Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej PrzyBył, jacek wrzesiński
Skład i projekt okładki

toMasz kasProwicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

klaudyna kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

........ Maciej Przybył........................................................................... Jacek Wrzesiński Wstęp .. Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian ......... 5 Andrzej P... 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ............. 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk ...................................................................... 140 ........................................ 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce......... Przykład Waltera Mapa...................................................... 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak ...................... 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) .....................SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz.................................................................. siedzący na Wiślech”? ... 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych............................................................................................. dworzanina Henryka II Plantageneta ..................... 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce ..

.

czasu. doczekało się wielu studiów i analiz historycznych. etnograficznych. innego. zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np. W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi. pierwodruk 1930/31. Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego. Znaniecki 1990.Andrzej P. w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. socjologicznych. Nowicka 1990). aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi.

że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. Ziemia była po- . że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. przyjaźń. Leuk –‘jasnieć. co znalazło się w oświetlonym. jak w przypadku svĕt. przymierze. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’. jasnym środowisku. przyjść na świat. s. 59). czy kosmosu. w schemacie której psł. narodzić się. Nie można wykluczyć. oznaczało ‘pokój. Otóż wątek kojarzony z psł.mirъ. wyjść na światło. Tomicki 1976. W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. świecić’.16 Andrzej P. ujawnić się. Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. otoczeniu. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. uśmierzać (Toporov 1968). lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. s. czyli tego. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. co wynika z faktu. ugodę. Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi. Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie. Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. porządek w sferze publicznej’. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. respektowania reguł uzgodnionego współistnienia. w szczególności kosmogonicznych. niekwestionowanego współprzebywania. 30. porozumienie. Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. svĕt oznaczało ‘światło’. dać się poznać ludziom. bezpieczeństwo.

co gwarantowało wzajemne poszanowanie. rędъ. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty. wydobyte z dna. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. ugodę. Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. mają one charakter niejako horyzontalny. porędъkъ) czyli z tym co. który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. z ciemności. ziemia – niebo. należycie ułożone (Popovič). spokój. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. o wizji tworzenia kosmosu. mówi o genezie. a więc to wszystko. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. Najbardziej znane są prastare. wyobrażenia łączące swojskość ze . Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. aniżeli wyznaczających linie silnych związków. (< psł. akcentujących bardziej podziały. Podlega im ten wycinek kosmosu. obrjad. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. np. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. co najmniej neolitycznej proweniencji. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. uporządkowane. o tyle schemat odnoszący sie do psł. tym co jasne. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad. ludzie – bogowie. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu. porjadok. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych.

/ sū. Kowalski wspólnotą ludzi. Knoch ‘kość’. rodъ ‘ród’. por. znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw. 25. sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie. symboliczne. ad. 8). co zrodzone’. wzrastać’ > ‘to. ‘to. Rdzeń w wariancie swe. psł. synъ ‘syn’ (< ie. s. Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen. čelovĕkъ. franc. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to. svat i także psł. por. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999. psł./ kwel. co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. 188. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por. plenum. łac. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. psł.widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. pokolenie). należące do tej grupy psł. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg.18 Andrzej P. Samo słowo swój. sū-nu-). svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie.‘rodzić. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym . swos ‘swój’ < swe-.‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego.Tolstaja 2009. sū-mortho ‘swojskie. sū. Psł. s. pomnażają- . zwrot pochodzenie z krwi i kości). ‘to. sestra ‘siostra’ (ie.‘wschodzić. Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. Stankiewicz 1958). co wyrosło’. 181.10. Знай свои родъ и зикъ < psł. Stąd psł. ród’. čel’adь. s. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003. swe-sor-) oraz dalej svekry.

ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. a zatem o kwestie. Chodzi o psł. Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. co się obchodzi. także ‘okrągły’. które kogoś obchodzą. W mitologii Słowian. oraz psł. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja.obchód rytualny. a zatem o coś. świat’ . Słownictwo. Ale jest to też – i może przede wszystkim . mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. Są to znamiona. obьtjo ‘ogół ludzi. który ma dwa aspekty semantyczne.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian. a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. s.w ros. W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. znakъ (< ĝnok-) oraz psł. obščina ‘wspólnota. co znajduje się na tyle blisko. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich. stąd sformułowanie. dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności. że można dokonać obchodu. a w Polsce obejście. znaki pozwalające po-znać. 168). Dosłownie chodziło o teren. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. znamę (< ĝenomon-). to jest ważne . Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. obьljъ > ‘obły’. który daje się obejść. sakralny. Ludzki habitat to jego obejście. tzn. Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. że święta i uroczystości to coś. społeczność’ (Trubačev 1959. znajdują się w polu obchodu. „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. to obchody.

