Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej PrzyBył, jacek wrzesiński
Skład i projekt okładki

toMasz kasProwicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

klaudyna kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

...................... 5 Andrzej P...................... 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk ...................................... 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ................................. siedzący na Wiślech”? .................... dworzanina Henryka II Plantageneta .... Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian ....... 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak .............................. Przykład Waltera Mapa...........................................SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz................................................................................... 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce....................................................................... Jacek Wrzesiński Wstęp .... Maciej Przybył....................................................................................... 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych. 140 ...................... 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) . 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce .......................

.

etnograficznych. głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi. Nowicka 1990). pierwodruk 1930/31. w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. innego. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej. Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego.Andrzej P. doczekało się wielu studiów i analiz historycznych. aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. socjologicznych. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych. czasu. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. Znaniecki 1990. zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np.

59). Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. dać się poznać ludziom. przyjaźń. Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi. Tomicki 1976. porządek w sferze publicznej’. Otóż wątek kojarzony z psł. s. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. jasnym środowisku. co wynika z faktu. svĕt oznaczało ‘światło’. respektowania reguł uzgodnionego współistnienia. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. ugodę. w szczególności kosmogonicznych. niekwestionowanego współprzebywania. przymierze.16 Andrzej P. otoczeniu. jak w przypadku svĕt. co znalazło się w oświetlonym. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. Leuk –‘jasnieć. czy kosmosu. wyjść na światło. Nie można wykluczyć. 30. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie. Ziemia była po- . ujawnić się. Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. w schemacie której psł. bezpieczeństwo. przyjść na świat. lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’.mirъ. stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. czyli tego. Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. oznaczało ‘pokój. uśmierzać (Toporov 1968). świecić’. narodzić się. porozumienie. s.

o wizji tworzenia kosmosu. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. a więc to wszystko. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. co najmniej neolitycznej proweniencji. ziemia – niebo. o tyle schemat odnoszący sie do psł. np. Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. z ciemności. ludzie – bogowie. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. należycie ułożone (Popovič). mają one charakter niejako horyzontalny. Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. porędъkъ) czyli z tym co. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. wyobrażenia łączące swojskość ze . mówi o genezie. Najbardziej znane są prastare. obrjad. W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty. Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. spokój. ugodę. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych. Podlega im ten wycinek kosmosu. akcentujących bardziej podziały. który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. co gwarantowało wzajemne poszanowanie. porjadok. aniżeli wyznaczających linie silnych związków.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. (< psł. uporządkowane. wydobyte z dna. tym co jasne. rędъ. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad.

znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym . swe-sor-) oraz dalej svekry. čelovĕkъ. svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie. sestra ‘siostra’ (ie. plenum.‘wschodzić. co wyrosło’. Kowalski wspólnotą ludzi. Знай свои родъ и зикъ < psł. rodъ ‘ród’.10. swos ‘swój’ < swe-.Tolstaja 2009. Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen. co zrodzone’. 181. ‘to. čel’adь. Psł. Samo słowo swój. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego. pomnażają- .widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. s. pokolenie). psł. Stąd psł. sū-nu-). por. Rdzeń w wariancie swe. sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg. ród’. Stankiewicz 1958)./ kwel. ‘to. sū. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. s. 188. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to.18 Andrzej P. psł. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel. psł. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. należące do tej grupy psł. synъ ‘syn’ (< ie.‘rodzić. 8). Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. ad. analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999. zwrot pochodzenie z krwi i kości). s./ sū. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw. Knoch ‘kość’. franc. sū-mortho ‘swojskie.‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem. wzrastać’ > ‘to. por. symboliczne. 25. svat i także psł. łac.

znajdują się w polu obchodu. który ma dwa aspekty semantyczne. a zatem o coś. Są to znamiona. świat’ . tzn. znamę (< ĝenomon-). oraz psł. które kogoś obchodzą. także ‘okrągły’. że święta i uroczystości to coś. a w Polsce obejście. ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. znaki pozwalające po-znać. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. Chodzi o psł. stąd sformułowanie. „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. obьljъ > ‘obły’. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. Ludzki habitat to jego obejście. Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja.w ros. obьtjo ‘ogół ludzi. s. sakralny. to obchody. co znajduje się na tyle blisko. Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. znakъ (< ĝnok-) oraz psł. Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. 168). a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. W mitologii Słowian. a zatem o kwestie. społeczność’ (Trubačev 1959.obchód rytualny. to jest ważne . Słownictwo. Dosłownie chodziło o teren. mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. co się obchodzi. obščina ‘wspólnota. że można dokonać obchodu. który daje się obejść.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian. W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. Ale jest to też – i może przede wszystkim . dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności.

Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. epidemii. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. ani osądowi. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. nieurodzaju. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . czy najstarszy. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe.20 Andrzej P. np. jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. Inaczej mówiąc obcość. To ludzie. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. Po pierwsze. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. wody itp. to co obce. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. Dawny sens obcości. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów. wyrażany na planie językowym. Wystarczy skonstatować. co znajduje się dookoła. oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. Otóż z psł. lasy. Kowalski z dwóch powodów. obejmowałby to wszystko. W czasie zagrożenia. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości.

T. jakie te osady umocnione mogły spełniać. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. uporządkowaną. nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. nie były jednymi. środkiem odstraszającym złe moce. w sensie czysto militarnym. niekiedy stanowi symbol początku. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. gliny i odchodów. oswojoną. Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. które też wpisuje się w symbolikę obejścia. tak człowiek w swej technologii budowlanej. naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. Taki częstokół. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. s. w rzędy ostro zaciosanych pali. czosnek. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady. Jednak funkcje obronne. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. . Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów. Czosnek był popularnym. i uważanym za skuteczny. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. gwarantującą ład. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. 48-49). po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. Kowalski 1946.

stoły. a ognisko domowe to oddech/ dusza. środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. dwory. Obiegano pola. która miała związek ze światem zmarłych. dzieżę etc. W tradycji słowiańskiej. Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych. 125-185). Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. okna to oczy. Bajburin (1983. . To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów. por. pokrewne nazwy: łac. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. podwaliny to stopy. Domostwo należy do porządku mirъ. dom. Był on u Słowian silnie antropomorfizowany.22 Andrzej P. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. Obok funkcji estetycznych. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. jak pokazał A. Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). Nie są to jedynie poetyckie metafory. a zwłaszcza w ozdobach. jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. naramienniki. potem ołtarze. przejawiał się w wielu innych gestach. Okrąg. Obiegano dom i gospodarstwo. strzecha to włosy. 183-187). Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. s. zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. w łonie którego ma panować mirъ. Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. s.

przybyszów. hostis ‘wróg. cudzoziemiec’ i do łac. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz. Agapkina. sprawiającego ból gościa. zaznaczanie hierarchii. s. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. Geist ‘duch. Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. przybysz’ nawiązuje do goc. zwłaszcza obszary anekumenty. wymiana posług i darów. o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob. nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. gasts ‘obcy. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. 361. ucztowanie.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. nieprzyjaciel’ oraz do niem. þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. Nevskaja 1995). jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. a więc kogoś/czegoś. gostь ‘gość. Interesujące. przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. . To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. zjawa’. ludzi obcych. 2002). żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. Przestrzeń nie objęta mirem. gości lub wrogów. t’ud’ь ‘nie swój. W dzień św. szczególnie z Gotami. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. że psł. Nie jest bowiem wykluczone. Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. por. Stommę. 149. były ostoją istot demonicznych.

končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. Czyniono tak. głównie lasy. zaprzeć) wywodzące sie do psł.24 Andrzej P. divoženky. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. pierwotności i tego. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. np. pol. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców. dive ženy. Kowalski Jak wspomniałem. prĕtiti ‘grozić’. Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. leszy. zwyczaj. rozpocząć i jednocześnie psł. a zatem formy postępowania nabyte . co ma sankcję dawności. tego. Słowianie. kosmatość. dzicy ludzie (divi muži. Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. jak inne ludy. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. zbieraczy). Drzewianie itd. Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. zaprĕtiti (pol. lichij divъ. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. ale też kwalifikacje etyczne. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. zaprzeczyć. za-čęti ‘zacząć. kodeks’ (< psł. co ustanowione na początku. na co wskazuje słowo psł. bolotnyj duchъ. dziwożony.). Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. por. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach. etc. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw. władały nim liczne duchy i demony. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury.

Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności. Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi. w tradycji ludowej.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. to jednak wiadomo. jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. by użyć sformułowania G. Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. ob-vyknąti ‘nawyknąć’. Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. budzący obawę’ < ie. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. między ludźmi a bogami. Dane. między władcami a poddanymi. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. ‘nauczyć. przysposobić’. że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie. liχo. liχъ ‘zły. między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). ‘wyrobić nawyk’). Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. część przeklętą. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych. Jest ona często przyczyną waśni i sporów. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. nawet konfliktów. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). podstawową formą powinności była dań i pokłon. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej. licho). Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. Bataille’a. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. czasem ambiwalentnie. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. dlatego . leikw – ‘to.

Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty.26 Andrzej P. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. Markowska 1979. którego należy odrzucić. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. 213). s. Nazywano ich niemymi (niemcami). Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. rodu z wrogami (psł. licytacje. z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych. Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny. na polu gier społecznych. by w ten sposób. poprzez pobratymstwo. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz. wierzgać). Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. odwet’). zmaganie się. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. energicznie oddalić’. kara. Jeśli chodzi o postawę wobec obcych. Ta dotyczyła obcych. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). vorgъ ‘wróg’ dosł. jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. Jest to typowa ambiwalencja. np. Mieszały się tu uczucia zachwytu. tu pol. ‘ten. por.

Dotyczyło to nie tylko przybyszów. cny. besĕda ‘spotkanie. o rytualnym charakterze uczty zob. w układzie założeń etycznych. cnota. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. poczet. Tego rodzaju naczynia. odziewania ich w jedną koszulę. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. rozmowa’. Banaszkiewicz 1992). W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć. stabilności świata relacji grupowych. s. Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. W ludowej.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. uczta. często bogato zdobione. zasady etyki. które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). poczęstunek. Poza tym. Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny. tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. 16). Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. pirъ ‘uczta’. s. Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. często konkretnie z ucztowaniem. godność. ale też bogów i zmarłych. 139). można dostrzec dążenie do zapewnienia miru. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze .

K. K. Gost’. Warszawa 1992. ghodh.. Benedyktowicz z. t. Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji. Kuczyński. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy. psł. Bataille g. rozluźniły związki z eschatologią. jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych..G.k. 95 – 108. a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego. I. Wybrana literatura agaPkina t. Etnolingvističeskij slovar.. Sankt Peterburg 1993. red. BajBurin a. a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”. pod red. [w:] Slavjanskie drevnosti.. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. „Konteksty . 41 (1987). liχo ‘rodzaj zła. 531533. hasło.a. S. Moskva 1995. Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov. s. „Gość w dom. Nevskaja L. BajBurin a. 1-4. N. Bóg w dom” i obcy jako bogowie. 185-195. z. Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. s. np. s. przeł. godło (< ie. błogi etc.. psł. Tolstogo. Kowalski interakcji z obcymi – np. Część przeklęta. Warszawa. Banaszkiewicz j. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan.dopasować.I. Leningrad 1983. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. A-G.. mityczną topografią i kosmologią. Warszawa 2002. Jarosz. Trzy razy uczta. t. uzgodnić)..28 Andrzej P.k.Polska Sztuka Ludowa”. Ritual v tradicionnoj kulture. .

Uzenova. Tolstaja. 206-236. S. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. T. Nowicka. Wydawnictwa Komisji Historycznej. toMicki r. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture. Warszawa 1990. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul. 25-33. Warszawa 1975.. Drzewo życia. nr 280. [w:]. Moskva 1993. i r.M.S..M. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. s. E. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. wyd.. Moskva 2009. s. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”. Modzelewski k. red. „Pomniki Dziejowe Polski”. stankiewicz e.. red.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz z. 20 (1976). z. 47. Poznań 2005. nevskaja.97. 1. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. E. 103-114..A. Leiden 1986. s. stoMMa l.g. Łódź 2002. . Ser.. 5-53. e. „Etnografia Polska”. Wrzesiński. Agapkina. J. Poznań 2000. t. 71 (1958). tradycja.P. Słowiański mit kosmogoniczny. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija). 2. vol. Polska Akademia Umiejętności t. Kraków 1946. Ludowa wizja świata i człowieka. tolstaja s. W. toMiccy j.P. 1.. Dzieduszycki. z. II. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. ut des – dar.. nowicka. l. s. 23 (1979). „The Journal of American Folklore”. Przykłady kultury indoeuropejskiej. 84. Markowska d. s. Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy.. Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego.. „Etnografia Polska”. O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. A Gothic Etymological Dictionary.2. kowalski t. lehMann w. T. 115122. t. Swoi i obcy.. pochówek. kowalski a. red. [w:] Do. s.

Slovo v kontekste kultry”. Pratidānam: Indian..n. Moskva 2003.. 265-358. Warszawa. 108-113.. Vostočnoslavjanskaja etnografija.. s. znaniecki F. . Warszawa 1990. Kuiper. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki. truBačev o.F. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan.B. Moskva 1959.J. Lingvističeskije issledovanija. Moskva 1991. s.. Istoria slavjanskich terminov rodstva.k. Studia nad antagonizmem do obcych.n. Moskva 1999. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts. Iranian and Indo-European Studies Presented to F. Żuravlev a. 7-32. The Hague 1968. [w:] Współczesne narody.. truBačev o.n. s. zelenin d.30 toPorov v. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije.