Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej PrzyBył, jacek wrzesiński
Skład i projekt okładki

toMasz kasProwicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

klaudyna kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

........... Maciej Przybył.............................SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz............................................................ 140 .... 5 Andrzej P.............. 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce ............................ 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce........................................................................................... Przykład Waltera Mapa...................................................... siedzący na Wiślech”? ........................ 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak ................................. 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk ........................ 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ................................ Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian ................................. dworzanina Henryka II Plantageneta ...................................... 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) .......... Jacek Wrzesiński Wstęp . 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych.........................

.

Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego. głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. czasu. Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. Znaniecki 1990. w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. doczekało się wielu studiów i analiz historycznych.Andrzej P. innego. Nowicka 1990). pierwodruk 1930/31. etnograficznych. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. socjologicznych. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np. W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi. aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej.

świecić’. jak w przypadku svĕt. dać się poznać ludziom. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. otoczeniu. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’. porządek w sferze publicznej’. że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . oznaczało ‘pokój. 59). Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie.16 Andrzej P. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. uśmierzać (Toporov 1968). svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. w schemacie której psł. Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. narodzić się. W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. przymierze. Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. Otóż wątek kojarzony z psł. porozumienie. w szczególności kosmogonicznych. s. ujawnić się. Nie można wykluczyć. ugodę. Ziemia była po- . stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. przyjaźń. lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. co znalazło się w oświetlonym. Leuk –‘jasnieć. Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi. wyjść na światło. Tomicki 1976. bezpieczeństwo. jasnym środowisku. niekwestionowanego współprzebywania. 30. co wynika z faktu. svĕt oznaczało ‘światło’.mirъ. respektowania reguł uzgodnionego współistnienia. przyjść na świat. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. czyli tego. s. czy kosmosu.

Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. co gwarantowało wzajemne poszanowanie. mają one charakter niejako horyzontalny. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. Podlega im ten wycinek kosmosu. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. ludzie – bogowie. obrjad. ugodę. a więc to wszystko. ziemia – niebo. z ciemności. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. o wizji tworzenia kosmosu. Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. rędъ. wydobyte z dna. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. akcentujących bardziej podziały. Najbardziej znane są prastare. porjadok. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. o tyle schemat odnoszący sie do psł. mówi o genezie. (< psł. tym co jasne. aniżeli wyznaczających linie silnych związków. spokój.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. co najmniej neolitycznej proweniencji. wyobrażenia łączące swojskość ze . Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. uporządkowane. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. należycie ułożone (Popovič). który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. np. porędъkъ) czyli z tym co. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty.

psł. čelovĕkъ. Psł. sestra ‘siostra’ (ie. sū. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg.18 Andrzej P. co wyrosło’. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003./ sū. rodъ ‘ród’. Stąd psł. pomnażają- . sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie. franc. plenum. por. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego.widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. swos ‘swój’ < swe-. Rdzeń w wariancie swe. symboliczne. należące do tej grupy psł. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel. 181. por. 188. Stankiewicz 1958). pokolenie).10. psł. ród’. Samo słowo swój. svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym . swe-sor-) oraz dalej svekry. sū-nu-). zwrot pochodzenie z krwi i kości). Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. svat i także psł. 25. Kowalski wspólnotą ludzi. ad. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to. analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999. Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw.‘rodzić. 8). co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. synъ ‘syn’ (< ie. s. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por.Tolstaja 2009. Knoch ‘kość’. ‘to. sū-mortho ‘swojskie.‘wschodzić. ‘to. łac. co zrodzone’. s. čel’adь.‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. s. Знай свои родъ и зикъ < psł. wzrastać’ > ‘to./ kwel. psł.

społeczność’ (Trubačev 1959.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian. znaki pozwalające po-znać. Ludzki habitat to jego obejście. a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. a zatem o coś. stąd sformułowanie. sakralny. że można dokonać obchodu. świat’ . który daje się obejść. to jest ważne . to obchody. a zatem o kwestie. oraz psł. Chodzi o psł. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja. Słownictwo. Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. co znajduje się na tyle blisko. 168). mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. Dosłownie chodziło o teren. ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. obščina ‘wspólnota. obьljъ > ‘obły’. W mitologii Słowian. s. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. że święta i uroczystości to coś.obchód rytualny. znakъ (< ĝnok-) oraz psł. Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. które kogoś obchodzą. tzn. a w Polsce obejście. który ma dwa aspekty semantyczne. Są to znamiona. znajdują się w polu obchodu. znamę (< ĝenomon-). także ‘okrągły’.w ros. Ale jest to też – i może przede wszystkim . „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. obьtjo ‘ogół ludzi. co się obchodzi.

Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. Otóż z psł. nieurodzaju. Po pierwsze. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. Dawny sens obcości. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. czy najstarszy. że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu. obejmowałby to wszystko. oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. np. Wystarczy skonstatować. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. co znajduje się dookoła. W czasie zagrożenia. wody itp. Inaczej mówiąc obcość. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. to co obce. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe. To ludzie. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. ani osądowi. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. epidemii. obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości.20 Andrzej P. wyrażany na planie językowym. lasy. Kowalski z dwóch powodów.

po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. tak człowiek w swej technologii budowlanej. Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. s. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. w rzędy ostro zaciosanych pali. Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. 48-49). Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. . Kowalski 1946. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. czosnek. bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł. T. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. Jednak funkcje obronne. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. które też wpisuje się w symbolikę obejścia. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. i uważanym za skuteczny. Taki częstokół. niekiedy stanowi symbol początku. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady. środkiem odstraszającym złe moce. nie były jednymi. jakie te osady umocnione mogły spełniać. Czosnek był popularnym. uporządkowaną. w sensie czysto militarnym. gliny i odchodów. oswojoną. gwarantującą ład.

Obiegano pola. jak pokazał A. Obiegano dom i gospodarstwo. będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. Obok funkcji estetycznych. strzecha to włosy. por. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. s. To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów.22 Andrzej P. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. dzieżę etc. dom. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). Był on u Słowian silnie antropomorfizowany. potem ołtarze. Domostwo należy do porządku mirъ. 183-187). W tradycji słowiańskiej. pokrewne nazwy: łac. środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. Nie są to jedynie poetyckie metafory. a ognisko domowe to oddech/ dusza. Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. dwory. Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). Bajburin (1983. okna to oczy. Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. naramienniki. w łonie którego ma panować mirъ. stoły. przejawiał się w wielu innych gestach. W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. która miała związek ze światem zmarłych. a zwłaszcza w ozdobach. podwaliny to stopy. . 125-185). Okrąg. s.

Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. ludzi obcych. zwłaszcza obszary anekumenty. że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. że psł. przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. 361. cudzoziemiec’ i do łac. s. zaznaczanie hierarchii. Przestrzeń nie objęta mirem. ucztowanie. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. por. nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. Nie jest bowiem wykluczone. szczególnie z Gotami. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. gostь ‘gość. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. zjawa’. Stommę. 2002). Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. nieprzyjaciel’ oraz do niem. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). były ostoją istot demonicznych. gasts ‘obcy. þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. Geist ‘duch. 149. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. gości lub wrogów. a więc kogoś/czegoś. sprawiającego ból gościa. przybyszów. To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. W dzień św. t’ud’ь ‘nie swój. o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob. Agapkina. hostis ‘wróg. . przybysz’ nawiązuje do goc. Interesujące. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. wymiana posług i darów. Nevskaja 1995).

Kowalski Jak wspomniałem. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie. divoženky. władały nim liczne duchy i demony. kosmatość. končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. np. głównie lasy. por. co ma sankcję dawności. dive ženy. Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. tego.24 Andrzej P. pierwotności i tego. bolotnyj duchъ. Czyniono tak. etc. dziwożony. co ustanowione na początku. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. jak inne ludy. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. kodeks’ (< psł. za-čęti ‘zacząć. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. lichij divъ. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców. zwyczaj. pol. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury. leszy. Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. zaprĕtiti (pol. a zatem formy postępowania nabyte . prĕtiti ‘grozić’. Słowianie. dzicy ludzie (divi muži. Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. rozpocząć i jednocześnie psł. na co wskazuje słowo psł. Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. zaprzeć) wywodzące sie do psł. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. Drzewianie itd. zbieraczy). zaprzeczyć.). ale też kwalifikacje etyczne.

‘wyrobić nawyk’). budzący obawę’ < ie. przysposobić’. gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. ‘nauczyć. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. Dane. Bataille’a. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. to jednak wiadomo. leikw – ‘to. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. Jest ona często przyczyną waśni i sporów. Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych. między ludźmi a bogami. liχъ ‘zły. między władcami a poddanymi. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi. nawet konfliktów. czasem ambiwalentnie. w tradycji ludowej. licho). bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. dlatego . że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie. między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). ob-vyknąti ‘nawyknąć’. Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. podstawową formą powinności była dań i pokłon. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. by użyć sformułowania G. jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. liχo. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. część przeklętą.

