P. 1
Swoi i obcy w kulturze średniowiecza

Swoi i obcy w kulturze średniowiecza

|Views: 22|Likes:
Wydawca: twerkter

More info:

Published by: twerkter on Nov 04, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/16/2013

pdf

text

original

Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej PrzyBył, jacek wrzesiński
Skład i projekt okładki

toMasz kasProwicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

klaudyna kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

... Maciej Przybył. Jacek Wrzesiński Wstęp ..................................... 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak .............. siedzący na Wiślech”? ... dworzanina Henryka II Plantageneta . 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ............................................................... 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych............................. 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) ............................................................................................................................................ 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce ..... 5 Andrzej P................................... Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian ...............SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz............. 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce..................................................... Przykład Waltera Mapa. 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk .............................................................................. 140 ....................

.

Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. etnograficznych.Andrzej P. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. pierwodruk 1930/31. Nowicka 1990). socjologicznych. doczekało się wielu studiów i analiz historycznych. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. Znaniecki 1990. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej. Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego. czasu. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. innego. zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np. głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi.

Ziemia była po- . Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. s. Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. przymierze. Leuk –‘jasnieć. Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie. Nie można wykluczyć.16 Andrzej P. w szczególności kosmogonicznych. co wynika z faktu. że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. 59). Otóż wątek kojarzony z psł. s. czyli tego. otoczeniu. oznaczało ‘pokój. Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi.mirъ. wyjść na światło. narodzić się. czy kosmosu. że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. ugodę. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. niekwestionowanego współprzebywania. w schemacie której psł. uśmierzać (Toporov 1968). porządek w sferze publicznej’. svĕt oznaczało ‘światło’. co znalazło się w oświetlonym. przyjść na świat. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’. dać się poznać ludziom. W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. Tomicki 1976. 30. jasnym środowisku. bezpieczeństwo. respektowania reguł uzgodnionego współistnienia. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. przyjaźń. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . świecić’. ujawnić się. jak w przypadku svĕt. porozumienie.

W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. Podlega im ten wycinek kosmosu. mają one charakter niejako horyzontalny. akcentujących bardziej podziały. Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. (< psł. tym co jasne. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. co najmniej neolitycznej proweniencji. Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. a więc to wszystko. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. wyobrażenia łączące swojskość ze . obrjad. ziemia – niebo. co gwarantowało wzajemne poszanowanie. o tyle schemat odnoszący sie do psł. Najbardziej znane są prastare. uporządkowane. porędъkъ) czyli z tym co. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych. ludzie – bogowie. np. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich. rędъ. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu. należycie ułożone (Popovič). z ciemności. Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. o wizji tworzenia kosmosu. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. ugodę. porjadok. spokój.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. wydobyte z dna. aniżeli wyznaczających linie silnych związków. mówi o genezie.

10. co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. pokolenie). Stąd psł. należące do tej grupy psł. plenum. sū-mortho ‘swojskie. sestra ‘siostra’ (ie. 181. swe-sor-) oraz dalej svekry. por. synъ ‘syn’ (< ie. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por. Знай свои родъ и зикъ < psł. sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie. Psł. co zrodzone’. ‘to. čelovĕkъ. psł. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to. 8). analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. zwrot pochodzenie z krwi i kości).18 Andrzej P. wzrastać’ > ‘to. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg. por. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw.‘rodzić.‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem.Tolstaja 2009. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym . Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen. sū-nu-). psł. psł./ sū. 25. s. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003. Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. ród’. sū. Knoch ‘kość’. znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. s. Kowalski wspólnotą ludzi. co wyrosło’.‘wschodzić. rodъ ‘ród’. svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie. franc. symboliczne. 188. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. Samo słowo swój./ kwel. s. Rdzeń w wariancie swe. ad. swos ‘swój’ < swe-. ‘to. svat i także psł. čel’adь.widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. łac. Stankiewicz 1958). pomnażają- .

Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. Dosłownie chodziło o teren. „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. stąd sformułowanie. W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. Ludzki habitat to jego obejście. 168). społeczność’ (Trubačev 1959. który daje się obejść. Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. świat’ . że można dokonać obchodu. tzn. obьljъ > ‘obły’. znamę (< ĝenomon-). Ale jest to też – i może przede wszystkim .w ros. oraz psł. a zatem o kwestie. obščina ‘wspólnota. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja. Słownictwo. to jest ważne . Są to znamiona.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian. to obchody. W mitologii Słowian.obchód rytualny. że święta i uroczystości to coś. znaki pozwalające po-znać. sakralny. co znajduje się na tyle blisko. dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności. a w Polsce obejście. co się obchodzi. który ma dwa aspekty semantyczne. także ‘okrągły’. Chodzi o psł. znajdują się w polu obchodu. które kogoś obchodzą. obьtjo ‘ogół ludzi. mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. s. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. a zatem o coś. znakъ (< ĝnok-) oraz psł. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich.

Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. Wystarczy skonstatować. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. np. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe.20 Andrzej P. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. to co obce. Kowalski z dwóch powodów. lasy. czy najstarszy. epidemii. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. Otóż z psł. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. nieurodzaju. wyrażany na planie językowym. Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości. Po pierwsze. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”. Dawny sens obcości. co znajduje się dookoła. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. W czasie zagrożenia. ani osądowi. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. Inaczej mówiąc obcość. jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. obejmowałby to wszystko. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. To ludzie. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu. wody itp. że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny.

nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. w rzędy ostro zaciosanych pali. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. gliny i odchodów. tak człowiek w swej technologii budowlanej. bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. i uważanym za skuteczny. Czosnek był popularnym. nie były jednymi. Kowalski 1946. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. gwarantującą ład. oswojoną. niekiedy stanowi symbol początku. naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. T. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. s. które też wpisuje się w symbolikę obejścia. Taki częstokół. czosnek. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. środkiem odstraszającym złe moce. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. uporządkowaną. Jednak funkcje obronne. jakie te osady umocnione mogły spełniać. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. 48-49). . Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. w sensie czysto militarnym.

okna to oczy. 183-187). jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. Okrąg. Obiegano pola. Nie są to jedynie poetyckie metafory. Obok funkcji estetycznych. W tradycji słowiańskiej. Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. pokrewne nazwy: łac. dwory. Domostwo należy do porządku mirъ. s. a zwłaszcza w ozdobach. stoły. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych. a ognisko domowe to oddech/ dusza. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. dom. Był on u Słowian silnie antropomorfizowany. jak pokazał A. . W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. 125-185). potem ołtarze. naramienniki. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. Bajburin (1983. środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. podwaliny to stopy. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. strzecha to włosy. Obiegano dom i gospodarstwo. będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. w łonie którego ma panować mirъ. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów. Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. s. por.22 Andrzej P. przejawiał się w wielu innych gestach. która miała związek ze światem zmarłych. dzieżę etc.

szczególnie z Gotami. nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. zjawa’. Nie jest bowiem wykluczone. Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. Geist ‘duch. . przybyszów. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz. ludzi obcych. Przestrzeń nie objęta mirem. gostь ‘gość. zaznaczanie hierarchii. ucztowanie. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. gości lub wrogów. Stommę. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. gasts ‘obcy.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. s. Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. a więc kogoś/czegoś. o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob. cudzoziemiec’ i do łac. Nevskaja 1995). że psł. 2002). jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. t’ud’ь ‘nie swój. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. nieprzyjaciel’ oraz do niem. Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). hostis ‘wróg. sprawiającego ból gościa. Agapkina. zwłaszcza obszary anekumenty. 149. Interesujące. wymiana posług i darów. że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. por. były ostoją istot demonicznych. W dzień św. przybysz’ nawiązuje do goc. 361.

co ustanowione na początku. dziwożony. dive ženy. na co wskazuje słowo psł. Czyniono tak. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. za-čęti ‘zacząć. prĕtiti ‘grozić’. bolotnyj duchъ. co ma sankcję dawności. leszy. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. zaprzeczyć. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. kosmatość. władały nim liczne duchy i demony. ale też kwalifikacje etyczne. Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie. zbieraczy). Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. jak inne ludy. np. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. lichij divъ. etc. por.24 Andrzej P. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. Kowalski Jak wspomniałem. Drzewianie itd. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. pierwotności i tego. pol. zaprĕtiti (pol. dzicy ludzie (divi muži. zaprzeć) wywodzące sie do psł. divoženky. rozpocząć i jednocześnie psł. głównie lasy. kodeks’ (< psł. a zatem formy postępowania nabyte . zwyczaj. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców.). Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. Słowianie. tego. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw.

część przeklętą. między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). dlatego . że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. podstawową formą powinności była dań i pokłon. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. między ludźmi a bogami. Jest ona często przyczyną waśni i sporów. ‘nauczyć. Dane. Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności. to jednak wiadomo. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. by użyć sformułowania G. przysposobić’. Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. liχъ ‘zły. liχo. nawet konfliktów. budzący obawę’ < ie. Bataille’a. leikw – ‘to. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych. licho). ob-vyknąti ‘nawyknąć’. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. w tradycji ludowej. ‘wyrobić nawyk’). jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. czasem ambiwalentnie. bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). między władcami a poddanymi.

Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. por. Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty. energicznie oddalić’. s. licytacje. Mieszały się tu uczucia zachwytu. poprzez pobratymstwo. z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. vorgъ ‘wróg’ dosł. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). Jest to typowa ambiwalencja. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . rodu z wrogami (psł. zmaganie się. wierzgać). Nazywano ich niemymi (niemcami). Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania. na polu gier społecznych. ‘ten. np. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych. Markowska 1979. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. kara. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. Jeśli chodzi o postawę wobec obcych. Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz.26 Andrzej P. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. którego należy odrzucić. albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. 213). by w ten sposób. odwet’). Ta dotyczyła obcych. Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny. Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. tu pol.

Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. Poza tym. cny. tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. Banaszkiewicz 1992). w układzie założeń etycznych. Tego rodzaju naczynia. często bogato zdobione. zasady etyki. Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. stabilności świata relacji grupowych. poczet. s. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np. poczęstunek. uczta. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009. 139). które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). besĕda ‘spotkanie.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. s. Dotyczyło to nie tylko przybyszów. cnota. rozmowa’. o rytualnym charakterze uczty zob. W ludowej. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. ale też bogów i zmarłych. można dostrzec dążenie do zapewnienia miru. 16). na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny. Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów. W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć. pirъ ‘uczta’. spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. odziewania ich w jedną koszulę. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze . godność. często konkretnie z ucztowaniem.

ghodh. godło (< ie. np.Polska Sztuka Ludowa”. A-G. Bóg w dom” i obcy jako bogowie. S. Warszawa.28 Andrzej P. jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych. rozluźniły związki z eschatologią. 41 (1987). Moskva 1995. Bataille g. a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego. Społeczeństwo Polski średniowiecznej.. K. Warszawa 2002. Banaszkiewicz j. z. Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius.k. K. psł. „Gość w dom.a. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy... a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”. mityczną topografią i kosmologią.. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov. Tolstogo. Sankt Peterburg 1993. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. Etnolingvističeskij slovar.G. t. 531533. Nevskaja L. Benedyktowicz z. „Konteksty .. przeł.k. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. Leningrad 1983.dopasować. Kowalski interakcji z obcymi – np. s. Część przeklęta. Trzy razy uczta. uzgodnić). I. red. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. Wybrana literatura agaPkina t. N. . s. 95 – 108. Kuczyński.. 1-4.I. [w:] Slavjanskie drevnosti. 185-195.. Warszawa 1992. t. pod red. liχo ‘rodzaj zła. s. Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji. BajBurin a. Jarosz. BajBurin a. psł. hasło. Gost’. Ritual v tradicionnoj kulture. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan. błogi etc.

s.. . 2.97. lehMann w. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul. pochówek.. t. tradycja.. vol. Ser.S. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. Modzelewski k. 206-236. kowalski a. Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy. Moskva 1993. Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego. l.. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija). 47. W. Dzieduszycki. s. [w:]. Ludowa wizja świata i człowieka. Agapkina.. i r.. Swoi i obcy. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. s. red. „The Journal of American Folklore”. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. wyd. Warszawa 1990..M. T.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz z. [w:] Do. tolstaja s. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. ut des – dar. E. t. toMiccy j. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. toMicki r. 23 (1979). 5-53. Nowicka. z. nr 280. stankiewicz e. Kraków 1946. 115122. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”.P. s. 71 (1958). Warszawa 1975. 1.. Poznań 2000. Poznań 2005. E. 103-114. II. O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. nowicka. e.g. Leiden 1986. Wydawnictwa Komisji Historycznej.M. 20 (1976). Wrzesiński.A. stoMMa l.2. Uzenova. s. Polska Akademia Umiejętności t. s. 84. Drzewo życia.. Tolstaja. nevskaja. Słowiański mit kosmogoniczny. Łódź 2002. „Etnografia Polska”.P. J. Przykłady kultury indoeuropejskiej. S. Moskva 2009. kowalski t. A Gothic Etymological Dictionary. „Etnografia Polska”. T... red. red. 25-33. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture. z. „Pomniki Dziejowe Polski”. Markowska d. 1.

Moskva 1999. . [w:] Współczesne narody. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki. Istoria slavjanskich terminov rodstva. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts. Vostočnoslavjanskaja etnografija.F. Kuiper.30 toPorov v.n.. znaniecki F. Moskva 2003. 108-113. Pratidānam: Indian.n.k.. Żuravlev a. Slovo v kontekste kultry”. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan.n. Studia nad antagonizmem do obcych. truBačev o.B. s.. Warszawa. s. 265-358.J. 7-32.. zelenin d. s. Warszawa 1990.. Iranian and Indo-European Studies Presented to F. Moskva 1959. truBačev o. Lingvističeskije issledovanija. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije.. The Hague 1968. Moskva 1991.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->