P. 1
Genetyka Zwierząt - 2004 - Krystyna M. Charon [PL]

Genetyka Zwierząt - 2004 - Krystyna M. Charon [PL]

4.31

|Views: 41,602|Likes:
Wydawca: n0r3k
Podręcznik zawiera wiadomości z zakresu genetyki klasycznej, z uwzględnieniem zagadnień związanych z ogromnym tempem rozwoju tej dziedziny wiedzy, a zwłaszcza dotyczących: cytogenetyki, genetyki molekularnej, markerów genetycznych, mapowania genomu, immunogenetyki, podłoża molekularnego chorób dziedzicznych zwierząt, genetyki różnicowania płci oraz przyczyn obojnactwa, genetyki populacji, genetyki cech jakościowych, genetyki cech ilościowych. W omawianiu tych problemów odwołano się przede wszystkim do przykładów z genetyki bydła, świni, konia, owcy, kozy, kury, a także psa. Książka jest bogato ilustrowana oryginalnymi schematami i zdjęciami, ułatwiającymi zrozumienie mechanizmów przepływu informacji genetycznej między pokoleniami. Czytelnik może również znaleźć wykaz wybranych prac źródłowych i przeglądowych poszerzających wiedzę o zaprezentowanych zagadnieniach. Podręcznik przeznaczony jest dla studentów kierunku zootechnika, biotechnologia, biologia i weterynaria, a także wszystkich zainteresowanych tą dziedziną wiedzy.

Spis treści:
1. Wstęp – zarys historii genetyki
2. Chromosomy i podziały jądra komórkowego
3. Gen i jego ekspresja
4. Metody analizy i modyfikacji genomu
5. Mutacje
6. Podstawowe mechanizmy dziedziczenia cech
7. Zmienność cech
8. Podstawy genetyki populacji
9. Determinacja i różnicowanie płci oraz interseksualizm
10. Genetyczne podstawy odporności i oporności
11. Markery genetyczne
12. Mapy genomowe
Literatura uzupełniająca
Skorowidz
Podręcznik zawiera wiadomości z zakresu genetyki klasycznej, z uwzględnieniem zagadnień związanych z ogromnym tempem rozwoju tej dziedziny wiedzy, a zwłaszcza dotyczących: cytogenetyki, genetyki molekularnej, markerów genetycznych, mapowania genomu, immunogenetyki, podłoża molekularnego chorób dziedzicznych zwierząt, genetyki różnicowania płci oraz przyczyn obojnactwa, genetyki populacji, genetyki cech jakościowych, genetyki cech ilościowych. W omawianiu tych problemów odwołano się przede wszystkim do przykładów z genetyki bydła, świni, konia, owcy, kozy, kury, a także psa. Książka jest bogato ilustrowana oryginalnymi schematami i zdjęciami, ułatwiającymi zrozumienie mechanizmów przepływu informacji genetycznej między pokoleniami. Czytelnik może również znaleźć wykaz wybranych prac źródłowych i przeglądowych poszerzających wiedzę o zaprezentowanych zagadnieniach. Podręcznik przeznaczony jest dla studentów kierunku zootechnika, biotechnologia, biologia i weterynaria, a także wszystkich zainteresowanych tą dziedziną wiedzy.

Spis treści:
1. Wstęp – zarys historii genetyki
2. Chromosomy i podziały jądra komórkowego
3. Gen i jego ekspresja
4. Metody analizy i modyfikacji genomu
5. Mutacje
6. Podstawowe mechanizmy dziedziczenia cech
7. Zmienność cech
8. Podstawy genetyki populacji
9. Determinacja i różnicowanie płci oraz interseksualizm
10. Genetyczne podstawy odporności i oporności
11. Markery genetyczne
12. Mapy genomowe
Literatura uzupełniająca
Skorowidz

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: n0r3k on Feb 12, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

12/17/2014

pdf

Mutacje genowe nie zawsze powodują zmiany w składzie aminokwasowym
polipeptydu. Taka sytuacja jest możliwa, gdyż spośród 20 aminokwasów aż 18
jest kodowanych przez 2 do 6 trójek nukleotydowych (kodonów, trypletów).
Jedynie metionina (AUG) i tryptofan (UGG) są kodowane przez pojedyncze
kodony. Na przykład tranzycja U→C powoduje zmiany aminokwasu w
łańcuchu polipeptydowym, gdyż kodon AAC również koduje asparaginę.
Należy podkreślić, iż mutacje genowe powodujące zauważalny efekt
fenotypowy stanowią jedynie małą część mutacji zachodzących w DNA.
Przeważająca część mutacji genowych nie powoduje żadnych zmian
w produkcie genowym, dlatego nazywane są cichymi podstawieniami (ang.
substitution at silent site). Są one wykorzystywane w analizie polimorfizmu
DNA, identyfikacji markerów genetycznych przydatnych w programach
mapowania genomów.
Jednym ze skutków mutacji genowych, polegających na pojedynczej
zmianie sekwencji nukleotydów w określonym genie, mającym szczególne
znaczenie dla molekularnej analizy DNA, jest polimorfizm fragmentów
restrykcyjnych — RFLP (ang. restriction fragment length polymorphism).
Polimorfizm ten jest wynikiem mutacji punktowych zarówno w obrębie
eksonu, jak i intronu. Mutacje w obrębie intronu nie wpływają zazwyczaj na
funkcję genu, ani kodowanego przez ten gen białka. Również mutacja
w obrębie eksonu może nie powodować zmiany produktu genowego.
Natomiast jej skutkiem może być powstanie miejsca rozpoznawanego
przez enzym restrykcyjny lub utrata miejsca restrykcyjnego dla danego
enzymu. Dzięki temu RFLP określonych loci może być wykorzystywany
jako marker genetyczny.
Technika RFLP opisana w rozdziale: Metody analizy i modyfikacji geno-
mu znajduje również zastosowanie w ustalaniu genotypów pod względem
zmutowanych alleli genów głównych (QTL) kontrolujących cechy jakościowe
(np. białka mleka) czy odpowiedzialnych za powstanie choroby genetycznej.
Analizując skutki mutacji genowych na poziomie polipeptydu można
wyróżnić następujące typy mutacji:

118

1. Mutacje typu zmiany sensu - - na skutek tranzycji lub transwersji
kodon dla jakiegoś aminokwasu zostaje zamieniony na kodon dla innego
aminokwasu.

Na przykład, jeśli kodon GAU dla kwasu asparaginowego w wyniku
tranzycji A→G zostanie zmieniony na kodon GGU kodujący glicynę, skutki
tego mogą być dla organizmu letalne. Konsekwencją takiej mutacji w 383
nukleotydzie genu kodującego podjednostkę CD18 p2-integryny jest choroba
BLAD (ang. bovine leukocyte adhesion deficiency), przejawiająca się
zmniejszeniem odporności cieląt, której następstwem jest śmierć przed
ukończeniem 1. roku życia osobników homozygotycznych pod względem
zmutowanego genu. Szerzej mutacja ta i inne tego typu zostaną omówione
w części dotyczącej molekularnej diagnostyki chorób.
Jak już wcześniej wspomniano, mutacje genowe nie zawsze mają
niekorzystny skutek. Wynikiem mutacji typu zmiany sensu są niektóre geny
warunkujące umaszczenie czy polimorficzne białka. Przykładem allelu
powstałego w drodze tego rodzaju mutacji jest allel Ed

w locus E (Extension)
u bydła, warunkujący czarne umaszczenie. Mutacja ta jest przedstawiona
na rycinie 5-10. Allel dominujący Ed

jest wynikiem tranzycji tyminy

w cytozynę w kodonie 99 allelu dzikiego E+

, która w łańcuchu peptydowym

powoduje zamianę aminokwasu leucyny na prolinę.
Innym przykładem mutacji typu zmiany sensu, odnoszącym się do
polimorficznych białek, jest locus β-laktoglobuliny (białko mleka). Różnica
między allelem A i B β-laktoglobuliny polega na zamianie A-»G, w wyniku
której w pozycji 64 łańcucha polipeptydowego typu A zamiast glicyny jest
kwas asparaginowy, oraz T→C (zapis dla DNA; w mRNA: U→ęcej
informacji o genetycznym uwarunkowaniu i znaczeniu polimorficznych
białek surowicy krwi, mleka, nasienia i jaj zawiera rozdział: Markery
genetyczne.