by w ten sposób. Markowska 1979. odwet’). kara. vorgъ ‘wróg’ dosł. rodu z wrogami (psł. energicznie oddalić’. por. Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Nazywano ich niemymi (niemcami). zmaganie się. tu pol. Mieszały się tu uczucia zachwytu.26 Andrzej P. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny. 213). Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania. Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. licytacje. poprzez pobratymstwo. na polu gier społecznych. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych. którego należy odrzucić. Jeśli chodzi o postawę wobec obcych. Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . Jest to typowa ambiwalencja. wierzgać). Ta dotyczyła obcych. z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz. jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. s. albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. ‘ten. np.

poczet. o rytualnym charakterze uczty zob. często konkretnie z ucztowaniem. Banaszkiewicz 1992). można dostrzec dążenie do zapewnienia miru.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. Dotyczyło to nie tylko przybyszów. s. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. 139). pirъ ‘uczta’. Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. w układzie założeń etycznych. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze . rozmowa’. W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć. stabilności świata relacji grupowych. które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). Tego rodzaju naczynia. poczęstunek. cnota. zasady etyki. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009. ale też bogów i zmarłych. 16). odziewania ich w jedną koszulę. uczta. godność. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. W ludowej. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np. Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. cny. spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. besĕda ‘spotkanie. Poza tym. często bogato zdobione. na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny. s.

95 – 108. Nevskaja L. Część przeklęta.a. 531533. rozluźniły związki z eschatologią.k. uzgodnić). . jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych. Kuczyński. „Gość w dom. A-G. błogi etc. Sankt Peterburg 1993. z. s. Ritual v tradicionnoj kulture. Banaszkiewicz j. a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. Warszawa 1992. t. Bataille g. 41 (1987). np.k. Wybrana literatura agaPkina t.28 Andrzej P. 1-4.. pod red. red. mityczną topografią i kosmologią. Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji.. Jarosz. Leningrad 1983. Kowalski interakcji z obcymi – np. s. Etnolingvističeskij slovar. t. Warszawa. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan. liχo ‘rodzaj zła.. Społeczeństwo Polski średniowiecznej. a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego. 185-195... Bóg w dom” i obcy jako bogowie. Trzy razy uczta.I. I. Tolstogo. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. psł. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. Warszawa 2002. przeł. BajBurin a. BajBurin a. s. godło (< ie. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy. „Konteksty . psł. Gost’. S. ghodh. hasło. K. Benedyktowicz z. Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius.Polska Sztuka Ludowa”.. K. N. [w:] Slavjanskie drevnosti. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov. Moskva 1995..dopasować.G.

s. [w:].. 115122. J. Agapkina. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. Warszawa 1990. Modzelewski k. S. Kraków 1946. Leiden 1986. 47. s. T. W. „Pomniki Dziejowe Polski”.M. 103-114. Nowicka. [w:] Do. 20 (1976). 84.. t. Warszawa 1975. Poznań 2000. tradycja. Poznań 2005. Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy. red. O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. wyd. 1. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul. toMicki r. z. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”.S. s. tolstaja s. vol. Drzewo życia. lehMann w. Dzieduszycki. Ser. stankiewicz e. nr 280. A Gothic Etymological Dictionary. toMiccy j. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture.... II. 1. red. s. red. 206-236. t. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. nevskaja. l. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. 2. stoMMa l. „Etnografia Polska”. Ludowa wizja świata i człowieka.2. Uzenova. E.A. ut des – dar. Tolstaja.M. s. Moskva 1993... Przykłady kultury indoeuropejskiej. 71 (1958).. Swoi i obcy. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija). Wydawnictwa Komisji Historycznej. z.P. pochówek. s. T. Polska Akademia Umiejętności t. . „The Journal of American Folklore”.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz z. 25-33. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. Markowska d. Moskva 2009.. Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego.P. nowicka.g. Łódź 2002. e. kowalski a. Wrzesiński.97. kowalski t. i r. E.. Słowiański mit kosmogoniczny.. „Etnografia Polska”. 23 (1979). 5-53.

Moskva 1959. . znaniecki F.30 toPorov v. Moskva 1999. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki. s. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan.. truBačev o. Vostočnoslavjanskaja etnografija.n.. 7-32. The Hague 1968. zelenin d. Warszawa. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts. Żuravlev a.F.n. Slovo v kontekste kultry”. Warszawa 1990. s. Iranian and Indo-European Studies Presented to F. [w:] Współczesne narody. Moskva 2003. Lingvističeskije issledovanija...k. truBačev o. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije. 265-358. Kuiper. Studia nad antagonizmem do obcych. Pratidānam: Indian.. Moskva 1991. Istoria slavjanskich terminov rodstva. s. 108-113.J.n.B..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful