityczne. miała być odpowiednio finansowana i podlegać jasno określonemu. gdzie passsgium powinno wylądować. ostatni mistrz templariuszy.od kształtu. ciągle też wtrącali się politycy. jak Rajmund Luli. który i pod tym względem był fons et ońgo . który miała przybrać sama ekspedycja. charakterystycznym i znaczącym. Mieszały się tu pry-! watne interesy. mającej na celu odzyskanie utraconych terenów.j ma z Nogaret. w czym naśladowali precedens Innocentego III. Pierwszy w pełni godzien tego miana traktat o wznowieniu krucjat . nierealna była próba wyplątania krucja ty z dynastycznych i ekonomicznych zamiarów wielkich potęg. podczas gdy nawet tak wybitny i altruistyczny myśliciel. Ekspedycję powinna była poprzedzać ciągła blokada ziem mameluckich. Dla.

landlowe potęgi w obszarze Morza Śródziemnego, szczególnie włoskie republiki morskie i Barcelona, zwykle yrzyjały pokojowym stosunki z Mamelukami, co przedstawił tutaj uczeń Gentile Belliniego. Było to poważną rzeszkodą dla krucjaty odzyskującej teren, ponieważ właśnie od tych mocarstw zależało wprowadzenie handlowego, które uważano za klucz do powodzenia. worach, zgromadzeniach i soborach kośdel-ych. Byli oni wielkimi twórcami sieci przygotowań krucjatowych. Jest jasne, że potok idei wpływów płynął dwiema drogami. Trudniej osądzie, czy oczyszczona i zreformo-rana krucjata, za którą opowiadali się tacy lufcie, miała szansę urzeczywistnienia jeśli, jak to ^iało istotnie miejsce, zależała od dwu innych rybutów, uważanych przez Lulla za konieczne: lilosierdzia (caritas) i władzy (potestas). W żad-n wypadku nie da się z góry przewidzieć skut-manipulacji publicznymi uczuciami odnośnie krucjaty - czy to przez reakcje na niepowo-zenia na Wschodzie (przede wszystkim na utra-Akry), czy też na kaznodziejstwo krucjatowe, a te pierwsze w zbyt wielkim stopniu wpływa-specjalne interesy i powszechna chęć znale-enia kozła ofiarnego, podczas gdy głoszenie krucjat zostało zniekształcone po tym, jak w oficjalnych kazaniach zaczęto namawiać do zbiórki funduszy, a nie do osobistego uczestnictwa. Jednakże doszło do wiele mówiących, choć krótkotrwałych, erupcji powszechnego zainteresowania tą kwestią niedługo po upadku Akry. Zazwyczaj łączono je z eschatologicznym elementem w ideach krucjatowych. Stały one w sprzeczności z zaawansowaną, profesjonalną formą krucjaty, za którą opowiadała się większość teoretyków, lecz mają pewną zaletę: dowiodły, iż obsesja teoretyków na punkcie odzyskania Ziemi Świętej poruszyła szerokie kręgi ludności wtedy, gdy panowały odpowiednie nastroje. Takie wybuchy pojawiały się z grubsza w odstępach dziesięcioletnich: w 1300 roku, kiedy na Zachód dotarły wieści o zwycięstwie ilchana Ghazana nad Mamelukami pod Emessą, w roku 1309 i 1320, kie-

Ruch krucjatowy 1274-1700 280

dy krucjaty ludowe w Niemczech i Francji ukazały jasno, że biedota ciągle jest podatna na wybuchy zapału krucjatowego. Przechodząc wyżej w hierarchii społecznej, stajemy na solidniejszym gruncie. Uzyskujemy bogatsze świadectwa i jasne jest, że kult rycerskości, który najpełniej rozwinął się mniej więcej w czasie upadku Akry, przyjął ruch krucjatowy jako jedną z określających go cech. Nie przez przypadek świeccy władcy tak często decydowali się

na ogłaszanie czy podejmowanie swych planów krucjatowych w otoczce rycerskiego splendoru. Działo się tak jeszcze w czasie Święta Bażanta Filipa Dobrego w 1454 roku. Także rodzinne tradycje krucjatowe, szczególnie we Francji i w Anglii, predysponowały wielu szlachciców do entuzjastycznej odpowiedzi na projekty, które wykluwały się na papieskich i królewskich dworach. Ich entuzjazm był jednak coraz bardziej zabarwiony podejrzeniami co do motywów i prawdziwych intencji tych promowanych projektów, a to znajdowało wyraz w większej ostrożności przy formalnym zobowiązywaniu się do ujęcia krzyża. Lecz wielokrotnie, od czasów planów krucjatowych Edwarda I, króla Anglii w latach osiemdziesiątych XIII wieku, przez projekty króla Francji Filipa VI na początku lat trzydziestych XIV wieku, rekrutacja walczących okazywała się możliwa. Istotnie, dochodzimy do wniosku, że to brak potestas a nie cańtas sprawił, iż projekty krucjaty odzyskującej spełzły na niczym. Aby wytłumaczyć dlaczego, konieczne jest naszkicowanie kilku niezwykłych przykładów postępu, jaki dokonał się w organizacji wojskowej i finansowaniu. Razem z traktatami miały stworzyć stałą spuściznę soboru lyońskiego i żarliwe plany na następne pięćdziesiąt lat. Było to stopniowe pojawianie się praktyki krucjatowej, która, mniej ukierunkowana i skuteczna niż ta, jaką wyobrażali sobie niektórzy teoretycy, lepiej jednak współgrała z trendami ówczesnych działań wojennych, a zatem było bardziej prawdopodobne, że dzięki niej osiągnie się pewne rezultaty. W planowaniu kru-! cjatowym Edwarda I, Karola IV i Filipa VI można jasno dostrzec dążenie do rekrutacji kontraktowej, z wszystkimi jej korzyściami dotyczącymi kontroli i odpowiedzialności. Coraz bardziej doceniano też znaczenie wynikające z pełnego wykorzystania morskiej supremacji Zachodu, nie, tylko ze względu na planowaną blokadę morską ziem mameluckich. Należyte znaczenie nadano! rozpoznaniu, szpiegowaniu i wyszukiwaniu J sprzymierzeńców wśród sił neutralnych. Doce-J niono potrzebę przystosowania taktyki wob różnych wrogów i w różnych okolicznościach Przewidziano wyznaczenie ekspertów w padku działań oblężniczych. Ogólnie, gdy tylkoj krzyżowcy ruszali w pole, równowaga międ elementem mistycznym a militarnym zdecydo wanie przechylała się na korzyść tego ostatnie go, bardziej nawet niż podczas niedawnych kań panii świętego Ludwika. Jednakże najważniejszy przełom dokonał sid w sposobie finansowania krucjat. Wszystkia zmiany, o których wspomniano powyżej, kosztowne. Chcąc sprostać ciągle rosnącym kos; tom ruchu krucjatowego, II sobór lyoriski zapn ponował obłożenie ludności świeckiej w świecid chrześcijańskim podatkiem. Ta propozycja : biła się o skały podejrzeń i partykularyzmu, l sobór odniósł trwały sukces względem inneg środka finansowego. Otóż na cały Kościół na żono sześcioletnią dziesięcinę. Kościelne podał ki od dochodów uznawano przez kilka dziesi cioleci za jedyne odpowiednie środki, zapev jące krucjatom nieprzerwany strumień doch dów, lecz procedury szacowania, zbierania i f kazywania funduszy miały dotąd przypadko charakter. Największym wkładem papieża Gr; gorza X w ruch krucjatowy było to, że zajął i trudną sprawą oparcia tego podatku na moc: podstawie instytucjonalnej. Papież powołał dwudziestu sześciu poborców podatkowych i, w swej bulli Cum pro negotio z 1274 roku, sformułował szczegółowe wska/ania, dotyczące szacowania dochodów kleru na cele podatkowe. Po śmierci Grzegorza X w

1276 roku, jego następcy musieli wprowadzić do jego procedur poprawki, lecz od śmierci Bonifacego VIII w 1303 roku papiestwo miało powszechny system podatkowy, z którego j mogło czerpać na finansowanie przedsięwzięć krucjatowych. Istotnie, system ten przeszedł przez pierwszą wielką próbę, w postaci licznych i dziesięcin i subsydiów, które nałożyli papieże, by opłacić serię krucjat przeciwko buntowniczym Grobowiec papieża Grzegorza X w katedrze w Arezzo daje wrażenie władzy tego papieża, który próbował, w duchu Innocentego III, pobudzić chrześcijaństwo do wyzwolenia Ziemi Świętej. Sycylijczykom i ich sprzymierzeńcom w latach 1282-1302. Papieskie opodatkowanie Kościoła było nadzwyczajnym osiągnięciem. Może się to wydawać zwodniczo proste. W 1292 roku, na przykład dochody biskupa z Rochester szacowano rocznie na 42 funty, 2 szylingi 2 pensy, w tym renty, połowy ryb, młyny, rynki i sądy. Oznaczało to, że biskup musi płacić 4 funty, 4 szylingi i 2,5 pensa dziesięciny rocznie, którą to sumę papież Mikołaj IV ofiarował Edwardowi I na jego projekt krucjatowy. Lecz ten pozornie bezpośredni sposób liczenia napotkał trudności. Czy dziesięcina powinna być oparta na dochodzie szacowanym przez bezstronnego badacza, co było czasochłonne i szybko się dezaktualizowało, czy zapłatę powinno się czynić retrospekcyjnie, na podstawie sumienia i wiedzy duchownego -oczywiście nie zawsze dokładnych - jaki dochód osiągnął w danym roku? Jak powinno się znaleźć i wynagrodzić szacujących i poborców i jak należy kontrolować ich pracę? Jak najlepiej zabezpieczyć i przekazywać dochód? Dodatkowo, istniały jeszcze dwie wielkie grupy problemów dotyczące płacących podatki i świeckich przywódców, którzy otrzymywali pieniądze na cele krucjatowe. Środki oporu stosowane przez duchownych, od wykręcania się i podstępów, do otwartego sprzeciwu, były liczne i przebiegłe. Z drugiej strony, należało koniecznie obmyślić środki w celu zapewnienia, by przekazane pieniądze faktycznie zostały wydane na krucjatę, by prowadzono i sprawdzano księgowość, a niewykorzystane wpływy - zwracano. Ruch krucjatowy 1274-1700 282

Okazało się, że te problemy nie mają rozwiązania: unikający podatków duchowni, poborcy-oszuści, rozbójnicy, niewypłacalne spółki bankowe oraz władcy, którzy przywłaszczali sobie podatki na krucjaty - wszystko to stanowiło niezmienne cechy europejskiego pejzażu społeczno-ekonomicznego późnego średniowiecza. Jak większość średniowiecznych systemów podatkowych, ten system nałożony przez papiestwo na Kościół walił się, był bardzo krytykowany i znienawidzony, kosztowny, a nieskuteczny. Lecz przy wszystkich swych wadach, system dostarczył dużej części funduszy, od których zaczął teraz zależeć ruch krucjatowy i w ten sposób umożliwiał jego kontynuację. Oczywiście czynnie ją też

stymulował. Ściąganie na krucjatę powszechnej dziesięciny co sześć lat, postanowione nie tylko w Lyonie w 1274 roku, lecz także na powszechnym soborze Klemensa V w Yienne w 1312 roku, dało ogromne sumy pieniędzy, które miały pójść na opłacenie przeprawy na Wschód. Decyzja ta pomogła zatem w utrzymaniu problemu krucjat w sferze politycznej. Ten sam skutek miała gotowość kurii papieskiej do zezwolenia poszczególnym władcom na opodatkowanie jego kleru. Sumy te miały być przeznaczone albo bezpośrednio na krucjatę, albo na działania przedstawiane jako niezbędne przygotowania do niej. Możliwe, że obecność krucjaty w Europie pod koniec średniowiecza była być może czymś więcej niż armie poborców podatkowych, bankierów i biurokratów, zajmujących się zbieraniem i rozdziałem pieniędzy, bez których niczego nie można było uczynić. W znacznym stopniu potestas Lulla sprowadzała się do pieniędzy, których nie wystarczyło na krucjatę odzyskującą; lub dokładniej: warunki polityczne w Europie około 1300 roku uniemożliwiły odpowiednią koncentrację potestas. Rosnąca pewność siebie i palące prywatne potrzeby chrześcijańskich władców świeckich oznaczały, że zaakceptowaliby wprawdzie na swych j ziemiach papieskie opodatkowanie Kościoła (szczególnie, jeśli mogli mieć widoki przynajmniej na część dochodu), ale to nie pozwoliliby na wywóz tych funduszy na użytek innego władcy organizującego przeprawę do Ziemi Świętej, j W praktyce zatem żaden wyznaczony przywód-j ca krucjaty odzyskującej nie zdołałby zebrać! potrzebnych środków. Filip VI, który najprawdo j podobnie) na początku lat trzydziestych XIV l wieku był najbliższy rozpoczęcia takiego passa-j gium, próbował obejść ten problem, zbierając! świeckie podatki we Francji i naciskając na pa-l pieską kurię, aby przysyłała fundusze spoza Frań-J cji i jej państw satelickich. Lecz ten drugi środek! nie mógł zadziałać, gdyż wpływ papiestwa w sfe-l rze politycznej zbytnio osłabł. Była w tym po-l dwójna ironia. Wuj Filipa VI, Filip Piękny, jaskra-l wo uwydatnił tę słabość w czasie swych wielkich! zmagań z papieżem Bonifacym VIII. Powodem! nacisków Filipa VI było utworzenie papieskiego! systemu opodatkowania, dowodzącego imponu-J jącego zakresu władzy, którą papiestwo ciągły posiadało, ale nie w obszarze świeckim, tylk w łonie Kościoła. Nie dziwota, że niewielu współczesnych i ło jasny obraz tych subtelnych lecz istotnych zwrotów władzy i autorytetu czy ich wpływu i krucjatę. Docierało do nich wrażenie bałaganu! krętactwa i udawania ze strony władców. W uderzającym zdaniu Antoniego Luttrella była to "ep ka kryzysów i nieładu". Dyskutowano nad kolej-J nymi projektami, mającymi na celu odzysk Ziemi Świętej przy pomocy Cypru i Armenii ( licyjskiej, czy odzyskanie Konstantynopola z i Greków. Te ostatnie cele uważano za przyg wawcze w stosunku do pierwszych. Prawid wszystkie zarzucono, przyczyniając się do ogron nego rozczarowania. Powszechną frustrację jes; cze bardziej rozjątrzyło podjęcie wielu krucja takiego czy innego rodzaju. Na przykład w 130' roku odbyły się nie mniej niż trzy wyprawy do północnych Włoch, Granady i nad Morze Egejskie. Ponad wszystko, upadek templariuszy w latach 1307-1312 wywołał konsternację i nieład. Jeśli rozwiązał, w opinii niektórych, problem, kto ponosił odpowiedzialność za wypadki z 1291 roku i ustalił, przez force majeure, wielce

dyskutowaną kwestię zjednoczenia zakonów rycerskich, to podniósł także niepokojące pytania "... faryzeuszów nowy książę wojnę/Rozpoczął wówczas wieść pod Lateranem! ... wojował jeno z chrześcijanem,/Który z niewiernym Akry nie zdobywał..." [Boska Komedia, Piekło, p. XXVII, w. 86-89, tł. Edward Porębowicz] Zupełnie możliwe, że papież Bonifacy Viii, przedstawiony na rzeźbie Arnolfa di Gambio, wyglądał naprawdę tak. Naciski papieża, by krucjatę do Ziemi Świętej uzależnić od stłumienia buntu na Sycylii sprawiły, że Dante jadowicie go zaatakował w Piekle. o władzę i motywy postępowania korony francuskiej. Wobec powtarzającego się odkładania na później programów krucjatowych, zmiany przeznaczenia funduszy krucjatowych przez papieży i świeckich władców oraz zniechęcających strategicznych i finansowych problemów dotyczących odzyskania Ziemi Świętej, nie ma wątpliwości, że niektórzy stracili nadzieję na jej odzyskanie. Jak wiemy z repliki Humberta z Romans na krytyki krucjatowe, już w 1274 roku niektórzy ludzie zgadzali się z Salimbene z Adam, iż "nie jest wolą Boga, aby Święty Grób został odzyskany". W ostateczności, kryzys, wobec którego stanął ruch krucjatowy pod koniec XIII wieku, nie został rozwiązany. Zamiast tego miały miejsce dwa zdarzenia. Po pierwsze, po upadku w 1336 roku odłożonego na czas nieokreślony przez papieża projektu krucjatowego Filipa VI, odzyskanie świętych miejsc spadło z listy priorytetów. Przetrwało, głównie ze względu na wygodę kleru, w terminologii używanej do zdefiniowania odpustu i przywilejów każdego crucesignatus. Co bardziej znaczące, cały czas wywierało silny wpływ na umysły niektórych entuzjastów, takich jak Filip z Mezieres; a czasami, szczególnie we wczesnych latach sześćdziesiątych i w połowie lat dziewięćdziesiątych XIV wieku, problem ten ponownie pojawiał się na krótko jako temat dys-

Ruch krucjatowy 1274-1700 284

kusji i planów na dworach chrześcijańskich. Lecz generalnie przysłoniły go inne, bardziej realne cele. Po drugie, jak zobaczymy dalej, nowe idee, kierunki i struktury, które stworzono pod naciskiem klęski, w nadziei utrzymania czy odzyskania Ziemi Świętej, zarówno wzmocniły istniejące obszary ruchu krucjatowego, jak i pomogły w tworzeniu nowych. Pod tym względem nie można iść za daleko: to warunki lokalne, aktywna polityka papieska i głębokie zakorzenienie ruchu krucjatowego w religijnej i społecznej kulturze katolickiej Europy wyniosły go ponad bolesny rozdźwięk 1291 roku. Lecz wiele można powiedzieć na podkreślenie zdolności przystosowawczej jak i zwyczajnej elastyczności ruchu krucjatowego. Trwające tradycje - nowe kierunki

Połowa XIV wieku była szczególnie trudna dla ruchu krucjatowego. Wojna angielskofrancuska, upadek w latach 1343-1348 włoskich domów bankowych, których dochody i ekspertyzy w znacznym stopniu wpływały na papieskie opodatkowanie Kościoła, czarna śmierć (rok 1348) i jej wpływ w postaci dyslokacji życia ekonomicznego i społecznego, wszystko to stanowiło poważne ciosy w polityczne i finansowe inicjatywy, od których zależał zakrojony na szeroką skalę ruch krucjatowy. Na tym ponurym tle ranga i witalność ruchu krucjatowego w XIV wieku były godne uwagi. Ta aktywność miała miejsce zarówno w ramach istniejącej tradycji, jak i w nowych formach i kontekstach. Jej przypływy i odpływy były w poważnym stopniu zależne od losów wojny we Francji, jeżeli nie wręcz spowodowane przez wojennef wypadki, lecz w ramach tego ograniczenia wykazywała wielką bujność. Dawno minęły dni, kiedy ten okres można było sprowadzać do rzędu pokłosia czy babiego lata w historii krucjat. Ruch krucjatowy we Włoszech i na Półwyspie Iberyjskim może stanowić przykład niezanikłych tradycji, które przywracano do życia dzięki postępom organizacyjnym. Na Półwyspie Iberyjskim masowe zdobycze z połowy XIII wieku stworzyły złożoną grupę problemów, które z kolei na wiele pokoleń powstrzymały kolejne zdobycze o jakimś większym znaczeniu. Wszystkie chrześcijańskie królestwa stanęły wobec zadania wchłonięcia tych podbojów; Kastylia, największy beneficjent, osiągnęła to kosztem stworzenia niezwykle silnej i bezkompromisowej klasy magnackiej, która ciągle! przeciwstawiała się koronie. Aragonia i Portugalia, obawiające się hegemonialnych ambicji Kasty-j lii, sprzyjały temu buntowi i zazwyczaj opierały siej wszelkiej próbie wznowienia rekonkwisty, boi głównym rezultatem byłoby dalsze poszerzeniel zdobyczy Kastylijczyków. Maurowie, z drugiej stro-J ny, byli zupełnie świadomi swego niepewnego! położenia w Granadzie i nie tylko wznieśli taml budzące grozę fortyfikacje, lecz i jasno wyrazili,! że przypadku wielkiej chrześcijańskiej ofensywy! są gotowi odwołać się do pomocy swych wsp wyznawców w Afryce Północnej, nawet za cenę utraty własnej niezależności. Powyżej: Spalenie templańuszy. Pięćdziesięciu czterech braci spalono pod Paryżem w maju 1310 roku w czasie procesu templariuszy. Wielki mistrz, Jakub de Molay i Gotfryd z Charney, preceptor Normandii, spłonęli podobnie w 1314 roku po odwołaniu swych zeznań. Lecz większość templariuszy została po proces, pensjonowana. Poniżej: Tureccy i kurdyjscy emirowie powyżej pewnej rangi zwyczajowo utrzymywali orkiestrę wojskową i swe usługi. Bębny i trąby często wykorzystywano do kierowania ruchami oddziałów na ćwiczeniach i polu bitwy.

Te konne posągi Cangrande delia Scali (po lewej) i Bernaby Viscontiego (po prawej) dobrze oddają wrażenie władzy, które chcieli wywierać ci włoscy tyrani, zdeklarowani przeciwnicy papieży. Przeciwko obydwu mężczyznom i ich zwolennikom ogłoszono krucjaty.

Fakt, iż trzy wielkie chrześcijańskie państwa od czasu do czasu podejmowały działania wojenne przeciwko Granadzie, był po części przypisany gotowości papieża w Awinionie do przekazania szczodrą ręką podatków kościelnych na to przedsięwzięcie. Istotnie, negocjacje finansowe między dworami Aragonii i Kastylii oraz papieżami były tak trzeźwe i nieustępliwe, jak dyskusje dotyczące passagium w celu odzyskania Ziemi Świętej z tej samej przyczyny - nie dlatego, żeby władcy iberyjscy nie byli szczerzy; nie widzieli oni powodu, by zbankrutować w czasie wojny za Chrystusa. Za panowania Alfonsa XI Kastylijskiego (1325-1350), kiedy udało się na pewien czas przytrzeć nosa Po lewej: Rekruci mameluccy (rozpoznawalni dzięki brakowi bród) wykonują ćwiczenia z mieczami iv czasie parady. Widzimy to na ilustracji pochodzącej z czternastowiecznego egipskiego dzieła poświęconego działaniom wojennym prowadzonym konno. Ruch krucjatowy 1274-1700 288

szlachcie, a inne państwa chrześcijańskie skłoniły się do współpracy z obawy przed interwencją marokańską, negocjacje te były bardzo owocne: król zwyciężył w jednej z największych walnych bitew rekonkwisty nad rzeką Salado w 1340 roku, zajął port Algeciras w 1344 roku i oblegał Gibraltar, kiedy zmarł na czarną śmierć sześć lat później. Potem, kiedy zagrożenie ze strony Maroka osłabło, wybuchła wojna między królestwami chrześcijańskimi, a Półwysep Iberyjski uwikłał się w konflikt angielskofrancuski jako dodatkowy teatr działań. W krucjatach, które papieże toczyli we Włoszech w XIV wieku, walczyli, nawet w bardziej widoczny sposób niż w krucjatach na Półwyspie Iberyjskim, głównie profesjonaliści, finansowani z masowych podatków kościelnych oraz, przy okazji, dzięki udanemu głoszeniu odpustów. W XIII wieku głównym obiektem wysiłków krucjatowych we Włoszech było południowe królestwo, po pierwsze, aby je wyrwać z rąk rodu Hochenstaufów i następnie utrzymać dla rodu An-degawenów. W okresie awinioriskim (1305-1378), przeciwnie, ruch krucjatowy przeniósł się na północ do Lombardii i Toskanii. Aby stworzyć pokojowe warunki, konieczne do powrotu tych terenów pod pieczę papieską, papieże musieli zarówno wziąć na powrót prowincje państwa papieskiego pod swą kontrolę, jak i zatamować eks-pansjonistyczną i destabilizującą politykę dynastycznych możnowładców, którzy nieuchronnie przejmowali władzę w północnych miastach. Mechanizm wykorzystywany przez kurie do osiągnięcia tych celów był szczególny. Ustawicznie posiadający władzę kardynałowie-legaci - tacy jak Bertrand z Le Poujet w latach dwudziestych i Gil Albornoz w latach pięćdziesiątych XIV wieku, udawali się na zagrożone tereny z armiami najemnych żołnierzy, pieniędzmi i

możliwościami uzyskania kredytów, potrzebnych do zapłacenia żołnierzom i wspomagania sprzymierzeńców kurii oraz z bullami krucjatowymi, które, jak się spodziewano, otworzą znowu dopływ ludzi i pieniędzy. Lecz czternastowieczne Włochy były kłębowiskiem kolidujących ze sobą i szybko zmieniających się interesów i ambicji. Nie byli pewni nawet tradycyjni papiescy sprzymierzeńcy, tacy jak andegaweński Neapol czy Florencja. Do połowy wieku całe polityczne status quo było podważane przez niezależne kompanie, powstałe w wyniku łączenia profesjonalnych wojsk, najmowanych przez wszystkie strony. Po pokoju w Bretigny (rok 1360), podobne kompanie (routiers) zaniepokoiły papieża i jego dwór w Awinionie, a kuria zaczęła wydawać odpusty krucjatowe za walkę z tymi kompaniami prowadzoną zarówno we Francji, jak i we Włoszech. Kiedy w 1378 roku doszło do wielkiej schizmy, dzielącej chrześcijaństwo na dwie, a później trzy obediencje, rywalizujący papieże zaczęli ogłaszać krucjaty jeden przeciw drugiemu. Na j przykład, w 1383 roku, biskup Norwich, Henryk Despenser, wskrzesił armię krucjatową w Anglii i osobiście prowadził ją na kampanię we Flandrii. Krucjaty przeciwko routiers czy przeciw schizma-tykom nie były nowością, jedne i drugie wyrosły1 na tradycjach tak starych, jak sam ruch krucjatowy. Ruch krucjatowy jednak stał się obiektem za interesowania w godny uwagi, ale raczej niezdri wy sposób. Przez to nie tylko kierujące nim p, piestwo, lecz także wybrane narzędzie czyli zawc dowi żołnierze, samo stało się, na różne sposób przedmiotem krucjat. W pewnym stopniu Turcy osmańscy pomog w zakończeniu tego nieładu, gdyż za ich przy czyną ruch zyskał nowy i nieodparcie przyciąga jacy ośrodek na Bałkanach: już od połowy sześćdziesiątych XIV wieku chrześcijanie sta li przed alternatywą: czy wysyłać oddziały na k cjatę przeciwko Turkom, czy użyć ich w walka wewnątrz chrześcijaństwa. W latach dziewi dziesiątych XIV wieku plany krucjaty antytui

Koronacja Piotra Rogera z Beaufort jako papieża Klemensa VI w 1342 roku. Jego zaangażowanie w ruch krucjatowy było ogromne. Wysiany na dwór papieski przez króla Filipa W w 1332 roku, aby negocjować oplacenie planowanego przez króla generalnego przejścia, jako papież aktywnie promował krucjatę przeciwko Turkom na Morzu Egejskim oraz popierał ponowne podjęcie przez Alfonsa XI rekonkwisty w Hiszpanii. kiej przedstawiano zarówno jako mechanizm, jak i jako powód, zakończenia wielkiej schizmy. Jednakże przedtem sukcesy Turków w Azji Mniejszej i ich rosnąca siła morska na Morzu Egejskim zapoczątkowała wspaniały przykład na to, jak ruch zdolny jest do sprostania zmieniającym się potrzebom. Była to liga morska, połączenie chrześcijańskich sił zagrożonych przez Turków, gromadzących się razem pod egidą papieską, aby postarać się o flotyllę galer na własną obronę. Ligi 1 były główną formą

Na małą skalę. i skończyło się najbardziej dramatycznym krucjatowym zwycięstwem wieku . a latami siedemdziesiątymi XIV wieku.ruchu krucjatowego na l Wschodzie między rokiem 1344. mającą pomóc Grekom w Konstantynopolu w 1366 roku. Wyprawę podjęto po objeździe europejskich dworów. Ligi antytureckie były w istocie "krucjatami granicznymi". zarówno na nowy scenariusz strategiczny na Wschodzie. Jednakże aktywne zaangażowanie papiestwa nadało im szerszy wymiar ze względu na środki. które uniemożliwiały każde większe przedsięwzięcie. toczonymi głównie przez lokalne siły . kiedy ich pro-| totyp zagroził Turkom w Zatoce Adramyttion l (Edremit). której był tytularnym królem. Umożliwiło to Frankom ataki na dowolne punkty wybrzeża muzułmańskiego. Piotr ogłosił. jak pojęcia stworzone w traktatach poświęconych odzyskaniu Ziemi Świętej i planowaniu przystosowywano do użytku w innych dziedzinach. wtedy papież wyraził nadzieję. i patronowane przez legata papieskiego. którego król dokonał w latach 1362-1364.zajęciem Aleksandrii przez Piotra z Cypru w 1365 roku. Niezależnie od tego.przeważnie Wenecję. Bardzo podobne strategiczne myślenie sprawiało. sukcesy lig w naturalny sposób zależały przede wszystkim od dominacji zachodniej siły morskiej na Morzu Śródziemnym. że celem wyprawy ma być zdobycie Jerozolimy. Cypr i joannitów -jako środki utrzymania regionalnej równowagi sił. Gdy liga Klemensa VI odniosła największy sukces z wszystkich. Był to uderzający przykład tego. jakie korzyści dało papieskie wsparcie finansowe. Na ten cel . zajmując większą część tureckiego portu w Smyrnie w październiku 1344 roku. w nadziei uzyskania pomocy i ochotników. były one czymś na kształt nieustannych wojen podjazdo- Ruch krucjatowy 1274-1700 290 wych. które pa-piestwo zaangażowało dla ich wsparcia. i podobnie jak rama były przeplatane okresami convivencia i wolnej wymiany handlowej. jego próby dołączenia uczestnictwa sił zachodnich i ciągłe plany. że ograniczone cele i sukcesy lig powinny stać się odskocznią dla czegoś więcej. od centralnego Magrebu do Dardaneli. ligi były dobrze ukierunkowane. którego głównym problemem było zwykle zapobieganie kłótniom wśród sprzymierzeńców. jak i na nieustanne działania wojenne oraz ekonomiczną dyslokację na Zachodzie. Chociaż toczone w większej skali. że przyczółek ten możne być wykorzystany przez większą ekspedycję. passagium particulare. które miały miejsce na granicy Granady. ufundowane przez kombinację podatków kościelnych i sprzedaży odpustów. że papież opłaci krucjatę hrabiego Amadeusza z Sabaudii. kiedy postępy tureckie na Bałkanach zepchnęły kampanię lądową na dalsze miejsca w planie działania.

pojawiło się raz ji cze. musieli opuścić port w niecały tydzień.yjazd do Afryki: francusko-genueńska wyprawa do Al-Mahdijji stawia żagle w czerwcu 1390 roku. odmawiając przewiezienia krzyżi ców. na czele której miał stanąć król Francji Jan. W 1560 roku hiszpańska armia {krucjatowa poniosła wielką klęskę na wyspie Dżerba. Przy tej oka-[ zji handel i krucjata pozostawały w harmonii. Krucjata ukazała również! zamęt panujący w papieskiej polityce. kiedy zagrożenie turei kie wzrosło szczególnie na północy: całkiei możliwe.Famagusty i zamierzał go zatrzymać lub zniszczyć jego urządzenia. najważniejszego rywala jego własnego portu . Armia licząca oko- . jakieś dwadzieścia pięć lat później. Jana. że siła morska sama w sobie nie może spowodować decydującego czy ostatecznego zwrotu w sytuacji strategicznej. [propozycja spotkała się z wielkim zainteresowa-Iraem. lecz owa planowana przeprawa generalna. koni i materiałów wojennych na Wschi Podejście "uderz i uciekaj". Jednakże sukces Piotra i jego cypryjsko-joannickiej floty w zajęciu Aleksandrii został pomniejszony przez fakt. która doprowadziła Urbana V i jego wschodniego legata.nie osiągnęły swego celu. jak i króla Francji. ne przy zajęciu Aleksandrii.n utiers.1 Szerząc pogłoskę o przymierzu cypryjsko-mam< luckim. Projekt upadł całkowicie ze śmier-l cią króla w 1364 roku. mając nadzieję na zdobycie stałej kon-| troli nad portem. charakteryst. go portu w Magrebie .'. Początki ekspedycji były podobne do passagium particulare.! Piotra Tomasza.uzyskał wsparcie zarówno papieża Urbana V. kikolwiek wschodni projekt. Wobec faktu trzyletniego ro-zejmu. że papież był szczęśliwy popierając j. do zaakceptowania sugestii kró-j la Piotra. że król od początku myślał o zajęciu głównego rynku zbytu w Egipcie. Wuj króla. Kampania aleksandryjska połączyła wiele powtarzających się schematów czternastowiecznego ruchu krucjatowego. zawsze była niepraw-j dopodobna. Podstawowe napięcie między handlei a krucjatą. z zapałem ykorzystał okazję do pójs'cia w ślady swego •zodka .świętego Ludwika. jest bardziej prawdopodobne. zimą 1389-1 roku.Al-Mahdijji. zawartego z Anglią w czerwcu 1389 roku. ponieważ to Genueńczycy zaproponowali odby-i cię kampanii na dworze Karola VI. które wcześniej zniweczyło pról utrzymania embarga handlowego nad Egiptem. dający nadzieji uwolnienia Francji i Włoch od kompanii .] było widoczne w lękliwej odpowiedzi na te wypadki ze strony włoskich mocarstw handlowych. W praktyce. iż Zachód powinien podjąć walkę Mamelukami w czasie. ani wyprawa poprzednika krucjata świętego Ludwika z 1270 roku . Wenecja przyczyniła się do zniweczeni! wszelkich nadziei na "dalszą" ekspedycję. Tunezja l nie była udanym polem działań dla ruchu krucjatowego: ani ta ekspedycja. że wraz z podejściem armii memeluc-kiej. Ludwik II Bourbon. we fn cusko-genueńskiej krucjacie do muzułmańsl . Wyprawa udowodniła. W136! roku Republika ściągnęła na siebie papieską prymendę.

Gotfryd z Bouillon czy Roland. kiedy kilka tygodni wysokiej temperatury osuszało okolicę. oraz do późnego lata. aby wziąć udział w rajzach (Reiseri). cieszył się wsparciem papieży i generalnie europejska opinia publiczna postrzegała go jako wartościowe ujście dla energii i zasobów krzyżaków po utracie Ziemi Świętej. pożeglowała z Genui na początku lipca 1390 roku. Tereny między Prusami a Litwą były jałową dziczą i wielkie armie nie mogły się tam wyżywić.po to by wytyczyć stałe granice zajętego terenu. . którą to koncepcję rozwijali teoretycy. Te ostatnie nie tylko dostarczają niepodważalnego dowodu na trwanie krucjatowego entuzjazmu wśród europejskiej elity rycerskiej aż do samego końca wieku. pokrewne ligom morskim w ich przebiegłym wykorzystaniu siły morskiej jako środka wiodącego do zdobycia jasno określonych i ograniczonych celów wojskowych w kontekście handlowym. którzy przybywali do Prus. Oskarżanie Piotra czy Genueńczyków o manipulowanie zapałem rycerskim im współczesnych w celu zrealizowania własnych celów mogłoby jednak być uproszczonym i anachronicznym spojrzeniem na o wiele bardziej złożoną interakcję celów i postaw. Co więcej.ło 5000 żołnierzy. że zarówno Piotr z Cypru. Lecz natura wojny nie była łaskawa dla wielkich wojsk krucjatowych. Na te warunki złożył się konflikt między katolickim zakonem rycerskim a dynamiczną siłą pogańską. toteż podjęto ewakuację. Nawet wówczas. lecz po kilku tygodniach przybyły liczne posiłki muzułmańskie. a bagna pokryte lodem. niegościnność terenu i odległości do przebycia ograniczały większość kampanii do rajz i oblężeń a czasem do wznoszenia i umacniania fortec . To samo odnosi się do stosunków między krzyżakami a rycerzami-ochotnikami. w tym 1500 francuskich gentil-shommes. kampaniach zakonu przeciwko litewskim poganom. dzięki naśladowaniu czynów takich bohaterów jak święty Ludwik. rekrutowanych dzięki bullom papieskim i finansowanych z podatków kościelnych. i wielkimi wylewami wiosną i wczesnym latem. Istnieją poważne dowody. Także Prusy nie były odpowiednim miejscem dla krucjaty rozgrywającej się na wielu teatrach wojny. ze srogimi mrozami i obfitymi opadami śniegu w zimie. jak i Genueńczycy troszczyli się o przedstawienie swoich wypraw jako pełnoprawnych przedsięwzięć rycerskich. ograniczały okres trwania kampani do głębokiej zimy. dotyczący kontroli nad Żmudzią i doliną rzeki Niemen. podobnie jak ligi morskie. Krzyżowcy oblegali Al-Mahdijję. lecz także. Pod tym względem te dwie krucjaty były bardzo tradycyjne. że nie można teraz zając porta. surowy klimat. Konflikt przypadł na czas osłabienia ruchu krucjatowego. które umożliwi uczestnikom wykazanie się dzielnością i zebranie owoiii 292 Ruch krucjatowy 1274-1700 cu nagród i sławy. kiedy śnieg był mocno ubity. Było jasne. ukazują jak ruch i jego sponsorzy zdołali z pewną pomysłowością przystosować się do nowych warunków strategicznych.

że "wszystko pozostawiano j odłogiem.. że podobnie jak jego syn Szymon i wielu innych rycerzy angielskich z XIV i początku XV wieku. Inskrypcja mówi nam. Wojnę. w czasie litewskiego najazdu na Inflanty w 1345 roku. aby "praktykować rycerstwo przeciwko wrogom Chrystusa" i zwykle byli prowadzeni do boju pod sztandarem świętego Jerzego. "spędzili dwa dni J w okolicach Kortynian [Kaltinenai]. że Roger "zmań w Prusach i jest pochowany tutaj" (qi mourut en prus e la est son corps enterrej: jest to wskazówka. przedstawia ją jako rodzaj wydawanego na zakończenie rajzy bankietu. kiedy morderstwo popełnione przez kilku rycerzy angielskich na szkockim szlachcicu. Roger wziął ok. 1380 roku udział w rajzie na pogańskich Litwinów. ochotnicy krzyżaccy przybywali na wschód. charakterystycznego dla katolickomuzułmańskich granic w Granadzie i nad Morzem Egejskim. Obydwie strony prowadziły walkę z wielkim okru-1 cieństwem. patrona rycerstwa. Na tej podstawie. Jak zauważył Wigand przy innej okazji. który pozwalał na rekrutowanie krzyżowców bez formalnego ogłoszenia krucjaty. wielu ludzi masakrowano. kobiety i dzieci. kobiety i j dzieci brano w niewolę i wywożono. j wielki książę Albert austriacki. Norfolk. brakowało w niej nawet j regularnego schematu wojny i rozejmu. Felbńgg.. . zakon korzystał z zagwarantowanego mu w 1245 roku przez Innocentego IV przywileju. że odbywała się przed kampanią. przez ponad j sto lat tysiące rycerzy z prawie każdego państwa katolickiego w zachodniej i środkowej Europie. Chociaż najpełniejszy opis Ehrentisch.W Prusach i Inflantach do prowadzenia zimowych i letnich rajz zakon miał nie więcej niż jakichś 1000 braci. Chcąc chronić swe ziemie we wschodnich Prusach i zrealizować wskazany cel . udawały się lądem i morzem do Prus w nadziei wzięcia udziału w letnich czy zimowych rajzach. Tak właśnie w 1391 roku. to jednak istnieją poważniejsze dowody świadczące o tym. opisywano jako "nie kończącą się krucjatę". na którym rozdawano nagrody. Ruch krucjatowy 1274-1700 293 Tablica pamiątkowa Rogera z Felbńgg w kościele świętej Małgorzaty. kronikarz Wigand l z Marburga napisał. a szczególnie w przemyślnym wykorzystaniu Ehrentisch (uczty honorowej).1 Nikt nie wymknął się z ich rąk". paląc wszyst[ ko i uprowadzając mężczyzn. pióra Jana Cabareta z Oryille. Ośrodkowa rola kultu rycerskości w kampaniach litewskich jest najlepiej widoczna właśnie w upowszechnianiu przez zakon rajzy. począwszy od zimy 1304-1305 roku.".przymusowe nawracanie mieszkańców Litwy. a w 13771 roku mistrz Winrich von Kniprode i jego gość. w której walczyli. być może jako środek przypieczętowania braterstwa broni ochotników. Na przykład.

lecz Ruch krucjatowy 1274-1700 294 niewiele można mieć wątpliwości. by nie powiedzieć komiczne. Ta ekspedycja była odpowiedzią Zachodu na osmański postęp na Bałkanach. ponieważ były to przedsięwzięcia równie niebezpieczne. kiedy armia stoczyła walną bitwę z wojskami sułtana Bajazida . która rozważała podjęcie dwustopniowej krucjay: passagium particulare. które miało wyruszyć w 1395 roku pod wodzą Jana z Gaunt. wielu z tych. wzięło także udział w największej i najbardziej ambitnej spośród krucjat tego wieku . być może nawet od śmierci Grzegorza X. w tym bohatera j krucjatowego tego okresu par eicellence Jana le Maingre (marszałka Boucicaut). pod wodzą króla Zygmunta. W Budzie spotkała się z dodatkowym wsparciem. pod wspólnym dowództwem Karola VI i Ryszarda II. Takie kuriozalne. które widziały w kryzysie bałkańskim szansę na ostateczne pojednanie między dwoma krajami. Ludwika Orleańskiego i Filipa Śmiałego z Bur-gundii. którzy gromadnie udawali się do Prus. Sytuacja na Wschodzie była tak poważna. która przybliżyła Turków do granicy węgierskiej i sprawiła. lecz aktywne zainteresowanie Westminsteru i Paryża. sygnały ostrzegawcze w Budzie i Wenecji oraz altruistycz-ne. że-zaKÓnowi udało się poruszyć jakąś strunę w umysłach europejskiego możnowładztwa. W końcu. pod wodzą najstarszego syna Filipa Śmiałego .Wilhelmie Douglasie uniemożliwiło zorganizowanie Ehrentisch przed rajzą w Królewcu. że Wenecja zaczęła się niepokoić o bezpieczeństwo na Adriatyku. o ile pozwoliłby na to charakter tamtych konfliktów. Ponieważ było to wrogi teren. że rajzy były jedynie rodzajem fantazji czy przedstawienia. Lecz powaga sytuacji. strategiczne idee teoretyków odzyskania Ziemi Świętej dalej wywierały swój wpływ. Siły wysłane wiosną 1396 roku z Montbeliard dalej były pokaźne. szczególnie na fatalną klęskę Serbów pod Kosowem w 1389 roku.Jana z Nevers i grona francuskich możnowładców. że ci sami mężczyźni. epizody nie powinny skłaniać nas do myślenia. oraz następujące po nim wielkie przejście. którzy uczestniczyli w rajzach. mogliby też walczyć na innych frontach. wyniosły oczekiwania na poziom nie mający precedensu od lat trzydziestych XIV wieku. mistrz podejmował swych gości w Starym Kownie w czasie kampanii. Zasięg tych planów skurczył się w 1395 roku. Lecz ostatecznie tę krucjatę umożliwił rozejm między Anglią i Francją oraz istnienie na obydwu dworach silnych lobby pokojowych.kampanii Nikopolis z 1396 roku. Po początkowym sukcesie w dolinie Dunaju 25 września nastąpił tragiczny koniec. Tak. że obydwa odłamy wielkiej schizmy były przygotowane do wsparcia większej krucjaty. W latach 1392-1394 wzmożone działalność dyplomatyczną. Z różnych powodów wszyscy trzej książęta królewscy zrezygnowali z krucjaty i do zimy 1395-1396 roku czoło passagium zdominowała głównie siły francusko-burgundzkie. jak kosztowne. jak w przypadku kampanii w Al-Mahdijji i Aleksandrii. rycerze musieli obiadować w pełnym uzbrojeniu. Jest jasne.

j wanie w ruch krucjatowy dworu książęcego w Bur-! gundii. niźli jej dowieść. jak i angielskiego. skurczyły się. Sporne jest. że bitwa ta musi mieć długoterminowe znaczenie. że w ruchu krucjatowym krotce dały się odczuć większe zmiany. Nade wszystko.sukces na Zachodzie iezależnie od tego. która została zniszczona pod Nikopolis. Jan z Nevers i wielu innych krzyżowców zostało wziętych do niewoli. tak charakterystyczne w XIV wieku. no jako jedną z zasadniczych form wyrazu warto. że ogólny koszt wykupienia hrabiego sięgnął pół miliona franków. wziętego do niewoli po bitwie pod Nikopolis w 1396 roku. oznaczały. że zainteresowanie ruchem krucjatowym. jaki był dokładny wpływ Niapolis na uczucia możnowładztwa europejskie3. zarówno wśród możnowładztwa francuskiego. pozostaje faktem.j dzanie entuzjazmu klasy walczącej miało być trud.nazbyt znajoma kombinacja w historii krucjat . Bardzo trudno jest odtworzyć bieg wydarzeń. lecz mogło się tak stać z powodów innych niż klęska. po Nikopolis nastąpiła zmiana nastrojów.co doprowadziło do katastrofalnej klęski. ci szlachty europejskiej. jemu i jego towarzyszom po powrocie do domu zgotowano przywitanie bohaterów. że ruch krucjatowy nadal hołubio-. W przyszłości wzbu. Ranga i zróżnicowanie ruchu krucjatowego. Historyk ma odczucie. Armia. jakoby drugoplanowe zainteresowanie francuskiego dworu królewskiego było równoważone przez ciągłe zaangażo. Jednakże. Nie ma wątpliwości. lecz najprawdopodobniej francuska duma rycerska połączyła się z niezrozumieniem taktyki tureckiej . była ostatnią wielką międzynarodową armią zachodnią wysłaną do walki z Turkami. leska na Wschodzie . Generalna przeprawa nie mogła się teraz odbyć. Chociaż obliczono. planowanie na wielką skalę i organizacja podjęte przez przynajmniej kilka europejskich autorytetów świeckich. podobnie jak sasami irytujący brak koncentracji. Łatwiej jest taką tezę postawić. że jako całość ruch krucjatowy przestaje być przedsięwzięciem na granicach chrześcijaństwa (przy założeniu szerszego oddźwięku .I na południe od bułgarskiego miasta Nikopolis (Nikopol).i czących o tym. Propagandę krucjatową zaczęły przenikać nowe tematy i idee. w XV wieku było też mniej znaków świad. Przede wszystkim to adaje wewnętrzną spójność wielkiej sprawie zternastowiecznego ruchu krucjatowego i tłuma-zy jego godną uwagi buriczuczność.j 295 Ruch krucjatowy 1274-1700 Płacenie okupu za hrabiego Jana z Nevers. jak się zdaje. który miał teraz faktyczną wendettę do spełnienia. takie jak bitwy pod Hittinem czy La Forbie.J niejsze. upadło po Nikopolis.

Pius II pragnął. w której mieli znaleźć si krzyżacy. Z pewnymi wyjątkami.rejon nadbałtycki . Papież Pius II przewodniczy zjazdowi w Mantui w 1459 roku (fresk Pintuńcchia w Bibliotece Piccolomini w katedrze w Sienie). zanim ujawniła się główna trudność nowt sytuacji strategicznej. stając się raz jeszcze problemem dla czołowych potęg europejskich. dokonany w 1386 roku przez wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę. rola tych potęg była przytłumiona od czasu klęski projektowanej przez Filipa VI krucjaty odzyskującej. 15 lipca 1410 roku armia krzyżac poniosła straszliwą klęskę z rąk Polaków i Litv nów w bitwie pod Grunwaldem.miał być bliski zaniku do 1500 roku.w formie uczestnictwa rycerzy-ochotników z centrum terenów katolickich). na ile nawrócenie się Jagiełły łączyło się z jego ślubem z królową Polski Jadwigą . Zagroziły także posiadaniu przez rycerzy ich Ordensstaat (państwa zakonnego) na tyle. pod koniec lat trzydziestych XIV wieku. Jeden ważny front krucjatowy . Minęło trochę cze su.Polska była głównym katolickim antagonistą zakonu . ostatecznie zniweczyły krucjatowe uzasadnienie działań krzyżaków przeciwko Litwinom. dlatego też strumień ochotniko z Zachodu nie zmniejszył się zauważalnie. lecz zdominowały go europejskie rywalizacje polityczne. że chrystianizacja Litw jest pozorna. Zakon ogłosił.i poi sonalną unią Polski i Litwy. To zwiększy zależność rycerzy od pomocy ochotników z chodu. W XV wieku siły te doszły ponownie do głosu. takimi jak kampania Alfonsa XI i ekspedycja Nikopolis. po czas gdy skoncentrowanie sił przeciwko Orde staat zabrało Polsce i Litwie kilka dziesięciole Jednak od 1410 roku klęski następowały cz sto i szybko. i jego obietnica pomocy w nawracaniu swych pogańskich poddanych. aby kongres byt płaszczyzną porozumienia i organizacji wielkiej krucjaty. Obietnic danych na zjeździe nigdy nie dotrzymano. Chrzest Litwy. Lecz kilka lat później ich reprezentan na soborze w Konstancji nie zdołali przekon soboru do pomocy zakonowi przeciwko je 297 Ruch krucjatowy 1274-1700 .

Ich ogłoszenie pomogło braciom w Inflantach na opłacenie poważnych kosztów wojennych. Z wyjątkiem lat od 1402 do ok. 298 Ruch krucjatowy 1274-1700 przez niego samego i innych władców zachodnich. Wołoszczyzna. i wsparcia Filip Dobry. którzy zastanawiali się nad samym istnieniem zakonu krzyżackiego po Grunwaldzie. 1420. pod wodzą Gotfryda z Thoisy. Widzimy go tutaj w insygniach Orderu Złotego Runa. ponownie przemierzyły szlak Jazona i jego Argonautów na Morzu Czarnym. Odznaczenie to zawsze łączono z celami krucjatowymi: w 1445 roku galery burgundzkie. planowania i wysiłków. Ci entuzjaści krucjat. Paryż. postępy Turków w kierunku zachodnim zmusiły teoretyków i entuzjastów krucjat w XV wieku do ciągłego skupiania uwagi na Bałkanach. Niektórzy niemieccy krzyżowcy ciągle podążali się na północ do Inflant.wrogom. morskich środków Wenecji. Mehmed II. który był na skraju poddania się Turkom. Ta zmiana była rzecz jasna symptomem faktu. szczególnie wybitnego wodza węgierskiego. zajął Konstantynopol i w czasie następnych dwudziestu ośmiu lat dowodził jedną z najbardziej udanych fal ekspansji sułtanatu. w celu uwolnienia Konstantynopola. gdzie wojna zakonu z prawosławiem pod Nowogrodem i Pskowem ciągle cieszyła się statusem krucjaty. a papieże Mikołaj V i Aleksander VI zagwarantowali krucjacie odpusty. W 1453 roku nowy sułtan. i napływ rycerzy-ochotników do Prus praktycznie zanikł. Lecz krucjata w Inflantach była zdecydowanie marginalnym aspektem ruchu. rozwinęli różnorodne pomysły przerzucenia jego zasobów na front turecki. książę Burgundii. że głównymi wrogami ruchu stali się Turcy osmańscy. Luwr. kiedy sułtanat stawał na nogi po uderzeniu zadanym mu przez Tamerlana i bitwę pod Ankarą. trwało przez ponad 40 lat. W latach 14401444 papież Eugeniusz IV ciężko pracował nad skoordynowaniem oporu chrześcijan na Bałkanach. Zainteresowanie Filipa ruchem krucjatowym było trwalsze niż u jakiegokolwiek władcy w XV wieku. poniesionej przez siły bałkańskie pod Warną w listopadzie 1444. Albania i Grecja zostały pod- . na portrecie pędzla van der Weydena. Ta linia polityczna spełzła na niczym po nieszczęsnej klęsce. W tym długim okresie dochodziło niekiedy do skoncentrowanej aktywności dyplomatycznej. Jana Huny-adiego. który ufundował w 1430 roku.

jego syn Bajazid II prowadził na Zachodzie mniej agresywną politykę. Na namiocie widnieje się rysunek kielicha. Serbami. lecz nie udało się urzeczywistnić tych projektów. które same poświęcały się sprawie krucjaty. Po śmierci Mehme-da II w 1481 roku. Z szerszej perspektywy klęska krucjaty anty-tureckiej daje się również wytłumaczyć tymi samymi względami. Fundusze i dostawy wojskowe przelewane na Wschód były niewystarczające. król Aragonii i książę Burgun-dii. "[komunia] w obydwu postaciach"). zarówno zachęcania do oporu miejscowych sił.porządkowane władzy Osmanów. krucjata an-tyturecka zakończyła się klęską. Próby użycia ciągle dominującej (choć już nie na długo) zachodniej floty w połączeniu z Węgrami. To niepowodzenie prosi się o porównanie z wcześniejszą krucjatą odzyskującą. Te improwizowane fortece byly idealne do szybkiego rozmieszczania kuszników i dziat polowych. Przeszkody na drodze do zebrania Lullowskiej potestas w przypadku krucjaty przeciwko Osmanom były nawet większe niż w przypadku krucjat antymameluckich. takie jak wyjątkowa kampania Hunyadiego w 1443 roku i cudowna odsiecz Belgradu w 1456. tacy jak zachodni cesarz. r 299 Ruch krucjatowy 1274-1700 Chociaż odniesiono pewne szukcesy. lecz ciągle snuto plany krucjatowe. w które zaangażowali się sami władcy. Na każdym etapie planowania pisano traktaty doradcze. Tymczasem sztuka . przedstawiający husycki tabor. jak i mobilizowania ogólnej krucjaty z Zachodu. takie jak groźny kardynał Bessarion. z Zachodu nie wysłano żadnej ogólnej krucjaty. Moł-dawianami i innymi bałkańskimi siłami lądowymi dały skromne wyniki. Co najważniejsze. dostęp do niego w czasie eucharystii był głównym pragnieniem utraąuist (= in utraque specie. którzy prosili tam o pomoc. finansowych i wojskowych. szczególnie na kongresie papieskim w Rzymie w 1490 roku i w czasie najazdu Karola VIII na Włochy cztery lata później. Rysunek piórkiem z epoki. Papieże odpowiedzieli ciągłymi próbami. Doszło również do podobnego natłoku projektów. Znalazły się też osoby. rozważające wiele problemów politycznych. chociaż scenariusz strategiczny wymagał w dużej mierze świeżego podejścia. dyskutowanych też w dziełach na temat odzyskania. źle zsynchronizowane lub ukierunkowane. Chrześcijańskie dwory objeżdżały kolejne fale wygnanych władców. Nakładano przy tej okazji podatki kościelne i ogłaszano odpusty. chociaż ta wspierana przez papieża Piusa II była bliska realizacji w 1464 roku. które uniemożliwiły projekty krucjaty odzyskującej.

były coraz to niweczone przez złożone układy europejskie: Węgry obawiały się Wenecji. że rajzy są historycznym epizodem. nie mówiąc już o nadzwyczajnej odpowiedzi na ogłaszanie krucjaty na pomoc Belgradowi w 1456 roku? Ten temat jest polem minowym dla interpretacji. Guillebert z Lannoy. Spowodowała. że uogólnienia stają się ryzykowne. Nawet stworzenie koalicji sił. Poważnie rozwinięto teorie o niezależności władzy świeckiej i o pierwszeństwie jej praw do środków poddanych (około 1300 roku jeszcze pączkujące).że uważanie oddźwięku na tę działalność za miarę ludzkich reakcji na samą tylko krucjatę jest niezbyt odpowiednie. iż świeccy władcy chrześcijańscy nieszczególnie się już przejmują wysyłaniem przedstawicieli na kongresy. że papieże Pius II i Innocenty VIII odkryli. Tu sukces lub klęska zależały od tak wielu innych czynników . W 1488 roku parafianie Wageningen. Rzeczywisty ruch krucjatowy od dawna był odległy od życia większości zwykłych ludzi. iż zanik rajz położył kres jednej z powszechnie przyjętych form rycerskości. choć na podstawie dostępnych . które trzeba było przezwyciężyć. przyjęli ataki swego kapłana na kaznodziejstwo krucjatowe z taką sympatią. postawa lokalnych władz świeckich i roz- Krucjata granadzka. miar. które miały się jasno zaangażować w ruch krucjatowy na Wschodzie. czy niedawno zostały. Byia to wojna żmudnych oblężeń. w diecezji Utrecht.takich jak umiejętności kaznodziejów. przedstawiona na jednej z pełnych życia płaskorzeźb Rodńga Alemana. czego jednym z ważnych powodów było. Wielka schizma przyniosła dalszy upadek politycznego autorytetu papie-stwa. Jak zauważono wcześniej. napisał.wojenna stała się bardziej profesjonalna i bardziej kosztowna. Każdy władca w piętnastowiecznej Europie uznawał potrzebę krucjaty jako jedynego wykonalnego środka zbierania funduszy koniecznych do walki z tą wrogą a ogromną potęgą. lecz w praktyce prawie wszyscy blokowali organizację krucjaty. że nie pozwolili poborcom podatkowym odjechać z ofiarowanymi pieniędzmi. rozpowszechnione . Lecz ile wart jest ten dowód antagonizmu w zestawieniu z opowieściami kronikarskimi o popularności i sukcesie głoszenia krucjaty w tym samym roku w Erfurcie. w stallach chóru katedry w Toledo. potęga Wenecji zatrważała inne państwa włoskie. Narastało rozczarowanie i podejrzliwość. które poświęcali oni debatom na temat zagrożenia tureckiego. zaś książęta niemieccy wierzyli. związek między rycerskością a krucjatą stawał się coraz słabszy. by przekonać ludzi do wykonalności projektów. że każda większa krucjata pociągnie za sobą niechciane odrodzenie cesarskiego autorytetu w Rzeszy. zwykle na gruncie własnych interesów. wzbudza ona problemy. które sprawiają. Już przed 1413 rokiem bur-gundzki podróżnik. Początkowo krucjata oznaczała dla nich głoszenie odpustów. udziałowi księstwa Burgundii sprzeciwiała się Francja. w jakim inne odpusty były. większość z nich została kolejno przedstawiona. Co do popularnego odczucia na temat krucjaty antytureckiej.

w 1419 roku. a nie problemy polityczne i finansowe. Niezbyt rozsądnie. Zygmunt zdecydował się zastosować młot w sytuacji. Połączenie husytyzmu z poczuciem czeskiej tożsamości narodowej oraz powiązania represyjnych sił Kościoła i państwa z niemiecką mniejszością w Czechach. Zygmunt miał prawo wezwać na pomoc niemieckich książąt. Tak więc wkroczył na swe własne ziemie wiosną 1420 roku jako dowódca armii krucjatowej. krucjata antyturecka upad ła już na etapie szkicowania planu. rozszerzyła się w radykalną reinterpretację podstawowych zasad kościoła katolickiego. miały swd początki w złożonych oddziaływaniach heterod doksji religijnej. Potrzebował tego. Stanąwszy wobec tego dylematu. a sprawa jego dynastii w Czechach podniesiona do rangi krucjaty. że ludowa apatia czy wrogość. Człowiekiem.świadectw z pewnością trudno byłoby obalić pogląd. jak widzimy z naszej korzystnej prespektywy czasowej. gdy ten ostatni zmarł w wyniku szoku w czasie buntu 1419 roku. co doprowadziło do skazania i spalenia Husa w 1415 roku na soborze w Konstancji. wymagała użycia skalpela. w sensie powtarzających się i upokarzających klęsk na polu bitwy. jak i kościelni. iż husytyzm rozszerzy się na ich ziemie. Seria krucjat! wymierzonych w latach 1420-1431 w heretyckich husytów w Czechach. którą praski akad mik i kaznodzieja. Zygmunt zastosował się do sugestii papieża Marcina V i lobby walczącego na jego własnym dworze. Ponieważ był cesarzem-elektem. nadało konfliktowi między katolikami a husytami rys nacjonalistyczny. będą niechętni do ruszenia w pole. skierował przeciw 301 Ruch krucjatowy 1274-1700 ko nadużyciom ówczesnego Kościoła. który musiał poradzić sobie z tym bardzo poplątanym scenariuszem był Zygmunt Luksemburski. Lecz wiedział z doświadczenia. iż problem religijny powinien zostać uwydatniony. król Węgier. odniosła bardziej drań tyczne niepowodzenia. gdyż niebezpieczne było pozbawienie Węgier rycerzy dokładnie w momencie. Te kr cjaty. a Czechy i podległe im terytoria leżały wewnątrz granic Rzeszy. uniemożliwiły dojście dój skutku krucjaty antytureckiej. jedyne zakrojone na szeroką skalę eksp dycje skierowane przeciwko doktrynalnym hę retykom w późnym średniowieczu. Poza podejmowaniem pewnej działalności nal morzu i prowadzeniem przez lokalne siły kac panii na Bałkanach. książęta niemieccy. niepokoju politycznego i por szeri nacjonalistycznych na czeskich ziemiac koronnych. Ostra krytyka. zarówno świeccy. kiedy Turcy na nowo zaczęli naciskać na południową granicę tego kraju. Współudział panującej dynastii Luksemburgów w tym tragicznym wydarzeniu oraz sympatia wielu czeskich możnowładców dla poglądów husyckich doprowadziły do wybuchu buntu w Pradze. że mimo wszystkich lęków. która. Zygmunt odziedziczył koronę czeską po swym bracie Wacławie. Jan Hus. .

poza murami miasta. Husytyzm obwarował się w Czechach. że przedsięwzięli serię rajdów. złożonych głównie z Niemców. że delikatną koalicję radykałów i konserwatystów wzmacniały okrucieństwa nierozsądnie popełniane przez katolików i usilne uwydatnianie czeskiego poczucia narodowego w obliczu wojsk krucjatowych. piąta krucjata zawróciła pod Domazlicami. porównanie między krucjatami tureckimi i . które przezwali "pięknymi przejażdżkami" na okoliczne ziemie niemieckie. jest prawdopodobne. i po przykrych negocjacjach.czynniki wspierające kampanię z 1431 roku przyjęły regulacje wojskowe. która szczęśliwie mieściła się na pozostałej w rękach katolików twierdzy na Hradczanach.Zygmunt nie był w stanie zdobyć Pragi w 1420 roku i. że wynegocjowany układ był trwały w inny sposób. co pierwsza ekspedycja. tym bardziej wymowne. Przede wszystkim zdecentralizowany ustrój Rzeszy sprzeciwiał się niezbędnym próbom wymuszania nadzoru i ukierunkowania. chociaż został koronowany na króla Czech w katedrze świętego Wita. Ostatecznie. Ze strony katolickiej. Jeżeli chodzi o husytów. Gdy weźmie się pod uwagę stosunkowo prymitywne warunki działań wojennych w XV wieku. że husyci bardziej skorzystali na swych krótkich liniach komunikacyjnych i aprowizacyjnych niż krzyżowcy na swej teoretycznej zdolności zaskakiwania wroga i koordynowania ataków z różnych kierunków. poprowadzona przez Ferdynanda Aragońskiego i Izabelę Kastylijską przeciwko Granadzie. inne zaś nie. W 1427 roku w zachodnich Węgrzech dano rozkaz wymarszu innej krucjacie. fakt. Przywódcy krucjat próbowali zarazem uczyć się i wprowadzać innowacje . Husyci zyskali już taką przewagę. Podczas gdy niektóre aspekty ich niepowodzenia rozsądnie wyjaśniono. Dwie dalsze krucjaty w latach 1421-1422 poniosły klęskę równie dotkliwą. Ostatni punkt potwierdza pośrednio najbardziej udana piętnastowieczna krucjata. Krucjaty husyckie nie przyciągnęły specjalnej uwagi. niż w przypadku krucjat przeciwko siłom muzułmańskim. najambitniejszej ze wszystkich. W polu husytyzm skorzystał w ogromnym stopniu z organizacyjnego sprytu i innowacyjnej taktyki Jana Żiżki. Jak zwykle w ruchu krucjatowym klęski te wzbudziły wątpliwości co do słuszności sprawy katolickiej. ile wręcz ustawicznie rozgramiane. gołębiom pozwolono przejąć kontrolę. Jastrzębie poniosły ogromną klęskę. iż ar- Ruch krucjatowy 1274-1700 302 mię były nie tyle pokonywane. które mogły być oparte na pomysłach samego Żiżki . mimo kolejnych prób zniszczenia go krucjatami w latach 1465-1467. w latach 1482-1492. Ostatecznie. na jaką zasługują. w 1436 roku Zygmunt zdołał osiągnąć kompromis ze swymi krnąbrnymi poddanymi. to jednak został wyrzucony ze swego królestwa w marcu 1421 roku.lecz skończyło się to w najlepszym razie częściowym sukcesem. latem 1413 roku. świadczy o poważnym pogorszeniu się morale. Była to jednak tylko pierwsza ze smutnego zestawu porażek. oczywiste jest.

której ujawniały się od połowy do końca XV wieku w Ka-| stylii. dolna część obrazu). pędzla Andrei Bonaiutiego (lewa. który zakończył. Mobilizacja ludzi. W 1489 roku około 52 l Powyżej: Panowanie osmańskie nad Bosforem zapewniło sułtanowi bezpieczną komunikację między posiadłościami w Azji i Europie oraz kontrolę nad terytoriami wokół Morza Czarnego. iii Ruch krucjatowy 1274-1700 305 czących było przez sześć miesięcy zaangażowanych w oblężenie Bazy. można dojrzeć znajome zarysy Konstantynopola. król Piotr l z Cypru. którego kulminacją było poddanie sid Granady dziesięć lat później. by naśladować wtargnięcie Al-l morawidów i Almohadów do Hiszpanii przez drzwi otwarte przez ich pokonanych współ znawców muzułmańskich. Ostatnia faza rekonkwi-sty została uwieńczona ślubem Ferdynanda i Izabeli w 1469 roku. Ponad wszystko były potrzebne pieniądze. Fresk Bonaiutiego praktycznie mógłby być galerią portretów najbardziej wpływowych inicjatorów i wykonawców ruchu krucjatowego w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIV wieku. Jej własny temperament odpowiadał! w pełni wzrastającej atmosferze wojowniczej! nietolerancji wobec innych rodzajów wiary. Ferdynand del Pulgar: .husyckimi z jednej strony. Zaopatrzeniem wojsk i finansowaniem konfliktu zarządzała bezpośrednio królowa. koń mułów. w interesie zarówno Kastylii. Jak stwierdził jeden z czołowych historyków wojny. papież Urban V. jaki i Aragonii. czego brakowało dwóm pierwszym. wielowiekową rywalizację dwóch królestw. Przedstawieni (od prawej do lewej) hrabia Amadeusz VI z Sabaudii. około 800 milionów mara-vedfs zgodnie z jednym z szacunków. pozującym na pierwszym planie. Poniżej: Kościół walczący. papieski legat Gil Albornoz i (czwarty od lewej) Juan Ferndndez Heredia. Zrobiwszy to. artylerii i prochu. poniewa mniej więcej w tym samym czasie fortyfiko no Granadę. hiszpańska kaplica świętej Marii Novella. kończąc wstrząsy dynastyczne w swym królestwie. królowa mogła zająć się Granadą. której rok po roku \ trwale używano do stopniowego zmniejszań powierzchni emiratu. przemieniło się w progran podboju. któl ra miała miejsce dwa wieki wcześniej. wymagała doskonałej końce tracji wysiłków. żaden rżał większego europejskiego państwa nie był tak l pośrednio i nieustannie uwikłany w organizow nie i prowadzenie wielkiej krucjaty. mistrz joannitów. dlaczego oportunistyczna przejęcie Alhamy przez hrabiego Kadyksu. na j czątku 1482 roku. Co więcej. Jej podbój wymagał zastosowań wielkiej potęgi woj skowej. Dziesięć lat później Izabela odniosła sukces. cesarz Karol IV. Za strażnikiem hare. leżało wygnanie Maurów. Te drugoplanowe rozJ ważania tłumaczą. Od czasów ekspedycji świętego Ludwika. Florencja. przynajmniej na pewien czas. zbóż i innych środkój żywnościowych. zanim pój stepujący Osmanowie zwiększyliby swoją potę gę morską na tyle. Takie zaaii gazowanie było sprawą kluczową. a wojną o Granadę z drugiej wykazuje.

Sukces odniesiony przez te ostatnie. Turcy w ostatnich czasach stworzyli taką siłę morską. ułatwił udzielanie odpustów. którą kaznodzieje i poborcy podatkowi otrzymywali od świeckich urzędników i dostępnemu dowodowi. jest uderzający. aby każda bulla krucjatowa (bulą de la cruzada} została rozreklamowana do maksimum. że takie postępowanie jest wstrętne i stanowi świętokupstwo. Sprawa. jak zdobyć pieniądze. Razem z dominacją państwa w kierowaniu samą Wydrukowane pokwitowanie (buletaj sprzedaży odpustu krucjatowego na krucjatę w Granadzie. Król i królowa składali o nie energicznie petycje i dbali. krucjata. że zadali olbrzymie straty Wenecji. Większość nadzwyczajnych nakładów potrzebnych na wojnę pochodziła ze źródeł krucjatowych. była zarówno narodowa. Nic nie ukazało tego żywiej niż V sobór laterariski (1512-1517). Wygaśnięcie na północy . w postaci biuletynów z linii frontu. szczególnie z podatków kościelnych i odpustów. jak i na inne potrzeby ciągle narzucane przez rząd jej królestwa". na którym kuria papieska uczyniła ostatnią przed reformacją próbę wprawienia w ruch krucjaty antytureckiej. w swej tradycyjnej formie kierowanej przez papieża świętej wojny. Wschodnie tło rozważań soborowych było dogłębnie ponure. symbolizującej jedność chrześcijańską i wspierającej jego ogólne interesy. stała się jasną wskazówką dla przyszłego rozwoju krucjat. najlepiej uwydatniła się w Kastylii w latach osiemdziesiątych XV wieku. widoczna w czasach wojny stuletniej i paradoksalnie. aktywnej pomocy. zarówno na wojnę przeciwko Maurom. rok 1490. wspaniałym gwarantowanym przywilejom. lecz przygotował grunt do zarzutów reformatorów. 306 Ruch krucjatowy 1274-1700 krucjatą. a w przypadku wojskowych. umożliwiający wyrób tego rodzaju dokumentów. u heretyków husyckich w latach dwudziestych XV wieku.przetrwanie na południu Gdy nadszedł wiek XVI. w latach 1515-1517 podbili wschodnią część Wyżyny Anatolijskiej. Wynalazek druku. wyraźnie popadła w chorobę."Królowa nieprzerwanie rozmyślała o tym. a nawet ginęli. walczyli za nią. że pieniądze naprawdę były przeznaczane na walkę. na którą Kastylijczycy dawali pieniądze. w porównaniu z niejednolitymi rezultatami osiąganymi przez kaznodziejów krucjaty antytureckiej w Europie. Jedynie imiona odbiorców musiały być wpisane ręcznie. jak i święta. w latach 1516-1517 zburzyli sułtanat . W większej skali można go przypisać niewielkim sumom wymaganym w zamian za odpust. Lecz istniało przypuszczalnie jeszcze coś więcej. Zbieżność poczucia patriotyzmu z religijnym zapałem.

Tal właśnie krucjata iberyjska połączyła się w śro kowym Magrebie z krucjatą antyturecką. lecz. okazała się trwała. Jednakże w prak-l tyce fala wschodnia doprowadziła Kastylijczykówl do zderzenia z Osmanami i zależnymi od nich północnoafrykariskimi emirami i korsarzami. spełzły prawie na niczym. czynione przez takich władców jak cesarz Maksymilian I. który kształtował! myślenie Krzysztofa Kolumba i franciszkańskich! misjonarzy w Nowym Świecie. a w ten sam sposób następował ciągi dalszych portugalskich podbojów w zachodnim! Magrebie w XV wieku. jak i dla wsparcia pokojowych negocjacji między Francją a Anglią. Kastylijczycy zaczęli naśladować! swych zachodnich sąsiadów. Do tego ostatniego przyczyniło się l papiestwo dzięki ciągłemu nakładaniu nowych! podatków papieskich i odnowieniu bulą de k cru. Turcy zdołali w 1521 roku zająć Belgrad. Pod tym względem wydawało się nieuniknionej że kierowaną przez papiestwo międzynarodowa krucjatę zastąpi narodowa krucjata kierowana f państwo. Już w 1415 roku zajęcie przez Portugalczy-j ków Ceuty w Maroku zostało potraktowane jako l krucjata. nie tylko w oparciu o doświadczenie wojsko-J we uzyskane w trakcie wojen w Granadzie. Papież Leon X był szczery w swym entuzjazmie dla ruchu krucjatowego i czynił wielkie wysiłki. czyniąc spektakli-! larny ruch w stronę Algierii i Tunezji. imponujące oferty i wielkie obietnice. klucz do Węgier i główną przeszkodę hamującą ich postępy. Unia Kastylii i Aragonii. Jakby dla podkreślenia letargu swych przeciwników. a symbolizowana przez hiszpańskie l panie przeciwko Maurom. że w niedalekiej przyszłości będą chcieli podjąć na nowo marsz w kierunku zachodnim. Jedyna nadzieja odrodzenia ruchu leżała w Hiszpanii. co wyglądało jak krótkie < rodzenie starszej tradycji. jeśli nawet niedoskonała. a wykonywaniem swycl irr . Nowa siła roz-| poczęła ekspansjonistyczną politykę zagranicz-i na. nakładał podatki kościelne przeznaczone na krucjatę i apelował do władców europejskich o podjęcie działań. Franciszek I z Francji i Henryk VIII z Anglii.mamelucki i włączyli Syrię i Egipt w obręb swego imperium. lecz j także przy wykorzystaniu z charakterystyczne-! go dla tej polityki połączenia zapału religijnego! i politycznego. Lecz wybór Karola hisz-l pańskiego w 1519 roku na Świętego Cesarza I skiego przyniósł coś. lecz! poczynania te były w pełni związane z mistycz-] nym i eschatologicznym tonem. Sobór słuchał namiętnych przemówień. które mocno rozpalał jego poprzednik. Do 15101 roku zdobyli Trypolis i przygotowywali się do! ataku na Tunis. często widocz-j nym w wojnie o Granadę. Byli w połowie drogi do wyzna-1 czonego celu Jerozolimy.\ zada. zarówno dla stłumienia konfliktów włoskich. Juliusz H. W powietrzu unosił się pewien optymizm. jak to często bywało w przeszłości. Było właściwie nieuniknione. Karol V musiał z trud balansować między popieraniem interesów Kas lii w Afryce Północnej. Może się to wydawać] propagandą czy przynajmniej samoułudą. Wkrótce po zabezpieczę-j niu Granady.

że na kilka pokoleń względnie Ruch krucjatowy 1274-1700 308 mało rodzin w Anglii. Potężna flota wenecka stanowiła trzon krucjaty przeciwtureckiej. nawet jeśli te pierwsze były zachęcane. około 2000 Burgundczyków.czy 1500 łuczników angielskich. które sprawiły. Krucjatowy status wojen Karola jest niezaprzeczalny. Lecz to tylko iluzja. nie pozbawionej różnych kontrowersji. a te drugie wspomagane przez środki krucjatowe. Karol widział w samym sobie nowego Barbarossę czy Karola Wielkiego. wykorzystując własne wojska i fundusze. Niderlandach czy Niemczech doświadczyło bezpośrednio ruchu krucjatowego. cesarskich zobowiązań w środkowej i wschodniej Europie. na słynnym drzeworycie Vavassore z Muzeum Correr w Wenecji. odrzucano zarówno autorytet papieski. a po klęsce Węgier w 1526 roku oznaczało obronę samej Rzeszy przed Osmanami. później kalwińskich państwach północy. Można było dowodzie. Ostatecznie celebrowanie zwycięstwa pod Tunisem jako triumfu Rzymu nad Kartaginą odwołuje się do starszych nawet tradycji wojny cesarskiej. jak i sakrament pokuty z nieodłącznymi odpustami krucjatowymi.Wenecja około 1500 roku. lecz były to "krucjaty Habsburgów" odbywane dla partykularnych celów.po drodze zatrzymali się oni w Ceucie i pomogli Portugalczykom odeprzeć atak Maurów . która i tak stawała się szczątkowa. były pokrewne tym dwunaste. co skutecznie zniszczyło ruch krucjatowy. zostawali papieskimi kaznodziejami i poborcami podatkowymi czy też udawali się samotnie bądź w grupie walczyć w Granadzie. że czasami wydaje się. szczególnie odsiecz Wiednia w 1529 i wielka wyprawa do Tunisu w 1535. . że nie była chętna do angażowania się w odnowiony konflikt. że stanowiło to niewiele więcej niż formalny koniec praktyki. chrześcijaństwo było podzielone pod względem wyznaniowym. lecz Republika poniosła właśnie straszliwe straty w Grecji. co chętnie podkreślał Franciszek I i inni wrogowie cesarza. chociaż ich członkowie wstępowali do zakonu świętego Jana. jakby jego krucjaty. ponieważ Karol zawsze bronił swych własnych ziem czy interesów dynastycznych. W luterariskich. który ciągle przypominał mu o jego licznych obowiązkach. Tych ostatnich było więcej. Początkowo to drugie pociągało za sobą pomoc Węgrom. na Węgrzech czy na Rodos.i trzynastowiecznym. współpracy z papieżem. Cesarz działał w bliskiej. którzy wyruszyli ze Sluys w 1464 roku z zamiarem walki w krucjacie Piusa II . Kiedy Karol V udał się na odsiecz Wiednia. niż możnaby się spodziewać. Zamknięcie frontu litewskiego na początku XV wieku i upadek wszystkich planów generalnej krucjaty przeciwko Turkom osmańskim sprawiły. Terytoria cesarza były tak rozległe i różnorodne.

których dochód z ziemi był niższy od 40 funtów rocznie i którzy posiadali dobra ruchome warte od 20 do 200 funtów. raczej Wyrazisty i uczuciowy portret Erazma z Rotterdamu. Przede wszystkim powinno się obyć bez głoszenia odpustów. Nie był to już więcej ruch krucjatowy. jego Consultatio de bello Turcis in-1 Handel odpustami. obłudą i niegodziwymi "umowami" między papieżem a lokalnymi władcami. Trudno nie dojść do wniosku. aby podtrzymać tradycję. którą zniszczyli reformatorzy. pędzla Hansa Holbeina. co zabrali z ekstrawagancji" i dzięki dobrowolnym datkom. gdy plany dojrzeją do działania". Nigdzie nie widać tego wyraźniej niż we wkładzie Erazma do długiej serii dziel j krucjatowych. ani nie pozostaje w zgodzie z Pismem Świętym czy prawami Kościoła. ponieważ "podejrzenia ludzi rozwieją się. 309 Ruch krucjatowy 1274-1700 ferendo ("Rada w sprawie wojny z Turkami") z 1530 roku. które łączyły się z upadkiem. oraz bez udziału Kościoła. natychmiast po osmańskim oblężeniu Wiednia. których ziemie dostarczały rocznego dochodu w wysokości 2000 funtów lub więcej. aby kardynałowie. aby wzięli udział w planowanej przez króla Ferdynanda krucjacie w Tunisie. Pisząc w okresie rozbicia Węgier. U zarania reformacji Erazm był najbardziej zjadliwym krytykiem ruchu krucjatowego. a wojska w duchu pokuty.rezultat był śmieszny. aby "wydać w litości to. do l szylinga dla ludzi. Miał na myśli fakt. a jego odbiór stal się negatywny. że świeckie autorytety chrześcijaństwa powinny walczyć altruistycznie. że wizerunek ruchu ! krucjatowego nabrał złej sławy.. Jak dotąd ich zaangażowanie nie przyniosło żadnego sukcesu". Tak samo ważny był fakt. W Anglii w 1501 roku na krucjatę przeciwko Turkom przygotowano szczegółową skalę opłat: od 3 funtów 6 szylingów 8 pensów w przypadku świeckich. Erazm najmniej chętnie popierał wojnę przeciw Turkom: "Nie radzę przeciw wojnie.których Henryk VIII wysłał do Kadyksu w 1511 roku. "Za każdym razem. Wojna powinnna być finansowana z sum dotychczas niepotrzebnie wydawanych przez dwór. na szesnastowiecznym sztychu. biskupi. lecz z całej mej mocy przynaglam.pisał .. tak jak opisał to święty Bernard. "Nie jest to ani właściwe. aby została podjęta i prowadzona pomyślnie". że ruch krucjatowy zszedł raczej na margines bogatej tkanki kultury katolickiej. kiedy papieże odgrywali te farsę . jak pierwsi templariusze. opaci i księża zajmowali się sprawami tego typu. Lecz nie było ich wystarczająco wielu. Przysłowie .

przetrwało. Zajęcie przez Turków Tunisu w 1569 i Nikozji w 1570 roku umożliwiło papieżowi Piusowi V . jakie spowodowała i różnice polityczne między umawiającymi się państwami unie możliwiły utworzenie innej ligii aż do momentu. Erazm krytykował Lutra w Consultatio za całkowite potępienie wojny antytureckiej na podstawie twierdzenia. nawet religijnych czy wywodzących się z religii. a poczucie wspólnych wartości. kiedy pod koniec lat sześćdziesiątych XVI wieku walka o panowanie nad środkową częścią Morza Śródziemnego osiągnęła punkt kulminacyjny. przy zachodnim wybrzeżu Grecji. skoro kilkadziesiąt razy zostaliśmy oszukani. że to wstyd uderzyć się dwa razy o ten sam kamień. Ich wielka długotrwałość spotkała się w ostatnich latach z należytym uznaniem. jak więc możemy ufać takim obietnicom. wzajemne oskarżenia. jednak ucierpiała ona z powodu dotkliwej klęski pod Prevezą. XVI wiek był świadkiem kulminacji praktyki zawiązywania lig morskich przeciwko Turkom. Stare uczucia i wierzenia nie mogły zostać odrzucone z dnia na dzień. Wenecja i papież. Do chwili zawarcia pokoju w Augsburgu w 1555 roku. skompromitowanych struktur. wymuszając za cenę swej pomocy istotne ustępstwa w dziedzinie religijnej. że podział wyznaniowy jest czymś więcej niż chwilowym odchyleniem. jak i przetrwanie zakonu krzyżackiego w państwach północnych. żaden reformator nie mógł znieść myśli o rzeczywistym życiu pod rządami Osmanów. w której skład weszli: Karol V. powstająca jak Feniks z popiołów starych. Jednakże formy i postawy krucjatowe przetrwały na Południu. aby ukarać chrześcijan za ich grzechy. które miały skromne początki w latach trzydziestych XIV wieku. były znakiem." Ruch krucjatowy 1274-1700 310 oczyszczona forma chrześcijańskiego działania wojennego. Zwycięstwa katolickie odniesione w rejonach Morza Śródziemnego sławiono w państwach protestanckich. niemieccy luterańscy książęta walczyli u boku swego cesarza z Turkami. W rzeczywistości tu Luter odstąpił od owego skrajnego augustyńskiego stanowiska z tych samych powodów. z obawy przed narażeniem się opinii publicznej. nawet jeśli są wspaniale. W1538 roku stworzono ligę. że sprawy są mniej wyraźne niż się wydaje. współpraca wojskowa między protestantami niemieckimi i katolikami podjęta przeciwko Turkom. Pod względem politycznym i kulturowym Turcy byli ciągle "obcy": przymierza protestantów z nimi przeciwko siłom katolickim trzymano w sekrecie. z których Erazm dał swą wysoce autorytatywną aprobatę świeckiej wojnie obronnej. Nawet gdy stało się jasne. Ta porażka. Niezależnie od własnych teologicznych poglądów. iż Turcy są zesłani przez Boga. tak często i tak otwarcie wprowadzani w błąd.mówi nam.

podatek kościelny. Obecność takiej hiszpańskiej spuścizny krucjatowej racjonalizowano w kategoriach jej krucjatowej teraźniejszości. mimi nadużyć popełnianych przez koronę. Co więcej. którą w społeczeństwie hiszpańskim wciąż odgrywały zakony rycerskie. Rycerzy Świętego Stefana. Lepanto. nie odwróciło. kiedy papież Pius V dał królowi w 1567 roku wpływy z zupełnie nowej formy opodatkowania dochodów kościelnych. że wojny. Stopień instytucjonalnej ciągłości był tutaj godny uwagi. ruch krucjatowy w czasie kontrreformacji rozkwitł najbardziej w Hiszpanii Habsburgów. które Filip II prowadził na Morzu Śródziemnym. jak i Wenecji do przystąpienia do innej ligi. Najlepiej widać to z wybitnej roli. że zaangażuje się w prowadzenie Bożej sprawy. wykorzysl jącą swą władzę nad zakonami do maksymaln Bitwa pod Lepanto. w Magrebie i Niderlandach. chociaż miał on osiągnąć o wiele wyższy wymiar. podtrzymały katolicką wiarę. Zyski osiągane z zakonów rycerskich. pokuty i przebaczenia. które sięga przynajmniej od czasów wojny o Granadę. excusado. 7 października 1571 roku jej galery zwyciężyły w największej bitwie morskiej owego stulecia. Katolicyzm okresu kontrreformacji naprawdę z łatwością przyswoił sobie wiele pobożnych praktyk ruchu krucjatowego oraz. sprawił. . lecz podniosło morale wśród sit katolickich. Jednakże jego biografowie skłaniają się ku przekonaniu o szczerości Filipa. stanowczych zapewnień króla. W 1562 roku książę Kosma I z Florencji założył nawet nowy zakon rycerski. ponieważ niezależnie od interesu papieży w ekspansji hiszpańskiej. pod Lepanto w Zatoce Korynckiej. nie mogło być wątpliwości. ukazała się w 1571 roku. Odnowiona przez papieża bulą de la cruzada. modyfikując swe główne instytucje. Tak jawne przetrwanie praktyk krucjatowych w Hiszpanii można wytłumaczyć konserwatyzmem Kościoła i społeczeństwa. jaki Filip II uzyskiwał od hiszpańskiego Kościoła. a przede wszystkim ogniwem między finansami państwa a wpływami krucjatowymi. biegu wojny na Morzu Śródziemnym przeciwko Turkom osmańskim. Tak więc. go wyciągania z nich stanowisk i ziem. Jak można było oczekiwać. Uczestnicy bitwy mieli świadomość jej znaczenia. Flota katolicka pod Lepanto była szczodrze finansowana z podatków kościelnych i sprzedaży odpustów. a reformy mniejsze niż gdzie indziej. mimo że kolidowała z reformującymi dekretami soboru trydenckiego. Była ceną udziału Filipa II w Świętej Lidze. że stały się możliwe do zaakceptowania. W relacjach ogłoszonych wkrótce po bitwie przedstawiano ich jako przygotowujących się do działania w duchu pobożności. jak niegdyś uważano. uzasadnił to wydatkami Filipa "na zachowanie i obronę religii chrześcijańskiej" we Flandrii i nad Morzem Śródziemnym. Następnie regularnie ogłaszano tam bulą de la cruzada na wojnę z Turkami i zbierano subsidio. cruzada i subsidio. 1571 rok. który ewidentnie wywodził się z kościelnej dziesięciny. Może to wywołać w nas pewne podejrzenia dotyczące ustawicznych.przekonanie zarówno Hiszpanii. stanowiły około dwóch trzecich z dwóch milionów dukatów. Ostatnie wielkie zwycięstwo krucjatowe. co mogło zyskać aprobatę Erazma i wydawać się bliskie duchowi świętego Ludwika. na jakie dobrze poinformowany komentator w Rzymie w 1566 roku oszacował roczny zysk. który zostanie opisany w rozdziale 13.

Opowieści o wyczynych conąuistadores. są przedstawieniami powszechnych naonczas tematów. wspomnienia żołnierzy hiszpańskich i współcze- Ruch krucjatowy 1274-1700 312 l Relikwiarzyk i wisiorek (z krzyżem zakonu rycerskiego Alcdntara). snę im listy oraz historie o bojach nad Morzem Śródziemnym i w Niderlandach. było najbardziej znaczącym wyrazem przetrwania idei krucjatowej na katolickim południu. na przykład w czasie weneckoosmańskiej walki o Kretę (1645-1669). jaką ogłoszono przeciw potędze protestanckiej oraz skutkiem niezwykle silnej zbieżności polityki hiszpańskiej i papieskiej. którzy zginęli. przed bitwą pod Steenbergen w 1583 roku. mieli zapewnione miejsce w niebie. z wraku "Girony" w Armadzie hiszpańskiej (rok 1588). Wielka Armada byla najbardziej jawną krucjatą. Aleksander Farnese rzekomo zachęcał swe wojska. Na przykład. a ogólniej z hiszpańskim poczuciem narodowym. nowymi Izraelitami. dzięki swemu uczestnictwu w ciągle trwającej walce z Turkami na Morzu Śródziemnym. Za tym szło stwierdzenie. drugiego oblężenia Wiednia (rok 1683) i Świętej . iż wojny hiszpańskie to wojny Boga. Łączenie ruchu krucjatowego z zagraniczną polityką Habsburgów. iż żołnierze. Hiszpanie byli ludźmi wybranymi przez Boga. powstało nie w kręgach rządzących lecz pojawiło się w źródłach. ich sukcesy były opatrznościowe. Lecz nie jedynym. Jest to dzień. którzy szerzyli wiarę nawracając w Nowym Świecie i broniąc jej silą wojskową w starym. iż odniosą "wspaniale zwycięstwo nad wrogami religii katolickiej.wiele szesnasto-wiecznych komentarzy w których twierdzono. podobnie jak Wielka Armada z 1588 roku. aczkolwiek w radykalnie odmiennej formie. jak jo-annici przeprowadzili historię zakonów rycerskich przez XVII i XVIII wiek. lecz bez wątpienia istniało. którym nie da się przypisać celów propagandowych. Przetrwanie odpustów krucjatowych i podatków kościelnych w tym samym okresie jest gorzej udokumentowane. w którym Jezus Chrystus uczyni was wszystkich nieśmiertelnymi i umieści wśród wybranych". waszego króla i moimi. z wyidealizowanym samo-odbiorem hiszpańskiej klasy wojskowej. zapewniając żołnierzy. W rozdziale 13 zostanie ukażemy.

oznaczał koniec zachodniej obecności w Syrii i Palestynie. kiedy. W Grecji i w Egei. na czoło wysunęło się zagrożenie ze strony Turków. W XIII wieku największe zagrożenie dla ciągłości frankijskiej władzy w Romanii przyszło ze strony Greków z Nikei czy Epiru. ale i szerokiej popularności i wsparcia. z Rodos i Chios. inne tureckie emiraty w Azji Mniejszej. dokonany w 1291 roku. Lecz władza łacinników przetrwała gdzie indziej we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. najważniejsze miasto Krety. wraz z podbojem weneckiej Krety. poddał się Turkom w 1669 roku i mimo że garnizony weneckie były w stanie utrzymać się w kilku innych miejscach na wyspie aż do 1715 roku. mieli we właściwym czasie najechać wszystkie te posiadłości frankijskie. wciąż trwało kilka państw. zwany Osmanem. na obszarze. Włosi utrzymywali się w Negroponte i na wielu mniejszych wyspach Morza Egejskiego. Ta fascynacja jest zrozumiała i sama stanowi uprawniony teren badawczy. najbardziej znacznymi późniejszymi zdobyczami. Lecz po 1300 roku.Ligi z lat 1684-1697. Osmanowie przywiedli do końca historię władzy zachodniej na terytoriach podbitych w czasie krucjat na Wschód lub po nich. a Republika Wenecka rządziła Kretą i południowymi portami greckimi . założone w latach dziewięćdziesiątych XII wieku w następstwie trzeciej krucjaty. iii 12. Frankijskie księstwa Achai i Aten władały większością południowej Grecji. W XVII wieku. w XIV wieku zachodni Europejczycy byli w stanie powiększyć terytoria na Morzu Egejskim znajdujące się pod ich kontrolą. W końcu XIII wieku w północ-no-zachodniej Azji Mniejszej pojawił się turecki dowódca wojskowy. jak już widzieliśmy. miał przed sobą jeszcze j długi żywot. Królestwo Cypru. a ogólniej przyglądaniu się wyrazowi krucjatowych idei i sentymentów we współczesnych czasach. Heraklion. podobnie jak cesarstwo bizantyjskie . że ruch krucjatowy. władza bizantyjska zblakła. powstałych we wczesnych latach XIII wieku. dopóki zgadzamy się. jednostek ujmujących krzyż i zapewniania odpustów na walkę. Chociaż Frankowie utracili sam Konstantynopol w 1261. Historycy krucjat fascynują się podążaniem śladami jeszcze późniejszych przykładów wzywania do krucjat. sułtanowie osmańscy. Jak już opisano wyżej. z jego konotacjami nie tylko cichej zgody. któremu ówcześni często nadawali wygodną nazwę "Romanii". Łaciński Wschód 1291-1669 PETER EDBURY Mamelucki podbój Akry i innych frankijskich miast i fortec.Bałkany. mającej swe zapoczątkowanej w pierwszej krucjacie. jako najbardziej wysunięta na wschód zachodnia posiadłość.Koron i Modon. jego potomkowie. przetrwało do podboju tureckiego w 1517 roku. a kierowane przez Wenecjan wojska odniosły . po podboju Konstantynopola przez armie trzeciej krucjaty. sułtanat mamelucki i wiele innych.

co mógł . Henryk nigdy nie stracił zupełnie nadziei na odzyskanie któregoś dnia Królestwa Jerozolimy. mimo że ich prawu do niej zaprzeczali królowie Sycylii z dynastii Andegawenów. Na uwagę zasługują zwłaszcza takie problemy jak formy. Wielu początkowych osadników franki] skich było. Henryk II (1286-1324).a nie było to wiele aby powstrzymać atak Mameluków. nałożyć embargo na zachodnie statki. jak powinna być prowadzona krucjata wiodąca do odzyskania Ziemi Świętej. Na łacińskim Wschodzie ludzie pochodzący z Europy Zachodniej sprawowali władzę nad ludnością miejscową. Lecz . Poczynił kilka poważnych. jeśliby nawet miało to na celu tylko stworzenie ram chronologicznych. upadek Heraklionu można uznać za symptom końca pewnej epoki. w czasie najazdu tego ostatniego na Syrię w latach 1299-1301. Przybycie jeszcze większej liczby uciekinierów z fran-kijskiej Syrii w XIII wieku odniosło skutek w postaci wzmocnienia łacińskiej pozycji na wyspie. oraz czy można je uznać za zapowiadające europejskie doświadczenia kolonialne na innych terenach. Ważne są też konflikty między samymi Frankami.Łaciński Wschód 1291-1669 314 spektakularne. związek dla zarządzanych przez Franków terytoriów handlu między Wschodem a Zachodem. jak i między Frankami a innymi władcami chrześcijańskimi: cesarzami bizantyjskimi i królami Armenii Cylicyjskiej. jak sami członkowie domu królewskiego. dzierżył Akrę i zrobił. pod względem języka i religii głównie grecką. Od 1269 roku królowie Cypru wnosili także roszczenie do tytułu króla Jerozolimy. Lecz zanim rzuci się światło na kilka z tych problemów. w których omówimy pozostałe kwestie. w jakim stopniu rządom frankijskim można nadać etykietkę "kolonialnych". ludźmi wydziedziczonymi w wyniku podbojów Saladyna w latach 1187-1188. choć krótkotrwałe sukcesy w Grecji w latach osiemdziesiątych XVII wieku. mając nadzieję na ekonomiczne osłabienie sułtanatu i umożliwienie w ten sposób chrześcijańskiej rekonkwi-sty. Jednakże w 1291 roku ówczesny król cypryjski. Usiłował. które gmatwają historię znajdujących się pod panowaniem zachodnim ziem we wschodnich rejonach basenu Morza Śródziemnego w tych wiekach. Przynajmniej dwa razy wysyłał do papieża memoranda o tym. poczynając od XVI wieku. konieczne jest naszkicowanie historii politycznej tych zasadniczo różniących się między sobą obszarów. mongolskim ilchanem Persji. prowadzące handel w portach mameluckich. Wojna z Turkami jest jednak tylko jednym z kilku tematów. prób nawiązania współpracy z Ghazanem. oraz szeroko omawiana kwestia. jeżeli nawet w rezultacie nieskutecznych. Królestwo Cypru W czasie upadku Akry królowie z dynastii lusig-nańskiej już od stu lat sprawowali władzę nad Cyprem. znów nieskutecznie. Innym przedmiotem godnym zainteresowania jest los tej klasy niższej pod rządami dominującej mniejszości. jakie mogły przybrać zachodni rząd i społeczeństwo.

Od końca XIII wieku Cypr cieszył się znacznym powodzeniem handlowym. Jakąś większą ekspedycję na Wschód na początku XIV wieku mogliby poprowadzić Francuzi. W każdym razie pokazał. sam Henryk z trudnością mógłby z tego skorzystać. Po śmierci Amalryka. że wyspa leżała w poprzek jednego z głównych szlaków handlowych między Wschodem a Zachodem. W ostatnim dziesięcioleciu swego życia Henryk poświęcił się budowaniu związków dynastycznych z królewskim domem Aragonii. Zamiast zajmować się sułtanatem mameluckim i odzyskaniem Ziemi Świętej. Gdyby piraci . lecz aż do XIX wieku ta mapa pozostała najbardziej szczegółowa. Zamach stanu wasali. w dużym stopniu związanym z faktem. król był związany z zakonem jo-annitów na Rodos. leczj bez żadnego efektu. Jego polityka była bardzo rozsądna. Henryk odzyskał władzę. doszło do większej reorientacji polityki. lecz skutkiem tego epizodu było wznowienie wrogości w stosunkach z Genuą i chłodne stosunki z Ormianami. pod koniec tego samego roku. wprowadziłaby też prawie na pewno francuską czy andegaweńską władzę w Ziemi Świętej. lorda Tyru w 1306 roku. Amalryka. W czasie panowania bratanka i następcy Henryka . Wielu późniejszych kartografów przygotowało swe własne. a nawet jeśli tak by się stało. Hugon skierował uwagę na problemy powodowane przez rosnącą obecność turecką na wodach między Cyprem a Zachodem. głównego rywala Andegawenów w basenie Morza Śródziemnego. która mogłaby odnowić władzę chrześcijańską w Jerozolimie. niem władzy Henryka. zaowocował zawiesze-l Jacomo Franco przygotował swą mapę Cypru w ostatnich latach panowania tureckiego i opublikował ją w 1570 roku.nie doszło do żadnej krucjaty. pochodne wersje. Wydaje się. Innymi słowy. próbując ukrócić piractwo tureckie na Morzu Egejskim. że w tym samym czasie zahamował próby nałożenia embarga na handel z Mamelukami i próbował nawiązać lepsze stosunki z Genuą. Od początku lat trzydziestych XIV wieku aż do końca swego panowania.Hugona IV (1324-1359). W 1310 roku Henryk został zesłany na wygnanie do Armenii Cylicyjskiej. Wenecjanami i papiestwem. król uwikłał się w kłótnie z najsilniejszymi włoskimi republikami handlowymi na Wschodzie i z jedynym chrześcijańskim królestwem w pobliżu jego własnego. Był też w stanie narzucić trybut władcom tureckim z większej części południowego wybrzeża Anatolii. żel nie jest odpowiednim władcą. dowodzony przez jego brata. Gdyby taka wyprawa odniosła sukces. Ochrona tras statków była zatem równoznaczna z zabezpieczeniem własnych interesów.

przejął od Turków ważne centrum handlowe . Florencki przedstawiciel handlowy. a wyspa byłaby mniej zdolna do przeciwstawiania się przyszłym najazdom muzułmańskim. prosperity Cypru koń-] czyła się. w 1361 roku. Piotr rozpoczął od przejęcia portu Korykos od jego ormiańskich mieszkańców.było mniej producentów i mniej konsumentów dobrobyt. to bogactwo. W rezultacie zmniejszenia J liczby ludności miały podupaść produkcja rolni/ cza i przemysłowa.są kolejnym dowodem na kwitnący stan j gospodarki. Ponieważ międzynarodov Wi 317 Łaciński Wschód 1291-1669 popyt na towary gwałtownie spadł . następnie armia krucjatowa wycofała się na wieść o zbliżających się z Kairu głównych wojskach mameluckich. iż zmiana kierunków szlaków handlowych oznaczała. Na tym tle powinno się rozpatrzyć dramatyczne wypadki panowania Piotra I (1359-1369). a następnie. że mniejsza część handlu między Azją a Europą Zachodnią przechodziła przez wyspę. tureccy działający z baz na zachodnim czy południowym wybrzeżu Azji Mniejszej mogli bezkarnie zakłócać handel międzynarodowy. Piotrowi I. szczególnie opactwo premonstratensów w Bellapais i liczne piętnastowieczne kościoły w Famaguście . Od czasów podboju osmańskiego w 1571 roku była wykorzystywana jako meczet.Antalyę. opisuje. Wyspę zdziesiątkowała w latach 1347-j 1348 czarna śmierć. Wprawdzie regres gospodarczy dotknął wszystkich części świata śródziemnomorskiego. Po tym ata- . Zwyczajowo panowanie Henryka II i Hugona IV uważa się za apogeum królestwa lusignań-skiego. Francesco Balducci Pe-galotti. Jak wspomniano w rozdziale 11. gdy starzejący się i coraz bardziej wybuchowy Hugon IV przekazał władzą swemu najstarszemu pozostałemu przyj życiu synowi. lecz sytuację Cypru pogarszał fakt. który wyspie zapewniał handel. kołaja . miasto zajęto i splądrowano. Garnizon został wzięty zupełnie bez walki.najbardziej sławiony z nich to dawny łaciński kościół katedralny świętego '. okresu największego powodzenia miasta. który przebywał na Cyprze w pierwszych latach panowania Hugona IV. jak niezwykle różnorodnymi towarami tam handlowano. Odwiedzający wyspę opowiadali o potędze i bogactwie. Lecz do czasu. rekrutując ochotników na krucjatę. w 1362 roku udał się na Zachód i objechał Europę. jakie tam napotkali. również miał zacząć podupadać. które ten handel przynosił Cyprowi i jego władcom zmniejszyłoby się. Dobrze wybite i liczne monety dowodzą obfitego dopływu srebra na wyspę. Zachowane zabytki. zaatakowali nagle egipskie miasto Aleksandrię.Katedra świętego Mikołaja w Famaguście pochodzi z pierwszej potowy XIV wieku. On i jego armia opuścili Wenecję w roku 1365 i spotkaw-szy się z siłami cypryjskimi na Rodos.

w czasie następnych kilku lat. że Cypr nie odniósł korzyści z przedsięwzięcia Piotra. a ich niszczący najazd zatrzymała jedynie energiczna obrona zamku Kyrenia. Grosz wszedł w obieg w ostatnich latach Xlii wieku i pozostawał w użyciu aż do czasów Katarzyny Cornaro. że skieruje wzrok na Jerozolimę. Ta wojna położyła kres handlowemu rozkwitowi Cypru. że wierzył on. jako dziedzica świętego Ludwika. Lecz faktyczny bieg wypadków zniszczenie konkurencyjnego portu Famagusty. kiedy zostały przejęte przez Turków z Karamanii. przedstawia króla trzymającego wzniesiony miecz i jabłko królewskie. Zamki w Korykos były przez dłuższy czas częścią królestwa Armenii Cylicyjskiej. że Piotr mógł być bardziej zainteresowany odnowieniem podupadającego handlu swego królestwa. W 1360 roku przeszły w ręce Cypryjczyków. w itr 319 Łaciński Wschód 1291-1669 W1372 roku. Piotra II (1369-1382). Srebrny grosz króla Cypru Piotra I (1359-1369). Historycy spierają się o postępowanie Piotra I. Retoryka krucjatowa tych czasów wskazywałaby. jasne jest. można było oczekiwać.sugerują. przechowywanej w miejscowym muzeum. Następnego 1373 roku Genueńczycy zajęli Famagustę. Nasza wiedza o pokojowych negocjacjach sugeruje. iż może ponownie zdobyć Jerozolimę i święte miejsca chrześcijaństwa. Antalyi na południowym wybrzeżu obecnej Turcji 23 sierpnia 1361 roku jest upamiętnione na tej inskrypcji. którzy sprawowali nad nimi kontrolę aż do 1448 roku. Pokój z Mamelukami został zawarty w 1370 roku. Upadek Famagu-sty . króla cypryjskiego. lecz król już wtedy nie żył. Na rewersie widoczny jest krzyż Jerozolimy. Krucjatą pierwotnie miał kierować król Francji. że Piotr szukał korzyści handlowych dla kupców cypryjskich. Atak króla na Egipt naruszył włoskie interesy kupieckie. Piotr zorganizował serię mniejszych najazdów na wybrzeże syryjskie. Cypr i Genua weszły w stan wojny. w następstwie zamieszek przy okazji koronacji nowego króla. a następnie proszenie sułtanatu mameluckiego o handlowe przywileje dla własnych poddanych . od którego.ku. jaka była prawda. Niezależnie od tego. Zajęcie przez Piotra l. zamordowany przez grupę własnych wasali.

że trzeba podjąć bardziej drastyczne środki. która trwała aż do 1464 roku. W 1426 roku wojska cypryjskie zostały pokonane pod Khirokitią. Odtąd Cypr płacił trybut Egiptowi. próbując nawiązać współpracę z przywódcą Turkmenów. Przed latami siedemdziesiątymi XV wieku rząd Wenecji nie okazywał żadnego szczególnego zainteresowania Cyprem. dopuszczając się w połowie lat dwudziestych XV wieku serii ataków na wyspę. i syna z nieprawego łoża imieniem Jakub. a król Janus (1398-1432). w latach pięćdziesiątych XV wieku. że odżyła gospodarka. Następnie skończyli z udawaniem. Wenecjanie ponownie ufortyfikowali zamek w Kyrenii i przebudowali mury w Famaguście. postawiły Cypr na szczególnie wyeksponowanej pozycji. został wzięty do niewoli. Uprzednio. poprowadził najazd na Cypr. i przez wojsko żołnierzy egipskich.Katarzynę Cornaro. władze weneckie interweniowały. znieśli monarchię i administrowali wyspą jako częścią swego zamorskiego imperium. Aż do 1489 roku podtrzymywali oni fikcję. Średniowieczne mury nigdy nie zapewniały tam odpowiedniej ochrony. wspierany przez grupę europejskich awanturników. Wielu piratów pochodziło z Katalonii. Wynikła z tego wojna domowa. W zamieszaniu. w walce z Osmanami. Jakub uciekł do Kairu. W1460 roku. i kilku gałęzi rodziny z nieprawego łoża. by Cypr stał się bazą dla korsarzy.został jeszcze pogłębiony przez zniszczenie kapitału roboczego miejscowych kupców. Lecz po stracie Negropon-te na rzecz Turków w 1470 roku. W rezultacie sułtan mamelucki wziął odwet. W 1472 roku poślubił szlachetnie urodzoną Wenecjankę . Uzun Hasanem. urodził się jako pogrobowiec. aby mogły odeprzeć kanonadę. Do lat dziewięćdziesiątych XIV wieku port upodobnił się do miasta-widma. a kiedy w 1517 roku Egipt poddał się Osmanom. jakie nastąpiło po śmierci Jakuba II i jego syna. Katarzyna Cornaro. że wdowa po Jakubie. Palestyny i Egiptu w latach 1516-1517. przebywającej na wygnaniu na Zachodzie. W tym roku zmarł król Jan II (1432-145. Ich władza trwała od roku 1474 aż do podboju osmańskiego w latach 1570-1571. a po nim zajęcie Rodos w roku 1522. Karolinę. przez dwa i pół wieku Lusig-nanom udało się unikać poważnych kryzysów dynastycznych. Zamiast tego pozwolili. Dynastia Lusignanów zaczęła wówczas oscylować między polityką próby ponownego przejęcia Famagusty siłą. Krótko przedtem Jakub mógł uzyskać pewne międzynarodowe uznanie. Wenecjanie zaczęli doceniać ekonomiczny i strategiczny potencjał wyspy. Oprócz Karoliny. wydaje się. zostawiając córkę. stolicy. Coraz bardziej zubożeni i odizolowani. papież odłożył ze sprzedaży odpustów pie- . trybut płacono zamiast tego Stambułowi. Jego syn-Jakub III. aby kontrolę przejęła grupa sycylijskich doradców Jakuba i najemnych kapitanów. Następnie w 1473 roku zmarł. Jakub obalił w niej legalną gałąź rodziny i został królem. W Nikozji.8). chcąc zabezpieczyć swe interesy i nie dopuścić. Pozostawał pod kontrolą Genui aż do 1464 roku. zdecydowali. przynajmniej udało mu się nawiązać stosunki z Wenecją. Jednakże począwszy od 1458 roku stabilność dynastyczna zaczęła się sypać. Mimo problemów. jest rządzącą królową Cypru. dom królewski Lusignanów wygasł. wśród których duże znaczenie mieli Sycylijczycy. jak widzieliśmy. a płaceniem trybutu narzuconego przez Genueńczyków. nie mogli już dłużej angażować się w prowadzenie działań antytureckich na Morzu Egejskim ani podejmować innych pozytywnych środków celem wzmocnienia własnej pozycji. Osmański podbój Syrii. Liczba ludności stale wzrastała. lecz i on zmarł w następnym roku.

na pochodzącym z owych czasów sztychu Giovanniego Francesca Camocia. po sześciotygodniowej walce. Odpust wydrukowany przez Gutenberga w 1455 roku. Rodos i Rycerze Szpitalnicy śuńętego Jana Utrata łacińskiej Syrii zmusiła joannitów do odnalezienia się w nowej roli. W każdym razie prace budowlane nie były jeszcze ukończone w chwili. Nikozja upadła we wrześniu 1570 roku. z wykorzystaniem najnowszych planów wojskowych. kiedy wyczerpały się zapasy żywności i prochu. . iii Łaciński Wschód 1291-1669 321 niądze na ponowne ufortyfikowanie miasta. był jednym z najwcześniejszych dokumentów wydrukowanych ruchomymi czcionkami. gdy zaczął się najazd osmański. w tym również dominikańskiego kościoła. Trzon fortecy jest konstrukcją pochodzącą z początku XIV wieku. ukazuje szesnastowieczne fortyfikacje weneckie . a kopie odpustów wydrukowane w tym czasie przez Gutenberga należą do najwcześniejszych przykładów druku ruchomymi czcionkami. Do lat sześćdziesiątych XVI wieku jednak uznano za konieczne rozebranie całego obwodu muru i ponowne zaplanowanie fortyfikacji od początku. że nie ma powrotu do Ziemi Świętej.prawie dokładnie okrągły mur z jedenastoma bastionami kątowymi w regularnych odstępach.Zamek w Famaguście strzeże wejścia do portu. przeznaczony dla tych. Kyrenia poddała się bez oporu. co mialo uodpornić je na ostrzał. lecz kiedy stało się oczywiste. i poddał się dopiero wtedy. lecz mury zewnętrzne zostały potężnie rozbudowane przez Wenecjan w XVI wieku. Początkowo osiedli na Cyprze. W tym celu konieczne było zburzenie dużej liczby budynków. Lecz w Fama-guście garnizon wenecki znosił oblężenie. którzy przyczynili się do ponownego ufortyfikowania Nikozji. w którym pochowano wielu królów lusignańskich. trwające od września 1570 roku aż do sierpnia następnego roku. skierowali swą uwagę gdzie indziej i w 1306 roku wdali się Oblężenie Nikozji w 1570 roku. jak widzieliśmy.

" .^^^^--t. v *.-:~~' f.. lecz brakowało im środków.^ J^M^Tt^j^a.CH'0 IŁ i AŃ N O • "tJS • D • L XXI l jf^ST^^^^^^Ąi^Ui.wmł ^^if ^.^a'LrTX.'J«"%«w ' <w.:^*w'?«*w«''*f-łf^^'!«-B^^." .jtn K.' . że wyspa znalazła się całkowicie w ich rękach nie później niż w roku 1309.tft..^n|»~i».m nr" FAMAG FORTEZZA-NOI N'El LISetA Dl CfPRO BOVE OGG1 SI RI1 ROVA'IL SIGNORE A.''^Sis&s^r^^&^S&^Sisf . wykorzystał sposobność wycofania się Zaoszczędziwszy na konieczności . JfnAfcwJ: ^?3rnó«J.'.**.^:^".>te..X^' »''-''''''* ^':"^7i^^^li'r7-r^^'^ tsferRL -«*S^fe^ft^^H&jfcfe?4L«*: • •jSSS-ESfe' i-łSS&^. Jak zobaczymy. W ciągu kilku lat zakon. r .^is^Hj^w^^. któl ra znalazła się wówczas w strefie ataków turecH kich..»K^i"^. • jiii^.^^^*^fc«''~^^L^»j>w»'^^ • «»«(w**^*«.ijMTOJ?T ' Jh'X"t" ]|^A!«(^*J«. Następnie musieli wziąć na swoje barki większą część ciężaru jej obrony aż do czasu.1Mfe'.Cffi"». chociaż zajmowali się patrolowaniem szlaków dla statków.*/f<jLZ~i ^-iS2^^«^»*w? rt»"'«^yiM!»^w»^[f*"«*«^'««««T»'<'Ł»*^.>.i«. aby skutecz-J nie interweniować w coraz bardziej chaotycznej! sytuacji w tamtym rejonie.^. Zajęli także pewną liczbę pobliskich mniejszych wysepek.• ^Sw.«* ^c.i^zfjŁ^s.*r*^"* W*«^^^tlBiS^*l>«'l^"<v^ fi^'^-X«. Ten sztych z epoki daje ogólnie wierne wyobrażenie o topografii fortyfikacji w tamtych czasach.^' •" c-f w. Pod koniec XIV wieku joannici usiłowali bronić południowej Grecji.-^ i n.. i.:.^*^^-AjT(tm)!/ ^^^. -.^Ai»wr(. poróżnić ny z innymi chrześcijańskimi władcami w ty rejonie.^lf łmlvji^t^*&K. v(tm).. w podbój znajdującej się w posiadaniu Bizantyj-czyków wyspy Rodos.S^P-^w^^^fr^^l-owjw-^-wwt^Sti''^*^:^^"'*'^-•'f''^-/-'-..L. .>«**M«(tm)w . z której próbowali powstrzymać muzułmańskie grabieże i ekspansję. lecz od tego czasu aż do 1522 roku joannici wykorzystywali ją jako główną siedzibę (patrz rozdział 13) i bazę.STQ».i..'ra^^fg**«*fy*wtilltrźt'Hniii[itt. w 1344 roku joannici wzięli udział w udanym ataku na Smyrnę... kiedy w 1402 roku zajął ją i zniszczył Tamerlan. *«. MMMM ».Rtl BACUONK SĘlN MOlTIAf RI SiG-NORI fcHJUSTUNil ASS EDIATI DAŁ»:J1PVR. Wydaje się. cały czas krytykowano ich za niedostateczne wykorzystywanie dochodu z ich rozległych posiadłości na Zachodzie. iw -* *. •"t""/^^1v2.?'rsin::?' •-"»" Oblężenie Famagusty z roku 1570-1571 trwało dziesięć i pół miesiąca i było głównym epizodem w osmańskim podboju Cypru. Zwycięstwo odniesio ne w 1402 roku przez Tamerlana nad Ósma pod Ankarą w efekcie zmniejszyło nacisk turec-j ki na Grecję.

które nastąpiły w jej wyniku. w których potęgi zachodnie były w stanie posłużyć się groźbą uwolnienia wziętego do niewoli pretendenta do tronu. wysyłając swą flotę. a w 1480 roku Osmanowie podjęli większą próbę podbicia wyspy i usunięcia z niej zakonu na dobre. Łaciński Wschód 1291-1669 324 okazji sułtan Sulajman Wspaniały osobiście dowodził wojskami. Przy tej Dominikański kościół w Andrauidzie. W XV wieku wyspa Rodos stała się znana ja baza korsarska. Andravidha. Bardziej bezpośrednie zagrożenie spowodowali Osmanowie. Przetrwali dzięki chwili wytchnienia po śmierci sułtana Mehmeda II w następnym roku. Oblężenie miasta Rodos trwało prawie trzy miesiące. Chociaż joannici odnieśli sukces odpierając najazd. pobliskie kontynentalnego zamku Bodrum i pobliskiej wysepek. Jednakże. Rodos skutecznie blokowało dalszą ekspansję morską na południe i na wschód. na pólnocnym-zachodzie Peloponezu. jo-annici byli dobrze przygotowani i nie mieli trud-nos'ci z poradzeniem sobie z tymi atakami. obrońcy zostali bardzo osłabieni. joannici skupił] się teraz na ochronie samego Rodos. w przeciwieństwie do Cypryjczyków. była ulubioną rezydencją książąt Achai. a w 1470 Ne-groponte. W końcu trzeba było od niego odstąpić.wydawanuj pieniędzy na Smyrnę i Grecję. w 1462 roku zajęli Lesbos. i sporom o sukcesję. Turcy otoczyli miasto Rodos. W1440 i ponownie w 1444 rok lii Łaciński Wschód 1291-1669 323 sułtan mamelucki wziął odwet. Księstwo Achai . lecz tym razem poddało się ono po sześciu miesiącach oblężenia. W latach siedemdziesiątych XV wieku Turcy powtarzali wypady na posiadłości joannitów. chcąc powstrzymać sułtana Bajazida II od ataku na chrześcijańskie terytoria. których dwór w XIII wieku słynął ze swego splendoru i rycerskości. Podobnie jak w roku 1480. W1453 roku Turcy podbili Konstantynopol. do 1460 praktycznie całą południową Grecję. Dopiero w 1522 roku Osmanowie ponownie spróbowali najazdu na pełną skalę. aby zaatakowała posiadłości joannitów. którzy poważnie ucierpieli w podobnych okolicznościach w latach dwudziestych XV wieku.

a także tytularna cesarzowa Konstan. Od 1297 roku w Achai nie było rezydującego księcia. rzucił wyzwanie dominacji Andegawenów. który sprawowałby skuteczną kontrolę. Flo-rent z Hainault. kiedy na mocy ugody rodzinnej Jan j zrzekł się swych praw do Achai na rzecz młodego bratanka. W tym stanie rzeczy Fer-rand z Aragonii. Jednakże. W latach 1289-1297 księstwem rządziła córka Wilhelma II . młodszym bratem księcia Burgundii. Roberta z Tarentu. aby już nigdy nie powrócić. Karol. W potrzebie znalezienia protektora książę Wilhelm II zwrócił się do andegaweńskiego króla Sycylii.] tynopola. W 1278 roku zmarł ostatni męski potomek rządzącej rodziny Yille-hardouin. która miała na celu odzyskanie utraconych terenów. zebrała we Włoszech znaczne siły zbrojne. Następnie wycofał się do Włoch. Zdenerwo-J wani zmieniającymi się okolicznościami polity-T ki wolnej ręki i interwencjami Andegawenów J możnowładcy w latach czterdziestych XIV wie ku zwrócili uwagę na wpływowego Bizantyjcz Łacmski Wschód 1291-1669 325 . że ocaleli możnowładcy zmierzali do prowadzenia własnej polityki i lekceważyli żądania swego pana. Karola I. lecz po śmierci małżonka królowie Neapolu z dynastii Andegawenów poszukali sposobów na zastąpienie Izabelli i jej córki Ma-haut członkiem własnego domu. Lecz tak się nie stało. co stworzyło Andegawenom wielką okazję. Tylko na krótko odstąpiono od tego zamiaru. jakim musiało sprostać księstwo. Zamiast tego rządził przez adiutantów. jego następcy nie mogli dłużej zapewniać tego rodzaju wojskowej i finansowej pomocy. W 13251326 roku Jan z Gravina stanął na czele ważnej. Wojna między opozycyjnymi partiami zakończyła się w lipcu 1316 roku. zostawiając baronów j tak samo krnąbrnych jak przedtem. Lecz po buncie 1282 roku. znanym jako Nieszpory Sycylijskie. i odtąd księstwo po większej części ograniczało się do zachodnich i północnych rejonów nadbrzeżnych. Po serii samowolnych działań król Neapolu Robert wkrótce potem usunął owdowiałą Mahaut. Klęska z rąk Greków pod Pelagonią w 1259 roku doprowadziła bezpośrednio do ponownego zajęcia przez Bizancjum po-łudniowo-wschodniej części Peloponezu i przyniosła perspektywę dalszych strat. Jana z Gravina. mimo przejęcia bezpośredniej władzy. że Aragonowie przejmą kontrolę na całą łacińską Grecją. próbując podtrzymać władzę książęcą. a ten wzór nieobecnego władcy trwał po 1332 rok. i w 1267 roku u/nał go za suzerena. kiedy w 1313 roku inne ambicje doprowadziły ich do popierania ślubu Mahaut z Ludwikiem. lecz nieudanej ekspedycji. W1338 roku Katarzyna Yalois.Izabela i jej małżonek. a w 1322 roku ustanowił księciem własnego brata. w której zginął Ferrand. Wycofała się w 1341 roku. Mogli jednak wykorzystać swą pozycję panów do interweniowania w wewnętrzne sprawy księstwa. zaistniała realna możliwość. nie jest więc dziwne. Krótko później zmarł Ludwik z Burgundii. Wraz z kompanią aragońskokatalońską. który miał nad/ieję wyprzeć Bizantyjczyków i ponownie założyć łacińskie cesarstwo Konstantynopola. rządzącą już w graniczącym z Achają księstwie Aten. w walnej bitwie pod Manoladą. był naturalnym sprzymierzeńcem. mat-1 ka Roberta. młodszy syn króla Jakuba I z Majorki. Andegawenom nie udało się zaradzić problemom.Frankijskie księstwo Achai straciło znaczenie już pod koniec XIII wieku. Mahaut zmarła uwięziona w Neapolu w 1331 roku. Około 1320 roku Bizantyjczycy poczynili kilka poważnych zdobyczy na środkowym Peloponezie. która była potrzebna.

W1397 roku Teodor zorganizował joannitom przejęcie władzy w Koryncie. dotyczących tego. 1394-1395 i 1397 zebrały swoje żniwo. bizantyjskiego despoty Morei. któremu w 1388 roku oddał swą córkę za żonę. Nerio Acciaiuoli zwrócił się do Teodora Paleologa. jako na ewentualnych kandydatów do zwierzchnictwa neapolitariskiego. zasadniczo pozostawiając w tym samym czasie Achaję jej własnemu losowi. Jednakże utworzenie wspólnego frontu przeciwko Turkom wydawało się złudne. doprowadziło do przedłużającej się waśni. kto mógłby bronić i zabezpieczyć ich posiadłości. Niccolo Acciaiuoli. Do tego czasu władza osmańska sięgała już północnych brzegów Zatoki Ko-rynckiej. Reszta Kompanii pozostała w Achai. znane jako kompania nawar-ska. Do tego czasu wielkim problemem stały się najazdy tureckie.został panem Koryntu i pozyskał od osłabionego rządu ka-talońskiego w Atenach Vostitsę w Zatoce Korync-kiej i Megarę. kto jest pełnoprawnym księciem. kiedy Nawarczycy podstępem aresztowali Nerio Acciaiuoliego w czasie negocjacji mających uregulować tę sprawę. i na króla Majorki. która doprowadziła do obalenia Joanny. Zajęcie przez Bizantyjczyków Argos. Kretą i Negroponte oznaczały. Nawarczycy zwrócili się do Wenecji. aby im się przeciwstawić. Do lat siedemdziesiątych XIV wieku bratanek Niccola Acciaiuoliego .Piotrowi z San Superan. Rosnące zagrożenie osmańskie zmusiło rozmaite siły chrześcijańskie na Peloponezie do pewnego rodzaju przystosowania się. To właśnie oni wprowadzili do Achai siły gaskońskich i nawarskich żołnierzy najemnych.ka. Było jasne. zostawiając Katalończykom same Ateny. że Andega-wenowie nie zdołają uczynić niczego. które We-necjanie właśnie odkupili od wdowy po jego ostatnim właścicielu. W ten sposób zdobył dominację nad całym regionem. Jana Kantakuzena.Nerio . Pod patronatem Katarzyny Yalois w latach trzydziestych XIV wieku jej florencki doradca i bankier. rodzina zaangażowała się w serię kłótni. po śmierci Roberta w 1364 roku. obdarował go ważnym i istotnym pod względem strategicznym lennem Koryntu. zakończyła w istocie zwierzchnictwo Ande-gawenów. Kiedy w 1381 roku joannici formalnie zwrócili księstwo królowej Joannie. która rozjątrzyła się. W końcu. kompania cały czas sprawowała faktyczną władzę. W 1394 roku Nerio zmarł. W1358 roku nieskuteczny i nieobecny książę tytularny. lecz nie wtrącałby się w ich sprawy. Modon. że jest najbardziej znaczącą potęgą wojskową i morską w tym obszarze. główne miasto. Wymagali jednak zbyt wiele i żaden z wymienionych władców nie byłby w stanie przyjąć roli. gdzie jej dowódcy objęli kontrolę nad miastami i fortecami domeny książęcej. za przyzwoleniem Neria. Na początku lat osiemdziesiątych XIV wieku seria kryzysów politycznych w południowych Włoszech. której flota i władza nad Koron. W1377 roku królowa Joanna z Neapolu oddała księstwo w dzierżawę joannitom. zaczął otrzymywać lenna i zdobył mocną pozycję w księstwie. Robert z Tarentu. W 1379 roku. Pragnęli kogoś. jaką sobie wyobrażali. a Teodor opanował Korynt. miasta. W1396 roku król Neapolu Władysław nadał tytuł księcia Achai przywódcy Nawarczy-ków . a większe wypady na Peloponez w latach 1387. część Kompanii Nawarskiej najechała księstwo Aten i zdobyła Teby. a około 1400 roku był nawet gotów rozważyć możliwość sprzedania im całej .

zmiej szyła nacisk. iii Łaciński Wschód 1291-1669 327 .despotii. Kampania przeprowadzona w 1310 roku odniosła wielki sukces. Najemnicy skierowali się przeciwko jego księstwu i w marcu 1311 roku rozbili siły Waltera w bitwie nad rzeką Kephissos. następnie zwrócili się przeciwko swemu najemcy i dopuścili się ogromnych szkód na terytorium bizantyjskim w Tracji. a Kataloriczykom udało się l zająć całe jego księstwo. Jako siła walcząca miała ona swe początki w południowych Włoszech. bratanek wdowy po Piotrze i członek starej rodziny baronów. Księstwo Aten W XIII wieku księstwo Aten rozkwitło pod rządami burgundzkiej rodziny La Roche. W1303 roku Katalończycy wydzierżawili swe usługi cesarzowi bizantyjskiemu. Piotr z San Superan zmarł w 1402 roku. a w 1404 Centurione Zaccaria. stabilnością dynastyczną i odnosiło sukcesy wojskowe. Bizantyjska despotia przetrwała aż do podboju osmańskiego w 1460 roku. który wykorzystał ich do walki z Turkami w Azji Mniejszej. w 1282 roku. W krótkim czasie po swym dojściu do władzy. Rycerze ateńscy. Są Walter został zabity. Ostatni akt rozegrał się w 1430 roku. które wybuchły w następstwie Nieszporów Sycylijskich. Była to posiadłość bardzo niezależnego markiza. mimo zmiennych losów ich sąsiadów na północy i na południu. jak Anglicy pod Bannockburn trzy lata później. To właśnie Centurione przewodniczył w ciągu następnych dwudziestu pięciu lat upadku księstwa. despotów Morei. później przenieśli się do Tessa-lii. Książęta nie tylko zdołali utrzymać swą posiadłość. Klęska Osmanów. zostali zagnani. usunął dziedziców Piotra i przekonał króla Neapolu do nadania mu tytułu księcia Achai. wspomagani przez kontyngenty z innych stron Grecji frankijskiej. Walter stanął wobec przybycia nad północną granicę księstwa wojska najemników. znanego jako kompania katalońska. W 1308 roku książę Gwidon II zmarł bezpotomnie. lecz księstwo cieszyło się korzyściami płynącymi z dobrobytu. Walter myślał. w bagno. lecz napastliwej zachłanności J Bodonitsa. a księstwo przeszło w ręce jego kuzyna. Powstała w czasie wojen między Andegawenami i Ara-goriczykami. Odbyła się ogromna rzeź. Waltera z Brienne. Uległo ono nie Turkom. lecz Walter nie był gotów wygrodzić Katalończyków zgodnie z ich oczekiwaniami. była głównym bastionem frankijskiej Grecji przeciwko najazdom z północy. że zdoła przy pomocy Kataloń-czyków wesprzeć własne ambicje zdominowania tego regionu. zadana im przez Tamerlana w 1402 roku. w pobliżu starożytnych Termopil.

W Wenecji sukcesy Antonia uznano za spore upokorzenie. lecz z czasem jej dzielność zaczęła podupadać. Na stopniowe złagodzenie postawy papiestwa poczynając od lat czterdziestych XIV wieku wpłynęło dopiero rosnące niebezpieczeństwo ze strony Turków. który do połowy lat osiemdziesiątych XIV wieku zajął prawie wszystkie terytoria uprzednio należące do Kataloriczyków. lecz z jego śmiercią w 1394 roku despota Morei zajął Korynt. na przywódcach katalońskich ciążyła papieska klątwa. oddaliło się. Do 1280 roku Genueńczycy przejęli kontrolę nad Kaffą na Krymie i aż do końca XV wieku kupców genueńskich można było spotkać w wielu ośrodkach handlowych wokół .Antonio. Antonio miał rządzić aż do śmierci w 1435 roku. jak i w Neapolu. jak widzieliśmy. Jednakże wraz z upadkiem władzy łacinników w Konstantynopolu w 1261 roku. Przez większość czasu. Kiedy w 1331 roku syn i imiennik Waltera z Brienne . czasowo ucierpiały. mogła liczyć na wsparcie papieża. kiedy Osmanowie zlecili zamordowanie ostatniego księcia. i tak zabrakło obopólnego wsparcia. aż do początku lat siedemdziesiątych XIV wieku. ekspedycja zyskała status krucjaty. że pozostali w izolacji. Lecz ich przedsięwzięcia handlowe rozprzestrzeniały się dalej. Kataloriczykom niewiele oprócz samych Aten. Nerio zwrócił się do króla Władysława z Neapolu o uprawomocnienie swych zdobyczy. kiedy syn Neria z nieprawego łoża .Nowa władza nie zyskała międzynarodowego uznania. Francuzów i papiestwa wobec Aragoriczyków sprawiała. poważne w latach dziewięćdziesiątych XIV wieku. Genueńczycy na Morzu Egejskim i Morzu Czarnym Czwarta krucjata umocniła władzę Wenecji jako głównej zachodniej siły morskiej w Romanii. Genueńczycy odzyskali siły. Władza Wenecji przetrwała do 1402 roku. Ateny raz jeszcze cieszyły się pewną koniunkturą. i uczynili ją głównym centrum handlowym. dobrze skoligaco-na zarówno we Francji. a Wenecjanie pragnąc uprzedzić Osmanów zajęli Ateny. jej głównego rywala. który w międzyczasie przejął kontrolę nad łebami. W pierwszych dziesięcioleciach XIV wieku kompania kataloriska była wspaniałą siłą. Kataloriczycy naturalnie zwrócili się do aragońskiego domu królewskiego o wsparcie i zaakceptowali nominalne zwierzchnictwo kolejnych członków sycylijskiej gałęzi rodziny jako książąt. Lecz wrogość Andegawenów z Neapolu. w poprzednim wieku na ogół charakterystycznego dla stosunków między dwoma większymi frankijskimi księstwami w południowej Grecji. Rodzina Brienne. Wenecjanie pogodzili się ze stratą Teb. pozostawiając. Pozwolono im zatrzymać Teby aż do 1460. Nawet wtedy nie zdołał uczynić żadnych postępów przeciw Kataloriczykom. Skorzystał na tym florencki lord Koryntu. wyrwał im miasto. a w 1388 roku ukoronował swój podbój zajęciem Akropolu w Atenach. Po 1435 roku księstwo przeszło w ręce kuzynów Antonia. że Antonio nie zamierza atakować Negroponte. Rodzina utrzymała same Ateny aż do przejęcia ich przez Turcję w 1456 roku. mimo że on sam i jego następcy intrygowali przeciwko nim. lecz odkąd stało się jasne. Wtedy właśnie zdobyli Perę. chcąc odzyskać swoje patrymonium. Nerio Acciaiuoli. Nie było mowy o współpracy między katalońskimi Atenami a andegaweńską Achają.Walter II -stanął na czele wielkiej armii. przedmieście leżące po przeciwnej niż Bizancjum stronie Złotego Rogu. W konsekwencji interesy Genui. W1379 roku kompania nawarska najechała księstwo i zajęła Teby. Zagrożenie osmańskie.

1350 roku takie przedsięwzięcia w znacznym stopniu zarzucono. W pierwszej połowie XIV wieku Genueńczycy zaczęli rzucać zazdrosnym okiem na leżącą bardziej na północ wyspę Les-bos. Kaffa pozostała w ich rękach aż do 1475 roku. do Azji. co ważniejsze. Jednakże od 1346 roku Chios i Focea znów znalazły się w rękach Genueńczy-. zakładając Nową Foceę. Egejskim i w Le-wancie ciągle przynosił znaczny zysk. 329 Łaciński Wschód 1291-1669 ków. Famagusta na Cyprze. a Genueri- Plan Konstantynopola. Wyspa słynęła z produkcji mastyksu (żywicy do lepienia). W pierwszej połowie XIV wieku spotykamy ich też handlujących w Indiach i Chinach. że po ok. lecz handel na Morzu Czarnym. Dostęp do Azji w celu realizacji tych odległych przedsięwzięć wiódł albo przez Perę i Morze Czarne. Chcieli tylko miejsc. W latach sześćdziesiątych XIII wieku cesarz Michał VIII nadał rodzinie Zaccaria Foceę. U góry. Pera do 1453 roku. i prawo do eksploatacji jej złóż ałunu. sporządzony przez Krzysztofa Buondelmontiego. Ostro rywalizowali z Wenecją. albo przez port Armenii Cylicyjskiej -Ayas. Władza jego krewnych na Chios trwała aż do 1329 roku. Genueńczycy nie byli szczególnie zainteresowani samym w sobie zdobywaniem ziem. Te porty Morza Czarnego zapewniły im dostęp do Rusi i. Katedra świętej Zofii to duży budynek po prawej.aż do 1464 roku. po drugiej stronie Złotego Rogu. kiedy zdołali ją odzyskać Grecy. znajduje się kwitnące przedmieście Pera. Przed końcem XIII wieku statki należące do Genui pływały po Morzu Kaspijskim. lecz Genueńczycy rozwinęli jej port jako centrum handlu innymi towarami. Od początku XIII wieku Wenecja zdominowała południowe i zachodnie wody Morza Egejskiego. a w 1304 roku Benedetto Zaccaria zajął leżącą w pobliżu bizantyjską wyspę Chios. Rodzina Zaccaria poszła dalej. teraz zarządzane przez konsorcjum handlowe. czycy utworzyli znaczną wspólnotę handlową w Tebryzie. w których ich kupcy mogliby bezpiecznie handlować. Lecz zdobywanie terytorium pozostawiono pojedynczym osobom. szczególnie ałunem z Focei i niewolnikami. od 1261 roku znajdujące się w posiadaniu Genui. datowany na rok 1420.brzegów Morza Czarnego. na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. lecz dopiero w 1354 roku . Zerwanie szlaków handlowych wewnątrz Azji i utrata pewności siebie w wyniku czarnej śmierci oznaczały. którą zajęli w 1373 roku . Genua z kolei próbowała utrzymać swój wpływ we wschodniej i północnej części. znane jako mahona z Chios.

które posiadły swe ziemie jako lenno otrzymane od Wenecjan. zdobył tę wyspę. z tytułem "księcia Na-ksos" lub "księcia Archipelagu". szczególnie w przypadku kilku mniejszych wysepek. były użytecznymi przystaniami na drodze zarówno na Morze Egejskie. Wenecki ambasador (balio) zarządzał głównym portem czyli miastem Negroponte. Francesco Gattilusio. Sama Wenecja utrzymała Tenos i Cyterę aż do XVIII wieku. Aby odrobić straty. Głównym beneficjentem tej polityki byli członkowie rodu Sanudi. Inni Wenecjanie zdobyli wyspy dla samych siebie i władali nimi jako wasale książąt Naksos. Na początku XIII wieku Wenecjanie wykorzystali sytuację na terenach wcześniej należących do Bizancjum. dlatego w żadnym formalnym sensie nie zależeli od Wenecji. Ogólnie niestabilną sytuację polityczną i wojskową jątrzyło kilka długotrwałych konfliktów między lokalnymi władcami. co było częścią ich polityki trzymania dróg do Konstantynopola w przyjaznych rękach. leżącym między Kretą a Konstantynopolem. proces ten zakończył się mniej więcej w latach osiemdziesiątych XIV wieku. na południu Peloponezu. lecz nawet oni nie mogli ochronić wysp przed pustoszeniem przez piratów i. "dwoje oczu Republiki". Wyspy stały się słynne jako raj dla korsarzy. lecz w rezultacie przeszła pod kontrolę trzech rodzin lombardzkich. W1383 roku ich księstwo przeszło w ręce rodziny Crispi. przed systematycznym wyludnianiem przez tureckich handlarzy niewolników. Sanudi byli władcami energicznymi. Aż do czasu przejścia w ręce tureckie w 1470 roku Negroponte pozostało najważniejszym kawałkiem terytorium weneckiego. Modon i Koron. a resztki zwierzchnictwa chrześcijańskiego na tych maleńkich wysepkach trwały aż do 1617 roku. W łańcuchu kontro- . lecz przed ich księstwem wciąż była długa historia. Wenecka Romania W następstwie czwartej krucjaty Wenecja zdobyła bezpośrednie zwierzchnictwo nad Kretą i bliźniaczymi portami. którzy od początku XIII wieku sprawowali władzę nad Cykladami i Sporadami. na południowo-zachodnim krańcu Grecji. Formalnie Sanudi byli wasalami książąt Achai. jaką odegrał w zamachu. zdobywając posterunki wzdłuż drogi prowadzącej do Konstantynopola i nad Morze Czarne. z których najważniejszą była Sifnos. który zdobył sławę rolą. który usunął cesarza Jana VI Kantakuzena. Do lat dwudziestych XV wieku książęta Naksos płacili trybut Osmanom. Bliżej Konstantynopola wyspa Negroponte (czyli Eubea) stanowiła część terytorium przyznanego Wenecji w czasach czwartej krucjaty. W tym samym czasie zachęcano pojedynczych członków weneckich rodzin patrycjuszowskich do zdobywania dla siebie kontroli nad wieloma mniejszymi wysepkami na Morzu Śródziemnym. W praktyce Wenecjanom zależało. ostatecznie przeszła pod panowanie tureckie. kiedy grupa mniejszych wysp. Koron i Modon. jak i do Lewantu. Jednakże Chios pozostało w rękach Genueńczyków aż do 1566 roku. władcy często musieli sprowadzać osadników z innych terenów. aby zapewnić posiadanie tych wysp własnym ludziom.awanturnik genueński. Osmanowie przejęli kontrolę nad Foceą i Nową Foceą w 1455 i opanowali Lesbos w 1462 roku. lecz Wenecjanom dopiero stopniowo udało się zdobyć bezpośrednią kontrolę nad resztą wyspy. Ostatni książę stracił urząd dopiero w 1566 roku.

skończyły się w sposób nie załatwiający niczego. Obok Korfu Wenecja zdobyła inne strategiczne miejsca. w Zatoce Korync-kiej w 1407 roku. lecz rywal Wenecji . jak widzieliśmy. został zdobyty przez Wenecje w następstwie czwartej krucjaty i pozostał ważnym punktem przystankowym dla statków weneckich. Tutaj Wenecjanie chcieli zdobyć wyspę Tenedos. Ciągle były ważne same w sobie. lecz to się im nie powiodło. z której mieli być wygnani jej greccy mieszkańcy. aż do czasu przejęcia go przez Turków na początku XVI wieku. porty i fortece straciły swoje centrum. Na wybrzeżu iii 331 Ruch krucjatowy 1274-1700 Egejskim Wenecjanie kupili Argos i Nauplię w roku 1388. połączone z osłabieniem frankijskich księstw w południowej Grecji i skutecznym końcem wszelkich pretensji władców Neapolu do sprawowania zwierzchnictwa w tym rejonie. na obszarze. Po wojnie o Tenedos wzmocnienie władzy osmańskiej. przedstawiony tutaj na drzeworycie Giovanniego Francesco Camocio (rok 1517). W swoim czasie wszystkie zdobycze musiały poddać się władzy osmańskiej. Jedna leżała na południowym krańcu Adriatyku. Po 1204 roku Wenecjanie mieli nadzieję na zdobycie Korfu. leżące przy południowym wejściu do Adriatyku. jak i pretekst do zdobycia dodatkowych terytoriów. Działania wojenne trwały w latach 1376-1381. Dalej na południe' zdobyła Lepanto (Naupaktos). Upadek Konstantynopola w 1453 roku oznaczał. płynących do Konstantynopola i Lewantu. na którym obecnie zasadniczo znajduje się Albania. i Navarino na zachodnim wybrzeżu Peloponezu w 1417 roku. flaga świętego Marka powiewała nawet nad Atenami i Tesalonikami (1423-1430).Genua-także miała wobec niej plany i ostatecznie konfliktowe ambicje dwóch miast doprowadziły do wojny. lecz w coraz większym stopniu interesy polityczne i handlowe Wenecji odwracały się od Romanii w stronę jej bardzo powiększonych w XV wieku posiadłości terytorialnych w północnych Włoszech. która jest usytuowana strategicznie naprzeciwko wejścia do Dar-daneli. i ostatecznie w 1462 roku przeszła pod ich rządy Monenwasia. Wenecja nie mogła powstrzymać . Przez kilka lat. że te wyspy. Ostatecznie jednak w 1386 roku otrzymali tę wyspę i dzierżyli ją aż do upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku. stworzyły Wenecji zarówno okoliczności. lowanych przez Wenecjan portów wzdłuż drogi do Konstantynopola istniały dwie większe luki. Inna luka w łańcuchu leżała pod samym Konstantynopolem.Modon. Mimo dramatycznego spektaklu genueńskiej blokady Wenecji. gdyż wyspa Tenedos została ostatecznie ogłoszona ziemią niczyją.

Najpoważniejszy bunt wybuchł w latach osiemdziesiątych XIII wieku.postępów Osmanów. W wojnie w latach 1463-1479 stracili Negroponte. w wojnie 1537-1540 Mo-nenwasię. Kretę jednak zdobyto po czwartej krucjacie. Bunt rozpaliły ciężkie żądania. Wenecjanie próbowali prowadzić politykę ugłaskiwania w drodze ustępstw.1562 i 1567. które w ostatnim czasie zdobyli kosztem Osmanów. Turcy potrafili wykorzystać chrześcijańskie niezdecydowanie i przejąć inicjatywę. które postawili osadnikom weneccy administratorzy na wyspie. wybuchających pod przywództwem miejscowych kreteńskich posiadaczy ziemskich. Lecz strategowie wojskowi zdawali sobie sprawę. Poddanie Heraklionu nie było końcem zaangażowania weneckiego w Romanii. Cypr i Kreta były dwoma najważniejszymi zdobyczami Wenecji we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego. a "wojna o Kandię" stała się w oczach Europejczyków walką epicką. W 1363 roku z kolei weneccy osadnicy na Krecie zbuntowali się przeciwko swemu własnemu rządowi. W końcu Wenecjanie musieli pozwolić rdzennym Kreteńczykom na utrzymanie ich własności i zachowanie zwyczajów. pod egidą papieża Innocentego XI. Ostatecznie cios spadł dopiero po 1645 roku. z wyjątkiem Heraklionu. Wenecjanie stanęli wobec wielu buntów. Oblężenie Heraklionu trwało przez dalszych dwadzieścia jeden lat. Po tym wydarzeniu ludność na ogół pozostawała uległa. Chcąc zabezpieczyć swój handel. Między Grekami i Frankami postępowało wzajemne przejmowanie elementów kulturowych i wyspa kwitła. Do 1648 roku podbili całą Kretę. a nawet musieli poczynić pewne ustępstwa wobec hierarchii Kościoła prawosławnego. że gdy Turcy poważnie zdecydują się zaatakować Kretę. Austria i Polska. takich jak zamek i mury Heraklionu (znanego wtedy jako Kandia). a ogromna forteca w Retym-nonie jest tego świadectwem. razem z wyspami Tenos i Ketyrą oraz kilkoma obszarami w Chorwacji. Wenecjanie przejęli Łaciński Wschód 1291-1669 . W tym czasie Wenecjanie wygrali kilka większych potyczek morskich. Nauplię i kilka wysp. w wojnie z 14991503 Mo-don. w skład której wchodziły Wenecja. w tym Aeginę. i trwał sześć lat. wybuchała wojna. Uporawszy się z początkowymi problemami z przejęciem kontroli. by zatrzymać atakującą armię. Kiedy w 1669 roku poddali Heraklion. W1684 roku powstała Święta Liga. Dobrobyt psuły napady Osmanów. skuteczność jej obrony będzie zależała od zdolności Wenecji do wykorzystania siły morskiej. Koron i Navarino. Cypr pozostawał w rękach weneckich przez niecały wiek i w tym czasie przeżywał okres względnego spokoju i dostatku. W wojnie z lat 1570-1573 Wenecja straciła Cypr. Pozostawała w rękach weneckich przez prawie pięćset lat. Spina-londze i Grabusie. udało się im uratować bazy morskie na Krecie w Sudzie. pod przywództwem Aleksego Kallergisa. a która miała za zadanie prowadzenie wojny z Osmanami. Kiedy się to nie udawało. Wenecjanie wiele zainwestowali w ufortyfikowanie głównych miast. które utrzymali aż do 1715 roku. szczególnie w latach 1538. Bunt trwał aż do 1367 roku i był tłumiony przez władze z bezlitosnym okrucieństwem.

332 pierwszeństwo w zajmowaniu południowej Grecji. Tę kampanię upamiętniło głównie zniszczenie Partenonu w czasie oblężenia Aten w 1687 roku. W1699 roku pokój w Karłowicach potwierdził posiadanie przez Wenecję Peloponezu, lecz w 1715 roku Osmanowie zdołali go odbić przy niewielkim oporze. Kiedy w 1718 roku pokój w Pożarevacu (Passarowitz) zakończył działania wojenne, Wenecja ciągle trzymała się na Wyspach Joriskich i w pobliskich twierdzach lądowych - Butrinto, Pardze, Prevezie i Yonitzy. W późnym średniowieczu zróżnicowanie i rozdrobnienie były najbardziej oczywistymi cechami charakterystycznymi Wschodu łacińskiego. Na pierwszy rzut oka widzimy rozdzielone posterunki świata zachodniego, przyczepione niepewnie do krańców świata muzułmańskiego, w których francuscy i włoscy posiadacze sprawowali władzę nad greckimi wieśniakami, podczas gdy wszędzie dookoła weneccy i genueńscy kupcy i żeglarze kłócili się o sprawy handlowe. Jednakże bliższe badania ukazują, że wzajemne stosunki były bardziej złożone. Krucjaty na Wschodzie najpierw kierowały się przeciw światu muzułmańskiemu, lecz ziemie znajdujące się w owym czasie pod panowaniem katolickim zostały w całości wyrwane chrześcijańskim Grekom. W XIII wieku Bizantyjczycy odnieśli kilka sukcesów w odzyskiwaniu utraconych terytoriów, lecz poza Peloponezem, gdzie despoci Mo-rei w 1430 roku ostatecznie zniszczyli księstwo Achai, zagrożenie bizantyjskie dla posiadłości łacińskich zniknęło około 1300 roku. W XIV wieku Frankowie raz jeszcze poczynili zdobycze kosztem Greków, kiedy Rodos, Chios, i Lesbos przeszły z rąk bizantyjskich w ręce Zachodu. Wenecja i Genua skorzystały z tego i nawet popierały współzawodnictwo dynastyczne, które tak osłabiało cesarstwo począwszy od lat trzydziestych XIV wieku. Na przykład w latach pięćdziesiątych XIV wieku Wenecja aktywnie wspierała cesarza Jana IV Kantakuzena, a Genua popierała jego rywala, Jana V Paleologa. Później, w latach siedemdziesiątych XIV wieku, Wenecja oczekiwała od Jana V, aby dał jej pożądaną nagrodę - wyspę Tenedos, podczas gdy Genua w tym samym czasie wspierała buntowniczego syna Jana - Andronikusa, żywiąc nadzieję, że w ten sposób uda im się ubiec rywali i zdobyć wyspę dla siebie. W XIV i na początku XV wieku Włosi zdołali nawet jeszcze bardziej zdominować życie handlowe Konstantynopola, bogacąc się kosztem Bizantyjczyków. Genueńska kolonia w Perze rozkwitła, a sam Konstantynopol podupadał. Od 1343 roku bizantyjskie klejnoty koronne trzymano w zastawie w Wenecji i, jak się okazało, nigdy nie miały być zwrócone. Chociaż przy okazji cesarze korzystali z zachodnich przedsięwzięć krucjatowych, to Frankowie osiedleni w regionie Morza Egejskiego nie mogli czy nie chcieli zaoferować im żadnej poważniejszej pomocy w obronie przed postępem tureckim. Nawet joannici na Rodos nie znajdowali się w takiej sytuacji, aby w jakiś widoczny sposób wpłynąć na losy cesarstwa. W każdym razie postawy tak Greków, jak i Franków wobec Turków mogły się okazać przy danej okazji całkowicie ambiwalentne. W czasie bizantyjskiej wojny domowej w latach czterdziestych XIV wieku Jan Kantakuzen sprzymierzył się z przywódcą osmańskim Orhanem, któremu w 1346 roku dał swą córkę za żonę. Następnie w 1352 roku Genueńczycy, wrodzy Kantakuzenowi, także zawarli formalne przymierze z Orhanem. W tych skomplikowanych okolicznościach politycznych owych lat Osmanowie po raz pierwszy osiedli naj ziemi europejskiej. W 1387 roku despota

Morei wykorzystywał wojska tureckie w swej wojnie przeciwko księstwu Achai; w 1388 roku Wenę-cjanie zarzucili władcy Koryntu - Nerio Accia-iuoliemu - że wspomaga Turków w atakach na ich terytorium; w latach 1394-1395 Turcy razem

Łaciński Wschód 1291-1669 333

z władcą Achai - Piotrem z San Superan - atakowali despotę. W zmieniających się jak w kalejdoskopie zwrotach przymierzy tego okresu zarówno Grecy, jak i Frankowie okazali gotowość do sprzymierzania się z Turkami przeciwko swym współwyznawcomchrześcijanom. Czasami robili to z obawy o to, co mogłoby ich spotkać, gdyby odrzucili tureckie żądania pomocy; przy innych okazjach rozmyślnie wykorzystywali Osmanów do pobicia swych współwyznawców. Tak właśnie w 1399 roku Antonio Acciaiuoli i Turcy grozili zajęciem Aten, które należały wcześniej do ojca Antonia, a które następnie przejęli We-necjanie. Wśród chrześcijańskich władców w Ro-manii tylko Wenecjanie i joannici konsekwentnie unikali zawierania przymierzy z Turkami, podczas gdy przez sto lat, od połowy XIV do połowy XV wieku, Genueńczycy mieli z nimi długie i korzystne przymierze. Genueńczycy angażowali się nawet w konflikty dynastyczne, które od czasu do czasu wstrząsały kalifatem osmańskim, jak na przykład w 1421 roku, kiedy wspomagali Murada II statkami i wojskami w walce z jego bratem, Mustafą. Przymierze osmańsko--genueńskie zakończyło się w 1450 roku, kiedy Turcy, wydaje się, że nie sprowokowani, zaatakowali Lesbos. W ciągu niewielu lat po upadku Konstantynopola w 1453 roku Genueńczycy utracili na rzecz Turków wszystkie swe posiadłości na Morzu Egejskim i Czarnym, z wyjątkiem Chios. Na Cyprze sytuacja polityczna była mniej skomplikowana. Stosunki panujące między królami cypryjskimi i władcami Armenii Cylicyj-skiej, jedynego innego chrześcijańskiego królestwa w pobliżu, były często złe. Problemy rozpoczęły się w pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku. Amalryk z Tyru, który przejął siłą władzę na Cyprze w 1306 roku, poślubił siostrę króla ormiańskiego, a ich potomkowie, oderwani od rządzącej gałęzi dynastii lusignańskiej na Cyprze, zajmowali ważną pozycję w państwie ormiańskim. W latach 1342-1344 i jeszcze raz pod sam koniec istnienia królestwa w latach siedemdziesiątych XIV wieku, potomkowie Amalryka zajęli tron Armenii. Urazy między królami Cypru i ich ormiańskimi kuzynami mogła pogarszać rywalizacja handlowa portów w Famaguście i Ayas. Musiało to spowodować wysłanie do Cylicji mniejszej pomocy wojskowej, niż w przypadku lepszych stosunków. Z drugiej strony, władcy Cypru nigdy nie znaleźli się w obliczu konieczności przymierza z jakąś siłą muzułmańską przeciwko innym chrześcijanom, chociaż w latach czterdziestych XV wieku ich suzeren, sułtan Egiptu, naciskał na

Cypryjczyków, by pozwolili jego flocie na ładowanie zaopatrzenia po drodze podczas ataków na Rodos. W jednym wypadku jednak państwo chrześcijańskie poważnie rozważało pomysł zawarcia przymierza z muzułmanami przeciw Cyprowi. W 1383 roku Genua robiła wszystko, by osadzić na tronie Cypru swego własnego kandydata, Jakuba I. Kiedy plany Genui napotkały trudności, zaproponowano sprowadzenie tureckich wojsk z pobliskiego emiratu Ka-ramania, aby pomogły narzucić wolę Genui. W tym wypadku okazało się to niepotrzebne, co z punktu widzenia Cypryjczyków było obojętne. Jednakże twierdzenie, że ludność łacińskiego Wschodu w późnym średniowieczu automatycznie ceniła solidarność chrześcijańską nad wszystko inne i odrzucała możliwość nawiązywania przyjaznych stosunków z muzułmańskimi sąsiadami, nie jest prawdą. W dalszej perspektywie walka z Turkami zdominowała historię całego rejonu, lecz rywalizacja między konkurującymi chrześcijańskimi siłami mogła stwarzać i stwarzała okazję prowadzenia współpracy wojskowej z Turkami, nawet mimo faktu, że taka współpraca mogła łatwo stymulować i ułatwiać dalszą turecką ekspansję kosztem chrześcijan. Nie jest też szczególnie ważnym stwierdzenie, iż walka mięŁaciński Wschód 1291-1669 334

dzy siłami chrześcijańskimi mogła w dużym stopniu ułatwić podboje muzułmańskie. Wzajemnie wyniszczające walki między chrześcijanami były na porządku dziennym: od zatargów między panami pomniejszych wysp Morza Egejskiego czy drobnych aktów piractwa, aż do konfliktów, w które zaangażowanych było kilka największych potęg chrześcijańskiej Europy. W pierwszej połowie XIV wieku konflikt między Francuzami a Aragonami rzucił cień na łaciński Wschód. Poczynając od lat osiemdziesiątych XIII wieku konflikt ten skoncentrował się na zawziętej walce między Aragonami i Andegawenami - którzy byli młodszą gałęzią francuskiego domu królewskiego - o kontrolę nad południowymi Włochami. Achaja była terytorium podległym Andegawenom; Ateny, pod rządami Kompanii Katalori-skiej, liczyły na patronat aragońskiego domu królewskiego. Między dwoma dworami nie mogło dojść do żadnej ugody ani współpracy. Nie jest zaskakujące, że francuski pretedent do tronu Aten w latach trzydziestych XIV wieku, Walter z Brienne, mógł się zwrócić po wsparcie do An-degawenów w czasie próby wyparcia rządów ka-taloriskich. Od lat siedemdziesiątych XIII wieku Andegawenowie i dynastia Lusignanów z Cypru kłócili się o prawo do Królestwa Jerozolimy. Na początku XIV wieku królowie Francji przejęli przywództwo, próbując zorganizować krucjatę, która miałaby odzyskać Ziemię Świętą, lecz, jak widzieliśmy, na Cyprze krucjata pod przewodnictwem Francuzów mogła liczyć na niewielki oddźwięk - Lusignanowie wiedzieli, że nie zdobędą tytułu króla Jerozolimy, a gdyby krucjata nie odniosła sukcesu, na Cyprze najprawdopodobniej skupiłby się muzułmański odwet. W drugim dwudziestoleciu XIV wieku bezdzietny król Cypru - Henryk II - był przygotowany na to,

że jego królestwo przejdzie w ręce królewskiego dworu aragońskiego. W tym przypadku Francuzi nie przeprowadzili krucjaty, a Aragonowie nie zdobyli królestwa Henryka, lecz wypadki mogły potoczyć się zupełnie inaczej. Andegawenowie mieli inne pilne sprawy, takie jak obalenie grecZamek w Heraklionie na Krecie stoi przy wejściu do portu i był w dużej części zbudowany przez Wenecjan w drugiej ćwierci XVI wieku.

Zamek wenecki w Retymnonie na Krecie jest ogromą fortecą, wybudowaną w dużej części pod koniec XVI wieku po poddaniu Cypru Turkom. Wewnątrz wałów obronnych znajdowała się miejscowa katolicka katedra i weneckie biura administracyjne. kiej władzy w Konstantynopolu i odnowienie cesarstwa łacińskiego. Nie należy mieć wątpliwości, że w pierwszej ćwierci XIV wieku ten opóźniający się i coraz bardziej nierealny plan wstrzymał papieskie próby pomocy Bizantyjczykom. Jednakże do połowy XIV wieku władza Andega-wenów we Włoszech osłabła, a Francja w pełni zajęła się wojną z Anglią. W tym samym czasie Aragonowie dochodzili do wniosku, że nie uda im się skutecznie wtrącić w sprawy łacińskiego Wschodu. Hegemonia Genui i Wenecji była tak silna, że Aragonowie stwierdzili, iż ich kupców nigdy nie będzie stać na więcej, niż na trzecie miejsce daleko za pierwszą dwójką. Z upadkiem rządów kompanii katalońskiej w Atenach wpływy Aragonów dalej malały. Na Morzu Egejskim i na przyległych wodach Morza Śródziemnego, gdzie komunikacja morska była często o wiele ważniejsza niż komunikacja lądowa, siły morskie miały największe znaczenie. Tacy władcy jak mistrzowie joannitów czy królowie Cypru posiadali statki, które mogli wykorzystywać do patrolowania mórz i zwalczania piractwa, lecz największa koncentracja siły morskiej spoczywała w rękach Genui i Wenecji. W okresie, w którym galery kupieckie mogły też służyć za statki wojenne, dominacja dwóch miast w handlu między Europą a wschodnią częścią Morza Śródziemnego oznaczała, że dysponują znaczną siłą. Mogły wykorzystywać swą flotę wojenną do ochrony handlu, a budując marynarkę handlową, mogły wzmacniać flotę wojenną. W przypadku Wenecji, gdzie rząd w znacznym stopniu kierował transportem morskim, istniała celowa polityka zakładania kontrolowanych przez Wenecję portów przeładunkowych wzdłuż szlaków wiodących do Konstantynopola i na Wschód. W Genui nie było takiego centralnego zarządzania, lecz Genueńczycy byli nie mniej ekspansywni w poszukiwaniu ośrodków handlowych, które mogliby posiadać na własność. Obydwie potęgi morskie rywalizowały o rynki i przywileje handlowe i obydwie były gotowe do obnoszenia się ze swą siłą, aby zapewnić swym kupcom ciągłe zwiększanie zysków i prowadzenie handlu tak niewielkim nakładem kosztów, jak to tylko możliwe.

Stosunki Genui z Cyprem stanowią dobry przykład działania asertywności w praktyce. Genueńczycy cieszyli się przywilejami handlowymi na wyspie od początków XIII wieku. Do 1300 roku jednak ich stosunki z władzą były nikłe.

iii Ruch krucjatowy 1274-1700 336

Częściowo działo się tak za sprawą ich poglądu, że Cypryjczycy okazują zbyt dużo sympatii ich rywalom, Wenecjanom, częściowo dlatego, że Cypryjczycy starali się ograniczyć zasięg genueńskich przywilejów i narzucić papieskie embargo na handel w portach mameluckich. Genueńczycy nie zaakceptowali grzecznie tego, co uważali za próby ograniczenia ich zdolności do prowadzenia handlu w miejscu i czasie przez nich wybranym, przy minimalnych kosztach własnych. W pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku sytuacja pogorszyła się to tego stopnia, że podjęli oni karne rajdy na wybrzeże cypryjskie. Władcy cypryjscy naturalnie chcieli zapewnić, żeby jak najwięcej bogactwa powstającego z handlu znalazło się w ich skrzyniach. Nie byli przygotowani na pewne ograniczenie swego zwierzchnictwa w celu przyciągnięcia zamorskich kupców do robienia interesów na ich ziemi. Z drugiej strony, jeżeli dobrobyt ekonomiczny ich wyspy miał być utrzymany, a handel kontynuowany, Cypryjczycy potrzebowali kupców genueńskich. W 1364 roku doszło do poważniejszego incydentu w Fama-guście, kiedy zamordowano pewną liczbę Genueńczyków. Z tej okazji król Piotr I uznał wszystkie genueńskie żądania o odszkodowanie, w trosce o to, by nic nie kolidowało z krucjatą, którą właśnie miał zacząć. Jednakże w 1372 roku, po podobnym incydencie, rząd Cypru odrzucił żądania Genui o odszkodowanie. Jak wiadomo, w rezultacie wybuchła wojna. W 1373 roku Genua wysłała flotę wojenną, zajęła wyspę i wyrządziła na niej spore szkody. Genueńczycy zatrzymali Fa-magustę jako bezpieczną bazę, z której prowadzili działalność handlową i usiłowali, ze zmiennym w powszechnej opinii szczęściem, narzucić trybut na ród Lusignan. Można dowodzić, że Cypryjczycy w poważnym stopniu sami ściągnęli na siebie tę katastrofę, lecz pozostaje faktem, że Genua wykorzystała własną siłę morską do obrony i poszerzenia interesów swych kupców. W rezultacie Genueńczycy znacznie osłabili duży posterunek chrześcijaństwa. Z handlu można było uzyskać ogromne zyski. W walce o przywłaszczenie sobie możliwie jak największych profitów, Wenecja i Genua często wchodziły w konflikt. Od lat pięćdziesiątych XIII wieku do 1381 roku wybuchły między nimi cztery większe wojny. Wojna świętego Sabasa, która zaczęła się w 1256 roku, miała swe początki w sporze o własność w Akrze, lecz trzy pozostałe, z lat 1294-1299, 1350-1355 i 1376-1381, zostały spowodowane głównie przez ich rywalizację w Romanii. Chociaż działania wojskowe w większości były prowadzone na Zachodzie, to powodem wojny w każdym przypadku był handel z Konstantynopolem i na Morzu Czarnym. Paradoksalnie, sukcesy wojskowe

niekoniecznie zapewniały hegemonię handlową. W żadnym wypadku zwycięstwo jednej strony nie było tak przekonujące, aby położyć kres poczynaniom handlowym drugiej strony. Lecz klęska Genui w wojnie o Tenedos, która nastąpiła tak szybko po wydatkach poniesionych na zaatakowanie Cypru, zapoczątkowała okres niepewności politycznej. Po niej interesy Genui na wschodnim obszarze Morza Śródziemnego zaczęły stopniowo chylić się ku upadkowi. W XV wieku Wenecja zatrzymała dominujący udział w handlu z Egiptem i Syrią, i sprowokowała działania osmańskie na Morze Egejskie i wokół niego. Genua przestała się starać o prześcignięcie rywala. Kreta i, od lat siedemdziesiątych XIV wieku, Cypr, były ważnymi weneckimi nabytkami, z którymi nie mogło się równać genueńskie Chios. Zachodni Europejczycy nie stanowili nigdy większości mieszkańców w żadnym z państw fran-kijskich na Wschodzie. Szczególnie w rejonach wiejskich przeważającą część ludności stanowili Grecy. Porty były kosmopolityczne. Na przykład w Famaguśde duża arabskojęzyczna społeczność syryjska żyła obok Greków, Franków, Włochów Po lewej: Katarzyna Cornaro, ostatnia królowa Cypru. Całkowicie uzależniona od Wenecji była marionetkową władczynią w latach 1474-1489. Ten obraz, pędzla Giovanniego Belinniego, jest jedynym autentycznym portretem królowej Cypru namalowanym po jej abdykacji i powrocie do Wioch. Poniżej: Port i miasto Chios w XVI wieku, pozostawały pod rządami Genui od roku 1304 aż do 1329, a później w latach 1346-1566. Były ważnym centrum produkcji mastyksu oraz przystanią dla statków handlowych pływających między Konstantynopolem a Zachodem i sułtanatem mameluckim.

n

339 Łaciński Wschód 1291-1669

Żydów i Ormian. Wielu, nawet raczej biednych ludzi, miało w domu niewolników. Zachowane dokumenty sugerują, że mogli oni być pochodzenia słowiańskiego, azjatyckiego czy z Czarnej Afryki. W krótkich okresach miały tam zawsze przebywać społeczności kupców i żeglarzy, lecz wśród długookresowych rezydentów wielu domagało się statusu Genueńczyków czy Wenecjan, nawet jeśli nigdy nie żyli w miastach, z których jakoby pochodzili. Z początku XV wieku przetrwały dowody

sugerujące, iż na potrzeby codziennej konwersacji istniała lingua franca, obejmująca eklektyczną mieszaninę słów i zwrotów pochodzących ze wszystkich języków lokalnych. Większość ludności pochodzenia europejskiego na Wschodzie mówiła najprawdopodobniej pewną odmianą języka włoskiego. Na Cyprze, w Achai i w Atenach miejscowi feudalni właściciele ziemscy byli Francuzami, lecz z czasem zastąpili ich Włosi i Kataloriczy-cy. W przypadku Aten zmiana nastąpiła gwałtownie, wraz z nadejściem Kompanii Kataloriskiej w 1311 roku. W Achai w XIV wieku szlachetnie urodzeni o francuskich nazwiskach ustąpili miejsca Włochom. Na Cyprze ten proces był wolniejszy, chociaż pod koniec XIV wieku odwiedzający wyspę mieszkaniec Zachodu zauważył z jawnym zdziwieniem, że król mówi "całkiem dobrze po francusku". Dopiero z nadejściem Jakuba U i wojny domowej,w latach 1460-1464, wśród szlachty zaczęły przeważać nazwiska włoskie czy hiszpańskie. i W początkach istnienia władzy łacińskiej zachodni zdobywcy generalnie trzymali się z dala od miejscowej ludności. Lecz stopniowo mieszane małżeństwa i ogólna bliskość przełamywała bariery i pozwoliła na rozwinięcie procesu wymiany kulturowej między różnymi warstwami ludności. Decydującym czynnikiem była przynależność wyznaniowa. Zachodnie rządy niezmiennie wprowadzały łacińskich biskupów i duchowieństwo oraz szukały sposobów, aby zepchnąć duchowieństwo greckie na niższe pozycje. Zwykle pociągało to za sobą przekazanie uposażenia Frankom i eliminację czy redukcję greckich biskupstw. Duchowieństwo greckie było zmuszone uznać jurysdykcję swych łacińskich zwierzchników i ostatecznie papieża. Nic dziwnego, że wielu się przeciwstawiło, lecz wielu nie, i zdarzały się nawet przypadki greckich duchownych udających się ze swoimi sporami do Rzymu. Władcy łacińscy wiedzieli, że muszą zachowywać się ostrożnie. Gdyby pozwolili greckiemu klerowi na zbyt wiele niezależności, to na nich mogłoby się skupić niezadowolenie; gdyby byli zbyt surowi w obchodzeniu się z nim, prawdopodobne byłyby wybuchy gniewu ludu. Na Cyprze do 1300 roku każdy łaciński biskup miał Greka za koadiutora, odpowiedzialnego za duchownych obrządku greckiego i kościoły w diecezji. Przynajmniej dwukrotnie w XIV wieku władze na wyspie interweniowały, chcąc przeszkodzić przedstawicielom nowo przybyłego z zachodniej Europy duchowieństwa w próbach narzucenia Grekom łacińskich zwyczajów, przez co wywo-łanoby zamieszki. W praktyce rozwinął się modus vivendi między Grekami a Frankami. Nie dorównywało to aspiracjom teologów czy ludzi pióra obydwu stron, lecz ogólnie wydaje się, że satysfakcjonowało przeważającą część ludności. W XIV wieku wyższy kler rzymskokatolicki poObraz przypisywany szkole Jana z Flandrii, ok. 1510-1520, ukazuje interwencję świętego Jakuba, czyli Santiago, w legendarnym zwycięstwie odniesionym w IX wieku nad Maurami pod Clavijo, które -jak niesłusznie przypuszczano - doprowadziło do założenia zakonu św. Jakuba. Flagę z krzyżem zakonu wiozą na białym koniu. iii Łaciński Wschód 1291-1669 340

wszechnie uchylał się od obowiązków, i także to mogło obniżać napięcie. Na różne sposoby kryzysy polityczne, czarna śmierć i schizma papieska w 1378 roku - wszystkie czynniki - przyczyniły się do osłabienia panowania Kościoła katolickiego na Wschodzie. Ten upadek ciągnął się przez cały XV wiek. Na tym tle na początku XIV wieku zaczynamy napotykać skargi, iż Frankowie uczęszczają na greckie msze. Możliwe, że w wielu przypadkach takie zachowanie wynikało z braku rzymskokatolickich księży, lecz często ludzie mogli tak postępować z wyboru: małżeństwa mieszane i dwujęzyczność musiały jakoś wpływać na postawy społeczne i religijne. Również okazjonalnie znajdujemy przykłady Greków czy innych wschodnich chrześcijan, którzy nawracali się na obrządek katolicki. W XV wieku cypryjska rodzina Audeth dostarcza dowodu na kruszenie się tradycyjnych więzów lojalności. Była to rodzina syryjskich jakobitów, lecz w latach pięćdziesiątych XV wieku j eden z nich był kanonikiem w katedrze w Nikozji, a później tytularnym rzymskokatolickim biskupem Tortosy; mniej więcej w tym samym czasie inny członek rodziny opłacił w swym testamencie msze w kościołach jako-bickim, koptyjskim, maronickim, greckim i ormiańskim, oraz w katolickiej katedrze w Nikozji. Trudno stwierdzić, jak powszechna była taka zmiana przynależności czy też zadowalająco przeanalizować jej motywy. Zatarcie podziałów religijnych znalazło odbicie w ówczesnej sztuce i architekturze. Na przykład, zachowały się ikony, które są ewidentnie dziełem greckich mistrzów, noszą jednak łacińskie inskrypcje, lub mają inskrypcje greckie, lecz były zamawiane przez fundatorów frankijskich. Pewien król Cypru ułożył katolicką mszę na dzień greckiego świętego Hilariona, zaś w Famaguście w XIV wieku grecką katedrę przebudowano w zachodnim stylu włoskiego gotyku. W innych miejscach spotykamy hybrydyzację form architektonicznych z motywami pochodzącymi zarówno z zachodniej, jak i prawosławnej tradycji. Niektóre budynki kościelne zdradzają ślady przeróbek, pozwalających na ustawienie oddzielnych ołtarzy dla greckich i katolickich księży. Na Krecie krzyżo-1 wanie się gatunków artystycznych tradycji odniosło największy skutek w rozwoju szkoły malarskiej, której jednym z najznamienitszych członków był El Greco. W XVI i XVII wieku Kreteri-1 czycy tworzyli greckojęzyczną literaturę ludową w znacznym stopniu wzorowaną na włoskich pierwowzorach. Zachodni podróżnicy czasami patrzyli z ukosa na tych łacińskich osadników na Wschodzie, których ubiór i mowa zaczęły upodabniać się do ich greckich sąsiadów, lecz fakt, że pojawiały się takie zmiany nasuwa myśl, iż da-1 lekie od polaryzacji społeczeństwo w znacznymi stopniu się przemieszało. Na Cyprze królowie zatrudniali zazwyczaj pra-l wosławnych Greków do pracy w swym głównymi departamencie finansowym, secrete. Od lat sześć-J dziesiątych XV wieku pisali oni listy po francu-l sku, włosku czy grecku, zależnie od potrzeby.! Wygląda na to, że w XIV i XV wieku personel! zdominowała bardzo zwarta grupa prawosławne-J go "serwisu cywilnego". Cypryjski historyk z po-J czątku XV wieku, Leontios Makhairas, należał do| jednej z tych rodzin. Jego kronika, z wpływar demotycznej greki tego czasu, daje nam niezłe: pojęcie co do zasięgu, w jakim rodzima inteligen ej a przyswoiła sobie słowa zapożyczone z jęz ków zachodnich. Odbija także postawy członków tej klasy:

być może wzdychających do : nionego porządku ...dumnych i broniących swojej prawo sławnej wiary.. ^ « ICA^A e' ilfA TT" II 5'~"*i ii E B •» « ł1" A »i S.. Posiadłość. był teraz Frankiem a nie Grekiem. Rządzący w państwach frankijskich w znad nym stopniu zadowalali się zezwoleniem sv * . t-o ^ *§. znajdowała się od połowy XIV wieku w rękach weneckiej rodziny Cornaro.. że władca czy właściciel. Nie ma żadnego powodu. T IM :H T *."Castello de Piscopia" . że należy ich zaakceptować jako integralną część hierarchii społecznej.: 4 J=1 fł •*«-~*(tm)f itr. któremu były należne podatki. .... wyśmiej wających konwertytów z prawosławia na katolj cyzm. że rządy frankijskie były przykrzej-sze dla chłopstwa niż rządy ich poprzedników. jakie zawsze wiedli.J1 ».^.» ) " V". Społeczności wiejskie na ogół zachowały system organizacyjny sprzed podboju.:.» t(tm)IML*. . .wieku cesarstwa. « i Wenecki plan cukrowni w Episkopi . ^ . *' * «*~| » M i» . _JŁi mt^uuniimim *m *ij»«łM.^.. Do 1300 roku przekonali władzę. " **« poddanym na prowadzenie życia.ty.«^ . '*SH«*M*^A^A . na południu Cypru w pobliżu Kolossi.'i ".a.datowany na 1551 rok. lecz także lojalnych i pełnych respekt wobec swych lusignańskich władców. Na Krecie i w południowej Grecji klasa greckich właścicieli ziemskich przetrwała przejęcie władzy przez łacinników. . aby przypuszczać. Główna różnica polegała na tym. "W* .

joannici w Kolossi. które rozwinęło się zarówno na Krecie. większość władców mogła liczyć na pewien udział w zyskach z handlu. jak dalece rządy frankijskie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego zapowiadały kolonialne posunięcia późniejszych epok. Dobrym przykładem jest przetwórstwo cukru. Budowa wytwórni cukru. lecz podobieństwo jest zdecydowanie dalekie. organizację społeczną i religię. Terenami weneckimi administrowali urzędnicy przysyłani z Wenecji. wenecka rodzina Cornaro w Episkopi. Nie jest dziwne. które posiadały odmienny język. Obok bogactwa płynącego z rolnictwa. w przypadku joannitów i rodziny Cornaro zyski w większości również miały być wywożone: na Rodos. Ostatecznie. Posiadacze potrzebowaliby zatem znacznego kapitału i mogli zatrudniać do pracy niewolników. Uprawa trzciny cukrowej wymaga obfitych zasobów wody i tak prawie na pewno przemysł pociągnął za sobą zmiany w sposobie wykorzystywania ziemi. mogła być kosztowna i wymagać wielkiego nakładu siły roboczej. czy do Wenecji. Nie było to samo w sobie wyjątkowe: również w imperium osmańskim rządząca elita była nieproszona. Lecz rządy frankijskie były w dużym stopniu zróżnicowane. Lecz wszyscy władcy mogli korzystać z ceł handlowych i z ogólnego dobrobytu. niewol-nych chłopów pańszczyźnianych.w końcu mogło być tak. jeśli się zmienił. jako część cypryjskich spłat. dla których priorytetem pozostawała potrzeba ułatwienia pracy weneckim kupcom. a elita mamelucka w Egipcie była pod względem rasowym odległa od rdzennych mieszkańców i trzymała się od nich na dystans. Produkt prawie w całości miał być eksportowany do zachodniej Europy. główną raison d'elre wielu zamorskich posiadłości weneckich było popieranie interesów weneckiego handlu. że los paniki. aby powiększyć fortunę jednej z czołowych rodzin patrycjuszowskich. Łaciński Wschód 1291-1669 342 W kilku przypadkach władcy czy właściciele ziemscy inwestowali w przedsięwzięcia rolnicze czy przemysłowe. od zwykłego typu upraw mieszanych do produkcji wyłącznie tej rośliny z przeznaczeniem na sprzedaż. że tylko najsilniejsze jednostki czy korporacje mogły zająć się rafinowaniem cukru: król w Koukli. takich jak odkopane w Koukli i Episkopi na Cyprze. jak i na Cyprze. W posiadłościach weneckich lokalni rządcy byli . Pod pewnymi względami cypryjski przemysł cukrowniczy wyprzedza plantacje na Karaibach. jaki niósł ze sobą handel. Ten przykład przedsięwzięcia agrarno-przemysłowego prowadzi naturalnie do postawienia pytania. Wszędzie na łacińskim Wschodzie rządząca elita była obca. to na lepsze. przynajmniej w europejskiej części. wprowadzona siłą do społeczeństw.

że ich kupcy i armatorzy. lecz nigdy nie przybrały takie! rozmiarów jak monokultury. suszonych owoców. Karaibów czy południowego obszaru Si »§*s > Zamek Kolossi w pobliżu Limassol należał do joannitów i był ośrodkiem administracji ich rozległymi posiadłościami na Cyprze.wyznaczani na określony czas przez republikę wenecką. Poza tym produkty sprzedawano w in nych częściach świata śródziemnomorskiego Najbardziej wartościowe artykuły: jedwab z Te mastyks z Chios i cukier. chociaż łaciński Wschód wysyt głównie towary do Europy. lecz Genueńczycy mieli mniej zobowiązań i statki genueńskie.-ałunu z genueńskiej Focei. typowe w późnii szych czasach dla gospodarki Wysp Kanar skich. Czy można jednak powiedzieć. to znów tylko w przy padku Wenecji te stosunki można uznać za ko lonialne. będą handlowali między samą Wenecją a ic wschodnimi rynkami. Tak zmniejszało się ryzyko katastrofy gospodarczej w przypadku załamania rynku. Łaciński Wschód 1291-1669 344 nów Zjednoczonych. Tak więc. W sensie politycznym zatem portom i wyspom weneckim można nadać miano kolonii. Nie znajduje tutaj potwierdzenia idea. Obecna budowla powstała w połowie XV wieku. które cieszyły się większą autonomią niż ziemie Wenecjan. nie musiały koniecznie zawijać do genueńskiego portu macierzyst go. natomiast lusi-gnariskiego Cypru nie możemy tak nazwać. Z drugiej strony spektrum zależności. jak również Achaja i Ateny pod zwierzchnictwem Andegawenów i Aragonów. królowie Cypru nie byli odpowiedzialni wobec nikogo i rządzili swym królestwem we własnym interesie. Posiadłości Genui. Szczególnie Wenecjanie próbowali zapewnić. a później wełny z Krety i Cypru. wymagały większ nakładu środków. że łaciński Wschód był kolonialny w sensie ekonomicznym? Wenecja i Genua oczekiwały od swych zamorskich posiadłości dostarczania żywności i surowców: wina. W przypadku włoskich republik morskich znaczna część bogactwa pochodziła z . aby administrować terytorium zgodnie z jej wymogami. że lokalna gospodarka była nastawiona na służenie interesom odległej siły rządzącej. cukru. W rezultacie żaden obszar na Wschodzie nie uzależnił się całkowicie od jednego tylko produktu. mieściły się gdzieś między tymi skrajnościami. oliwy z oliwek. wioząc dobra z posiadłości Genui.

Wszyscy .władcy Cypru. aby wesprzeć siebie samych i swe posiadłości w Konstantynopolu. Teraz zostały stracone i przesadą jest nazywanie zachodniego społeczeństwa na Wschodzie łacińskim w okresie późnego średniowiecza kolonialnym. i to oznaczało. uznali. ciągnąc zyski.w trwającej wieki walce z Turkami. Tak na przykład przynajmniej część bogactwa wytwarzanego przez należące do rodziny Cornaro plantacje cukrowe i rafinerię w Episkopi na Cyprze. że Cornaro nie zachowywali się inaczej niż posiadacze ziemscy z wcześniejszego okresu bizantyjskiego. Frankowie nie zamierzali zmieniać społeczeństwa. zwłaszcza na weneckiej Krecie. 13. Władcy. aby wzbogacić rodzinę w Wenecji. W poprzednim rozdziale sugerowano. lecz poza pociągiem do zarabiania pieniędzy i zachowania stanu posiadania. przynajmniej na pewien czas. lecz niekoniecznie umożliwiało im to zdominowanie miejscowego establishmentu politycznego. Ci kupcy dysponowali wspólnie znaczącą siłą polityczną. nie oni pierwsi ani ostatni znaleźli się w takiej sytuacji. Pod pewnymi względami wyprzedzili działania plantatorów i kolonialnej administracji późniejszych czasów. Zakony rycerskie 1312-1798 ANTHONY LUTTRELL . Na wiejskich obszarach właściciele wykorzystywali swe prawa do ziemi i chłopstwa. Famagusta. Lecz koncentrowanie uwagi wyłącznie na tych cechach może zniekształcić rzeczywistość. że mają religijny obowiązek przetrwania w obliczu ataków muzułmanów. joannici na Rodos czy Wenecjanie . miała opuszczać wyspę. że Frankowie trzymali siły islamu w szachu i bronili chrześcijaństwa. Nie można znaleźć szczególnego dowodu na idealizm dwu-nastowiecznych krzyżowców. Jeśli ich poczucie motywacji religijnej przemieszało się z bardziej przyziemnymi wymogami samoobrony i zdobywania środków do życia. Wielu posiadaczy ziemskich. lecz z drugiej strony można by dowieść. Zachodnia władza nie różniła się zbytnio od tego. Jeżeli zaś' chodzi o łaciński Wschód. jako składy dla wschodniego handlu przyprawami. aby zapewnić sobie byt. którzy także wyprowadzali zyski rolne z prowincji cesarstwa. Inni nie. a miejscowej ludności najprawdopodobniej nie wiodło się gorzej niż przedtem. co było zasadniczo handlem tranzytowym. Jest jasne. nigdy nie zanikła całkowicie idea. Ayas w Cylicyjskiej Armenii i porty Morza Czarnego. a ich koniunktura zależała w dużym stopniu od nieustannej obecności weneckich kupców. co istniało przed nią. oznaczało to udział w zyskach z tego. że inwestycje rodziny Cornaro zapowiadały późniejsze przedsięwzięcia kolonialne. że zyski z ziemi mogły być całkowicie odebrane lokalnej gospodarce. Konstantynopol. że w połowie średniowiecza Palestyna i Syria stały się przedmiotem kolonizacji religijnej. funkcjonowało w obrębie miejscowej gospodarki. wszystkie rozkwitły. osadnicy i kupcy interesowali się zarabianiem dostatecznej ilości pieniędzy.długodystansowego handlu luksusowymi towarami.

kiedy papież Klemens V zniósł zakon templariuszy w 1312 roku. a często nawet niewyróżniającej się pozycji w lokalnym społeczeństwie. lecz bezpośrednio po tym pojawiło się niewiele oznak zmniejszenia nabo- Rodos: Cienkie kurtyny i wysokie wieże joannickich fortyfikacji typowych dla okresu przed wykorzystywaniem prochu strzelniczego. znalazła swój dramatyczny finał w momencie. Było też coraz bardziej nieprawdopodobne.walczyć ze współwyznaw-camichrześcijanami. ru do innych zakonów rycerskich. braci świeckich. formalny status posiadających śluby zakonne członków zakonów rycerskich Kościoła katolickiego niewiele się zmienił od czasów powstania zakonów w XII wieku. Stało się mniej prawdopodobne. mimo stopniowej kodyfikacji prawa kanonicznego. aby bracia motywowali się duchowym entuzjazmem czy perspektywą działania dotyczącego bezpośrednio odzyskania Jerozolimy. Poza Prusami i Inflantami. chociaż naturalnie brali udział w krucjatach walcząc z niewiernymi. że bracia staną naprzeciw niewiernych.Późne średniowiecze: państwa zakonne i zakony narodowe Na początku XIV wieku. paląc mistrza. Sama funkcja tych zakonów stała się przedmiotem szeroko rozpowszechnionej krytyki i debaty. lecz większość zakonników w zakonach rycerskich ciągle składała śluby ubóstwa. których członkowie nie mieli poza pewnymi specyficznymi sytuacjami . Każdy zakon miał regułę. lecz na ogół przyjmowały rycerzy. Byli też bardziej skłonni do szukania względnego bezpieczeństwa. kierowanym przeciwko katolikom i innym chrześcijanom częściej niż przeciwko niewiernym. czystości i posłuszeństwa. wszystkich przeznaczonych przede wszystkim do toczenia walki zbrojnej z niewiernymi. było mniej prawdopodobne. Członkowie zakonów nie mogli formalnie składać ślubów krucjatowych. datowane przed 1480 rokiem. Papieskie prawo do ingerencji w sprawy zakonu. która musiała być zatwierdzona przez papieża. wysuwano propozycje zjednoczenia ich w . widnieje na wzgórzu w tle ryciny pochodzącej z 1853 roku. zburzony w 1856 roku. aby bracia chcieli doświadczać wspólnego życia liturgicznego w łonie dużej wspólnoty religijnej. Około 1312 roku zaczęła się pogłębiać różnica między nieustającą świętą wojną zakonów rycerskich. księży i siostry. okazjonalnym wydarzeniem. włącznie z jego kasacją. a proklamowaną przez pa-piestwo krucjatą. Psychologiczny oddźwięk sprawy templariuszy musiał być głęboki. a wszyscy mieli żyć zgodnie z konstytucjami swego zakonu. Rozmaite zakony rycerskie poważnie różniły się od siebie. uchwalania nowych statutów i odmiennej legislacji wewnątrz pojedynczych zakonów.

poprzedzał atak na templariuszy w 1307 i uczynił wiele. a nie na Morzu Śródziemnym. w 1310 roku. broniąc zasady. Joannici stanęli także wobec większego kryzysu finansowego. łajali i czasami grozili zakonom. Monarchowie iberyjscy przejawiali skrajną niechęć do zaakceptowania połączenia bogactwa i siły templariuszy oraz joannitów. której nie miał on na Cyprze. Interesy pojedynczych zakonów często nie pokrywały się z zainteresowaniami papieskimi. Pewna liczba mniejszych zakonów. W rezultacie prestiż zakonu pomysłowo wykorzystał mistrz. Ponadto. aby ochronie joanni-tów przed podobnym napadem. działając jako sąd apelacyjny dla braci. W północnowschodniej Europie papieże usiłowali zrównoważyć działania krzyżaków. który miał małą posiadłość na Cyprze. Odwiedził Zachód i zebrał papies-ko-joannicką krucjatę. papież zapoczątkował śledztwo w sprawie najpoważniejszych skarg na działalność krzyżaków w Inflantach. lecz utrzymał większość ich dóbr poza rękoma świeckich. które trudno było kontrolować na taką odległość. że świeciii Zakony rycerskie 1312-1798 347 kie siły nie powinny wydawać sądów czy wtrącać się w sprawy religijnych zakonów rycerskich. Papieżowi Klemensowi V nie udało się ocalić templariuszy. interesami innych. spowodowanego ich kosztowną kampanią rodyj-ską i ekstrawaganckimi pomysłami Fulka z Yillaretu. rozstrzygając wewnętrzne spory i ponawiając interwencje w świecie łacińskiego chrześcijaństwa. co doprowadziło do usunięcia go w 1317 roku i do niszczących sporów wewnętrznych. z Wenecji do Malborka w Prusach. lecz od 1312 do 1378 roku papieże awiniońscy zachęcali. kłócąc się z fran- . a w 1306 roku joannici rozpoczęli podbój Rodos. czyli siedzibę. Ten piracki najazd. prawdopodobnie ukończony dopiero w 1309 roku. Chociaż skierowany głównie przeciwko grekochrześcijariskim schizmatykom. Ful-ko z Ylllaretu. Po 1312 roku joannici na Zachodzie byli zajęci rozległym procesem zabezpieczania i przejmowania przekazanego im przez papieża ogromnego spadku ziemskiego po templariuszach. zrezygnowała z wszelkich akcji wojskowych w XIV wieku.pojedynczy zakon czy nawet konfiskaty wszystkich ziem. która pożeglowała z Włoch w 1310 roku pod komendą mistrza i dokonała podbojów kosztem Turków w Anatolii. aby ochronić swe interesy i przywileje. zapewnił joannitom różnorodne. którzy także próbowali nawrócić czy przekonać Litwinów i Łoty-szów do chrześcijaństwa: bractwa często potrafiły obejść nakazy papieskie. Dowodzili uparcie. takich jak angielski zakon świętego Tomasza. łatwo dające się uzasadnić funkcje w działaniach przeciw niewiernym i dał zakonowi niezależność. natomiast w Kastylii większość mienia templariuszy przywłaszczyła sobie szlachta. W 1309 roku zakon przeniósł swój główny konwent. Nowe narodowe zakony rycerskie powstały w Walencji i w Portugalii. aby podtrzymywać rekonkwistę na Półwyspie. że zakon templariuszy został ufundowany.

W 1319 roku papież Jan XXII rozwiązał spór o ustrój zakonu. zwykle uważany za rycerza-brata. ziem. który wybuchł między joannitami. kolejni papieże z Awinionu naciskali na podjęcie działań i reformę. czy nawet odzyskaniu. że władcy aragońskich joannitów mają osobiście składać hołd samemu królowi nim zaczną wykonywać swoją władzę. nie zanadto się . aby założyć nowy zakon Montesa. sądownictwa i przywilejów. W 1317 roku uzgodniono. w wojnach z Kastylią. Później sytuacja pogorszyła się dla wszystkich z wyjątkiem krzyżaków. które wcześniej zagwarantowali zakonom.Nieznany członek pochodzącego z Walencji zakonu Montesa. jako donator . Król. który wcześniej podjął powszechne dochodzenie w sprawie zachodnich majętności joannitów. wybierając na nowego mistrza sprawnego Heliona z Villeneuve. Królewskie próby rozwinięcia małego zakonu św. i dopiero w 1377 roku papież Grzegorz XI. Jerzego z Alfamy. mógł więc wykorzystać część dochodów i zasobów ludzkich joannitów na swe własne cele. Działania przeciwko Maurom stały się sporadyczne. arcybiskupem Rygi.przedstawiony na namalowanej pod koniec XV wieku Najświętszej Maryi Panny rycerza z Montesy. W miarę jak Rodos stawało się ważnym antytu-reckim bastionem. Zakony rycerskie 1312-1798 348 ciszkanami. Znaczenie tych możliwości stała się uderzająco oczywiste w czasie wielkich buntów w roku 1347-1348. przenosili prawa do ziem zakonnych na mocy papieskich postanowień lub darowizn dla faworytów. zyskał w ten sposób element wpływu na mianowania. szczególnie we Włoszech. królem Polski i innymi świeckimi władcami. po 1356 roku. Jednak papieże ostrożnie zachowywali rezerwę wobec joan-nitów i krzyżaków. który miał bronić muzułmańskiej granicy w Murcji. kiedy wszystkie zakony stanęły po stronie króla. krewnych czy innych protegowanych W Hiszpanii około 1312 roku granicę muzułmańską przesunięto na głębokie południe. Juanowi de Heredia. Korona aragońska zatrzymała w Walencji ziemie zarówno joannitów jak i templariuszy. jako że papieże coraz bardziej interweniowali w wybór mistrza czy inne wybory i okresowo. który potrafił zatrzymać ludzi i pieniądze wypływające na Rodos. przypisywanej Paolowi z San Leocadio. i jeszcze raz. czy nawet na stałe. Zakony rycerskie cały czas osiedlały się i eksploatowały swe rozległe posiadłości. który został założony na wybrzeżu katalońskim. zapewnił długoletniemu protegowanemu papieskiemu. stanowisko mistrza na Rodos. lecz monarchom hiszpańskim zależało na kontroli. Papieże z Awinionu ogromnie rozszerzyli zakres interwencji swej kurii we wszelkiego rodzaju sprawach kościelnych i okazjonalnie usiłowali wpłynąć na mianowania w zakonach rycerskich. gdzie wykorzystywali pewna liczbę szpitalników jako rektorów zarządzających papieskimi prowincjami.

W 1361 roku trzej mistrzowie kastylijscy i przeor joanni-tów walczyli w armii królewskiej.od 1350 do 1460 roku. w latach . gdzie ich mistrzowie częstokroć dowodzili armiami królewskimi. łamanego tylko przez mniejsze potyczki. Kiedy w 1394 mistrz Alcantary. W 1331 roku papież odrzucił spóźnioną prośbę Alfonsa XI o stworzenie nowego zakonu rycerskiego z ziem kastylijskich templariuszy. pozbawionego rzeczywistej funkcji militarnej. Kastylijskie zakony św. Dwa lata później król Marti zaproponował. który wcześniej próbował go zatrzymać. Zakonnicy kontynuowali obsadzanie zamków garnizonami i prowadzenie walki na granicy. złamał pokój i poniósł śmierć w czasie nierozważnej wyprawy.powiodły. Rekonkwistę w Kastylii ożywił regent Ferdynand. Jakuba. Jak w przypadku zakonu Montesa. które doprowadziło do zajęcia Algeciras w 1344 roku. Alcantara i Calatrava podtrzymywały swą początkową działalność osiedlania się i obrony swych wielkich la-tyfundiów andaluzyjskich przed Maurami. z wyjątkiem 25 lat oficjalnego rozejmu. na przykład w czternastowiecznej joan-nickiej części Langwedocji. złupili przedmieścia i rzucili wyzwanie władcy muzułmańskiemu. Około 1389 roku mistrzowie zakonów Calatrava i Alcantara stanęli na czele rajdu do bram Granady. aby wszystkie aragońskie zakony. chociaż granica przesunęła się na południe daleko od większości ich ziem. takie nowe fundacje trwały też gdzie indziej. Jeszcze długo w XV wieku zakonnicy ponownie zaludniali przygraniczne wioski. Ta odmowa iii Zakony rycerskie 1312-1798 349 wydawała się uzasadniona. która później wplątała wszystkie zakony w intrygi rodzinne i zaciekłe polityczne konflikty i podziały. zakony kastylijskie tylko okazjonalnie wykorzystywały swe środki przeciwko niewiernym. w 1378 roku mistrz i jego siostra zostali porwani z Alfamy przez piratów afrykańskich. na Malcie. na przykład. lecz następnie poniosła klęskę pod Kadyksem. lecz nieraz działali też na własny rachunek jako kapitanowie królewscy i wykorzystywali wojska nie składające się z braci żadnego zakonu. nawróciły się na maestrats czyli mistrzostwo pod kontrolą królewską i służyły na morzu przeciwko niewiernym mieszkańcom Afryki. jako że Kastylia wkroczyła w przedłużający się okres wojny domowej. Jednakże zakon Calatrava. kiedy wszystkie hiszpańskie zakony wzięły udział w chrześcijańskim zwycięstwie nad rzeką Salado w 1340 roku. W 1451 roku Alfons V z Aragonu rozważał osiedlenie zakonu Montesa. król. gdzie wzięto do niewoli mistrza Calatravy. inspirowanej nadmiernym poświęceniem w świętej wojnie. W Kastylii zakony stanęły wobec niemal pozycyjnej sytuacji frontowej. Alcantara na przykład strzegł portugalskiej granicy w Extremadurze. opuszczane przez muzułmańskich wieśniaków. Martfn Yanez de la Barbuda. rzeczywiście przepraszał Maurów. który z pomocą zakonów zajął Anteąuerrę w 1410 roku. trwającej przez około 110 lat . W 1400 roku zakon dołączono do zakonu Montesa. w tym joannici. Zakony kastylijskie miały inne funkcje. która odniosła zwycięstwo nad Maurami. Jednakże niebawem rekonkwista niedostępnej górskiej enklawy w Granadzie uległa względnemu zawieszeniu.

Królowie mogli wtrącać się w wybory i przekonywać papieży do mianowania na urzędy i dawania dyspens na wybór mistrzów. kontyngent Calatravy nie był zapisany. a inni bracia. że dla korony królewskiej bardzo ważne stało się ich kontrolo- Miniatura. 266 konnych Alcantara. takiego jak na Rodos czy w Prusach. szczególnie swych synów. Okazyjnie monarchowie odrzucali hołdy mistrzówelektów. legalnych czy nie. prowadzone przez wielkich magnatów. Zakony funkcjonowały w ramach królestwa. Jakuba i Calatrava obydwaj zginęli pod Łoją w 1482 roku. ich wojska i środki często były dołączane do armii narodowych. Tak Fernando de Anteąuera. manewrował. Bogactwo to pomogło wspierać członków wywodzących się z niższej szlachty. wanie. jak i w wojnach narodowych i domowych. i grzebiąc zmarłych. Jakuba większą część Nowej Kastylii. którzy nie byli zbytnio zainteresowani świętą wojną. chociaż wielu rycerzy z bractw było chętnymi i kompetentnymi wojownikami. Zakony dostarczały pieniędzy. . 1430. Jakuba. Z około 10 000 konnych. bez mieczy. obecnych pod Granadą w 1491 roku. nie miały żadnej szansy na stworzenie autonomicznego państwa zakonnego. mistrzowi Calatravy. Rycerze bractwa. zboża i wojsk. 962 konnych i 1915 pieszych dostarczył zakon św. otaczają tlumacza. by zapewnić w 1409 roku stanowiska w zakonach Alcantara i św. przedstawia rabina Mojżesza Arragela. uprawiają działalność dobroczynną. mistrzowie zakonów św. które ostatecznie skończyły się podbojem Granady w 1492. Istnieli przykładni bracia i podejmowano poważne. tak Alcantara posiadała prawie połowę Extremadury. Zamiast tego ich bogactwo i wpływ sprawiły. i jak rozległa by nie była ich władza i niezależność. obiecując przeznaczenie swych dochodów na wojnę o Granadę. prezentującego swój przekład Biblii z hebrajskiego na kastylijski Luisowi de Guzman. którzy nie osiągnęli odpowiedniego wieku lub pochodzili z nieprawego loża. otrzymywali ogromne dochody z wielkich stad owiec i ich sezonowych wędrówek. lecz w 1489 roku było ich 400. a mistrz zakonu Montesa pod Bezą w 1488 roku. Mimo powtarzającego się oporu i wielu procesów sądowych. Zakony kastylijskie utworzyły narodowe stowarzyszenie. ok. wziął udział w sześciu wypadach granicznych. pocieszając chorych i strapionych. królowie i wielcy możnowładcy zachowywali stanowisko mistrza dla swych faworytów. a ich mistrz zajął Archidonę w 1462 roku. Jakuba swoim synom. 62 joannici.1455-1457. z czerwonym "krzyżem. rozdając jedzenie i odzież. innych zmuszali do abdykacji. Tak jak joannici stali się największymi pojedynczymi posiadaczami ziemskimi w Aragonii. czy też nawet mordowali. W Kastylii trzy większe zakony. a zakon św. i służyły inicjatywie królewskiej. Bractwa wszystkich zakonów walczyły w wielkich i zaciekłych kampaniach. i w mniejszej skali joannici. sprawujących dla korony dowództwo zarówno w czasie krucjaty przeciwko Maurom. lecz w większości robili to nie wykazując większego zainteresowania strona religijną. siedzącemu na ironie z ceremonialnym mieczem.

Zaangażowanie polityczne mistrzów przyczyniło się dalece do odwrócenia właściwych funkcji zakonnych. Zakony portugalskie. W 1385 roku regent. Kontyngenty trzech portugalskich zakonów brały udział w nieudanym ataku na Tanger w 1437 roku. co wielokrotnie ułatwiało obchodzenie przepisów. Jakuba wybrała swego własnego mistrza i w dużym stopniu uniezależniła się. Wielkie zamorskie bogactwo znalazło później wyraz w okazałym przeoracie w Tomar z jego licznymi klasztorami. W1443 roku papież nadał zakonowi Chrystusa prawo do wszystkich ziem. W1457 roku Henryk zagwarantował mu dwudziestą część wpływów z Gwinei. a portugalscy joannici zaatakowali Arzilę w 1471 roku. rozłamy i przemoc. kiedy papież Ka-likst III mianował Henryka IV administratorem i zarządcą zarówno zakonu s'w. syn króla Piotra I z nieprawego łoża. Interwencja królewska w zakonach portugalskich. który założono na dobrach templariuszy w 1319 roku. nie pozwalając większości lokalnej szlachty ze swych państw zakonnych na wstępowanie do zakonu jako bracia-rycerze. lecz mogli zajmować się administracją zakonu. Zakony powróciły na krótko do świętej wojny. Trzy zakony i portugalscy joannici. Jakuba. której. Zamężni władcy nie mogli być mistrzami. wewnętrzne niesnaski i częste wyznaczanie książąt z domu królewskiego do kontrolowania zakonów i ich dochodów trwało. wszyscy odrzucili pochodzące z 1456 . który został wychowany przez mistrza zakonu Chrystusa i został mistrzem zakonu Aviz. Portugalia nie graniczyła już z niewiernymi. stanął na czele narodowej opozycji przeciwko najazdowi kastylijskie-mu i został mianowany królem pod imieniem Jana I. lecz przez dziesięciolecia były pochłonięte głównie przez politykę wewnętrzną i w dużym stopniu podporządkowane koronie. Portugalscy joannici w 1375 roku nie płacili żadnych datków na Rodos już od dziewięciu lat. co wikłało braci w intrygi. które otrzymywały niewielką zachętę za strony paiii Zakony rycerskie 1312-1798 351 piestwa. jak i Ca-latravy. a Aviz był zakonem narodowym. na wyspach Atlantyku i w innych zamorskich rejonach. jakie zdoła w przyszłości zająć w Maroku. Zakon ten otrzymał znaczne przywileje duchowe i materialne na wyspach Atlantyku. walczyły z Maurami nad rzeką Salado w 1340 roku. tak jak w 1456 roku. podobnie jak w Kastylii. Członkowie zakonów często walczyli ze sobą nawzajem. ich zaangażowanie w politykę świecką. Portugalska gałąź zakonu św. Zakony joannitów i krzyżacy uniknęli takich kłopotów. a mistrz zakonu Chrystusa i przeor joannitów walczyli w czasie zajęcia Ceuty w Maroku w 1415 roku. kiedy rekonkwista portugalska rozszerzyła się na tereny zamorskie. lecz udział zakonów w nakazanych przez papieża krucjatach przeciwko niewiernym w Maroku był już tylko okazjonalny. i zdołał wykorzystać bractwo i jego środki do sfinansowania swych doniosłych podróży odkrywczych.aczkolwiek nieskuteczne próby reformy. udało się narzucić na mistrzów książąt z rodu królewskiego czy innych. wzdłuż wybrzeża Afryki i ostatecznie w Azji. jak zakon Chrystusa. w tym joannici. Papież Marcin V wyznaczył około 1418 roku księcia Henryka na zarządcę zakonu Chrystusa.

nieraz mrożąc krew w żyłach. kiedy konwent joannitów pozbawił stanowiska swojego mistrza. Chociaż pod względem rekrutacji zakon polegał na swych niemieckich posiadłościach. w Prusach i Inflantach. Następnego mistrza. brutalne rabowanie świeckich księży. Stała się ona mniej zacięta niż w XIII wieku. przeniósł konwent bez zgody braci z Wenecji do Prus. Jednak krzyżakom udało się uczynić prawdziwy postęp. zarówno przez papieża. lecz uparta i skuteczna opozycja pogańskich Litwinów i zakonna potrzeba . Gdańsk i Pomorze Wschodnie opanowali w 1308 roku. skupiając się na walce z Litwinami. Prusy i Inflanty leżały poza granicami imperium i były utrzymywane i ochraniane. jak i przez cesarza. Jego następca. leżącego na brzegu rzeki zamku w Malborku. by głównym polem działalności zakonu nadal pozostała Jerozolima. podczas gdy inni chcieli. Zygfryd von Feuchtwangen.roku papieskie propozycje założenia posterunków wojskowych i utrzymywania jednej trzeciej bractwa w Ceucie. Zdobyli wiele terytoriów. Niemcy z powodzeniem prowadzili zupełnie inną. Estonia. kapitułą i kaplicą. Ostatecznie. w 1309 roku mistrz. Krzyżacy zachowali pewne po- Zakony rycerskie 1312-1798 352 siadłości w rejonie Morza Śródziemnego. został wygnany do Niemiec w 1317 roku. tego samego roku. handel z poganami. uniemożliwianie nawracania i prowadzenie licznych nawróconych ku apostazji. Co do właściwego celu działania zakonu. aby siedzibę główną przenieść na północ i tym samym zakończyć podwójne obciążenie zakonu w Prusach i na Wschodzie. zasadniczo kontynentalną walkę. aby zakony portugalskie nie były zobowiązane do prowadzenia żadnej wojny ofensywnej. została zakupiona od Danii w 1346 roku. ponadto rozległe komandorie i tereny rekrutacji członków we Fran-konii i w Turyngii. W rejonie nadbałtyckim. Karol z Trewiru. których zręczne udawanie nawrócenia na chrześcijaństwo przeszkadzało i dyskredytowało zakon. wybrano w Prusach w 1324 roku. jak zakony na Półwyspie Iberyjskim. które były oddzielone skrawkiem terytorium. w dwuznaczny i dyskusyjny sposób. a decyzja ta wywołała protesty w Portugalii. i odtąd mistrzowie rządzili okazałym dworem z imponującego. zdania były mocno podzielone: bractwo w rejonach nadbałtyckich nawoływało. W 1467 roku kuria papieska zgodziła się nawet. szczególnie na Sycylii i w Apuli. szczególnie w bardziej pokojowych. napaść na arcybiskupa Rygi. wzdłuż Renu i na innych ziemiach niemieckich. Zakonowi poważnie zagrażało rozwiązanie i zaczęły się zagmatwane stosunki dyplomatyczne z Litwinami. mimo zbrojnego oporu Polaków. ze zbudowanymi z cegły pomieszczeniami mieszkalnymi. lecz trwała nieprzerwanie. W 1310 roku rycerze krzyżaccy stanęli wobec ogromnej serii oskarżeń o masakry chrześcijan w Inflantach. zachodnich rejonach Prus. o który toczono nie kończący się spór. leżąca na północ od Inflant. Wernera z Or-seln. nie był jednak ograniczony do jakiegoś królestwa.

Litwini ponieśli dotkliwą klęskę. Henryk IV. późniejszy marszałek Francji.siedziba mistrza i braci zakonnych. Często organizowano dwie ekspedycje rocznie w Prusach i jedną w Inflantach. rozbili armię krzyżacką pod Grunwaldem. który był o wiele rozleglejszy niż proces prowadzony przez zakony kastylijskie w Andaluzji. Gdy mistrzem został Winrich von Kniprode. Przyszły król Anglii. udał się tam dwa razy. Niosły one wiele śmierci i zniszczenia. podobnej do fortecy. jak religijne i chrześcijańskie. w latach 1352-1382. że ich motywy były tak polityczne i proniemieckie. ośmiokątnej kaplicy templariuszy z surowymi przyporami. W 1410 roku Polacy i ich rozmaici sprzymierzeńcy. a ich formalne nawrócenie się na chrześcijaństwo w 1389 roku podważyło podstawowe uzasadnienie krzyżackiej świętej wojny. Stworzył on model administracyjnej skuteczności i ujednoliconej biurokracji. zbudowana z czerwonej cegly i obwałowana. Kontynuując działania zakon podkreślał. zamek . W rezultacie wrogowie krzyżaków ostatecznie połączyli się zdeterminowani pragnieniem odzyskania swych ziem. widoczny główny dziedziniec. przy znacznej przewadze. Obok: Clowna siedziba zakonu krzyżackiego w Malborku (dawne Prusy) od strony klasztoru. Zakon krzyżacki sprowadził osadników niemieckich i nawrócił wielu miejscowych pogan na chrześcijaństwo w trakcie większego procesu kolonizacyjnego. Paradoksalnie. 363) Zakony rycerskie 1312-1798 354 .zdobywania łupów i nawracania. do- Powyżej: Wejście do kościoła wielkiego klasztoru portugalskiego zakonu Chrystusa w Tomar. ściąganych do zakonu na prestiżowe wyprawy czyli rajzy. Jan z Boucicaut. wieża z latryną i pomniejsze zabudowania (patrz plan na s. do czego przyczyniła się pomoc zachodnich arystokratów. a bracia cierpieli z powodu strat w ciągłych działaniach wojennych. zbudowanego w bogatym manuelińskim stylu początku XVI wieku tuż obok o wiele wcześniejszej strony zewnętrznej. sukces Niemców przyczynił się do ich upadku: w 1386 roku silni Litwini sprzymierzyli się z Polakami. w młodości trzy razy służył w Prusach. wymagały częstych kampanii. w rodzaju i skali nieznanej w Hiszpanii czy na Rodos.

jak oligarchia joannitów. dzierżawy ziem i łupów oraz z opłat za częste zmiany stanowisk braci. na przykład. którzy normalnie mogli wstępować do zakonu jedynie jako księża i brada-służący. byli przyjmowani do domu w Niemczech i po prostu pozostawali tam. niektóre domy miały mniej niż 10 braci. innym odmówiono przyjęcia do zakonu w Niemczech i jechali do Prus czy Inflant z własną bronią. a jeden z mistrzów został zamordowany. lecz inne miały osiemdziesięciu albo więcej. lecz służyło to odciągniąciu ich niemieckich osiadłych poddanych. W XV wieku krzyżacy opodatkowali także swą ludność. która trwała w latach 1398-1409. 1380 roku w działa. głównej siedzibie. mieszkało najprawdopodobniej około 100 braci i setki innych w komandoriach. porównywalnych do opłat joannitów. Niektórzy bracia-rycerze wnosili wstępną opłatę.rycerze tworzyła w większości arystokratyczną kastę wojskową. Księża i bracia do obsługi byli z reguły werbowani wśród niemieckich osadników w Prusach. jak w zakonie Montesa i zakonach ka-stylijskich. Kapituły generalne odbywały się z coraz mniejszą regularnością i nie miały odpowiednika konwentowej pieczęci joannitów. Najliczniejsza klasa braci . Dochody z różnych źródeł były przydzielane na specjalne fundusze. pohamować swego mistrza. fresk z kościoła w Bunge na Gotlandii. rzadko wracali do siebie. z których wielu pochodziło z Frankonii. mógł być zastraszany lub usunięty z urzędu. Jednakże po 1410 roku potrzeba wynajmowania kosztownych żołnierzy najemnych Zakony rycerskie 1312-1798 355 . Prusy. a posiadłości niemieckie prawie nie wysyłały pieniędzy. lecz ich armia była doskonale wyposażona. i miała dobrze zbudowane fortece. najprawdopodobniej w czasie okupacji wyspy Gotlandii. W Malborku.Krzyżacy. Pruskie komandorie nie płaciły regularnych należności. nie wymagały od swych komandorii w Niemczech pieniędzy. jak i na chorągiewkach hełmów. noszący czarne krzyże na białym tle zarówno na tarczach. Niektórzy starsi oficjałowie rezydowali w Malborku. lecz starsi oficjałowie mieli ogromne doświadczenie administracyjne i mogli. trzema końmi i sześćdziesięcioma florenami. jak marszałek w Królewcu. kontrolowali skarbiec. gdzie. po ok. Bracia udający się do Prus. zostali tu przedstawieni w boju. skonałe Ordensstaat . i którzy nie mieli przedstawicielstwa w rządzie swego kraju. Musiał on uzgadniać decyzje ze starszymi oficerami i komandorami. lecz inni mieli własne siedziby terytorialne. i w nich rezydowali. z ludnością około 350 000. Krzyżacy nie mieli prawdziwej floty. Jednakże w samych Prusach zakon uzyskiwał wpływy z handlu. jednak rekrutacja ochotników zależała od ciągłego dopływu bractwa z Niemiec.państwo zakonne.

gdyż właściwie nie brali udziału w bitwie. natomiast odegrali jawniejszą i bardziej agresywną rolę an-typogańską i po wielokroć walczyli ze schizma-tykami na Rusi. marszałek w Najliczniejsza w większości lecz służyło to adłych poddaępować do za-•służący. W Inflantach rezydował oddzielny mistrz. e domy miały ' osiemdziesię-e odbywały się ie miały odpo-oannitów. który miał pewne cechy charakterystyczne Ordensstaat. niektórzy księża i braciasluebnów. Johanna Wolthussa. Po 1438 roku bractwo w Inflantach faktycznie wybierało swego mistrza. Warunki służby były trudniejsze niż w Prusach. z jego własną organizacją i polityką. Niektórzy ilborku. krzyżacy toczyli świętą wojnę o zupełnie odmiennym charakterze. gdzie. F nionej Ł roku byłi opatrywi unici. dotyczących szczególnie indywidualnej kontroli nad majątkiem. natomiast w Estonii klasa rycerzy sprawowała swego rodzaju rządy świeckie. Klęska pod Grunwaldem w 1410 roku prawie nie dotknęła braci w Inflantach. zatwierdzany przez wielkiego mistrza czyli Hochmeistem w Prusach. uposażona. dochodziło do poważnych waśni wewnętrznych. rozejmy i zmieniające się przymierza. a wyczerpująca wojna na wschodzie obejmowała nie kończące się rajdy w lasach. ich zakon rozwinął tam praktycznie niezależny ustrój. z dwóch wybranych w Inflantach kandydatów. . która stanowiła podstawę gospodarki zakonu. zniszczenia. Dalej na północ. w Inflantach. który został oskarżony o liczne akty kurupcji. jak w Prusach. między osadnikami pochodzącymi z niemieckiej mniejszości a ludnością miejscową zawierano niewiele małżeństw. Wojny z Rusią trwały. z urzędu. ł on uzgadniać komandorami. ponieważ trzech biskupów kontrolowało rozległe terytorium. przygotowanie wojny z Rusią wbrew wszelkim radom i o osobisty zabór licznych komandorii i ich bogactw. lecz inni mieli . Bracia inflanccy pochodzili głównie z północnych Niemiec i Nadrenii.powodowała coraz bardziej nieznośne obciążenia finansowe. lecz następnego roku poniosła klęskę . W 1471 roku bractwo w Inflantach odwołało swego mistrza. Inflanty nie tworzyły jednego państwa jak Prusy. Ruś spustoszyła wschodnie Inflanty. a jemy. w 1501 roku. po ?rze zbudowai potrzeba wyży najemnych Zakony rycerskie 1312-1798 356 lasy za mieszk i zamka siarze. lecz doświadczenie :hiajoannitów. Jednakże. przykład sprawnej technicznej i handlowej organizacji. na przykład. zostali i w latach Elewacja i plan wielkiego krzyżackiego czternastowiecznego młyna wodnego w Gdańsku. i któ-v rządzie swe-wdziwej floty. uz żacy byli rekrutowani w Inflantach. Element eksploatacji w Inflantach był wyraźniej szy.

bractwo broniło tego odległego rejonu aż do 1561 roku. takie jak restrykcje nałożone na posługiwanie się jego pieczęciami. handel i podatki. że byli słabszą organizacją. który wiele uczynił dla uspokojenia sytuacji w Inflantach. Państwo zakonne na wyspie potrzebowało stworzenia tradycji morskiej i ukierunkowania lokalnej gospodarki i rządów na wsparcie przedsięwzięć obronnych. Walka joannitów była o wiele mniej skoncentrowana niż w przypadku krzyżaków. większość pozostałych dochodów płynęła z zachodnich klasztorów. Daleko na Rodos joannici stworzyli sobie podwójną funkcję.których czasami wręcz zniechęcano do przybywania na wyspę .z rąk mistrza Woltera von Plettenberg.lecz pieniędzy. a ich działania wojskowe nie były tak ciągłe i intensywne. Miał on na Rodos rozległe uprawnienia. a statki i żołnierzy najemnych wynajmowano tylko w koniecznych wypadkach. których do 1522 roku było może ze 20 000 . lecz nie musi to znaczyć. mieszkańcy budowali czy służyli w wieżach i zamkach lub zaciągali się na galery jako wioślarze. lasy zapewniały drewno na budowę statków. by dostarczać artykułów żywnościowych i sił pomocniczych. zdolną do przetrwania ataków kierowanych przeciwko nim w pojedynczych królestwach. Zbrojny konflikt nie trwał nieustannie. Rodos nie potrzebowało ludzi . zajmując się rządzeniem i ochroną łacińskiej floty oraz przeciwstawiając się najpierw tureckim emirom z wybrzeży Ana-tolii leżących naprzeciw wyspy. pielgrzymi. lecz jego autorytet we własnym zakonie był całkiem skutecznie ograniczany i hamowany przez wielonarodową oligarchię zakonną starszych oficerów. Inne zarządzenia. faktycznie służyły rozdzielaniu stanowisk i regulowaniu napięć między braćmi różnego pochodzenia. od 250 do 450 osób. Część funduszy pochodziła z rozwoju portu i gospodarki wyspy. lecz joannici tworzyli prawdziwie międzynarodową organizację. przeciwnie niż w Prusach. Przejmowanie tych funduszy musiało być uzasadniane swego rodzaju pokazami świętej wojny. szczególnie do opłacenia importu podstawowych produktów żywnościowych. Liczba joannitów na Rodos prawdopodobnie wahała się znacznie. piraci. Rodos zostało zdobyte w wyniku uzgodnionej kapitulacji a Greków. Zakony krzyżackie i iberyjskie były głównie narodowe. Szczęśliwa formuła zakonnego państwa na wyspie pozwoliła joannitom przetrwać przez wiele wieków. okresowe kapituły generalne i ograniczenia statutowe. Do portu przybywały statki. w północnej części ówczesnego państwa zakonnego w Inflantach. wyspa była dość zaludniona. lecz można je było otoczyć kamiennymi fortyfikacjami i bronić przy wykorzystaniu minimum siły ludzkiej. a jego zasoby ograniczone. a później potędze Osmanów szybko rozszerzających swoje rządy ku północy. a odpowiednia konstytucja ograniczała mistrza. takie jak instytucja langues (języków) czyli grupowania się wedle przynależności narodowej i m-berges czyli domów-rezydencji dla langues. chociaż były źródłem nie kończących się tarć na jednym szczeblu. Rodos było względnie małe. jej Ruiny zamku krzyżackiego i ośmiokątna wieża w Weissenstein (obecnie Paide) w Estonii.

Około 100 braci na czterech galerach. z 50 lub 100 braćmi i ich wojskami pomocniczymi mogły odegrać ważną rolę. Dzięki temu podreperowały się finanse zakonu. Przenosząc się z Cypru na Rodos joannici odeszli od schematu dawniejszej krucjaty. która nadeszła w 1347 roku. zachowali swą grecką liturgię. a bazy morskiej do Smyrny.tysięcy. a ich siły służyły przeciwko innym Turkom u brzegów Anatolii naprzeciw Cypru w latach 1361-1367. prawdopodobnie chcąc uniemożliwić zakonowi wycofanie znacznych kredytów od własnych bankierów papieża we Florencji. prawdopodobnie na Rodos. którą papiestwo mogło się posłużyć . ze skrybą zapisującym jej uchwały. uznający papieża rzymskiego. inne wojny i wielka zaraza. Joannici brali udział w katolickich ligach morskich. Jedna czy dwie galery. Ogółem ludność czuła. jednak papież Benedykt XII odrzucił propozycje działania krucjatowego w latach 1335 i 1336. która splądrowała Aleksandrię w 1365 roku. mandorię zasobną w cukier. oraz ogólne załamanie gospodarcze i demograficzne na Zachodzie. które chroniły Rodos. pod dowództwem admirała. Acciaiuoli i Peruzzi zbankrutowali. i zaraz potem w jej obronie. W rezultacie. skierowanych przeciwko wielkiemu Umurowi z Aydin. zasoby i działalność wojskową zakonu. Joan-nici współpracowali w krucjacie. Do 1373 roku joannici byli zasadniczo jedyną siłą wojskową. wzięło udział w większej krucjacie. Ten drzeworyt opublikowany w 1493 roku. rozstrzyga spory i pozwala zachodnim przestawicielom na pewną konstytucyjną kontrolę poczynań mistrza. jak i od ich środków. Pięćdziesięciu joannitów walczyło z Osmanami pod Lampsakos w Dardanelach w 1359 roku. w latach 1343-1345 joannici utracili ogromną sumę ponad 360 000 florenów. od 1374 aż do utraty Smyrny w 1402 roku joannici jako jedyni byli za nią odpowiedzialni. że jest dość dobrze traktowana i była przygotowana do współpracy. które uchwala statuty. gdy Bardi. drastycznie ograniczyły rekrutację. Ferlino d'Airasca. racjonalnie zaopatrywano. która zajęła Smyrnę w 1344 roku. Sukcesem zakonu odniesionym po 1306 roku było pohamowanie morskiej agresji Turków z Mente§e i zepchnięcie centrum ekspansji tureckiej na północ do Aydin. chociaż cały czas zapewniali okazjonalną pomoc chrześcijanom w Armenii Cylicyjskiej i zatrzymali swoją cypryjską koGeneralna kapituła joannitów w czasie obrad. szczególnie w 1334 roku. Jako unici. skierowanej na Jerozolimę. przedstawia legislacyjne ciało zakonu. Efektywność joannitów zależała zarówno od ich skuteczności i dos'wiadczenia. chroniono i reprezentowano. Zakony rycerskie 1312-1798 359 Zaraz potem wojna angielsko-francuska.

którymi ponoć nagradzano starszeństwo zdobywane w służbie na Rodos. było żałośnie małe. Jednak bizantyjska propozycja obrony Salonik i innego bizantyjskiego miasta. przenosząc joannitów do południowej Grecji. spełzła na niczym. Rodos w 1398 roku rzekomo wspierało tylko dziewięć z dwudziestu jeden zachodnich przeoratów. Schizma papieska z 1378 roku podzieliła joannitów na dwa odłamy. Pokazano obóz turecki.rycerze krzyżaccy twierdzili. W 1410 roku kapituła generalna w Aix-en-Provence wykazała godną uwagi solidarność wewnątrz zakonu. kończąc swą własną schizmę siedem lat przed papieską. przedstawiająca osmańskie oblężenie Rodos w 1480 roku. To stworzyło więcej warunków do naruszania dyscypliny i niepłacenia powinności należnych Rodos. i kilku innych joannitów walczyło w krucjacie Nikopolis w 1396 roku. finansowe kłopoty rywalizujących papieży zmusiły ich do lepszego wykorzystywania dochodowych nominacji na beneficja. SchizMiniatura z epoki. zarówno gdy działali niezależnie. po klęsce Nikopolis joannici wydzierżawili na kilka lat bizantyjską despotię na południowym Peloponezie. Zygmunta. które pożeglowało do Yonitzy w Epirze w 1378. Filip z Naillac. lecz w następstwie klęski pod Yonitzą musiał je opuścić. atak na wieżę świętego Mikołaja. jak i jako część ogólnej krucjaty.do obrony Bizancjum. lecz pozwalała Anglikom udawać się na Rodos i wysyłała tam pieniądze. i zostało rozbite przez chrześcijańskich Albariczyków z Arty. na którym mistrz joannitów występował w roli strażnika konklawe. bracia zakonni zagrozili opuszczeniem Rodos. Następny mistrz. skierowana do joannitów w 1374 roku. Kiedy w 1413 roku okazało się. które począwszy od około 1356 roku uporczywie poszukiwało rozleglejszej bazy ekonomicznej i bardziej prestiżowych okazji przeciwstawienia się postępom Osmanów. ma papieska zakończyła się w 1417 roku soborem w Konstancji. z powodzeniem odparte przez joannitów. Passsagium. joannici byli skutecznym elementem obrony chrześcijańskiej Europy. gdzie zdominowany przez Francuzów konwent opowiadał się zdecydowanie po stronie Awinionu. Na tym soborze toczył się zaciekły spór . Chociaż poważnie ograniczeni ogólną klęską Zachodu w opieraniu się niewiernym Turkom. za-inpirowane przez papieża Grzegorza XI. Około 1377 roku zakon wziął w dzierżawę na dwadzieścia pięć lat łacińskie księstwo Achai. a to pozbawiło braci perspektywy awansów. prawdopodobnie Gallipoli. Byli tam odpowiedzialni za ocalenie po klęsce króla węgierskiego. Jednak w latach 1383-1389 doszło do ponownych prób osiedlenia joannitów na Peloponezie. Korona angielska wspierała rzymskiego papieża. że Litwini nie są chrześcijanami i że Polacy . broniąc przesmyku przy Koryncie przed osmańskimi najazdami na półwysep. którzy wzięli do niewoli mistrza. Najwidoczniej w Awinionie i na Rodos istniało stronnictwo. Juana Fernandeza de Heredia. Niestety. atakowany przez turecką artylerię i przerwaną zaporę bonową ustawioną w poprzek północnego portu. że an-typapież Jan XXIII sprzedał bogatą komandorię Cypru pięcioletniemu synowi króla Janusa. i trzymali go dla okupu. która stanowiła nieomal joannicki odpowiednik krzyżackich Inflant. obronny system sprzed wynalezienia prochu strzelniczego.

. sprawiedliwości. lecz ostatecznie sama wyspa stała się celem bezpośredniego ataku. które mogły wytrzymać ostrzał nawet najcięższych dział tureckich. Po podboju Egiptu przez Osmanów. Joannici byli zależni od handlu z tureckim lądem i od bardzo ograniczonej siły morskiej. Później zbudowano masywne fortyfikacje chroniące przed bronią palną. Joannici. Ta-merlan zdobył Smyrnę w 1402 roku. W miarę dalszych postępów Osmanów na Bałkanach Rodos było coraz bardziej izolowane. lecz flota mame-lucka poniosła z ich rąk większą porażkę w 1510 roku. Wielki nowy szpital. W rzeczywistości dochodowa forma uznanego publicznie. Zawarto serię rozejmów. późniejszy kardynał. praw senioralnych. sprzedaży emerytur.sprzymierzają się z nimi. odpusty i zwolnienie z podatków. Polityczną koniecznością stało się stworzenie przyczółka umożliwiającego bezpośredni kontakt bojowy z Turkami na lądzie. którym nie udało się doprowadzić do powstania koalicji antyosmań-skiej. rent miejskich. Osmanowie byli sprytnie trzymani w szachu. prawie prywatnego piractwa. że braciom nie udało się nawet nawrócić Prusów. Uzyskiwały je przede wszystkim z uprawy ziemi i hodowli inwentarza w swych posiadłościach . wywierający duże wrażenie na pielgrzymach. ze sporadycznymi przerwami i potyczkami. w czasie którego Wene-cjanie na Krecie i inne siły łacińskie wysłały nieznaczną pomoc. poprowadził epicką obronę miasta z talentem i determinacją. Najazdy z mameluckiego Egiptu napotkały udany opór w latach 1440-1444. jednak rozkwitło jako bezpieczne przedmurze dla łacińskiego handlu i piractwa w Lewancie. którego budowę rozpoczęto na Rodos w 1440 roku. W1407 lub 1408 roku Smyrnę zastąpił lądowy zamek w Bodrum naprzeciwko Kos. dlatego też mogli podejmować tylko operacje na małą skalę. Mistrz. a Morea ewakuowała się niewiele później. leżącego na tureckich szlakach komunikacyjnych do Egiptu. Okazjonalnie uczestnictwo joannitów w kampaniach poza Rodos trwało. gdyż po 1482 roku u joannitów znajdował się brat sułtana Dżem. Polacy natomiast utrzymywali. ostatecznie skapitulowali i odpłynęli z Rodos w styczniu 1523 roku. doprowadziła do innego heroicznego oblężenia. które irytowało Mameluków. Struktura zakonów rycerskich Wszystkie zakony rycerskie potrzebowały finansów. Osmanów.zarówno przez bezpośrednią uprawę i wypasy. jak również Wenecjan. korso było uzasadnione jako typ świętego działania wojennego. Piotr z Aubusson. Szczególne znaczenie miały własne lukratywne "korsy" joannitów.11-17% 361 propagandową. jak i oddawanie w dzierżawę jurysdykcji. był inną udaną inicjatywą Zakony rfc«skie 13. lecz dopiero w roku 1480 Osmanowie przeprowadzili atak na dużą skalę. co najprawdopodobniej uczyniło z nowo zbudowanej fortecy raczej dochodową inwestycję niż czynnik przewagi strategicznej. pozycja Rodos. ten przyniósł prestiż.

żeby walczyć. lub czasami zarządcy. liczba joannitów na Wschodzie w XV wieku wahała się od 250 do 450 osób. z Malty. w innych miejscach było zbyt mało braci świeckich albo nie było ich wcale. W roku 1374/5 zachodnie przeorie joannitów oddały około 46 000 florenów odbiorcy z Rodos. joannici nabyli ją od templariuszy po roku 1312. iv Courval (Calvados) w przeorii francuskiej. W niektórych wypadkach było bardzo mało rycerzy. 7000 florenów z Rodos przeznaczono na szpital. papieskich odpustów. Krzyżacy poza Niemcami utrzymywali się ze swych pruskich czy inflanckich państw. niektórzy z nich zbyt starzy. a inne dochody przeznaczano na obronę granicy z muzułmanami. Zakonne statystyki w nieunikniony sposób były przybliżone i niekompletne. lecz generalnie domy zakonów rycerskich różniły się od innych domów religijnych tym. została spaloną i zburzona. W 1519 roku twierdzono. że joannici są zależni od wypraw korsarskich. a ci urzędnicy przekazywali całkowitą sumę do skarbca zakonnego. Po 1319 roku zakon Montesa stosował system oparty nie na osiadłych społecznościach. Podobnie trzy kastylijskie zakony i zakon krzyżacki przeznaczały dochody z poszczególnych obszarów czy komandorii bezpośrednio dla mistrzów. czasami nadmiar księży. K. większość z nich . handlu i innych dodatkowych działań. Zakony tradycyjnie organizowały swe posiadłości w prowincje lub przeoraty. na całkowitą sumę 92 000 florenów rodyjskich. czyli prywatną kasę. czy coraz częściej wynajmowali je i płacili należności swemu przeorowi czy prowincjałowi. składające się z wielu komandorii. Jak już wspomniano. płacących swoje należności. Komandorzy utrzymywali własne domy. która przynosiła "wielki dochód". lecz na wpływach z indywidualnych domów. ze stodołami i wysoką kaplicą. Wpływy z niektórych domów były często zarezerwowane dla przeorów i mistrzów. lecz także musieli wytwarzać nadwyżkę gotówki. encomiendas i tak dalej. że ich bracia nie tylko musieli utrzymywać się samodzielnie. które przeznaczano dla rozmaitych oficjałów w różnych celach. zarząd zakonów miał Komandoria typowo wiejska. około 1478 roku konwent na Rodos otrzymał 80 500 florenów rodyjskich z Zachodu i 11550 na Wschodzie. t* r tylko niedokładne i niekompletne pojęcie o całkowitych dochodach i zasobach ludzkich oraz o tym. tak więc część pieniędzy docierała do mistrza. Większość tej sumy została rzekomo przeznaczona na utrzymanie 450 braci i dużej liczby płatnych wojsk na Rodos i w Bodrum. domus. po 1530 roku. Mistrz joannitów otrzymywał większą część dochodów z wyspy Rodos. składających się głównie z dziesięciny i dochodów z podatków. ucierpiała na skutek działań wojennych i zarazy. którzy mieli swoją własną mensę. aby wspierać swój centralny konwent i braci pozostających w czynnej służbie. dostarczających 47 000 dukatów rocznie. jaką część tych środków mogłoby zmobilizować ich centralne dowództwo. W roku 1373 komandoria. znanych także jako preceptorie. a później.inwestycji kapitałowych. Mimo rozbudowanych systemów lokalnej rachunkowości i wizytacji.

toteż jedną z ich czynności była modlitwa.Malborku. a ogółem 2058 osób. Ponad połowę całkowitego dochodu przekazywano mistrzowi. czyli w przybliżeniu jedną dwunastą zwykłego rocznego dochodu korony kasty-lijskiej. 148 kapelanów. 155 braci świeckich. lecz w latach ok. a dochód skarbca klasztornego wynosił 1315 000 skudów rocznie. Mistrz otrzymywał z wyspy około 200 000 skudów rocznie. Jednakże tylko niewielką częs'ć tego bogactwa wykorzystywano na cele wojskowe. Metropolia joannitów w La Yaletcie była zależna od funduszy z kolonii czyli zachodnich przeoratów. a w roku 1631 cały zakon liczył 1755 rycerzy. Komandorie były czymś więcej niż dostarczycielami pieniędzy i ludzi. później zac/ęły maleć. sam zakon Calatrava osiągnął około 1500 roku dochód 61 000 dukatów. (skala większa niż planu Rodos na str. którzy w pewnych regionach i domach mogli tworzyć oczywistą większość członków oraz rządzić i kierować komandoriami. Ten drastyczny spadek był częściowo spowodowany dużą utratą terytorium. Były też ważne jako ośrodki rekrutacji i przygotowania żołnierzy. 365). szczególnie po 1466 roku. 14351450 pozostały stabilne. domy dla wycofanych ze służby. przedstawia wewnątrz murów siedziby mistrza i rycerzy. Nawet tam. z powodu donacji i opłat za msze wypominkowe. że poszczególni bracia wwozili niemal l 000 000 skudów rocznie na swoje osobiste wydatki. Zakony hiszpańskie miały duże dochody i skład członkowski. Wszyscy bracia składali pełne śluby zakonne. około 1420 roku. jeśli nawet niewymierna. wielu braci było kapłanami. z czego trzy prowincje francuskie zapewniały 995 osób czyli prawie połowę. W nowszych czasach gospodarka jo-annitów znacznie przewyższała gospodarkę innych zakonów. Poza zakonnikami. 226 braci było zatem na Malcie. 364 Zakony rycerskie 1312-1798 .160 w roku 1513 i 55 w roku 1525. najwyższy roczny dochód z eksportu wyniósł 2 816 610 skudów w roku 1787/78. głównie z zagranicy. Oceniano. Do 1776 roku uprawa bawełny na Malcie przynosiła wyspie więcej pieniędzy niż zakon. aż do 1410 roku.była rycerzami. Dochody w Prusach rosły cały czas. rezydencje dla wielu księży zakonnych i punkty ożywionych kontaktów z ludem. gdzie zakon nie był lokalną seniorią. 400 w roku 1450. Modlitwa z pewnością przynosiła też bogactwo. Około 540 rycerzy i braci joannickich broniło Malty w roku Zakony rycerskie 1312-1798 363 1565. mógł posiadać przytułUfortyfikowany konwent zakonu krzyżackiego w Mańenburgu . której duchowa wartość była ważna. natomiast w samych Prusach było około 700 krzyżaków w 1379 roku.

parafie i szkoły. Niektórzy autorzy woleli widzieć jeden połączony zakon. Około roku 1427 joannici katalońscy zaczęli wymagać badania szlachectwa z zaprzysiężonymi świadkami i pisemnymi certyfikatami. aby uniknąć "skazy" żydowskiej krwi. Ten proces w każdym razie odpowiadał ogólnej tendencji w społeczeństwie zachodnim. Przynajmniej u joannitów stało się powszechne. Ich krytykę można było znaleźć w wielu dziełach krucjatowych dziesięcioleci po 1291 roku. pieczęci z osobistymi herbami oraz inne przejawy przejmowania się pochodzeniem społecznym i rodowym. w XVI wieku zakon joannitów przynajmniej ogłaszał. Jednak jego uwaga. obrazy. opierała się na . W większości przypadków w skład zakonów wchodzili bracia walczący. Dla elity normalne stało się określanie warunków wstępowania do zakonu tak. Zakony utrzymywały naturalnie ogromne archiwa administracyjne. później stało się to normą. że komandorzy utrzymywali dwa lub więcej domy jednocześnie. Zasady dotyczące wstępowania do zakonu stopniowo zaczęto stosować bardziej ściśle. które z upływem wieków stawały się coraz większe i wystawniejsze. nagrobków osobistych. co ułatwiało także spisywanie własnych dziejów. Krzyżacy zatrudniali specjalnych lektorów do czytania na głos w czasie posiłków w rodzimym języku. jeszcze inni proponowali. Niektórzy z nich byli raczej ludźmi świeckimi stosunkowo skromnego pochodzenia niż rycerzami. aby Jerozolimą. by wykluczyć rywalizację. świętych patronów. relikwie. zapewnienia o biedzie i regulacje ograniczające własność osobistą były naruszane przez rosnące praktyki prywatnych fundacji. rządził nowy zakon rycerski. lecz z drugiej strony zadziwiająco mało dyskusji poświęcano zakonowi jako takiemu. ziemiaństwa czy drobnej szlachty. Miały swą własną liturgię. Poza zakonem krzyżackim. dawny kanclerz Cypru i doktrynalny fanatyk krucjat. jako państwem zakonnym. Jako że głęboki kryzys gospodarczy w XIV wieku obniżył faktyczną wartość wpływów zakonów. krytykował joannitów za ich upadek. Wszędzie w interesie arystokracji uzmacniano jej pozycję kosztem mieszczaństwa i właścicieli ziemskich. i pełniło ważną rolę propagandową. szpitale i cmentarze. Piszący przed 1389 rokiem Filip z Mezieres. w XIV wieku wielu rycerzy pochodziło w rzeczywistości z klasy mieszczańskiej. Chrześcijańskie ofiary zakonu krzyżackiego wielokrotnie ponawiały protesty przeciwko jego praktykom. W Kastylii używano dowodów pochodzenia. Niektóre zakony miały swych własnych świętych. wielu opowiadało się za narodowymi rozwiązaniami. aby zabezpieczyć dobre zachodnie beneficjum. Zakony budowały i utrzymywały kościoły i inne budynki. iż joannici służą na Rodos tylko po to. pełen pochwał dla krzyżaków. nawet jeśli istniały zawsze pochodzące z wysokiej arystokracji wyjątki. spis świątobliwych braci. a od rycerzy wymagano świadectwa szlachectwa. który przed końcem XV wieku powszechnie unikał osobistych pieczęci i posągów nagrobnych.ki. U krzyżaków i w innych zakonach formalnych dowodów szlachectwa zaczęto wymagać długo przed 1500 rokiem. które pomagały w utrzymywaniu ich espńt de corps i przyciągały wsparcie publiczne. a w niektórych przypadkach zmyślał. nasilił się wyścig do bogactwa. Atak na templariuszy wzmógł debatę dotyczącą zakonów. Chociaż istniało duże zróżnicowanie regionalne. wiele podległych mu kościołów i kaplic. gdyż niektórzy z braci byli niepiśmienni.

stopniowej reformy nadużyć w pojedynczych zakonach oraz ponownej regulacji prawnej takich rzeczy jak praktyka liturgiczna. Proponował. Własny projekt nowego zakonu. Późnośrednio- /\\ Wieża świętego Mikołaja Wieża wiatraków Pałac magistratu Dzielnica j żydowska l Rodos joannitów . rycerzom pozwalano wstępować w związki małżeńskie. chociaż w mniejszym stopniu u joannitów i krzyżaków. podczas gdy rzetelni s'wieccy administratorzy zajmowaliby się ich zachodnimi posiadłościami i dochodami. ciągle opierał się na pojęciu szlachetnej braci. Od XIV wieku rygoryzm ślubów braci ulegał stopniowemu osłabieniu. stworzony przez Filipa z Mezieres. zwiększała się własność prywatna. wewnętrznych i zewnętrznych. ostatecznie zrewidowany w 1396 roku. Jakuba wdowy po zmarłych członkach bractwa musiały się określić. Zakony rycerskie 1312-1798 366 wieczne zakony rycerskie przyciągały niewielu ludzi na wysokim poziomie intelektualnym czy duchowym. Jakuba. cienkie mury średniowieczne z basztami otoczone niskimi. Ciekawe. jak u franciszkanów i augusty-nów.wysokie. z monarchicznym wojskowym państwem zakonnym. Konwent joannitów i pałac magistralny na północy sił oddzielone od miasta czyli borgo masywnym murem. Żaden zakon nie przeszedł trwałej zasadniczej reformy. którego wszyscy bracia lii Zakony rycerskie 1312-1798 365 mieli pozostać na Wschodzie. pochodzącymi : początków czasów nowożytnych. mającej za cel odzyskanie Jerozolimy i jej obronę. posiadali prywatne pokoje.nieznajomości mechanizmów ich systemu awansu. że przyjmowane do zakonu św.bracia unikali służby wojskowej. czy życzą sobie powtórnie wyjść za mąż. Powstało wiele propozycji. nie rezydowanie w komandoriach i odmowa służby w konwencie. narzucając wymóg czystości małżeńskiej. istniało coraz więcej sposobności . fortyfikacjami bastionowymi. tak jak w zakonie św. żeby. płacenie należności. Wartości i dyscyplina zmierzały ku upadkowi .

od których zakon mógł pobierać czynsze i podatki na utrzymanie wojsk. Zbyt otwarcie prześladował swoich Zakony rycerskie 1312-1798 367 . Niektórzy krzyżacy okazjonalnie walczyli z Turkami. Jednak chrzest Litwinów. Kiedy Polacy zdołali w 1457 roku odkupić Malbork od najemników zakonu. który nie potrzebował już dłużej ich służby wojskowej i próbował zastąpić wieśniakami. dyplomatyczne powiązania wymierzone w zakon i wydatek ponoszony na żołnierzy najemnych. W Prusach utworzony w 1440 roku Związek Pruski sprowadził na państwo zakonne wojnę domową i polską interwencję. lecz liczba braci musiała rozmyślnie być utrzymywana na niskim poziomie. iż zakon powinien wejść w nową rolę walcząc z niewiernymi na osmańskich granicach Bałkanów (w praktyce jako lądowe uzupełnienie sił joannitów) nie wynikły żadne trwałe skutki. W 1410 roku zakon zebrał wielką armię na bitwę pod Grunwaldem i nawet po stracie prawdopodobnie 300 braci był w stanie utrzymać Malbork pod rządami autokratycznego Henryka von Plauen. Bogatszy element pruskiego społeczeństwa. Dzierżawienie komandorii i sprzedaż emerytur świeckim stanowiło odbicie rosnącego nacisku na sprawy materialne i pieniężne. W 1449 roku lokalna szlachta oświadczyła krzyżackiemu kom-turowi z Altenbiesen: "Po cóż miałby być dalej potrzebny zakon. konwent przeniósł się do Królewca. Bractwo niemieckie działało bezlitośnie w porównywalnie brutalnych warunkach. jeżeli nie jest on hospicjum i mieszkaniem dla szlachty?" Zakony rycerskie z wczesnego okresu nowożytnego: w stronę zwierzchności władzy narodowej W latach 1487-1499 kastylijskie zakony rycerskie zostały w praktyce zracjonalizowane przez koronę. W 1418 roku powstał nawet projekt przeniesienia zakonu na Rodos czy na Cypr. lecz odwołano go w 1413 roku. Na przykład krzyżacy wprowadzili opłaty wstępne. zaniechanie rajz po 1410 roku. W latach 1437-1454 odzyskano niektóre tereny. a pojedynczy bracia otrzymywali dożywotnie dzierżawy. Sama sprawność Ordensstaat działała w kierunku podkopania go na różne sposoby. Zakon nigdy nie rozwiązał satysfakcjonujące polskiego problemu. Na mocy pokoju zawartego w 1466 roku bracia utracili dalsze terytoria i podobno zobowiązali się do usług woj skowych dla korony polskiej. coraz bardziej opierał się zakonowi. że krzyżacy stali się o bez porównania bardziej skuteczni niż joannici. Przyjęcie do zakonu w coraz większym stopniu mogło otwierać dostęp do synekur w uprzywilejowanych rodach arystokratycznych. Wszystko to redukowało pierwiastek moralny w życiu braci. jak w latach 1429-1434.do powiększania majątku i innych odstępstw od surowej dyscypliny. a w 1525 roku została zeświecczona pruska gałąź krzyżaków. Ich wielkie posiadłości i dochody oraz wspaniała organizacja i szlaki komunikacyjne sprawiły. wszystko to przemawiało przeciwko dobrobytowi zakonu. Do 1454 roku krzyżacy walczyli ze swymi własnymi poddanymi. w 1523 roku joannitów wypędzono z Rodos. co zapewniało doskonałe beneficjum na życie. w większości odsunięty od członkostwa w zakonie i od rządzenia. Wkrótce potem ciągłe działania wojenne wyludniły i zniszczyły wsie. który następnie został wybrany mistrzem. lecz powtarzane propozycje cesarza Zygmunta i innych.

w lipcu 1565 roku. Zakon joannicki był bardziej elastyczny. Państwo joannitów było o wiele mniejsze. Jakuba. jak zakon krzyPochodzący z epoki fresk Matteo Pereza d'Alecdo w pałacu wielkiego mistrza w La Yaletcie. około 60 procent. zdolną po 1466 roku wpływać na politykę mistrza. samonapędzającej się machiny oligarchicznej . Z 55 braci. niemieckimi i inflanckimi oraz nieformalnymi klanami braci pochodzących z Frankonii.na ustalaniu starszeństwa czy rozstrzyganiu konfliktów dotyczących podziału urzędów i dochodów. albo też .z Nadrenii. Al-brecht Brandenburg-Ansbach. żacki prawie całkowicie odszedł od wszelkiej prawdziwie świętej wojny. a większe możliwości wyboru stojące przed nim pozwoliły na utrzymanie roli wojskowej długo po tym. poświęciło się jedynie zachowaniu swojej własnej. bardzo niewielu pozostało katolikami. W 1523 roku Marcin Luter ogłosił broszurę zatytułowaną Ań die Herrn Deuts-chs Ordens. Misja osadnictwa i nawracania w rejonach bałtyckich była misją mało przyszłościową. rycerza-brata zakonu św. lecz można je było obronić mniejszym nakładem kosztów. W zakonach powtarzały się spory między mistrzami pruskimi. 1450 roku prawie wszyscy bracia pochodzili albo z Westfalii. sztandar zakonu św. Or-densstaat w Prusach stało się raczej polityczne niż religijne. Członek zakonu z krzyżem na piersiach stoi na pierwszym planie. Sami bracia w rażący sposób ograniczali się wyłącznie do arystokracji i coraz bardziej ulegali demoralizacji.braci chrześcijan i dlatego nie bardzo mógł pretendować do roli obrońcy Europy. upamiętniający wielkie tureckie oblężenie Malty. złożył hołd królowi polskiemu i rządził Prusami jako dziedzicznym księstwem świeckim. W Inflantach do ok. W1525 roku ostatni mistrz pruski. czyli językach. Jakuba powiewa zaraz za sztandarem joannitów. Krzyżacy stracili swego Hochmeistra i główny trzon terytorium.jak langues na Rodos . Mgliście mówiono tam o Zungen. Zmiany faktycznie kierujące się w stronę własnego majątku okazały się z czasem niebezpieczne bo ułatwiały ostateczną sekularyzację państwa zakonnego. po prostu nawrócił się na luteranizm. lecz Zungen były w rzeczywistości czymś niewiele więcej niż obszarami rekrutacji. Nadrenii i innych regionów. istniało też pewne porozumienie co do podziału urzędów. zbrojonych pod Liuorno w Toskanii. ich funkcja nie polegała .około 30 procent . Zabrakło mu moralnego oparcia i nie było w stanie konkurować z sąsiednimi państwami świeckimi. Anonimowy siedemnastowieczny widok na galery zakonu Santo Stefana. którzy uchowali się w Prusach. lecz . W Prusach tworzyli silną oligarchię. w czasie przybycia z Sycylii pierwszych posiłków pod wodzą Melchiora de Robles.

Montesa i Aviz zachowały związek z zakonem cystersów. Danii w 1536 i Anglii w 1540 roku. szlachectwo i karierę. podobnie. czyli w przybliżeniu połowę wszystkich wpływów zakonów. także przeszła w ręce korony. Trzy zakony zatraciły swój wojskowy charakter. inflancka. Tak więc. W 1536 roku Karol V zaczął dzielić posiadłości zakonne na sfinansowanie obrony chrześcijaństwa. lecz kapituły. Utworzenie stałej armii królewskiej pozbawiło zakony szczególnej wartości jako dostarczycieli sił wojskowych. . Udział korony przekażąiii Zakony rycerskie 1312-1798 369 \ - no bankom Fukierów w 1525 roku. Norwegii w 1532. W latach 1489-1494 król Ferdynand przejął nadzór nad trzema żakonami kastylijskimi. szacowane na 110 000 dukatów rocznie. własności. postów. Bracia z trudnością zdołali się oprzeć. z których wszystkie odrzucały propozycje poświęcenia się sprawom zamorskim. pełnionej na terenach niewiernych w Afryce i Azji. lecz niektórzy bracia walczyli indywidualnie. Jako że korona oddała w dzierżawę komandorie zakonne. Do zakonu przyjmowano członków nawet w wieku dziecięcym. wybory i element życia w komandorii trwały nadal: zakony Całatrava. którzy cenili swe członkostwo zakonne ze względu na honor. Reformacja uderzyła także w joannitów. przynajmniej 28 zostało zabitych czy wziętych do niewoli pod Alcazar. W1523 roku papież Adrian VI formalnie połączył trzy zakony kastylijskie na wieczne czasy. Montesę z kolei przyłączono do królestwa Aragonii w 1587 roku. Ich przeorie zostały rozwiązane lub zeświecczone przez władców protestanckich: w Szwecji w 1527 roku. kiedy w celu ich nadzorowania stworzono radę królewską. Zwierzchność nad zakonami portugalskimi. zapewniając koronie stanowisko mistrza i ogromne dochody. wykorzystującej niektóre ich komandorie do wynagradzania osobistej służby. Po podboju Granady korona kastylijska miała silną pozycję i usilnie starała się położyć kres anarchistycznym debatom nad pozycją mistrzów zakonu. jak do 1561 roku. miejsca zamieszkania i modlitwy. w krucjacie marokańskiej w 1578 roku. c Postępujące unarodowianie zakonów Półwyspu Iberyjskiego zaczęło się długo przed końcem rekonkwisty w 1492 roku.przetrwała gałąź niemiecka. Tak to w większej części stały się źródłem królewskiej klienteli. wielu braci zostało rentierami. Z czasem inne bulle papieskie stopniowo uwalniały bractwa hiszpańskie od ograniczeń dotyczących małżeństwa.

Podczas gdy krzyżacy i zakony iberyjskie uległy gruntownej zmianie i straciły wszelkie przekonujące poczucie misji. Korona mogła sprzedawać miejsca w zakonach. nadal przynosiła dochód. leży na drodze do Jerozolimy. którego wspaniała kariera morska obejmowała Lepanto i Maltę. po 1561 roku jako część floty królewskiej. Jakuba wzięło udział w wyprawie do Tunisu w 1535 roku. Jednak pod wodzą Luisa de Reąuesensa. Jakuba. że ich środki będą w ten sposób nadal wspomagać nawracanie i świętą wojnę. co zmniejszyło zasięg możliwości prowadzenia przez zakon świętej wojny. W 1506 roku król Ferdynand zwołał kapitułę zakonu św. Jakuba wydawał około 14 000 dukatów rocznie na trzy lub cztery galery. gdy miał 11 lat. chociaż wyrażano je przez cały XVII wiek. kiedy w 1614 roku nie zgodził się na rozkaz królewski służyć pod Marmorą w Afryce. Jakuba i trzy z 38 Alcantary. lecz same zakony były już w dużym stopniu bezczynne. Krytykowano nieustannie poetę. często nieobecni. Melchior de Robles. Latyfun-diami zakonnymi administrowali komandorzy. 13 z 98 zakonu św. z jej rentami. to jednak naprawdę nigdy nie zostały ziszczone. Przynajmniej 8 braci zakonu św. z 1291 znanych braci-rycerzy zakonu św. i w 1565 roku inni pomogli obronić Maltę. Te projekty afrykańskie. było wynikiem stosowania tej samej logiki z większym skutkiem. Luisa de Gón-gora. Po 1571 roku wysiłki hiszpańskie koncentrowały się bardziej na północnej Europie. Pojedynczy bracia kastylijscy często mieli stanowiska wojskowe. po czym nastąpiły plany przeniesienia Calatravy i Alcantary do Bougie i Try-polisu. oraz że Afryka Północna.Sprzedał 14 z 51 komandorii Calatravy. Okazało się to nie-wydajne ekonomicznie. aby zebrać sumę l 700 000 dukatów. Osadzenie przez Karola V w 1530 roku zakonu joannitów w Trypolisie i na Malcie. został przyjęty do zakonu w 1528 roku. gdy miał 2 lata. służył 1 zginął z honorem. bezskutecznie. Jakuba tylko 50 czy 60 pełniło znaczącą służbę przeciw niewiernym. W latach 1518-1598. komandoria. podobnie jak krzyżackie plany walki na Bałkanach. Nadużycia nie zawsze prowadziły do bezczynności. które działały na Morzu Śródziemnym. Jakuba. Alvaro Bazan. Od 1552 roku zakon św. galery odegrały użyteczną rolę w bitwie pod Lepanto w 1571 roku. Znaczenie tych galer było po części symboliczne. tak jak Granada. wręcz pasożytnicze. joannici walczyli dalej. Niewielu pojedynczych władców . commendador mayor Kastylii. która zgodziła się założyć konwent w Oranie. członkostwo zapewniało nie bogactwo. W każdym razie wie370 Zakony rycerskie 1312-1798 lu braci po prostu lekceważyło swe obowiązki. na przykład Luis de Reąuesens wstąpił do zakonu św. gdzie jeden z nich. Statuty zakonu wymagały. Korona uzasadniała naturalnie przejęcie zakonów kastylijskich starym argumentem. sześciu miesięcy służby morskiej jako warunku wstąpienia do zakonu. którzy nie czynili żadnych inwestycji w swych komandoriach. a prestiż.

Joannici wynegocjowali nieopodatkowany import zboża z Sycylii i zbudowali minimalne fortyfikacje w Wielkiej Przystani. Sześć lat później. Nie mieli jednak wielkiego wyboru. miała być lennem od korony sycylij skiej. Dżerbę w roku 1559 i tak dalej. Juan de Homedes. gdyż wyspa leżała między osmańską Afryką a hiszpańską Sycylią. Joannici byli głównie Francuzami. W kilku miastach sprzeciwiających się Florencji. wicekróla Palermo. wraz z pobliską Gozo. w towarzystwie kilku łacińskich i greckich poddanych z Rodos. Przeznaczył ją zarówno do obrony swych wybrzeży i statków. Ze względu na francuskie przymierze z Turkami. Civitavecchia. ów pierwszy ruch maltański stanowił zasadniczo przesunięcie joannitów w stronę Hiszpanii. z mistrzem joannitów jako strażnikiem konklawe. ostatecznie osiedlił ich na malutkiej.mogło ich obalić. nowy zakon rycerski. które mogło stanowić niebezpieczna bazę strategiczną. wybrany papieżem w 1523 roku. która. która pod względem technicznym była nie do obrony. uparcie trzymając się pozycji. poświęcony świętemu Stefanowi (Santo Stefano) dostarczył pięć galer i 100 rycerzy. księcia Toskanii. wymierzone przeciwko niewiernym flotom i piratom. zaś Osmanowie zostali usunięci z miejsca. Tunis w Afryce w 1531 roku. ostatecznie mistrzem w latach 1536-1553 był Aragończyk. a papież i cesarz cały czas ich wspierali. Przekształcił część słabej floty toskariskiej w stałą marynarkę. z której zakon mógł kontynuować napastliwe morskie działania wojenne. cały czas żywiący nadzieję na powrót na Rodos czy na podboje w Grecji. nieurodzajnej wysepce Malcie. Yillefranche. wzorowaną na maltańskiej. wspomagany przez ludność Malty. Jakuba. W 1551 roku stracono nieodpowiednio ufortyfikowany i broniony Trypolis. zajętego przez Hiszpanów w 1510 roku. Jan de la Yalette. dowiedli nadzwyczajnych zdolności przystosowawczych w przenoszeniu ciągłości swego zakonnego państwa z jednej wyspy na drugą. komandora zakonu św. jak i do zespolenia swych nie-florenckich poddanych wokół swej władzy. Nicei i Syrakuz. Taktyka turecka była niezręczna. Został założony w 1562 roku przez Kosmę I Medyceusza. Karol V. Ukazali raz jeszcze. Stąd mieli bronić nowego lądowego przyczółka w Trypolisie w Afryce. Joannici zyskali wielki prestiż. sam był joannitą. zajęli leżący nad brzegiem morza zamek i jego przedmieście zwane Birgu w 1530 roku. a Gozo została poważnie zniszczona. W rzeczywistości Klemens VII. Yiterbo. utrzymując ciągłość ustrojową i szukając nowej bazy. odbywali dalej lądowo-morskie kampanie w Grecji. Malta i jej wspaniały port zapewniały niezależność. który stał się jego dziedzicznym wielkim mistrzem. Modon złupiono w 1531 roku. Nadmorski zamek Świętego Anioła. znani odtąd jako zakon maltański. takich jak . Niechętni bracia. nowe miasto Isola czy pobliska Senglea oraz fort świętego Elma przy wejściu do zatoki zostały potężnie uzmocnione. weteran ostatniego oblężenia Rodos z 1522 roku. Mistrz joannitów. kiedy Turcy bronili się pod Lepanto. zanim w 1565 roku nastąpił atak osmański. Decydujące okazały się pewnie posunięcia strategiczne w kierowaniu odsieczą przez Gardę de Toledo. bronił się zaciekle i rozważnie. Była bazą. lecz to cesarz hiszpański. Przybywszy z częścią relikwii i archiwum. dzięki stworzeniu i określeniu nowej klasy szlacheckiej. Przez 8 demoralizujących lat po 1523 roku Filip Yilliers de 1'Isle Adam i jego ocalały konwent przenosili się z Krety do Mesyny. Joannici. że przetrwanie zakonu rycerskiego nie musi zależeć od konkretnej bazy terytorialnej.

którzy brali udzial w akcji. joannity. zadają klęskę Turkom. 1460. przeora Szampanii. w której wylicza się także 60 joannitów. ok. U75 roku dla Piotra z Bosredon. ilustracja z księgi godzin wykonanej ok. dowodzone przez joannitę Georges'a z Bosredon. ł |i j 0 un0 - x\ •i Licz •10 i ---- • .Dwie galery rodyjskie.

przedstawiający Konrada von Stauchwitz. w ogrodzie.i-_ -. w zbroi zdobnej w klejnoty. oczywiście celem podkreślenia jego szlachectwa. gdzie klęczy przed Najświętszą Maryją Panną. Poniżej: Zakony rycerskie 1312-1798 373 Liczba wziętych pryzów . Herby rodzinne i nazwiska czworga dziadków są przedstawione niżej. w rynsztunku krzyżackim i z proporcem. landkomtura Austńi. *< t I Fg Ó owyże ównie Anonimowy portret. pierwotnie w Grazu. świętym Krzysztofem i świętą Anną.

co miało umożliwić pewnej liczbie jej członków rychłe zdobycie szlachectwa. ukazujące ich energiczne działania gównie we wschodnim obszarze Morza Śródziemnego. żyjący komandorzy mogli szybko zrzekać się sukcesji na rzecz rodziny. w latach 1645-1669. niektórych spoza Toskanii. Stefana nie dokonywali pół-prywatnych odrębnych wypraw korsarskich. Jacopo In-ghiramiego. lecz. Zamężni synowie komandorów mogli dziedziczyć komandorie po ojcach. zaprojektowany przez Giorgio Yasariego. Co więcej. lecz zaraz potem ograniczył swoje działania. W 1565 roku zakon posłał dwie galery na pomoc Malcie. częściowo na morzu. Stefana walczył w czasie wojny kreteriskiej z Wenecjanami. Rycerze św. w przeciwieństwie do joannitów. członkowie św. Jak joannici. Stefana przyciągnął wiele rodzin poza jo annickimi. Byli zobowiązani do trzyletniej służby wojskowej. Stefana zdobyli 24 berberyjskie okręty i 1409 niewolników na Zachodzie. Poniżej: Statki zdobyte w czasie maltańskich "korso" na wodach muzułmanów w latach 1654-1694. często żeglując obok statków joannitów. Stefana mogli wstępować do zakonu i uzyskiwać status szlachecki wyposażając nową komandorię w jus patronatus czyli rodzinny patronat. Zakon św. Krążyli jako eskadra. szczególnie pod wodzą swego największego admirała. Jakuba. lecz w innych regionach zakon św. na Morzu Egejskim i wokół Cypru. splądrowali kilka miast i zdobyli 49 tureckich i greckich galer i 1114 niewolników w Lewancie. W ciągu ośmiu lat od 1610 roku zakonnicy św. i bardzo krótko krzyżacy. nawet jeśli jego szlachectwu brakowało maltańskiego prestiżu. Stefana miał własną akademię morską. Po 1584 roku zakon przesunął środek ciężkości swojego chrześcijańskiego piractwa z zachodniego rejonu Morza Śródziemnego w stronę wód Lewantu. Galery tos-kariskie. Niezbyt wysokie urodzenie matek mogła zrekompensować dodatkowa czy wyższa opłata. Z bazy zakonu w Li-vorno dobrze zorganizowana flota broniła handlu toskańskiego i wybrzeży. czasami dziesięć lub więcej na raz. jednak zapewniło również skuteczny wkład marynarki w świętą wojnę. która brała i dzieliła łupy i okupy. urządzały agresywne napady na wybrzeża Afryki. zakon św. . a jego konwent i przyklasztorny kościół w Pizie. Zakony rycerskie 1312-1798 374 Siena i Lukka. Jak w zakonie św. Wszystko to bardzo różniło się od praktyki maltańskiej dotyczącej celibatu i szlachectwa. członkowie zakonu św. szlachta w dużym stopniu pozostała wierna Makie. Stefana mogli wstępować w związki małżeńskie.•l n 5 A 10 O 15 • 20 O 200 400 km Powyżej: Kampanie eskadr zakonu Santo Stefana w latach 1536-1688. wkrótce przyciągnął setki rycerzy. Walczyła też z niewiernymi na dalej położonych terenach. W latach 1563-1737 założono nie mniej niż 695 komandorii.

który zagrażał strategicznym szlakom komunikacyjnym między Stambułem a Aleksandrią. Cały czas tworzono nowe zakony rycerskie. w 1619 roku.Urząd admirała został zniesiony w 1737. powstała też flota. lecz wojskowe właściwości i wszystkie aspiracje państwa zakonnego przepadły. od których częściowo zależało muzułmańskie wybrzeże od Egiptu do Tunisu. W1568 roku Kosma de Medici próbował dołączyć joannicki zakon świętego Łazarza do zakonu św. oraz z obowiązkiem utrzymywania dwóch galer. pomógł w założeniu papieskieZakony rycerskie 1312-1798 375 go zakonu rycerzy. z Emanuelem Filiberto. Wyspa przekształciła się w silny czynnik odstraszający. Karol Gonzaga. co było częścią rozwiniętych francuskich planów walki z Turkami i niemieckimi protestantami. lecz zamiast tego w 1572 roku papież dołączył jego część do zakonu świętego Maurycego. przydzielono pieniądze. Okres nowożytny: przetrwanie państwa zakonnego Po 1561 roku jedynie zakon maltański pozostał skutecznym i niezależnym ciałem wojskowym. W1623 roku papież Urban VIII przekształcił go w pełen zakon rycerski. rozpościerających się dookoła Wielkiego Portu. Jego główna siedziba została przeniesiona do Wiednia. który utracił swe ziemie niemieckie. księciem Sabaudii. Po przejęciu Lemnos przez Wenecjan tego samego roku. ze ślubami czystos'ci małżeńskiej. Oblężenie z 1565 roku dało joannitom nowy cel i przeświadczenie. Przyjmowano do niego grupy Włochów i Niemców. lecz działalność wojskowa tego zakonu ustała po 1583 roku. lecz przejęli ją Turcy. Tego samego roku Napoleon przerwał ciągłość historii zakonu krzyżackiego. lecz nie podjęto żadnych działań. Ponieważ masywne kamienne fortyfikacje Malty nigdy nie zostały poważnie . Daimberto de Amorosa. która stanowiła podstawę ich ideologii. a zakon zlikwidowany przez Napoleona w 1809 roku. używając dóbr różnych skasowanych mniejszych zakonów. Udało się to dzięki wojownikom. Algieru i Maroka. lecz Turcy odzyskali wyspę w 1479 roku i zakon praktycznie zniknął. a bractwo przeniosło się do Sy-ros i zbudowało tam w 1464 roku hospicjum. mistrz Jan de la Yalette został wzięty do niewoli w 1540 roku. upiększonego przez Girolamo Cassara. od razu zaczęli budowę nowego zakonnego miasta La Yaletta. i jego następcami jako dożywotnimi wielkimi mistrzami. ponad rok więzili go muzułmanie. ich propaganda podkreślała muzułmańską solidarność. oraz ogromnego systemu fortyfikacji. chcąc tym samym podtrzymać lęk przed niewiernymi. zakonnicy wrócili tam. książę Mantui i Nevers. Niewielka liczba braci tego zakonu i ich mistrz. Joannici tworzyli najważniejszy bastion przeciwko temu zagrożeniu. Stefana. którzy znali swój fach. Papież Pius II założył zakon Rodziny Betlejemskiej w 1459 roku. Faktycznie dwie galery służyły w Tunisie w 1574 roku. uzasadnić ich własną pozycję i świętą wojnę. Dużo później. Ordre de la Milice Chretienne. planowali obronę leżącej na Morzu Egejskim wyspy Lemnos.

okupu i niewolników. które stały się zbyt kosztowne. jak gdyby chroniły rządzących ogarniętych paniczną trwogą przed najazdami. Wojny . zanim mogli otrzymać awans. to Maltańczycy. sprawiały wrażenie. La Yaletta stała się wspaniałą szkołą dowódców marynarki.zaatakowane. która skończyła się w 1718 roku. nowych miast. objęły ostatecznie większą część wyspy. ukończony dopiero w 1794 roku. Pewien element niebezpieczeństwa zawsze istniał. Na przykład w 1570 roku zdobyto trzy ich galery. znane jako okręty liniowe. w rzeczywistości Turcy podbili Cypr w 1571 roku. znalazła się w zaniku. Ostatnią większą konstrukcją w tym prawie nieustannym programie budowy był Fort Tigne. ile raczej zdobywanie łupów. na przykład. od około 49 500 w 1680 roku. Losy są zmienne. Mimo że istniało pewne niezadowolenie z rządów. weneckim i innych. gospodarka stała się bardziej różnorodna w miarę szybkiego powiększania portu. joannici też ponosili straty. co jest dowodem na ich skuteczność. lecz do XVIII wieku wojna na morzu. jako że joannici skutecznie panowali na wodach od Tunisu do Kalabrii. w czasie wojny sprowokowanej przez atak joannitów na konwój egipski. Sukces pod Lepanto nie zniszczył potęgi tureckiej. lecz ostatnia większa kampania joannitów na wodach Lewantu miała miejsce w czasie wojny tureckiej. Po tej bitwie wielkie mocarstwa już nigdy więcej nie wystawiały olbrzymich flotylli składających się z galer. jak przed nimi mieszkańcy Rodos. Te osiągnięcia były chronione nieustającą interwencją dyplomatyczną na dworach papieskim. Zamiast tego Malta zrobiła wiele. Galery maltańskie i toskańskie cały czas żeglowały przeciwko Osmanom. lecz zapewniały miejscowej ludności ochronę i zatrudnienie. Współpracowali z Wenecją w obronie Krety w latach 1645-1669. do 91 000 w 1788 roku. wraz z samym zagrożeniem osmańskim. z drugiej strony natomiast Turcy przeprowadzili mary atak na Maltę w 1614 roku. Osiągnięcia wojskowe Malty były oparte na niezliczonych mniejszych. francuskim. Ludność Malty i Gozo w ciągu 100 lat prawie się podwoiła. Doki i arsenały stanowiły wsparcie dla większych kampaniii morskich. aby utrzymać równowagę sił na Morzu Śródziemnym. zaatakowali Korynt w Grecji i Kerken-nę z wybrzeża tune2yjskiego. ale znaczących epizodach. W 1611 roku. szpitali i kwarantanny oraz dobrze ulokowanej składnicy handlowej. o których ciągle twierdzono. W 1705 roku joannici wprowadzili jako uzupełnienie galer wiosłowych ciężkie żaglowce. Ich celem było nie tyle zabijanie czy zatapianie. a w 1574 odbili Tunis. Fortyfikacje wymagały dużego nakładu finansowego i lokalnego opodatkowania. Te statki wojenne były opłacane ze specjalnych fundacji. a rycerze musieli przypuszczalnie odsłużyć na nich cztery sześciomiesięczne okresy. gdzie joannici byli istotnie często obecni w służbie świeckiej. Niektórzy z nich zostawali oficerami we flocie francuskiej. byli względnie dobrze traktowani i zadowoleni. i fortyfikacje. że wymagają unowocześnienia. dlatego też pod Lepanto w następnym roku zakon mógł wystawić jedynie trzy inne. podobnie jak w całej zachodniej Europie. Joanniiii Zakony rycerskie 1312-1798 376 ci wytrzymywali ich agresję.

Z 483 znanych osiemna-stowiecznych wypraw około 183. czyli 38%. zależało przeważnie od mistrza. Dopiero po kryzysie 1792 roku korsy na krótko odżyły. Ich pole administracji. ale bez różnic religijnych. Jej okręty działały wzdłuż wybrzeży Ma-grebu. która była capitaną eskadry joannitów oraz (pod żaglami) okręt liniowy należący do typu. raczej rządzili na morzach i pacyfikowali. Malta zamieniała się w państwo korsarskie. pod sam koniec. lecz od tego czasu aż do 1740 ta liczba spadła do kilkunastu. zamiast prowadzić moralnie uzasadnioną wojnę religijną. Rosjanie zniszczyli osmańską potęgę morską w 1770 roku. Rodos i Cypr. kiedy w kwietniu 1798 roku zdobyto pod Gozo okręt tunezyj-ski. później bywało nawet mniej. które trwały w latach 1645-1718. podczas gdy joannici nie tylko finansowali okręty. które rozciągało się daleko poza wyspę państwa zakonnego. dwóch liniowców i dwóch fregat. . W latach 1526-1612 kapituła Detal z anonimowego osiemnastowiecznego obrazu: zdobycie trypolitańskiej capitany przez flotę maltańską. teoretycznie. gdzie napotykały kontrakcje berberskie w trakcie konfliktów niekiedy przenoszących się na wody Atlantyku. który joannici wprowadzili w 1705 roku. przedstawia wiosłową galerę z trzema flagami. lecz działania wojenne nigdy nie miały całkowicie wygasnąć. szczególnie przez zmuszanie poddanych osmańskich do szukania bezpieczeństwa pod flagą chrześcijańską. zmusiły joannitów do pohamowania działań w Lewancie i zmniejszyły ich zdobycze. pozwoliła joannitom i innym inwestować w pirackie wyprawy przez zbrojenie statków i podział zysków otrzymanych z łupów i okupów. Maltańscy żeglarze i inwestorzy w pełni uczestniczyli w wyprawach. Korsa maltańska nie była czystym piractwem. ograniczona do ataków na statki niewiernych. i ściśle regulowana przez specjalny trybunał. bo nie udzielano pozwoleń na działania w Lewancie. lecz także służyli na nich. Do roku 1675 w Lewancie ciągle działało kilkudziesięciu aktywnych korsarzy. popierając zachodni handel. chociaż często nie w praktyce. wyprawy korsarskie były korzystne dla zatrudnienia i gospodarki. jednak niebezpieczeństwo pozostało. Na przykład w 1749 roku zaatakowano Oran. Często powtarzające się ataki na statki weneckie doprowadziły do konfrontacji dyplomatycznych i konfiskaty wpływów joannitów z ich przeoratu w Wenecji. Do tego czasu joannici. z ich porozumieniem z Turkami. który otrzymywał 10 procent łupów. ze znacznym powodzeniem. Rosnąca przewaga Francuzów. Nie była też standardowym korsarstwem licencjonowanym przez władzę państwową w ramach prawnych zasad. w miarę jak działania przeniosły się z Trypolisu na Peloponez. Na Morzu Egejskim i w Lewancie zdobywano wielkie łupy. Joannici wzięli udział w wielu większych szesnastowiecznych kampaniach i w wojnach turecko-weneckich. lecz po 1580 roku skupili się na kor-sie. Podobnie jak jej północnoafrykańscy odpo-wiednicy. Instytucje joannitów pozostały statyczne. lecz zakon ciągle prowadził użyteczną działalność. Jak w przypadku Rodos. flota joannitów ciągle składała się z czterech galer. Dokonywana za zezwoleniem mistrza. odbyło się pod wodzą joannitów. Była to raczej forma świętej wojny.morskie kończyły się do czego znacznie przyczynili się joannici.

kiedy z około 2000 braci zostało tylko 150 komandorów i 150 kapłanów. dobieranie komisji czy wybór rycerzy wedle swej własnej władczej łaski. Antonio Manoel de Yilhena i Mano-el Finto de Fonseca. z trzema z siedmiu prowincji joannitów. dopuszczające kumulowanie stanowisk. trzymali się instynktownie ziem. Wybór władcy na całe życie zapewniał ciągłość. nie odbyło się żadne spotkanie. który niezręcznie próbował ograniczyć bezprawne zachowanie wśród braci. którzy nigdy nie przeszli poważnej reformy. Do 1583 roku. stabilność i nie dopuszczał do przekazania sukcesji dziecku lub kobiecie. Ne-potyzm był nieunikniony. ich mistrzowie starali się nawet uniezależnić. ten drugi . Następnie mistrzami byli zarówno Hiszpanie. otrzymał komandorię Lagny-le-Sec w wieku 3 lat w 1692 roku i ciągle posiadał ją l Zakony rycerskie 1312-1798 378 w chwili swej śmierci 82 lata później. którym nie udało się oprzeć naciskom ze strony władców i innych osób. komandorii i wpływów. Takie zachowanie doprowadziło do usunięcia w 1581 roku mistrza. kiedy w końcu kryzys finansowy okazał się nieodparty. Szczególnie przy mianowaniach szeroko rozpowszechniły się interwencje papieży. Joannici. Monopol południa Francji na obsadzanie stanowiska mistrza upadł w 1374 roku. . Jednak joannici bez wątpienia popadli w dekadencję. Wielkie dochody mistrza i patronat umożliwiały mu zdobycie wpływu. od których zależało ich przetrwanie. szczególnie w Neapolu i na Sycylii. W 1700 roku ciągle istniało około 560 komandorii we Francji. we Włoszech i w cesarstwie.generalna zbierała się przeciętnie raz na sześć lat. jak Włosi i Francuzi. ten pierwszy rządził przez około 46 lat. acz nieprzeparty. Adriena de Wignacourt. w niektórych częściach Niemiec i we Włoszech. sposób ingerował w przeorat we Francji i ogólnie system awansów rozwinął się w skomplikowane biurokratyczne współzawodnictwo. Jana l'Eveque de la Cassiere. stali się jeszcze bardziej autokratyczni.Pinto przez 32 lata. na Półwyspie Iberyjskim. w XVIII wieku dwóch Portu-galczyków. odgrywających ważną rolę w podkopywaniu morale wszystkich zakonów rycerskich. lecz system starszeństwa sprzyjał długowiecznym i tworzył na wyższych szczeblach administracji gerontokrację. lecz od 1631 do 1776 roku. Król w skandaliczny. uchylanie się od obowiązków i inne nadużycia. Francuzi. Pozostali silni w Aragonii i w Czechach. rycerze byli w zdecydowanej przewadze. w skrajnym wypadku. Został przywrócony na urząd dopiero po większym przewrocie i wizycie w Rzymie. Manoel Pin-to de Fonseca został przyjęty do zakonu w wieku dwóch lat. a zmarł jako mistrz w wieku 92 lat. syn bratanka mistrza joannitów. W ten sposób mistrz mógł stać się nadmiernie autokratyczny.

której honor i ideały rycerskie symbolizował przestarzały miecz. ostatecznie wsparcie i czasami niszczące wtrącanie się Rzymu przez cały czas wpływały na politykę joannitów. Jurysdykcja papieska nie stanowiła więzi jedynie teoretycznej. Jak we wszystkich zakonach. dyplomatycznych. którą łączyło urodzenie i zwyczaje oraz wspólne doświadczenie szkolne w konwencie maltańskim. Wielu z nich miało bliskie i wpływowe rodzinne i polityczne kontakty z władcami i dworami w swych rodzimych prowincjach. Mimo rzeczywistych wad instytucjonalnych. ludzi. którzy byli bardzo oczytani i aktywni w zachodniej Europie czy nawet tak daleko. Osiemnastowieczne oskarżenia o wysoki poziom życia. Kiedy w ożywionych debatach ponownie określano i modyfikowano koncepcje szlachectwa. jak wcześniej w Prusach i na Rodos. Liczba braci wzrosła w owych czasach z 1715 w 1635 roku do 2240 w 1740 roku. która powtarzała się w XIV wieku i wcześniej. jak i teoretyczna. Joannici cieszyli się znacznym prestiżem na Zachodzie. Joannici przyciągali do wstępowania ludzi o wybitnych i szerokich. śluby joannitów były interpretowane swobodniej i coraz bardziej . nowoczesnych zainteresowaniach i talentach wojskowych. ogólna proletaryzacja sztuki wojennej i powstanie niearystokratycznej służby biurokratycznej na dworze. następnie został wysłany jako ambasador do Rzymu i wycofał się do swej komandorii w Faenzie. Szlachta z wczesnego okresu nowożytnego była często dobrze wykształcona. aby ta nie stworzyła destabilizującego elementu dynastycznego w rządzie zakonu. Stopniowe odejście od konia w stronę galery.Prawie wszędzie habit maltański z krzyżem z ośmioramienną gwiazdą nadawał najwyższy stopień szlachectwa. która była tak praktyczna. Dostęp do niego ograniczali przez pomysł kontroli rodziny nad komandorią w ius patronatus i jeszcze sztywniejszy system dowodów szlachetnego urodzenia. zamknięta klasa oligarchiczna. pochodząca spoza państwa zakonnego. usiłując uniemożliwić nowszym szlachcicom czy patrycjuszom wstępowanie do zakonów i w ten sposób trzymać ich z dala od swoich komandorii i beneficjów. europejska arystokracja nie tylko wykorzystywała zakony rycerskie do określania i obrony własnego statusu. Ci ludzie znali się nawzajem jako członkowie rozległego wielonarodowościowego klubu. lecz na Malcie. niemoralność i bezczynność nie zawsze były nieuzasadnione. jak w Rosji lub Ameryce. która przeżyła w stanie krańcowego anachronizmu. wszystko to zmierzało do zepchnięcia na margines starszej szlachty. gdzie założył szkołę dla biednych dzieci. lecz uderzająco podobne do krytyki. W zakonie krzyżackim i u joanni-tów korporacjonizm szlachecki funkcjonował w przeoratach i prowincjach poza ich państwami zakonnymi. w dużej mierze nie pozwalała rodowitej maltańskiej elicie na wstępowanie do zakonu. Biblioteka w La Yaletcie odzwierciedlała zakres tej kultury. naukowych i artystycznych. joannici nie uosabiali chylącej się ku upadkowi średniowiecznej idei. który w czasie pobytu na Rodos zbierał klasyczne rzeźby. W rozdrobnionej politycznie Italii joannici pomogli zachować prowłoską klasę szlachty. Wczesny przykład to humanista Sabba di Castiglione.

Przedstawia portugalskiego mistrza Manoela Finto de Fonseca. wskazującego na symbol suwerennej władzy. w La Yaletcie panowała panika i bałagan. iż pojawienie się oświecenia. a nawet masonerii wśród braci-rycerzy maltańskich wzmogło niezadowolenie z ancien regime'u. które było zarazem uświęcone i wojskowe. lecz skuteczna obrona przed epi-skopalną jurysdykcją zwolnień braci i. gdzie jednak problemem stała się dla nich nie ich własna wewnętrzna reforma zakonna. przeważnie dzierżawiąc swoje komandorie jako jednostki gospodarcze. dochodziło do odosobnionych wypadków buntu i sabotażu. Grupa maltańskich szlachciców upierała się przy negocjacjach i wydaje się. Jednak joannici bardzo troszczyli się o pobożność. iii hiszpańskich odmówiło walki. lecz musiał je sprzedać . dostarczały około połowy zagranicznych wpływów zakonu i zapewniały Francuzom większy udział w urzędach. stworzenie przeoratu w Polsce. które uwolniono w Trydencie. Szukali ścieżek. pędzla Antoine'a de Favray. Niektórzy joannici czynnie zaangażowali się w dobroczynność. który stużyl przeciw Turkom i zmań na Malcie w 1593 roku. niektóre wojska maltańskie nie chciały walczyć. Brytyjczykami i Amerykanami. Mogli gromadzić znaczne bogactwa osobiste i po śmierci umieszczać część poza zakonem. Dzięki temu Malta utrzymała ścisły związek ze współczesną myślą. Dowodem na istnienie tej wymiany było. a nie wyświęconych osób. Karola de Fourneau de Cruquembourg. że mistrz obawiał się powstania ludności państwa zakonnego. z ich często dobrze zarządzanymi posiadłościami i lasami. odchodzono od wspólnego życia liturgicznego w komandorii. zakon zainteresował się tak desperackimi projektami jak te. Krótko przedtem w zakonie pojawiły się oznaki powszechnego niezadowolenia. które pociągały za sobą przymierza z Rosjanami. być może niesłusznie. Zakony rycerskie 1312-1798 380 Pochodzący z 1647 roku projekt odnowienia pamiątkowego okna w Ternant w Belgii. przede wszystkim. założenie kompanii etiopskiej. którą rozwinęli we Francji w XVII wieku we współpracy z jezuitami i innymi nowoczesnymi ruchami. podległych im. Przedstawiciele joan-nitów oczekiwali wielkiego. który rządził Maltą w latach 1741-1773. Zakon nabył trzy wyspy na Morzu Karaibskim w 1651. Trzy prowincje francuskie. Wszystko to częściowo pokrywało się z podtrzymywaniem rycerskiej funkcji Malty. którymi religijna osoba nie będąca kapłanem mogłaby postępować za powołaniem jo-annitów. gdzie dochodziło do symbiotycznej wymiany między przeoratem a konwentem. z 1747 roku. nabycie posiadłości w Kanadzie i zdobycie Korsyki. ku czci joannity. Mistrzowie często kłócili się z biskupami. reformatorskiego soboru w Trydencie. opiekę i misje oraz w wykup chrześcijańskich jeńców z rąk muzułmańskich i w ówczesne dzieła pobożne i duchowe. Kiedy zniknęła wojskowa funkcja zakonu. a dochody zmalały.Wspaniały portret Wywyższenie władzy. Komandorzy byli często nieobecni. Na górze szkicu widzimy osiem nazwisk z rodziny i tarcze herbowe dowodzące jego szlacheckich korzeni. papieskimi inkwizytorami i przedstawicielami maltańskiej ludności i kleru.

szczególnie z prawosławnymi Rosjanami. Pomoc przybyła tylko od dwóch potęg nie-katolickich: Rosji i Anglii. Z pewnością Francuzi nie mieli interesu w usunięciu joannitów i utracie kontroli nad wyspą na rzecz wroga.w 1665 roku. W 1558 roku Iwan Groźny podjął ponowne najazdy na Inflanty. Po 1525 l roku główna siedziba niemieckiego mistrza znajdowała się w Mergentheim we Frankonii. nawróciły się w dużym stopniu na luteranizm. wielu Francuzów było gotowych się bronić. Kilku joannitów Zakony rycerskie 1312-1798 381 Francja i Hiszpania. największe podpory zakonu. gdzie zakon ciągle kontrolował wiele miast i fortec. co potencjalnie miało zgubne konsekwencje finansowe. Jednak w oczach wielu obserwatorów czasami aroganckie społeczeństwo arystokratycznych zakonników miało się okazać w dużym stopniu nieodpowiednie w epoce rewolucji. Francuzi korzystali pod względem handlowym z joannickiej kontroli nad s'rodkowym obszarem Morza Śródziemnego i wykorzystywali port na Malcie. Włochy i inne ziemie. ze statusem niemieckich książąt. W międzyczasie Inflanty. miały pewnie decydujące znaczenie. a niektórzy rewolucjoniści w Paryżu byli zbyt dogmatyczni. także przeszedł na protestantyzm i zeświecz-czył państwo zakonne. W 1792 roku Zgromadzenie Narodowe skonfiskowało dobra joannitów we Francji. że nie można było dłużej zaakceptować podstawowych zasad państwa zakonnego. lecz dlatego. Zdecydowane przywództwo i lepsza taktyka mogłyby ocalić Maltę. W1525 roku utracił Prusy. W przybliżeniu 200 do 300 braci na wyspie było Francuzami i mimo demoralizacji i braku przygotowania. jego rozległych ziem i przywilejów na Zachodzie. Zakon był skutecznie chroniony w rejonie Morza Śródziemnego i nawet po 1798 roku mógł odgrywać rolę w zbrojnym konflikcie. że Maltą nie można było rządzić czy jej bronić. Okres współczesny: Upadek funkcji wojskowej Po upadku Malty w 1798 roku zakon krzyżacki podtrzymywał minimalną funkcję wojskową. zwróciły się przeciwko niemu. które wkrótce objęły też Szwajcarię. w 1798 roku Napoleon napotkał niewielki opór i wywiózł niezdecydowanego mistrza niemieckiego. lecz grupy defetystów i panikarzy opowiedziały się za poddaniem.und Deutschmeister) sprawowały rządy na niewielkim barokowym dworze. Następnie w 1561 roku ostatni mistrz w Inflantach. lecz utrzymał posiadłości i dochody w wielu katolickich. z uważanej za niezdobytą Malty. Konfiskaty w 1792 roku. gdzie przez kilka wieków osoby łączące funkcje wielkiego i niemieckiego mistrza (tytułowane Hoch. części Inf lant przyłączono do Polski. nie dlatego. a także przeciwko oporowi ludności Inf-lant. lecz niektórzy bracia francuscy przejawiali zbyt wiele sympatii rojalistycznych. jak to w rzeczywistości się stało. Gotthard Kette-ler. lecz katoliccy bracia walczyli. który w Afryce Północnej przez kilka dziesięcioleci toczyły mocarstwa europejskie czy nawet Stany Zjednoczone. . dwa lata później bractwo straciło Fellin (obecnie Yiljandi). a nawet protestanckich częściach właściwych Niemiec. Ferdynanda von Hompescha i jego braci.

w tym. Zawstydzeni być może przykładem szlachetnie urodzonych niemieckich kolegów. Wielki nacisk kładziono na starą tradycję i arystokrację niemiecką. W 1664 roku mistrz. Działania wojskowe braci krzyżackiej stały się w drugorzędne. działających na Malcie.Były mistrz stał się dziedzicznym świeckim księciem Kurlandii i Semigalii (obszary przy obecnej granicy litewsko-łotewskiej). Od 1696 roku mistrz finansował regiment.przynajmniej 362. służyło jednocześnie jako oficerowie w armii. kilku straciło życie w wojnach tureckich. do Wiednia. i o kompromisach z protestantami. którzy często byli członkami austriackiego domu panującego. faktycznie służyli oni raczej jako człon382 Zakony rycerskie 1312-1798 kowie cesarskiego dworu. pracy w biurokracji Mergentheim czy karierze w regularnej armii. Do 1577 roku cały zakon krzyżacki zredukowano do 171 braci. gdzie bracia najprawdopodobniej przekroczyli Wisłę i. Po 1606 roku wszyscy krzyżaccy bracia-rycerze mieli odbywać trzyletnią służbę wojskową. cieszyło się niezależnością niemieckiego księstwa. w latach 1618-1809. i podtrzymywali śluby celibatu. Zakon przetrwał w Mergentheim do 1809 roku. trójwyznaniowym zakonem. W1740 roku bili się w wojnie austriacko-pruskiej. jak i jako oficerowie austriaccy. poprowadził kontyngent przeciwko Turkom na Węgrzech. W 1658 roku powstał projekt łączonych działań z Wenecją i Maltą. a nie członkowie zakonu rycerskiego. Stefana i zakony hiszpańskie. w ciągu 192 lat. inny w 1622 roku dla floty galer krzyżackich nad Dunajem. na 717 znanych braci-rycerzy -184 pochodziło z Franko-nii . co okazjonalnie czynili w XV wieku. chcąc walczyć z nimi na Krecie. Część braci wypełniała swe exertitium militare w miastach garnizonowych na granicy osmańskiej. co stało się jedynym w swym rodzaju. a w 1668 roku odbył niewielką i nieudaną wyprawę. ufortyfikowali się przeciwko pogańskim Prusom na wielkim drzewie. Od 1648 roku luteranie i kalwini mieli równe prawa. lecz pod rządami mistrzów. zwłaszcza w Prusach. w którym bracia. szczególnie od 1595 roku Maksymiliana Habsburga. lecz w rzeczywistości mogli się zajmować zarządzaniem komandoriami. a 89 z nich zostało generałami. Sporo dyskutowano o żądaniach terytorialnych. służyli jako jednostka armii cesarskiej. Johann Kaspar von Ampringen. a następnie przeniósł się do Austrii. a nie zakonu rycerskiego. którzy przejęli wiele komandorii. W XVII i XVIII wieku rycerze krzyżaccy wymagali udowodnienia 32 pokoleń szlachectwa. nie mając własnego budynku. Chociaż na mniejszą skalę niż zakon św. krzyżacy okresowo przedstawiali plany obrony jakiejś fortecy czy nawet przeniesienia całego zakonu i walki z niewiernymi na granicy węgierskiej. Zakon krzyżacki utrzymywał stary mechanizm kapituł generalnych i dokładnych dowodów szlachectwa. W 1699 roku było tam jedynie 94 rycerzy i 58 księży. . Niektórzy bracia odwoływali się do starej średniowiecznej tradycji Baumburg "drzewazamku" w Toruniu. lecz jako przedstawiciele księstwa niemieckiego. czyli ponad połowa. Mergentheim nie było państwem zakonnym. opłacani zarówno przez komandorie. Kiedy poczynając od 1595 roku Maksymilianowi Habsburgowi udało się wysłać parę osób przeciwko Turkom.

Jakuba. zbyt stara. Zaraz potem obowiązek został powszechnie zamieniony na zapłatę. żeby walczyć w obronie własnego kraju. płacąc grzywny czy po prostu unikając poboru. a maZakony rycerskie 1312-1798 383 Ćwiczenia fizylierów służących w piechocie w regimencie zakonu krzyżackiego. utrzymywane przez Alcantarę. 1725 roku. było po ślubach. Zakony kastylijskie przetrwały jako spore źródło dochodów i patronatu. obowiązkiem była obrona domen świeckiego władcy. by utworzyć batalion zakonów rycerskich. ich struktura przestała pełnić jakąkolwiek użyteczną funkcję. reszta braci była zbyt młoda. . jak gdzie indziej. św. jak w przypadku krzyżaków. czyli blisko dwie trzecie. Służba batalionu zakonnego nie była prawdziwą służbą związku religijnego. Królewska Rada Zakonów cały czas broniła pewnego monopolu urodzenia i honoru. którzy walczyli z chrześcijańskimi wrogami domu austriackiego. Zakony portugalskie rozwiązano w latach 1820-1834. przedstawione na akwareli z ok. W 1625 roku trzy zakony ciągle liczyły ogółem 1452 braci. Hiszpańskie zakony stały się archaiczne. W latach 1637-1645 Filip IV. z zasobami i siłą ludzką poza Austrią. należało do zakonu św. stojąc w obliczu wojny francuskiej wielokrotnie wzywał braci do wypełniania wojskowych obowiązków. a korona. czyli jedenaście procent. co zapewniło przeżycie dużej liczbie sług królewskich. raczej. potrzebnych do wstąpienia w szeregi bractwa. Zakon utrzymywał regiment. przez system sztywnych dowodów. lecz jedynie 169. Wysyłali zastępców na własny koszt. protesty i usprawiedliwienia. do określenia instytucjonalnej formy kasty szlacheckiej. w którym wielu braci-rycerzy służyło jako część cesarskiej armii Habsburgów.również został wchłonięty przez zasadniczo świecką armię. 949 z nich. lecz jego niemiecka baza. Jakuba i Montesę wystawiły zaledwie 468 ludzi do oblężenia Algieru. w tym z zakonu Montesa. nadając członkostwo całkowicie nieodpowiednim kandydatom. i służyło. lecz szlachta zarzuciła wojenne zwyczaje. W 1640 roku zebrano 1543 wojskowych. zbyt chora czy niechętna. zapewniła mu pewien stopień niezależności. Zakony hiszpańskie stały się dużo mniej aktywne pod względem wojskowym. napotkała powszechne uniki. W 1775 roku trzy regimenty. W końcu batalion wysłano do zwalczenia buntu Katalończyków przy granicach hiszpańskich.

Pod koniec ten przypadek dotyczył jedynie joannitów i. Twierdził. Jednak cesarz bizantyjski Manuel II napisał około 1409 roku: "Niech nikt nie uważa. Angelo Rossi próbował różnych wykrętów. Udział zakonów rycerskich w świętej wojnie wiatach 1312-1798 zależał od jakości i skuteczności ich sprawowania się w walce. w bardzo niewielkim stopniu. Jeśli uczestnictwo zakonu w okazjonalnych wyprawach krucjatowych i w hiszpańskiej rekonkwiście miało ograniczony zasięg i jeśli sukcesy krzyżaków . Zakony czysto narodowe i niektóre narodowe przeoraty czy inne lokalne sekcje wielonarodowych zakonów były . jeśli zechcą. chociaż zakon św. patrząc na małą liczbę galer stacjonujących pod Rodos. że jest zaangażowaZakony rycerskie 1312-1798 384 ny w przewlekły proces. to obrona Rodos i Malty oraz opór zakonny stawiany Turkom. zakony dostarczyły tylko kilka z 208 chrześcijańskich galer pod Lepanto w 1571 roku. okazały się większymi osiągnięciami. Jedynie joannici mogli twierdzić. zakonu krzyżackiego. W bardziej współczesnym świecie zakony rycerskie przetrwały tylko tam. Na przykład.jatki wszystkich trzech zakonów kastylij skich zostały ostatecznie skonfiskowane w 1835 roku. pod starym i inteligentnym kierownictwem. gdzie mogły znaleźć wojskowe powody do utrzymania posiadłości położonych gdzie indziej. że w latach 1312-1798 nie doszło u nich do żadnej zasadniczej zmiany. wielu z nich może się zebrać z całego świata. Reszta zakonów starała się głównie przetrwać jako arystokratyczne korporacje.ostatecznie przeszły do historii. gdzie są rozproszeni. a gdyby go przegrał pod swoją nieobecność. z powodzeniem wykorzystywać tradycję krucjatową i uczucia arystokracji do celów wojskowych i morskich. determinowaną przez ich własne władze. która potrzebuje jego opieki i że on sam jest również zbyt biedny.w formie dziwnych.oraz tam. Po XVI wieku sami joannici podtrzymywali pozytywną strategię wojskową. gdzie mogły sobie zapewnić i utrzymać własną bazę terytorialną . a nie od liczebności braci. jak regionalny zakon może. że służył już przeorowi 10 lat w Rzymie. aby wybrać nazwiska czterech. z których przeor miał wybrać jednego do wysłania na Rodos. Stefana wykazał. że jego brat ma wielką rodzinę. aby tam jechać." Były naturalnie osoby niechętne pełnieniu służby. którzy je kontrolowali. w dużym stopniu trwające dla samego trwania. które to majątki ostatecznie stały się źródłem dochodu. mogłoby to przynieść ujmę zakonowi. Kiedy w 1411 roku sześciu joannitów z przeoratu w Wenecji spotkało się pod Treviso.które liczyły się. gdy kolonizowali i chrystianizowali niemiecki wschód . pół-świeckich teokracji . Inne zakony wniosły mniejszy czy pośredni wkład w poczynania lokalnych władców. Interesy narodowe zawsze zmierzały do obejścia ideałów krucjatowych. że siła joannitów jest nikła i słaba.

kiedy bracia obawiali się opuścić Rodos. zarówno jako ponadnarodowa siła polityczna. dzięki swym budowlom i dziełom sztuki. jak i jako kosmopolityczna organizacja medyczna. Zakony rycerskie były częścią antien regime'u. Poza bardzo wąskim marginesem w cesarstwie Habsburgów. . Portret w domu sir Francisa. a przede wszystkim dzięki swej działalności opiekuńczej i działaniom medycznym. pretendujących do sukcesji po templariuszach. konfiskaty i represje po 1792 roku dokonywane przez rewolucję i Napoleona. Uprowadzenie z seraju (rok 1782) i popularność przekładów Księgi z 1001 nocy. chociaż otrzymali wsparcie finansowe. przedstawiają sobą turecki namiot. zyskały dużą popularność po opublikowaniu w 1763 roku. a joannici byli w swoich czasach prekursorami w działaniach. archiwom i kronikom. która opisała szczegóły życia tureckiego. Księża zakonni i konwenty żeńskie czasami przetrwały. okazało się najbardziej udane. Listy lady Mary Wortley Montagu (1689-1762).wcielane czy przejmowane przez świeckie państwo. i zmienili swe projekty dopiero pod wpływem szczęśliwego przybycia wpłat z Anglii. wywodząca się z różnych państw. Zakony rycerskie zrobiły coś. lecz ciągle zależało od zachodnich przeoratów. w rzeczywistości zakończyły żywot zakonów jako jednostek wojskowych. Jeszcze raz stało się to oczywiste po końcowej konfiskacie. Po 1798 roku zakony przetrwały w dziedzinach nie-wojskowych. zwany Klubem Dywanu. aby podtrzymać zbiorowey ideał chrześcijańskiej świętej wojny. Stało się to jasne w 1413 roku. chociaż krzyżacy oraz zakony hiszpańskie i portugalskie cały czas czyniły ograniczony wkład w narodowe armie i floty. Tak osiemnastowieczne ogrody w Painshill. Rozwiązanie wybrane przez joannitów. iii 14. w Surrey. przedstawia go odzianego w orientalny płaszcz i turban. skazanego na zniknięcie. Wojskowy byt zakonu znikał wraz z nim. Objęła ona nawet styl projektowania ogrodów. Istniał klub. Można było zatem spojrzeć na Wschód nieco spokojniej. zakony ledwie ukierunkowywały agresywne instynkty klasy wojskowej w stronę religijnej formy działań wojennych. Chociaż szczególnie Malta ciągle w pewien sposób przyciągała wojowniczo usposobione osoby. z podpisem El Faąuir Dashwood Pasha. raz jedynie jako arystokrytycz-nych bractw. w West Wycombe Park w Buckinghamshire. istniały też niezliczone plany ich odbudowy i odrodzenia. czyli marynarka oparta na wyspiarskim państwie zakonnym. to znowu w pozornej formie masońskich i ezoterycznych grup. żony brytyjskiego ambasadora na dworze osmańskim w Stambule. Obraz krucjat w XIX i XX wieku ELIZABETH SIBERRY Po pokoju w Karłowicach w 1699 roku ustało bezpośrednie zagrożenie atakiem tureckim. zarezerwowany dla takich osób jak elegancki sir Francis Dashwood (1708-1781). który przebywał w imperium osmańskim. Przykładem mody na orientalizm jest opera Mozarta. która zaczęła się w 1792 roku.

Tak więc Edward Daniel Clarke. jednak przeanalizowanie obrazów krucjat z XIX i początków XX wieku. że wielu podróżników było także świadomych spuścizny krucjatowej. Główne zainteresowanie skupiało się bez wątpienia na miejscach wspomnianych w Biblii. jest traktowanie krucjat jako zjawiska historycznego i źródła ob386 Obraz krucjat w XIX i XX wieku razowania. począwszy od lat dwudziestych XIX wieku. lecz ogólnie widzieli go raczej przez różowe okulary. Zainteresowanie muzułmańską historią. . których badania zostały opublikowane. W swym dziele Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego. Komentatorzy dziewiętnastowieczni nie byli bezkrytyczni wobec przejawów ruchu krucjatowego. Lista jest ogromna. w miarę upływu czasu. że krucjaty "nie posunęły naprzód dojrzałości Europy. że osiemnastowieczni historycy mieli raczej sceptyczne spojrzenie na krucjaty. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo wyróżnienia szczególnego tematu i przez to nadmierne uwypuklenie go.Egipska kampania Napoleona w 1798 roku pobudziła dalsze zainteresowanie Wschodem. którą korzystniej byłoby zużyć na miejscu. pisarz angielski. jednak wydaje się. zgodne z ich postawą wobec średniowiecza i koncepcji rycerskości ogółem wziąwszy. Wkrótce potem napłynął tam regularny strumień topografów. więc wezbrał potok podróżnych. Nadszedł okres wycieczek. Ogólniej rzecz biorąc. takie jak rozwój handlu i miast włoskich. uzbrojonych w przewodniki. podróżowanie stawało się bezpieczniejsze i łatwiejsze. warte jest zachodu. który negocjował w 1858 roku porozumienie z Egiptem w imieniu swych pracodawców z poczty brytyjskiej. Nie wszyscy mieli zrozumienie dla ruchu krucjatowego. Anthony Trollope. zaangażowanego w walkę z egzotycznym muzułmańskim przeciwnikiem. w zakładaniu dużej liczby naukowych towarzystw orientalistycznych. i zapisywali na różne sposoby swoje wrażenia. Edward Gibbon napisał. kierując na zewnątrz energię. którzy obserwowali Ziemię Świętą bezpośrednio. Logicznie jest zacząć od tych. rzuca światło na współczesne sposoby postrzegania zarówno Bliskiego Wschodu. Wolter i Da-vid Hume byli podobnie niechętni krucjatom. a szkocki historyk Wiliam Robertson opisał ruch krucjatowy jako "szczególny pomnik ludzkiego szaleństwa". artyści Davis Roberts. kulturą i religią znalazło odbicie w serii monografii oraz. Wydaje się. lecz ją zatrzymały". Przykłady to francuscy poeci .Alphonse de Lamartine i Gerard de Nerval. którzy odwiedzili sławne miejsca wspomniane w Biblii. jako zamanifestowanie chrześcijańskiego rycerstwa. jak i średniowiecza. To rozwijające się zainteresowanie Bliskim i Środkowym Wschodem zostało zbadane i opisane przez innych. Aspektem. Edward Lear i Jean--Leon Geróme. ukazujące rozwój tego tematu na wiele różnorodnych sposobów i w różnych celach. W skład sił napoleońskich wchodzili inżynierowie i uczeni. który jednak nie został rozpatrzony szczegółowo. artystów i pisarzy. W XIX wieku. chociaż przyznawał. że miał on pewne korzystne skutki.

Późniejszy obserwator skomentował. W Jerozolimie przeczytał Jerozolimę wyzwoloną Tassa.Itineraire de Pańs a Jeru-salem ("Podróże z Paryża do Jerozolimy").w swych Podróżach do różnych państw Europy. W muzułmańskim mies'cie nie było to pozbawione ironii. spokojnie paląc fajki wodne czy pijąc sorbet. Kiedy już nim został. że jest gotów w pełnym rynsztunku dołączyć do współwyznawców-rycerzy. Po powrocie do Francji napisał sprawozdanie ze swych podróży . doczekał się wielu wydań i tłumaczeń i był traktowany niemalże jako podstawowe źródło. Nie ma również żadnego dowodu. dotarł do Konstantynopola we wrześniu. że wszystko u mahometan jest barbarzyńskie i przypisywanie chrześcijanom w tym okresie większego wyrafinownia niż w rzeczywistości posiadali. którzy kwestionowali moralność czy sprawiedliwość krucjat. że Saracenowie. uczuciami i celami właściwymi dawnemu pielgrzymowi udał się w podróż do Ziemi Świętej". szesnastowieczny poemat epicki o pierwszej krucjacie.Jerozolimy . Jej kluczowymi elementami były ostrogi. łańcuch i miecz Gotfryda z Bouillon. Jednakże na ogół krucjaty widziano w korzystniejszym świetle. Chateaubriand. w całkowitej nieświadomości treści składanych ślubów i obietnic". aby odzyskać Święty Grób spod "panowania niewiernych". Wydaje się. j ak się ich nazywało. iż te pełne emocji ceremonie odbywały się "w zasięgu słuchu muzułmańskich effendich. Jeśli poświęcić historii odpowiednią uwagę. Gotfrydzie IV z Chateaubriand. a swego ostatecznego celu . opublikowane w 1811 roku. to może się okazać. Jako dziecko Chateaubriand słuchał baśni o rycerzach. i wysłuchiwał historii o swym przodku. . który. W ciągu trzech lat doczekało się trzynastu wydań. iż ta ceremonia stała się nieomal starym punktem wizyt co znamienitszych Europejczyków.. wyjechał z Paryża w lipcu 1806 roku. Punkt kulminacyjny pieliii 387 Obraz krucjat w XIX i XX wieku grzymki Chateaubrianda nastąpił. byli w rzeczywistości bardziej oświeceni niż ich najeźdźcy. którzy siedzieli w przejściu. który z wyobrażeniami. napisane na początku XPX wieku. jak się wydaje. był w jego czasach szalenie popularny. Z opowies'ci innych dziewiętnastowiecznych podróżników do Jerozolimy można wysnuć wniosek. że mało miał sympatii czy zrozumienia dla muzułmanów. by wierzyć. Francuski pisarz i historyk. które czytała mu jego matka. Mało co przewyższyło perfidię i haniebne postępowanie chrześcijan w czasie wojen w Ziemi Świętej". który udał się na krucjatę u boku Ludwika IX. Jego dziennik jest przepełniony aluzjami do ruchu krucjatowego: "Udaliśmy się do Jeruzalem pod sztandarem ze znakiem krzyża.. Może będę ostatnim Francuzem. ślubował. skomentował: "Powszechnym błędem jest przypuszczanie. Nowo pasowani rycerze wydawali później na swój koszt przyjęcie. które określano jako najpow-szechniej czytane dzieło na temat Palestyny. że zawsze znajdowali oni upodobanie w niszczących działaniach.7 października. opublikowanych w 1812 roku. Chateaubriand krytykował tych. Azji i Afryki. gdy mieczem Gotfryda z Bouillon przy Grobie Zbawiciela pasowano go na Kawalera Orderu Świętego Grobu.

zwanej galerią krzyżowców. Lawrence'a templariuszy i. odwiedził Stambuł. ostatniej części trylogii Młodej Anglii. który został zbudowany przez niemieckich protestantów. czy przynajmniej spadkobiercę krzyżowców. W tym ostatnim mieście. który wziął udział w krucjatach i ponoć ocalił życie Ryszardowi Lwie Serce. Egiptu i Syrii. jego miastami i historią. Porusza w człowieku uśpioną w duszy od lat wszelką pamięć o świętych wojnach i zaludnia jego myśli postaciami odzianymi w kolczugi. oprócz sławniejszych miejsc. to zainspirowało krucjaty. Benjamina Disraelego. gdy odwołuje się do wyobraźni". Markiz Sidoni komentuje: "To nie rozsądek popchnął Saracena z pustyni na podbój świata. Wieniec z brązu. których uważali za niewiernych. w tym najwyraźniej ulubionego Tcmkreda (rok 1847). zamiast odbyć trzecią krucjatę. mur miejski w okolicy Bramy Jafy został . Mówi mu o Bald-winie i Tankredzie.Krucjaty przyciągnęły także uwagę przyszłego premiera. życzył sobie wjechać do starego miasta na koniu. Cesarz Wilhelm także podjął podróż do Ziemi Świętej. zorganizowaną w 1898 roku przez Tomasza Cooka. wśród kostiumów maskaradowych w czasie ceremonii Mon-tem w Eton są też przebrania "bohaterów świętego grobu".. Po powrocie do Anglii. zużywa się nadmiar energii na budowę kolei". Na przykład w Coningsby.E. Odniesienia do krucjat pojawiają się także w kilku innych jego powieściach. Chce pójść za przykładem jedne-50 ze swych przodków. nie można mu się oprzeć tylko wtedy. Disraeli udał się w wielką podróż. kiedy miał 27 lat. Bohaterem Tankreda jest młody szlachcic. Mark Twain. Celem podróży było poświęcenie kościoła Odkupiciela w Jerozolimie.żadna ze wszystkich kling rdzewiejących w rodowych salach Europy nie jest w stanie wywołać takich wizji niezwykłego przeżycia w mózgu tego. Kair i Jerozolimę. 1869) i chociaż mógł być cyniczny wobec cudów włoskiej sztuki renesansowej. kiedy działa z namiętności. aby odzyskać Jerozolimę z rąk tych. Amerykański pisarz. odwiedził pole bitwy pod Hittinem w czasie swej podróży do Ziemi Świętej (Naiwni za granicą. i to stworzyło tło dla kilku jego książek. kto na nią patrzy. W1831 roku. aby pojechać na pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Disraeli lamentuje: "Ponad sześćset lat temu [Anglia] wysłała swego króla i kwiat jej parów i ludu. Jednakże decyduje się odrzucić powab doczesnych majętności i pozycji społecznej. Jednakże w Jerozolimie cesarz odwiedził również nowo założoną niemiecką kolonię Wieniec z grobowca Saladyna. Disraeli nadal fascynował się Wschodem. Tradycyjnie ta forma wjazdu do miasta była zarezerwowana dla zdobywców. sześć lat przed wyborem do Izby Gmin. następnie zabrany jako trofeum I wojny światowej do Anglii przez T... a teraz. odwiedził także groby rycerzy krzyżowych. położony na grobowcu Saladyna w Damaszku przez cesarza Wilhelma.. o wspaniałym Saladynie i wielkim Ryszardzie Lwie Serce". Aby umożliwić cesarzowi odbycie tej drogi. wyobrażając sobie siebie samego jako krzyżowca.. rozwieszonych w sali rodzinnego domu Tankreda.. W powieści wyczyny krzyżowca są upamiętnione na serii gobelinów. noszącej podtytuł Nowy Krzyżowiec. obdarzony wszelkimi pożytkami płynącymi z bogactwa i władzy. to jednak bardzo poruszył go widok rzekomego miecza Gotfryda z Bouillon: "Żadna klinga w chrześcijaństwie nie wzbudza takiego zachwytu jak ta . Człowiek jest prawdziwie wspaniały tylko wtedy.

E. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku w Ziemi Świętej zaczęto zakładać konsulaty europejskie . Herb sugeruje. w czasie wojny tureckiej. Francji. red. a fosa wypełniona. Powyżej: Marsz krzyżowców. Jerzy Szwakopf. Namalowane sceny mają podkreślać zaangażowanie zakonu w ówczesną walkę. ale nie przez bramę. a jeden z jego przodków. przez T. For-ster odwołał się do pojęcia krucjaty. W Siedmiu filarach mądrości Lawrence napisał: "Byłem przekonany. witają pełni zaskoczenia żona i syn. komandora Sterzing w Tyrolu. że obraz został zamówiony przez Kaspara Matthausa von Wolkenstein-Trostburga. Warszawa 1998. Romantyczna wizja grupy krzyżowców. aby dokonywać szlachetnych czynów w innym.zburzony.E. że nowe spojrzenie na Syrię pozwoli mi skorygować strategiczne koncepcje. 1825-1894. To pojęcie opętało Lawrence'a w Arabii i później. 282 (przyp. pędzla szkockiego poety i malarza Wiliama Bella Scotta. Siedem filarów mądrości. Sam Lawrence był oczywiście w pełni świadomy przeszłości krucjatowej.* We wspomnieniu wygłoszonym po jego śmierci E. Anonimowy obraz. i znajduje się teraz w Imperialnym Muzeum Wojny w Londynie. 391 Obraz krucjat w XIX i XX wieku ludzi opuszczających jeden kraj. przedstawiający Turków w turbanach i legendarne drzewo-fortecę. Sardynii i Prus (rok 1843). pędzla amerykańskiego pejzażysty Georga Innessa.M. do grupy * Lawrence T. sir Robert Lawrence. Pamiętniki konsula brytyjskiego. W Damaszku zawiesił atłasową flagę i laurowy wieniec z brązu. z napisem "Od jednego wielkiego cesarza dla innego" na grobowcu Saladyna. i zaadaptować je do dwóch nowych czynników . Lawrence'a. Jamesa Firma. Po prawej: Powrót z długiej krucjaty. Tak wjechał do miasta. Wieniec został przywieziony do Anglii jako łup po I wojnie światowej.. 1600 roku. przel. . 1811-1890. Dla podniesienia dramatyzmu sytuacji cesarz miał na sobie ceremonialny biały mundur marszałka polnego. które podsunęły mi wyprawy krzyżowe i pierwsze podboje arabskie. z którego krzyżacy rzekomo oparli się Prusom w 1231 roku. Powracającego krzyżowca po długiej nieobecności do domu.Wielkiej Brytanii (rok 1838). w trakcie kariery w siłach powietrznych.linii kolejowych i wojsk Murraya na Synaju". Napisał pracę dyplomową na temat zamków krucjatowych. Austrii (rok 1849) i Hiszpanii (rok 1854). s.). datowany ok. miał rzekomo towarzyszyć Ryszardowi I w czasie oblężenia Akry.

Z ich punktu widzenia inne nacje przyłączyły się do nich w świętych wojnach. . Dwa z czterech tomów popularnego podręcznika rycerskości Kenelma Digby. tyś żyć powinien w owych dawnych dniach. by ich uważano za spadkobierców krzyżowców. że są za ogólnym przyzwoleniem opiekunami chrześcijaństwa na Wschodzie. Gotfryd z Bouillon i jego brat. lecz Piotr Pustelnik był Francuzem. "Z Niemiec. że Edward. Tych. oraz że chrześcijanie mieli prawo zmusić Saracenów. mężczyzn. z których część miała swe źródło jeszcze w czasach krucjat. Zauważyła także. późniejszy Edward VII. brały swe tytuły Godefridus i Tancredus . zatytułowanego The Broad Słone ofHonour ("Wielki Kamień Honoru").chociaż pasza tego nie wiedział". w miejscu. lord Strandford. którego to tytułu domagali się jego monarcha i cesarz Austrii. "perswazjami czy otwartymi prześladowaniami. lecz na mocy własnych roszczeń tego. która była im droga i chronić przed obrazą i krzywdą prześladowane sługi swego Zbawiciela". co wrócił z Palestyny Rodzily wielkie i rycerskie dzielą Pewnie by jakaś stara prowansalska opowieść . którzy nie kierowali się niskim interesem czy egoistycznymi oczekiwaniami. aby nie szkodzili religii". którzy wydawali się współczesnym sumą ideałów rycerskich. w którym Gotfryd z Bouillon rozłożył się obozem w 1099 roku. a ostatnią krucjatą dowodził osobiście święty Ludwik". że zbrodnie krzyżowców zostały "niezmiernie wyolbrzymione". są interesującą ilustracją rywalizacji między narodami. że Francuzi muszą utrzymać w Turcji wysoką pozycję. lecz chwalił także zwykłych krzyżowców. aby bronić sprawy.od dwóch bohaterów pierwszej krucjaty. że krucjaty można "łatwo uzasadnić każdą zasadą sprawiedliwości i polityki". opisywano czasami jako krzyżowców. W swych wspomnieniach pani Finn zanotowała. Digby napisał. Ludzi w epoce wiktoriańskiej bardzo pociągały idee i nauki średniowiecznego rycerstwa. Baldwin. Francji i Anglii ruszył kwiat młodzieży i szlachty. Kiedy pelne uczucia spojrzenia Oczu śmiejących się na widok męstwa . Na przykład w 1837 roku Geor-ge Smythe. lordzie Johnie Mannersie: Drogi przyjacielu. Konsul francuski najwidoczniej obstawał przy pierwszeństwie swoich współwyznawców na tej podstawie. iż jego królewski zwierzchnik był "opiekunem chrzes'cijan na Wschodzie" a konsul Sardynii nosił mundur przedstawiciela króla Jerozolimy. że Edward był pierwszym spadkobiercą tronu brytyjskiego. byli Francuzami. którego stopa stanęła w Palestynie od czasu krucjaty lorda Edwarda z 1270 roku. napisał o swym przyjacielu. Gotfryd i Tankred byli dla autora wyjątkowymi bohaterami krucjatowymi. rozbił swój namiot w 1862 roku pod wielką pinią. Odpowiadając na niektóre argumenty wysuwane przez osiemnastowiecznych sceptyków. W rzeczywistości konsulowie wykorzystywali krucjatowe listy uwierzytelniające swych państw do wzmocnienia własnej pozycji. książę Walii. Do Jerozolimy w połowie XIX wieku licznie przybywali członkowie europejskich rodzin królewskich. synod w Clermont był synodem francuskim. wyrzekając się największych dobrodziejstw swego kraju i swojej pozycji.lub refreny Minstrela. Co do żądań francuskich Finn zauważa: "To prawda. lecz poszli ze szczerym sercem.który sprawował swój urząd w latach 1845-1863. nie tylko dlatego.

widział siebie jako "swego rodzaju krzyżowca w badaniu Arktyki.pomagał kobiecie przy bezpiecznych narodzinach potomka. Niektóre rodziny przechowywały i wystawiały odwiedzającym kamienie-amule-ty i tajemnicze przedmioty. Fabuła przedstawiałaby swego rodzaju krucjatę przeciwko niemieckiemu spiskowi. kiedy poniósł go duch". Rodzina de Vere ma pięcioramienną gwiazdę (barwe-nę). zaznacza ich wiarygodność ich krucjatowej przeszłości. jako "rodzaj człowieka.392 Obraz krucjat w XIX i XX wieku O Syjonie i Krucjacie zachowała Twoje rycerskie imię i tysiąc szlachetnych twych dróg. Nieco później John Buchan opisał Aubreya Herberta. Herbert.E. Lawrence'a. jak się sądzi. W tym Rogera de Clintona . Chciałem cierpieć za sprawę . przodka lordów Saye i Sele. wicehrabiów Bangor. w podobnych słowach. który . z rękoma w kajdanach. która. Podobnie było w XIX wieku we Francji.przodka earlów Lincoln. safianowy pas. który przeżył od czasów krucjat". W późniejszej powieści.zabitego w bitwie pod Antiochią i Ingelrama de Fiennes. lecz historię trzeba było zmienić po katastrofalnym zakończeniu operacji dardanelskiej. aby ich herby . "Niegdyś stanąłby na czele krucjaty albo odkrył nową drogę do Indii. kory odwiedził Stambuł z grupą przyjaciół. Odniesienia do takich antenatów można znaleźć w godłach heraldycznych. W swych pamiętnikach król Ludwik Filip napisał. The Island o f Sheep ("Wyspa owiec") Arbuthnot przemawia w sprawach Bliskiego Wschodu w Izbie Lordów. W zupełnie odmiennym kontekście odkrywca norweski. był bez wątpienia prototypem Sandy'ego Arbuthnota w drugiej powieści Buchana Hannaya-Greenmantle. był. przywieziony jakoby z Ziemi Świętej przez krzyżowca. który służył jako oficer brytyjskiego wywiadu na Bliskim Wschodzie. lecz na mroźnej północy". Na przykład Macpher-sonowie z Cluny mieli czerwony. syn lorda Ribblesdale. że krucjatowe herbarze stały się jak "dziedziczne lenna" i w latach trzydziestych XIX wieku we Francji między rodzinami odbywał się prawdziwy wyścig. że posiadanie przodka krzyżowca napawało wielką dumą. być może podobnie jak Tankred Disraelego. z odrobiną T. a heraldycznymi figurami podtrzymującymi tarczę są rycerz w zbroi z czerwonym krzyżem na piersi i turecki książę w turbanie. (tt. że rozwiązanie akcji Greenmantle miało pierwotnie nastąpić w Konstantynopolu. "natchniony duchem dawnych krucjat". którzy udali się na krucjatę".jak wierzono . brzmi sub cruce salus. Wydaj e się prawdopodobne. które historia rodzinna łączyła z krucjatami.nie na palącej pustyni w drodze do Jerozolimy. W 1824 roku przekład Jerozolimy wyzwolonej Tassa wyliczył "tych angielskich szlachetnie urodzonych i ziemian. obecnego diuka Newcastle . późniejsza ofiara I wojny światowej. Amundsen. Robert Piotrowski) Charles Lister. mającemu na celu wzniecenie muzułmańskiej rewolucji w celu przerwania dróg lądowych do Indii. innego przyjaciela Buchana. Dzisiaj wędrował jedynie. Na przykład dewiza rodziny Ward. Było jasne.

całkiem stosownie. napisał broszurę Sugestie o ponownym zajęciu Ziemi Świętej przez chrześcijan jako suwerennego państwa zakonu św. * Dawny kościół templariuszy przy Inner Tempie Lane w londyńskiej dzielnicy Holborn (przyp. to znaczy do Jerozolimy i Jerycha. Ich roszczenia badał. dziedzic Galloway mówi do angielskiego zwiedzającego: "Chciałbym. nazywani teraz powszechnie rycerzami maltańskimi. Lawrence'a ma nie tylko twarz "jednego z tych kamiennych krzyżowców. lecz zdaje się. Głównym inspiratorem krucjaty był sir Wi-liam Hillary. co to leży u nas na strychu". zarezerwowanych przez króla dla tych. Hillary napisał: "Chrześcijańska władza w Ziemi Świętej była przez wiele wieków najdonioślejszą sprawą. Rycerze joannici. Smitha łączono z francuskim masońskim zakonem neotemplariuszy. że nieliczni wstąpili do niego i gałąź angielska nie przetrwała dużo dłużej niż jej założyciele. i jak przywieźli relikwie do domu. żebyś pan mógł posłuchać mojego ojca. aby zwiększyć majątek zakonu. Wyobrażał sobie założenie protektoratu. książę Jouwille.. oraz Charles Tennyson d'Eyncourt. 393 Obraz krucjat w XIX i XX wieku lecz jest też potomkiem sir Malisa "Żelazne Ostrze" Livingstone'a. Kiedy usłyszał w 1840 roku wiado* s. i chorągiew. który mógłby zarazem . a nawet podjęcia krucjaty. jak to on opowiadał o dawnych walkach Mac-Dingawiów.. po 1827 roku doszło do próby ożywienia instytucji angielskiego langue. księciu Sussex. W powieści Guy Mannering sir Waltera Scotta. który ewidentnie widział w sobie samym współczesnego krzyżowca. Warszawa 1978. Anna Przedpełska-Trzeciakowska. takie same jak mają katolicy. przetrwali zajęcie swej siedziby przez Napoleona w 1798 roku.. tłum}. który walczył ramię w ramię z Ryszardem I pod Askalonem. mości. zakupionych od przedsiębiorczego pana Courtois. Guy Limngstone G. Jeżeli chodzi o templariuszy.* Na tym tle nie dziwi. Jana z Jerozolimy. w którym był uznawany za wielkiego przeora Anglii. w co była zamieszana barwna grupa wiktoriańskich ekscentryków. którzy patrzą na nas ze swoich nagrobków rotundy templariuszy"*.. jaka kiedykolwiek zajmowała uwagę ludzkości". O przodkach krucjatowych wspominali również bohaterowie powieści. uciekały się do sfałszowanych przywilejów. uczestnika trzeciej krucjaty. aby dowieść swego prawa.A. doszło do prób ożywienia zakonów rycerskich. że Akra wróciła pod kontrolę sułtana tureckiego. wujek poety Alfreda Tennysona. przeł. heroiczny obrońca Akry przed Francuzami w 1799 roku. W rzeczywistości niektóre rodziny.znalazły się w "Salles des croisades" w Wersalu. Przekazał tytuł synowi Jerzego III. 39. Jak zobaczymy. których przodkowie przynieśli Francji chwałę w krucjatach. rycerz angielskiego langue i założyciel Królewskiego Towarzystwa Ratownictwa Morskiego. główną rolę w staraniu ożywienia zakonu w Anglii odegrali sir Sidney Smith. w XIX wieku. że na przykład w Anglii. jak żeglowali do Ziemi Świętej.

wśród wielkich dziewiętnastowiecznych historyków krucjatowych znaleźli się Wilken.. W sierpniu 1841 roku opublikował Odezwę do rycerzy św. chociaż przy tej okazji narody.. greckich i armeńskich historyków i dwa tomy praw . które walczyły w tej pierwszej krucjacie: teraz jednak walczyli w obronie muzułmańskich posiadaczy tego samego skarbu. W XIX wieku zaczęły się też badania naukowe i zaczęła powstawać literatura krucjatowa. Trzytomowa Histoire des Croisades i czterotomowa Bibliotheque des cro-isades wyjątki z tłumaczeń . Obrazowości krucjatowej używano też w odniesieniu do współczesnych konfliktów. by jak niegdyś obrócić Ziemię Świętą w pole rzezi i przelewu krwi.zostały opublikowane w 1829 roku. kierowali przedstawiciele tych samych narodów. o których teraz mówimy. handel i przemysł. Hagenmeyer i Michaud. Jana o zajęciu Ziemi Świętej przez chrześcijan. Jako teksty źródłowe cytował dzieła Bongarsa Gęsta Dei per Francos. Początki poczynili benedyktyni.. Heeren. które stało się w pełni chrześcijańskie do394 Obraz krucjat w XIX i XX wieku piero od czasu krucjat i które równie pożądało posiadania Grobu Świętego". Ostatecznie uzupełniła je Academie des Inscriptions et Belles Lettres. aby utworzyli nową krucjatę. W1806 roku Instytut Francuski ogłosił konkurs na esej na temat wpływu krucjat na europejską wolność. Jerozolimy i Egiptu. Konkurs wygrał A. które uruchomiło pierwszą krucjatę. które wzięły udział w tamtych krucjatach. lecz przerwano je w czasie Rewolucji Francuskiej.. Angielska insytucja langue uczyniła wiele dla rozpowszechnienia planu Hillary'ego.H. którego twórczość obejmowała dwutomowe Archives de 1'Orient Latin i Revue de /'Orient Latin. cywilizację. profesor historii na Uniwersytecie w Getyndze. lecz krucjatę pokoju". Konsul brytyjski w Jerozolimie w czasie wojny skomentował: "Zawołanie «Bóg tak chce». z całym szacunkiem. Na początku XIX wieku zadanie zbierania. opublikowane w Hanowerze w 1611 roku.w latach 1841-1906. która wydała Recueil des Historiens des Croisades -szesnaście tomów zachodnich. było skierowane przeciwko muzułmańskim posiadaczom Świętego Grobu. przeciwko mocarstwu (Rosji). wydawania i tłumaczenia zachodnich opowieści krucjatowych było ciągle w powijakach. nie po to. W 1875 roku hrabia Paul Riant założył Societe de l'0rient Latin. lecz ze względu na jego własną walkę o zdobycie uznania i na powikłania polityczne owych czasów. podobnie jak Chateau-briand. Syrii. "Pozostaje mi tylko.zabezpieczać Akrę w rękach chrześcijańskich i przywrócić zakonowi joanni-tów jego minioną chwałę. Tak więc w wojnie krymskiej widziano formę krucjaty mającej na celu odzyskanie świętych miejsc. został rycerzem Świętego . arabskich. Róhricht. gdzie ponownie używa języka przypominającego średniowieczną propagandę krucjatową. Dodatkowo. Ta ostatnia oczywiście zasługuje na samodzielne traktowanie. błagać usilnie mych braci rycerzy. były związane z muzułmańskimi Turkami. Odbył podróż szlakiem pierwszej krucjaty z dwoma inżynierami i.L. Kariera Josepha Michauda (1767-1839) daje nam posmak dziewiętnastowiecznej historiografii krucjat. lecz okrzykami wojennymi. W latach 1830-1831 uczony pojechał do Stambułu.. wszystkie te wysiłki spełzły na niczym.

a w Wielkim kamieniu honoru Digby cytuje ją jednym tchem ze źródłami do pierwszej krucjaty.. Fuhricha w Pokoju Tassa w Cassino Massimo w Rzymie. takimi jak chrześcijański rycerz Rinaldo i czarodziejka Armida. Przykładem dziewiętnastowiecznej opery odwołującej się do Tassa jest Armide Rossinie-go. że ta analiza. Jana z Joinville czy Gotfryda z Yillehardouin. z których nie najmniej ważnym był zbiór pędzla austriackiego artysty J. lecz wyjątkowy. We wprowadzeniu odwołuje się on do ostatnio opublikowanej Hi-stońi krucjat Charlesa Millsa (rok 1820)... Połączenie elementów przyciągało kompozytorów i artystów. Scott. sztuce i literaturze. opowiada historię pierwszej krucjaty. że daje fałszywy obraz osiągnięć. Jerozolima wyzwolona Tassa. filozofa. to jednak opisał ruch krucjatowy jako: "Jeden z najważniejszych działów w historii ludzkiej.. opublikowana w 1581 roku. nie zawładnęła wyobrażeniem ludowym czy artystycznym. Jednakże nie wszyscy wielbiciele Tassa widzieli krucjaty w podobnie różowym świetle. gdzie można zinterpretować źródło. Brahms skomponował dramatyczną kantatę pod tytułem Rinaldo. po raz pierwszy wystawiona w 1817 roku. dostarczający obfitości budującego materiału dla polityka. przedstawił. czy to wywiedziona z pieśni pierwszych bardów. czy z czarującej opowieści Tassa. Southey i De Quincey czytali Jerozolimę wyzwoloną w przekładzie.. Wydaje się jednak. postawiły ich poniżej . połączoną z trzema dodatkowymi wątkami udaremnionej miłości i nowymi postaciami. jest bardziej prawdopodobne. odwagi i miłości". pisarza i obywatela". Tam. którzy urozmaicają podstawowy wątek. iż jest to historia pierwszej krucjaty w formie przedstawionej przez Tor-quata Tassa i przelotne spojrzenie na krucjaty i krzyżowców z powieści sir Waltera Scotta niż historia Michauda czy opowieści z pierwszej ręki Fulka z Chartres. że zbrodnie i okrucieństwa krzyżowców.J.H. które wysławia. nie tylko pouczający. Jeden z recenzentów stwierdził: "Wielkim zarzutem pod adresem poematu Tassa jest to. Wykorzystywanie Tassa jako źródła można dostrzec już w XVII wieku. w prawdziwych barwach charakter tych wyjątkowych wypraw. Wiffena. podobnie jak ich fanatyzm. lecz zauważa: "Pan Mills. poety. Chociaż krytycznie odniósł się do zachowania i okrucieństwa krzyżowców. oparta na podstawowych źródłach.Grobu. lecz któż nie byłby chętny podtrzymywać iluzję. Wśród dziewiętnastowiecznych tłumaczeń Tassa jest jedno autorstwa bibliotekarza z opacObraz krucjat w XIX i XX wieku 395 twa Woburn . która. przyobleka charakter krzyżowca w już sam nie wiem jaką miarę wiary. Po powrocie Michaud poprawił Historię w świetle nabytych doświadczeń. Wordsworth. Na ten temat malowano w XIX wieku liczne obrazy. musimy zapomnieć.. na którym oparto różnorodne dziewiętnastowieczne interpretacje krucjat w muzyce.

z Ryszardem i Saladynem jako głównymi postaciami.S. Scott nie Rebecca i sir Bńan de Bois Guilbert. odwołujące się do Talizmanu. z Pokoju Tassa w Cassino Massimo w Rzymie. Krzyżowcy u Świętego Grobu w Jerozolimie (1828-1829). opublikowanym w roku 1818. co bardzo przypominało kolczugi. Sam Scott był obecny na wystawieniu opery Rossiniego lvanhoe. Gilbertem. . Obraz krucjat w XIX i XX wieku 396 Najpopularniejszym pisarzem historycznym w XIX wieku był oczywiście sir Walter Scott. obecnie w Wallace Collection w Londynie.H. że zakwestionował wartość wypraw w swym Eseju na temat rycerstwa. Talizman i Narzeczona z Lammemoor. której akcja miała miejsce w czasie trzeciej krucjaty. Scena z popularnej powieści historycznej sir Waltera Scotta Ivanhoe. Cztery jego książki nawiązują do krucjat. albo w tle albo też krucjata jest ich głównym tematem: hanhoe (rok 1819).muzułmanów i musimy starać się uwierzyć. jednak ogólnie prezentował uromantyczniony wizerunek ruchu krucjatowego. opublikowane razem z Opmuieścia-mi krzyżowymi i Hrabią Robertem z Paryża (rok 1831). itilysty Carla Fńedńcha Straż krzyżowca. lepiej znanego jako kompozytor operetek razem z W. żołnierze normańscy nosili spiczaste hełmy i coś. iż wyzwolenie Jerozolimy było celem wartym wstawiennictwa najwyższego rozumu". Zdecydowanie najpopularniejszym z nich był Ivanhoe. a dialogi były w większej części nonsensowne". napisanym dla Encydopae-dia Bńtannica. Powstawały też opery i obrazy. Fuhricha. i napisał w swym Dzienniku: "Wieczorem w Odeonie widzieliśmy hanhoe. Ivanhoe stał się też tematem opery sir Arthura Sullivana. którego akcja dzieje się w czasie trzeciej krucjaty. Była to opera i oczywiście historia została mocno przekręcona. Został wspaniale wystawiony. arystów i dramaturgów. Wśród obrazów odwołujących się do tego tematu jest Rebecca i sir Bńan de Bois Guil-bert pędzla Leona Cognieta. które wyglądały bardzo dobrze. Romantyczny Lessinga. pędzla austriackiego arytysty J. na obrazie pędzla francuskiego artysty Leona Cognieta (rok 1831). w Paryżu w październiku 1826 roku. który zainspirował kompozytorów. był bezkrytyczny w stosunku do krucjat i faktem jest. Przykład popularności Jerozolimy wyzwolonej Tassa jako źródła obrazowości krucjatowej.

która w czasie nieobecności męża popełniła cudzołóstwo. przyjaciel Rossettiego. Aroldo Verdiego. który nabył posiadłość Dinmore w Herefordshi-re. napisana ku chwale świętej Elżbiety z Węgier. Po nieuniknionych komplikacjach i zwrotach akcji opera kończy się pojednaniem na brzegach Loch Lomond. pierwszy raz wystawiona w 1828 roku. najpierw przebrani za pustelników. które w rzeczywistości są pomnikiem na cześć krucjat i joannitów.Krucjaty dawały rozległe pole dla romantycznej wyobraźni i nasyconych osobistą wrażliwością interpretacji podstawowych wydarzeń historycznych. przestraszony tym dziwnie ubranym obcym. poniewieranego przez żywioły. przechodzącą przez most na tle romantycze-go pejzażu. światła odblaskowego. zatytułowany Marsz krzyżowców. w latach trzydziestych XX wieku. Lessinga pośrednio inspirował Walter Scott. motywem witraży w pokoju muzycznym jest życie rycerza w czasie krucjat. i jego żony Miny. Krucjaty zdają się być naprawdę ulubionym tematem Lessinga i szkoły diisseldor-fskiej. autor Straży krzyżowca z 1836 roku. Ri-chard Hollins Murray. W czasie jego nieobecności hrabia Ory i jego przyjaciel Raimbaud. syn chowa się za matką. zbudował pokój muzyczny i kaplice. Później. Niemiec Carl Friedrich Lessing. krzyżowca. Jej wątek dotyczy siostry hrabiego Fourmoutiers. pierwszy raz wystawiony w 1857 roku. Trzy zupełnie różne obrazy ilustrują rangę możliwej obrazowości. W dziedzinie muzyki. W swym Powrocie z długiej krucjaty namalował krzyżowca powracającego do swej żony i syna po długiej nieobecności. Malarz prerafaelicki. powstała idiosynkra-tyczna opera Hrabia Ory Rossiniego. który przebywa na krucjacie. próbują uwieść młodą dziewczynę. ukazanego w sposób odwołujący się do opuszczonego króla Lira na targanym wichurą wrzosowisku. potem za siostry zakonne. który właśnie wrócił z Palestyny. gdzie był członkiem armii Ryszarda I. które wzięły udział w krucjatach. William Bell Scott. hrabia wraca. Malowidło ścienne w kaplicy przedstawia młodego mężczyznę wyruszającego na krucjatę i Gotfryda z Bouillon wkraczającego do Jerozolimy. lecz zanim osiągną cel. których można rozpoznać po czerwonych krzyżach na pelerynach. przedstawia samotnego krzyżowca. Amerykański artysta George Inness ma raczej odmienny wizerunek krzyżowców. rzeźba i obrazy przedstawiające joannitów i templariuszy oraz seria herbów tych rodzin z Herefordshire. uprzednio komandor joannitów. Przykładem sztuki o temacie krucjatowym jest Tragedia Świętej Charlesa Kingsleya. obecnie wystawiony w Fruitlands Museum pod Bostonem (Massachus-setts). . Krucjatowe powieści Scotta już zostały omówione. Jego obraz. Zaskoczona żona z trudnością rozpoznaje męża. Są tam okna z witrażami. usiłował przedstawić ponowne połączenie krzyżowca z jego rodziną. wynalazca środka bezpie398 Obraz krucjat w XIX i XX wieku czeństwa na drogach. pisarzy i poetów. którego być może już uważała za zmarłego. Krucjaty zainspirowały także romantycznych dramaturgów. opowiada historię Arolda. ukazuje grupę krzyżowców.

W swym przeglądzie historii kościoła poświęca cztery sonety krucjatom.żony krzyżowca Ludwika z Turyngii. żeglującym do Akry. Nasz statek przeskoczy strome fale. aby ich miłość. Rycerze i yeomani pod czerwonym krzyżem W całym mieście świętym. jak Dobrzy. Wątek dotyczył . (ti. Robert Piotrowski) Podobnie nasycone romantyzmem spojrzenie na krucjaty można znaleźć w Sonetach kościelnych Wordswortha. na lewo. pozwól. rvo. Zostawiliśmy ziemię ojców. pieśń im żałobną zanucą A ziemia podejmie ją głosem. I kiedy królewska para rozstaje się. a w końcu zdobywa Jerozolimę i rękę jej królowej. W1810 roku Astley wystawiło produkcję zatytułowaną Krwawy Czerwony Rycerz. najmiększe i najdelikatniejsze harmonie. Herefordshire. w pokoju muzycznym (1932-1936) w Dinmore. zatytułowany po prostu Krzyżowcy. nim ich dzieła kres znajdą Na brzegach dalekich. barona CoWitraż przedstawiający rycerza-joannitę. oddalenie. Glosy. co nigdy nie cichną. Z wiarą i mocą. wzbogaciły pozłotę dawnych dni". Złuda-ż to? A może gdy Niebo rozpuści Swoje najgłębsze. wiara. na prawo Zdepczą pogan. by śluby spełniwszy. którą byś obdzielił Wiele barwnych żywotów. chór krucjatowy śpiewa: Grób Boga przed nami. którego nie zdławisz I wtedy opowie jak Mężni. Kingsley napisał: "Jak nasi dzielni ojcowie krucjatowi walczyli i umierali dla Boga.na miłość. W dziewiętnastowiecznej Anglii miejscem ich wystawiania był amfiteatr Astley w Londynie. Krzyżując nogi na płytach nagrobnych. a nie z pragnienia złota. Jeden. która znajdowała się na afiszu 175 wieczorów i przyniosła właścicielom 18 000 funtów dochodu. Pobożnie spocząć na posadzkach swoich kaplic. Zaczarowanym wiatrem pchany. co jak sen . jak Mądrzy Nie darmo wielkiej nagrody pragnęli łapczywą tęsknotą. brzmi w wolnym przekładzie następująco: Zwijamy żagle i przemierzamy o niespiesznych wiosłach Owe szerokie dziedziny spoglądając nieraz Na to. Całe okno przedstawia sceny z życia rycerza w czasie krucjat. Czasem wracają. Same krucjaty nadawały się na widowisko. gdzie stacza bitwę i zwycięża Saracenów. którą Los daje Krzyżowcom. księciu Brytanii. Robert Piotrowski) Kolejnym przykładem powieści krucjatowej jest Huberfs Arthur Fredericka Rolfe. Autor wplata w akcję złożoną opowieść o Arturze. chłopięca śmiałość. (tt.

otaczająca go rzeka jest pokryta łódkami pełnymi wojowników. Wielki Azjatycki Balet i Divertissimento.a wzlotami i upadkami w dziewiętnastowiecznym posługiwaniu się obrazowością krucjat. kiedy. Alfonso wraca. godziwsze. takimi jak kariera i upadek Muhammada Ale-go i jego syna Ibrahima . podczas gdy przy blankach murów obronnych toczy się zacięta walka gwardzistów.którego klęska pod Akra w 1840 roku podsunęła sir Wiliamowi Hillary'emu myśl o zwołaniu krucjaty . lecz później wzywa posiłki. Średniowiecze.. ukazujący pojedynek między dwoma wrogami w czasie trzeciej krucjaty. Na przykład. co daje efekt zupełnie nowy i niespotykany w tym czy innym kraju. mieszając fakty i zmyślenia: zajęcie Świętego Miasta przez Saladyna.. zostaje pokonany.podejmowanych przez Krwawego Czerwonego Rycerza prób uwiedzenia Izabelli. W 1843 roku inną nową produkcją był spektakl Ryszard i Saladyn czyli Krzyżowcy Jerozolimy. i wreszcie bogactwa uczty Saladyna i ostatnie dni trzeciej krucjaty . Historia wydaje się luźno oparta na wydarzeniach trzeciej krucjaty. a szczególnie krucjaty były jednak bez wątpienia wykorzystywane jako pożywka do wyrażania szczególnych idei i ambicji. Plakat reklamujący przedstawienie Oblężenie Jerozolimy. która zainspirowała operę Louisa Spóhra pod tym samym tytułem. w którym pisali. opowieści z pierwszej krucjaty. że teatr miał mniej do zaoferowania pod względem dziewiętnastowiecznych obrazów krucjat. krzyżowca. Krzyżowcy to tytuł sztuki Hen-ry'ego Arthura Jonesa. malowali i komponowali. innych ludzi wraz z końmi zalewają fale. żony jego brata Alfonsa. Generalnie wydaje się. które zdobyło sobie widownię. aby zacytować afisze teatralne: "Zamek wzięty szturmem. Wszystko kończy się całkowitą klęską Krwawego Czerwonego Rycerza". palące piaski pustyni. co jest najszlachetniejsze i najnieKrucjata jako spektakl. jak krucjaty były w XIII wieku". Wszędzie widać śmierć i agonię ludzi i koni. Ten ruch jest w rzeczywistości tak dramatycznym elementem w życiu XIX wieku. najmądrzejsze i najbardziej szalone w dzisiejszym świecie.rozrywka na cały wieczór. pojedynek rycerza Leopar-da i templariusza (z Talizmanu Scotta). Jeżeli uromantycznione i idiosynkratyczne interpretacje przeważyły. widok Morza Martwego. chociaż oczywiście wiele librett operowych oparto na takich sztukach jak Die Kreuzfahrer Niemca Augusta von Kotzebue. dotyczącej dziewiętnastowiecznej reformy społecznej: "Sztandar reformy społecznej służy jako punkt wyjściowy dla wszystkiego. Nie byłam w stanie znaleźć żadnej jasnej współzależności między zdarzeniami na Bliskim Wschodzie. przybycie francuskiej i austriackiej floty. Tankreda Disraelego należy odbierać w kontekście jego planów wschód- . W 1835 roku temat krucjatowy przedstawiono w Oblężeniu Jerozolimy. nie oznacza to jednak że ich autorzy nie byli świadomi historycznego kontekstu. w amfiteatrze Astley w Londynie w 1835 rok