2. Mutacje typu nonsens (mutacja stop) - na skutek tranzycji lub
transwersji kodon dla jakiegoś aminokwasu (kodon sensowny) zostaje
zamieniony na jeden z trzech kodonów nonsensownych (terminacyjnych) -

Ryć. 5-10. Mutacje typu zmiany sensu i zmiany fazy odczytu w locus E u bydła

119

amber (UAG), ochrę (UAA) lub opal (UGA), które nie kodują aminokwasów,
lecz stanowią sygnał zakończenia translacji. Wynikiem tej mutacji jest
zmiana długości polipeptydu kodowanego przez dany gen; powstaje krótszy
N-końcowy fragment tego polipeptydu.
Przykładem następstwa mutacji typu nonsens jest recesywna wada
metaboliczna - cytrulinemia, występująca u bydła rasy holsztyńsko-fry-
zyjskiej. Tranzycja cytozyny na tyminę w 86 kodonie genu syntetazy
argininobursztynianowej (enzym biorący udział w cyklu mocznikowym)
powoduje zamianę kodonu CGA dla argininy na kodon TGA kończący
translację. W jej konsekwencji, zamiast aktywnego enzymu składającego się
z 412 aminokwasów, powstaje nieaktywny peptyd złożony z 85 amino-
kwasów. Cielęta homozygotyczne pod względem tego zmutowanego genu
padają w pierwszym tygodniu życia na skutek zaburzeń w wydalaniu
mocznika z organizmu. Cytrulinemia występuje również u ludzi, przy czym
dotychczas stwierdzono 20 mutacji w genie kodującym syntetazę arginino-
bursztynianową.

Podobna mutacja polegająca na zamianie cytozyny na tyminę w 405
kodonie genu syntazy urydynomonofosforanowej, czego następstwem jest
zamiana kodonu CGA (dla argininy) na kodon TGA kończący translację
białka, występuje u bydła. Następstwem tego jest skrócenie łańcucha
polipeptydowego (utrata większości C-końcowych 76 aminokwasów) i utrata
przez enzym funkcji katalitycznych. Jest to schorzenie nazwane DUMPS
(ang. deficiency uridine monophosphate synthase). Jest ono przyczyną
zamierania zarodków, a w konsekwencji zmniejszenia płodności krów.
3. Mutacje zmiany fazy odczytu — na skutek delecji lub insercji jednej
lub kilku par nukleotydów (liczba par nie może być podzielna przez 3)
następuje przesunięcie fazy odczytu, a powstający polipeptyd ma od
miejsca mutacji do końca C nieprawidłowo włączone aminokwasy. Mutacje
te wynikają z cechy bezprzecinkowości kodu genetycznego.
Podobnie jak mutacje typu zmiany sensu, również i ten rodzaj mutacji
może mieć skutki obojętne dla organizmu. We wspomnianym już locus
E u bydła allel recesywny e, kodujący u zwierząt homozygotycznych ee
umaszczenie czerwone, powstał w drodze mutacji typu zmiany fazy odczytu
spowodowanej delecją jednej zasady. Począwszy od kodonu 104 (GGT) dla
glicyny, w którym delecją guaniny (oznaczona na schemacie symbolem ∇)
powoduje przesunięcie fazy odczytu, w procesie translacji przyłączane są
inne aminokwasy. Schemat tej mutacji przedstawiono na rycinie 5-10.
Bydło holsztyńskie ma umaszczenie z reguły czarno-białe, ale są także
zwierzęta czerwono-białe pojawiające się w wyniku kojarzenia czarno-białych
nosicieli recesywnego allelu czerwonego umaszczenia. Opracowano test
molekularny identyfikacji nosicielstwa genu czerwonego umaszczenia,
wykorzystujący to, iż recesywny allel nie ma miejsca restrykcyjnego dla
enzymu Mspl, natomiast allel dominujący ma takie miejsce. Zamplifikowany
za pomocą PCR fragment genu jest trawiony enzymem, następnie roz-

120

dzielany elektrofor etycznie. Uzyskany ełektroforegram (obraz prążków) -
wkazuje obecność jednego prążka długości 531 pz w przypadku allelu
recesywnego, dwóch prążków (201 pz i 331 pz) w przypadku allelu
dominującego.

4. Mutacje typu delecja lub insercja aminokwasu — delecja lub
insercja trzech par nukleotydów stanowiących kodon dla aminokwasu
(lub wielokrotności liczby 3) w łańcuchu DNA powoduje najczęściej
utratę lub dodanie jednego bądź kilku aminokwasów w białku kodowanym
przez dany gen. W przypadku delecji trójki nukleotydów może nastąpić:
utrata dwóch aminokwasów w łańcuchu peptydowym, a na ich miejsce
pojawi się inny aminokwas (jeśli „wypadną" zasady z dwóch kolejnych
kodonów); utrata jednego aminokwasu (delecja kodonu) lub powstanie
kodonu „stop". Insercja trójki może spowodować: dodanie aminokwasu –
w białku, jeśli trójka nukleotydów zostanie wstawiona między kodony;
zamianę fazy odczytu, jeśli trójka „rozerwie" istniejący dotychczas kodon;
możliwe jest także pojawienie się kodonu „stop". Mutacje te mogą
prowadzić do poważnych zaburzeń, a nawet śmiertelnych chorób gene-
tycznych.

Przykładem mutacji typu delecja aminokwasu jest mukowiscydoza
u ludzi, polegająca na zakłóceniu transportu jonów chlorkowych. U chorych
na mukowiscydozę przewody wyprowadzające z narządów wewnętrznych
zostają zaczopowane przez bardzo gęstą wydzielinę. Dotyczy to przede
wszystkim trzustki, płuc i oskrzeli. Częstość występowania tej wady,
prowadzącej do przedwczesnej śmierci, wynosi l: 2500 osób. Prawidłowy
gen warunkuje syntezę białka będącego regulatorem przewodnictwa błono-
wego, zwanego CFTR (ang. cystic fibrosis transmembrane conductance
regulator), pełniącego funkcję kanału chlorkowego. W obrębie tego genu
wykryto wiele mutacji, przy czym najczęściej jest stwierdzana mutacja
w eksonie 10, oznaczona symbolem ΔF508 (ryć. 5-11). Mutacja ta prowadzi

121

do utraty jednego aminokwasu — fenyloalaniny w 508 pozycji kodowanego
przez ten gen łańcucha polipeptydowego. Podczas procesu translacji zamiast
kodonu ATC dla izoleucyny (w 507 pozycji łańcucha polipeptydowego)
i następujących po nim kodonów TTT i GGT (fenyloalanina — 508 póz.
i glicyna — 509 póz. łańcucha) odczytywany jest kodon ATT (inny tryplet
dla izoleucyny), a następnie sekwencja GGT dla glicyny.
Przykładem mutacji typu insercja aminokwasu jest wspomniana już
wcześniej choroba Huntingtona u ludzi. Zwielokrotnienie powtarzającej się
sekwencji CAG, kodującej aminokwas glutaminę, powoduje powstanie
domeny glutaminowej, złożonej z takiej liczby glutamin, jaka jest zakodo-
wana w sekwencji (CAG)n.
5. Mutacje zachodzące podczas obróbki potranskrypcyjnej, zwanej
składaniem (ang. splicing) pre-mRNA --w wyniku zaburzeń w procesie
wycinania intronów powstaje nieprawidłowy mRNA, czego konsekwencją
jest synteza zmienionego białka. Białko takie może mieć inne właściwości
katalityczne niż białko prawidłowe, na przykład białko determinowane
przez locus Albino (C). Gen C warunkuje wytwarzanie enzymu tyrozynazy.
W następstwie nieprawidłowej obróbki potranskrypcyjnej mRNA powstają
allele zmutowane. Częstość tych mutacji wynosi 10-40%. Również niektóre
allele genu determinującego warianty białka mleka αs1-kazeiny u kóz
powstały w wyniku zaburzeń w procesie obróbki pre-mRNA, o czym pisano
już wcześniej. W przypadku allelu D podczas wycinania intronów został
dodatkowo wycięty ekson kodujący 11 aminokwasów, natomiast w allelu
F - 3 eksony kodujące 37 aminokwasów.
Fenotypowy efekt mutacji genowych może być zauważalny wkrótce
po urodzeniu osobnika, na przykład wielopalczastość, skrócenie krę-
gosłupa u bydła i psów, oklapnięte uszy u kotów szkockich zwisłouchych
czy skrócenie ogona u kotów bobtail (ryć. 5-12 wkładka kolorowa),
a także umaszczenie zwierząt i inne, ale może być również rozpo-
znawalny w okresie późniejszym, na przykład w pierwszym tygodniu
życia (cytrulinemia) lub pierwszym roku życia (BLAD). W wyniku więk-
szości mutacji genowych następuje utrata lub modyfikacja zdolności
organizmu do wytworzenia specyficznego białka, najczęściej enzymu
koniecznego do prawidłowego przebiegu jakiegoś procesu. Często są
to zaburzenia przebiegu szlaku metabolicznego (tzw. blok metaboliczny),
w którym produkt jednej przemiany enzymatycznej stanowi substrat
dla następnej przemiany. Jednym z najlepiej poznanych bloków me-
tabolicznych u ludzi są nieprawidłowości w przemianie aminokwasów
fenyloalaniny i tyrozyny (ryć. 5-13). Mutacje jednego z genów wa-
runkujących określony enzym tego bloku powodują następujące scho-
rzenia:

A. Fenyloketonuria — brak lub niedobór enzymu hydroksylazy fenylo-
alaninowej, przekształcającego fenyloalaninę w tyrozynę; powoduje uszko-
dzenie układu nerwowego oraz niedorozwój umysłowy i fizyczny;

122

B. Kretynizm tarczycowy — brak enzymu katalizującego przemianę
tyrozyny w hormon tarczycy (tyroksynę i trijodotyroninę), powodujący
różny stopień nasilenia niedorozwoju umysłowego;
C. Tyrozynoza -- niedobór enzymu hydroksylazy kwasu p-hydroksy-
fenylopirogronowego, biorącego udział w przemianie tego kwasu w kwas
homogentyzynowy, nie powodujący wyraźnie złych skutków dla organizmu;
D. Alkaptonuria -- brak oksydazy kwasu homogentyzynowego, prze
kształcającego ten kwas w kwas maleiloacetooctowy; kwas homogen
tyzynowy jest odkładany w stawach, chrząstkach i skórze wywołując stany
zapalne, a jego nadmiar jest wydalany z moczem, powodując jego ciemnienie
na powietrzu;

E. Albinizm, czyli bielactwo - - brak enzymu tyrozynazy, przekształ
cającego 3,4-dihydroksyfenyloalaninę (DOPA) w barwnik skóry — melaninę;
osobniki albinotyczne mają bardzo jasną skórę, białe włosy, brwi i rzęsy,
tęczówka oka nie jest zabarwiona, a przeświecające przez nią naczynia
krwionośne nadają jej różowe zabarwienie. Albinizm występuje także
u zwierząt.

Bloki metaboliczne mogą dotyczyć również enzymów związanych
z przemianami innych związków, np. cukrów czy lipidów.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->