że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny. Wystarczy skonstatować. To ludzie. epidemii.20 Andrzej P. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. W czasie zagrożenia. wyrażany na planie językowym. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości. czy najstarszy. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. Po pierwsze. nieurodzaju. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. ani osądowi. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. obejmowałby to wszystko. wody itp. Dawny sens obcości. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem. oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. Inaczej mówiąc obcość. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe. Otóż z psł. lasy. to co obce. Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”. Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. np. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. co znajduje się dookoła. Kowalski z dwóch powodów. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów.

jakie te osady umocnione mogły spełniać.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. środkiem odstraszającym złe moce. tak człowiek w swej technologii budowlanej. Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. s. niekiedy stanowi symbol początku. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. Jednak funkcje obronne. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. Czosnek był popularnym. nie były jednymi. oswojoną. po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. 48-49). które też wpisuje się w symbolikę obejścia. . gwarantującą ład. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. uporządkowaną. Taki częstokół. bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. czosnek. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. Kowalski 1946. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł. i uważanym za skuteczny. Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów. T. w sensie czysto militarnym. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. gliny i odchodów. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady. w rzędy ostro zaciosanych pali.

jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. naramienniki. a zwłaszcza w ozdobach. por. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. jak pokazał A. a ognisko domowe to oddech/ dusza. strzecha to włosy. . Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). Okrąg. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. 125-185). środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. W tradycji słowiańskiej. Nie są to jedynie poetyckie metafory. To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów. s. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. w łonie którego ma panować mirъ. Obiegano dom i gospodarstwo.22 Andrzej P. przejawiał się w wielu innych gestach. dwory. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych. dom. potem ołtarze. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. stoły. s. Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. 183-187). zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. Był on u Słowian silnie antropomorfizowany. Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. Domostwo należy do porządku mirъ. która miała związek ze światem zmarłych. dzieżę etc. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. Bajburin (1983. Obiegano pola. okna to oczy. podwaliny to stopy. pokrewne nazwy: łac. Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. Obok funkcji estetycznych.

Stommę. Agapkina. t’ud’ь ‘nie swój. cudzoziemiec’ i do łac.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. . zaznaczanie hierarchii. wymiana posług i darów. przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. s. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz. że psł. Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. ludzi obcych. jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. zjawa’. Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. Geist ‘duch. były ostoją istot demonicznych. że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). sprawiającego ból gościa. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. szczególnie z Gotami. hostis ‘wróg. W dzień św. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. nieprzyjaciel’ oraz do niem. gasts ‘obcy. Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. Interesujące. o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob. żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. przybysz’ nawiązuje do goc. To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. 361. a więc kogoś/czegoś. zwłaszcza obszary anekumenty. ucztowanie. gostь ‘gość. Nie jest bowiem wykluczone. Przestrzeń nie objęta mirem. Nevskaja 1995). por. przybyszów. þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. 2002). gości lub wrogów. 149.

Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. kodeks’ (< psł. dziwożony. zwyczaj. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. Czyniono tak. etc. zaprĕtiti (pol. Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie.). pierwotności i tego. zaprzeczyć. a zatem formy postępowania nabyte . Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. bolotnyj duchъ. prĕtiti ‘grozić’. dive ženy. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach. władały nim liczne duchy i demony. np. za-čęti ‘zacząć. por. končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. Słowianie. rozpocząć i jednocześnie psł. divoženky. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. Kowalski Jak wspomniałem. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. ale też kwalifikacje etyczne. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury. lichij divъ. co ustanowione na początku. co ma sankcję dawności. na co wskazuje słowo psł. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. pol. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. jak inne ludy.24 Andrzej P. dzicy ludzie (divi muži. Drzewianie itd. leszy. zbieraczy). zaprzeć) wywodzące sie do psł. głównie lasy. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. tego. kosmatość. Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw.

czasem ambiwalentnie. Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi. Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. w tradycji ludowej. że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie. między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. to jednak wiadomo. leikw – ‘to. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. by użyć sformułowania G. Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. między władcami a poddanymi. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). budzący obawę’ < ie. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. ob-vyknąti ‘nawyknąć’. Dane. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. podstawową formą powinności była dań i pokłon. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. Jest ona często przyczyną waśni i sporów. przysposobić’. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. liχo. część przeklętą. Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. liχъ ‘zły.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. Bataille’a. Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej. między ludźmi a bogami. licho). nawet konfliktów. ‘nauczyć. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. ‘wyrobić nawyk’). dlatego .

Mieszały się tu uczucia zachwytu. Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. ‘ten. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . Nazywano ich niemymi (niemcami). Jest to typowa ambiwalencja. zmaganie się. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. rodu z wrogami (psł. odwet’). por. by w ten sposób. wierzgać). Jeśli chodzi o postawę wobec obcych. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. Markowska 1979. Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz. albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. Ta dotyczyła obcych. poprzez pobratymstwo. energicznie oddalić’. vorgъ ‘wróg’ dosł. s. Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny.26 Andrzej P. Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). kara. licytacje. jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. np. na polu gier społecznych. tu pol. 213). Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty. którego należy odrzucić. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych.

spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. uczta. rozmowa’. w układzie założeń etycznych. W ludowej. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. często konkretnie z ucztowaniem. besĕda ‘spotkanie. s. ale też bogów i zmarłych. Banaszkiewicz 1992). Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. stabilności świata relacji grupowych. 139). Dotyczyło to nie tylko przybyszów. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. godność. często bogato zdobione. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. cny. można dostrzec dążenie do zapewnienia miru. Tego rodzaju naczynia. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. zasady etyki. s. o rytualnym charakterze uczty zob. cnota. poczet. poczęstunek. Poza tym. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np. które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009. Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze . pirъ ‘uczta’. odziewania ich w jedną koszulę. 16). Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów. W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć.

t. K. Warszawa 2002. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. uzgodnić). K.. Społeczeństwo Polski średniowiecznej.Polska Sztuka Ludowa”. BajBurin a. z. red. Bóg w dom” i obcy jako bogowie. 95 – 108. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan. Jarosz. „Gość w dom. a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego. S. 41 (1987). Kowalski interakcji z obcymi – np. N. Ritual v tradicionnoj kulture. Część przeklęta. przeł. Sankt Peterburg 1993. Trzy razy uczta.a. błogi etc. np. Kuczyński. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy.. I. 531533... Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji..k. 1-4. [w:] Slavjanskie drevnosti.G.28 Andrzej P.I. s. Moskva 1995. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov. ghodh. Banaszkiewicz j.. liχo ‘rodzaj zła. psł. godło (< ie. psł. Etnolingvističeskij slovar. mityczną topografią i kosmologią. pod red. A-G. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. Warszawa 1992.. Gost’.k. rozluźniły związki z eschatologią. Warszawa. . Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius. s. „Konteksty . Leningrad 1983. hasło. jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych. t.dopasować. Wybrana literatura agaPkina t. s. 185-195. Benedyktowicz z. Nevskaja L. Bataille g. Tolstogo. BajBurin a.

„Etnografia Polska”. 1. T. Moskva 2009. s. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. „Etnografia Polska”. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. vol.. pochówek. 103-114. 115122. Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy.2. 206-236. 47. Drzewo życia. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture. l.. Modzelewski k.S. Kraków 1946. Wydawnictwa Komisji Historycznej. wyd. Polska Akademia Umiejętności t. „The Journal of American Folklore”. red. Łódź 2002. Poznań 2000. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. E.. 84. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul.M. Agapkina. „Pomniki Dziejowe Polski”. Leiden 1986. z. 71 (1958).. s. toMiccy j. s. . Markowska d.. stankiewicz e. kowalski t. Uzenova. Nowicka. [w:]. W. Tolstaja. Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego. ut des – dar. lehMann w.P. s. nr 280. Poznań 2005... O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. Ludowa wizja świata i człowieka. red. 2. E. Przykłady kultury indoeuropejskiej.P.97. A Gothic Etymological Dictionary. [w:] Do.. Dzieduszycki. Swoi i obcy. e. s. tradycja. tolstaja s. z. 23 (1979). nowicka. red. Warszawa 1990. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”. Słowiański mit kosmogoniczny.. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija).A. Ser. 25-33.. 5-53. kowalski a. J. stoMMa l. t.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz z. II. nevskaja.g. T. toMicki r. Wrzesiński. S.. t. Warszawa 1975. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. i r. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. s. Moskva 1993. 1. 20 (1976).M.

. s.30 toPorov v. Istoria slavjanskich terminov rodstva.n. Moskva 1999. 7-32. Pratidānam: Indian. zelenin d. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan. s. 265-358. Moskva 1991.B. Moskva 2003.. The Hague 1968.. Lingvističeskije issledovanija. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije. [w:] Współczesne narody.. Warszawa.k.J. Studia nad antagonizmem do obcych. znaniecki F. s. 108-113. Slovo v kontekste kultry”. truBačev o.F. Kuiper.. Warszawa 1990.n. Moskva 1959. Żuravlev a. truBačev o. Iranian and Indo-European Studies Presented to F. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki. Vostočnoslavjanskaja etnografija. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts..n..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful