liryka rodzaje wiersza œrodki stylistyczne epika narrator i narracja œwiat przedstawiony mowa zale¿na i niezale¿na dramat akcja

w dramacie teatr i dramat grecki teksty publicystyczne fakty i opinie gatunki publicystyczne teatr film radio i telewizja dzie³a sztuki plastycznej s³owniki encyklopedie komunikat jêzykowy styl i stylizacje aluzja literacka znaczenie dos³owne znaczenie przenoœne groteska perswazja obraz poetycki i obrazowanie nastrój w utworze cytat i parafraza prawda historyczna i fikcja literacka wartoœci w utworze motywy literackie

Jak to zrozumiec?

Iwona i Lech Cieœlakowie

Egzamin gimnazjalny Jak to zrozumieæ?
Poradnik dla ka¿dego ucznia
Autorzy: Iwona Cieœlak, absolwentka Uniwersytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu; nauczycielka jêzyka polskiego w Zespole Szkó³ nr 7 w Toruniu; autorka Nowego szkolnego s³ownika ortograficznego. Jest egzaminatorem w czêœci humanistycznej egzaminu gimnazjalnego. Lech Cieœlak, absolwent Uniwersytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu; nauczyciel jêzyka polskiego i sztuki w Gimnazjum w Cierpicach k. Torunia. Autorzy wspólnie wydali równie¿: Egzamin gimnazjalny. Jak to napisaæ? Poradnik dla ka¿dego ucznia, Sprawdzian szóstoklasisty. Jak to napisaæ?, Egzamin gimnazjalny. Jak to odczytaæ? Lektury obowi¹zkowe w gimnazjum.

Redaktor wydania:

Zdzis³aw G³owacki
Korekta:

Zdzis³aw G³owacki, autorzy
Redakcja techniczna, opracowanie graficzne, ³amanie i przygotowanie do druku:

Robert Ciechanowski, RC PRO
Projekt ok³adki:

rcpro@rc-pro.eu

Miros³aw G³odkowski, Zdzis³aw G³owacki

Poradnik Jak to zrozumieæ? to opracowanie, które ma pomóc uczniom gimnazjum w opanowaniu wiadomoœci i umiejêtnoœci, jakie zawarte s¹ w standardach wymagañ egzaminacyjnych z zakresu przedmiotów humanistycznych. Ksi¹¿ka ta u³atwi zdobycie niezbêdnej wiedzy o wszystkich najwa¿niejszych rodzajach tekstów kultury oraz pomo¿e w nabyciu umiejêtnoœci ich odczytywania i rozumienia. Poradnik Jak to zrozumieæ? mo¿e byæ uzupe³niaj¹cym podrêcznikiem dla gimnazjalistów, jak te¿ pomocnym Ÿród³em wiedzy dla uczniów klas pierwszych szkó³ œrednich przy powtarzaniu materia³u. Wreszcie mo¿e byæ cenn¹ pomoc¹ w pracy nauczyciela polonisty i ucznia przygotowuj¹cego siê do udzia³u w wojewódzkich i ogólnopolskich konkursach polonistycznych.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Tutor”
Wydanie II. Toruñ 2009 r. Oficyna Wydawnicza „Tutor” 87-100 Toruñ, ul. Warszawska 14/2, tel./fax (0-56) 65-999-55 Wysy³kowa Ksiêgarnia Internetowa: www.tutor.edu.pl Druk i oprawa: Toruñskie Zak³ady Graficzne „Zapolex” Sp. z o.o.

Spis treœci
Wstêp 7

Czêœæ

1.
10
10 10 10 11 12 13 13 14 16 16 17 18 20 25 26 29 29 30 31 31 32 32 33 33 34 34 34 35 37 37 38 38 38 39 39

Teksty kultury
Teksty literackie
Liryka
Liryka bezpoœrednia Liryka poœrednia Liryka zwrotu do adresata Podzia³ liryki ze wzglêdu na temat Charakterystyczne cechy budowy wiersza
Rymy

Rodzaje wiersza Œrodki stylistyczne
Œrodki fonetyczne Œrodki s³owotwórcze Œrodki sk³adniowe Œrodki s³ownikowe

Gatunki liryki Pytania i æwiczenia

Epika
Narrator Narracja Fabu³a
Elementy fabu³y Typy fabu³y ze wzglêdu na liczbê i rodzaj zawartych w niej w¹tków

Œwiat przedstawiony Wypowiedzi postaci
Mowa niezale¿na Mowa zale¿na Mowa pozornie zale¿na

Odmiany epiki Gatunki epiki Gatunki mieszane (z pogranicza epiki, liryki i dramatu) Pytania i æwiczenia

Dramat
Akcja w dramacie
Budowa akcji dramatu tradycyjnego Zewnêtrzny podzia³ akcji w dramacie

Bohaterowie dramatu

Podzia³ tekstu dramatu Teatr i dramat grecki Klasyczne gatunki dramatyczne
Tragedia Komedia

Teatr el¿bietañski — dramaty Szekspira Dramat romantyczny Dramat w³aœciwy Pytania i æwiczenia

39 40 40 41 42 43 43 44 45

Teksty publicystyczne
Fakty i opinie w tekstach publicystycznych Gatunki publicystyczne
Reporta¿ Felieton Notatka prasowa Recenzja Artyku³ informacyjny Teksty naukowe i popularnonaukowe

47
47 48 48 50 51 52 53 54 55

Pytania i æwiczenia

Teatr i film
Teatr
Najwa¿niejsze typy teatru

56
56 56 57 57 59

Film
Zanim powstanie film...

Pytania i æwiczenia

Radio i telewizja
Radio Telewizja Pytania i æwiczenia

59
59 60 60

Dzie³a sztuki jako teksty kultury
Budowa dzie³a sztuki plastycznej
Forma artystyczna
Kompozycja Barwa Faktura

61
61 61 61 62 63 64 64 64 65 65 66 66 67 67

Treœæ dzie³a sztuki

Dziedziny sztuk plastycznych
Rysunek Malarstwo Grafika RzeŸba Architektura Sztuka u¿ytkowa — rzemios³o artystyczne

Pytania i æwiczenia

S³owniki i encyklopedie
Rodzaje s³owników
S³ownik jêzyka polskiego S³ownik ortograficzny S³ownik wyrazów bliskoznacznych S³ownik frazeologiczny S³ownik poprawnej polszczyzny S³ownik wyrazów obcych S³ownik etymologiczny Encyklopedia

70
71 71 71 71 72 72 72 72 73 73 73 73 73 74

Inne s³owniki
S³ownik interpunkcyjny S³ownik skrótów i skrótowców S³ownik symboli

Pytania i æwiczenia

Inne teksty kultury
Wykresy Mapy Tabele Pytania i æwiczenia Czêœæ

75
75 76 76 77

2.
80
80 82

Odbiór tekstów kultury
Komunikat jêzykowy
Funkcje tekstów Pytania i æwiczenia

Interpretacja tekstu
Pytania i æwiczenia

83
84

Styl i stylizacje
Styl
Styl urzêdowy Styl potoczny Styl artystyczny Styl retoryczny Styl naukowy Styl publicystyczno-dziennikarski

85
85 85 86 86 88 88 88 89 89 90 91 91 92 93

Stylizacja
Archaizacja Stylizacja gwarowa (dialektyzacja) Stylizacja œrodowiskowa Stylizacja biblijna Parodia

Pytania i æwiczenia

Aluzja literacka
Pytania i æwiczenia

95
95

Znaczenie dos³owne i znaczenie przenoœne
Znaczenie przenoœne w utworach poetyckich
Pytania i æwiczenia

96
96 97 99 100 101 102

Znaczenie alegoryczne na przyk³adzie Biblii
Pytania i æwiczenia

Znaczenie symboliczne na przyk³adzie Ma³ego Ksiêcia
Pytania i æwiczenia

Groteska
Pytania i æwiczenia

103
105

Perswazja
Teksty reklamowe Teksty propagandowe Pytania i æwiczenia

107
107 108 110

Obraz poetycki i obrazowanie
Obraz dynamiczny Obraz statyczny Obraz plastyczny (barwny) Pytania i æwiczenia

111
111 112 112 114

Nastrój w utworze poetyckim
Pytania i æwiczenia

116
117

Cytat i parafraza
Pytania i æwiczenia

119
120

Prawda historyczna i fikcja literacka
Pytania i æwiczenia

122
124

Wartoœci zawarte w utworze
Pytania i æwiczenia

125
127

Motywy
Pytania i æwiczenia

129
129

Bibliografia Skorowidz

131 132

Wstêp

Poradnik gimnazjalisty Jak to zrozumieæ? jest swego rodzaju kontynuacj¹ poprzedniego opracowania zatytu³owanego Jak to napisaæ? Równie¿ w tym przypadku g³ównym celem by³o przygotowanie takiego poradnika, który pomóg³by uczniom gimnazjum w opanowaniu wiadomoœci i umiejêtnoœci, jakie zawarte s¹ w standardach wymagañ egzaminacyjnych z zakresu przedmiotów humanistycznych. Przypomnijmy, ¿e standardy te obejmuj¹ kompetencje ucznia w dwóch zasadniczych obszarach: 1. Czytanie i odbiór tekstów kultury 2. Tworzenie w³asnego tekstu Proponowane poni¿ej opracowanie dotyczy pierwszego obszaru, w zakresie którego przede wszystkim „Uczeñ: czyta teksty kultury (...) na poziomie dos³ownym, przenoœnym i symbolicznym; interpretuje teksty kultury, uwzglêdniaj¹c intencje nadawcy; odró¿nia fakty od opinii, prawdê historyczn¹ od fikcji, dostrzega perswazjê, manipulacjê, wartoœciowanie; wyszukuje informacje zawarte w ró¿nych tekstach kultury (...); dostrzega w odczytywanych tekstach œrodki wyrazu i okreœla ich funkcje (...); dostrzega i analizuje konteksty niezbêdne dla interpretacji tekstów kultury (...), dostrzega wartoœci wpisane w teksty kultury”. W tym miejscu nale¿y wyjaœniæ, jak nale¿y rozumieæ tak czêsto powtarzaj¹ce siê w standardach pojêcie tekstów kultury. Otó¿ tekstami kultury s¹ zarówno wszystkie teksty literackie (mieszcz¹ce siê w obrêbie trzech rodzajów literackich), a wiêc teksty o charakterze artystycznym, jak te¿ inne teksty pisane, np. teksty publicystyczne, popularnonaukowe, Ÿród³a historyczne, instrukcje, s³owniki, encyklopedie itp. Pojêcie tekstów kultury obejmuje swym zakresem równie¿ formy bêd¹ce wytworami myœli i uczuæ cz³owieka lub efektami jego dzia³añ praktycznych. Dlatego te¿ do tekstów kultury nale¿¹ dzie³a sztuki (malarstwo, grafika, rzeŸba, architektura, fotografia — zwykle dostêpne w postaci reprodukcji), wytwory sztuki u¿ytkowej (np. meble, stroje), przekazy radiowe, telewizyjne, filmy, widowiska teatralne, a tak¿e inne przekazy informacji, jak np. mapy, wykresy, tabele, schematy. Tak szeroko rozumiane teksty kultury uczeñ gimnazjum powinien odczytywaæ i dokonywaæ na nich czynnoœci przewidzianych w standardach wymagañ. Poradnik Jak to zrozumieæ? u³atwi gimnazjaliœcie zdobycie niezbêdnej wiedzy o wszystkich najwa¿niejszych rodzajach tekstów kultury oraz pomo¿e w nabyciu umiejêtnoœci ich odczytywania i rozumienia. St¹d ksi¹¿ka sk³ada siê z dwóch czêœci: 1. Teksty kultury — zawieraj¹cej najwa¿niejsze informacje o wszystkich rodzajach tekstów kultury, ich klasyfikacji, budowie, cechach charakterystycznych; 2. Odbiór tekstów kultury — zawieraj¹cej informacje o zjawiskach zwi¹zanych z odczytywaniem i interpretowaniem tekstów kultury, np. o znaczeniu przenoœnym, symbolicznym, stylizacji, perswazji, kontekœcie dzie³a i wpisanych w nie wartoœciach.

8

Jak to zrozumieæ?

W obydwu czêœciach poradnika zamieszczono wiele przyk³adów dzie³ literackich obrazuj¹cych rodzaj omawianego przekazu lub zjawiska teoretycznoliterackiego. Ponadto uczeñ korzystaj¹cy z poradnika mo¿e sprawdziæ swoj¹ wiedzê, dziêki znajduj¹cym siê pod rozdzia³ami zestawom pytañ i æwiczeñ. Bardzo wygodne dla u¿ytkownika jest równie¿ umieszczenie na marginesie najwa¿niejszych pojêæ omawianych na danej stronie oraz skorowidz terminów na koñcu ksi¹¿ki. Na koniec warto podkreœliæ, ¿e poradnik Jak to zrozumieæ? adresowany jest do uczniów na ró¿nych poziomach edukacyjnych. Mo¿e byæ on uzupe³niaj¹cym podrêcznikiem dla gimnazjalistów, jak te¿ pomocnym Ÿród³em wiedzy dla uczniów klas pierwszych szkó³ œrednich przy powtarzaniu materia³u. Wreszcie mo¿e byæ cenn¹ pomoc¹ w pracy nauczyciela polonisty. Mamy nadziejê, ¿e poradnik Jak to zrozumieæ? spe³ni oczekiwania wszystkich, którzy bêd¹ z ró¿nych powodów zajmowaæ siê tekstami kultury — pomo¿e w ich odczytywaniu i zrozumieniu. Z ¿yczeniami wielu sukcesów autorzy

Czêœæ

1.

Teksty kultury

Teksty literackie
Twórczoœæ literack¹ dzieli siê zwykle na trzy rodzaje literackie: lirykê, epikê i dramat. O zakwalifikowaniu danego utworu do jednego z rodzajów decyduj¹ trzy czynniki: a) postawa podmiotu literackiego wobec œwiata przedstawionego, b) sposób ukszta³towania wypowiedzi, c) budowa œwiata przedstawionego (kompozycja).
liryka podmiot liryczny

Liryka
Najwa¿niejszym wyró¿nikiem liryki jest obecnoœæ osoby mówi¹cej — podmiotu lirycznego. Poznajemy prze¿ycia, odczucia, myœli, wra¿enia i przekonania podmiotu lirycznego, co wyra¿a siê równie¿ w organizacji jêzyka wypowiedzi. Dziêki zastosowanym œrodkom poetyckim wiersz mo¿e przekazaæ wiele treœci, oddzia³uje na wyobraŸniê czytelnika, wprawia go w zadumê, zastanawia. Podmiotowi lirycznemu podporz¹dkowany jest ca³y œwiat przedstawiony. Ze wzglêdu na sposób wyeksponowania podmiotu lirycznego mo¿na wyró¿niæ: lirykê bezpoœredni¹, lirykê poœredni¹ i lirykê zwrotu do adresata.

liryka bezpoœrednia

Liryka bezpoœrednia
Osoba mówi¹ca ujawnia siê w pierwszej osobie („ja”). Przedstawia swoje prze¿ycia, myœli, stan ducha. Wówczas wypowiedŸ podmiotu lirycznego staje siê wyznaniem.
Jak dobrze Mogê zbieraæ jagody w lesie myœla³em nie ma lasu i jagód. [...] Jak dobrze Jestem z tob¹ tak mi serce bije myœla³em cz³owiek nie ma serca.
(Tadeusz Ró¿ewicz, Jak dobrze)

Dla liryki bezpoœredniej charakterystyczne s¹ czasowniki u¿yte w 1. osobie — w tekœcie zaznaczone zosta³y t³ustym drukiem.
liryka poœrednia

Liryka poœrednia
Osoba mówi¹ca nie ujawnia siê wprost, lecz ukrywa siê za opisem, sytuacj¹, dialogiem. Nie prezentuje wiêc swoich stanów uczuciowych w formie wyznania, ale poœrednio.

Teksty literackie O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny [...] Jêk szklany... p³acz szklany... a szyby w mgle mokn¹ I œwiat³a szarego blask s¹czy siê senny... O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny...
(Leopold Staff, Deszcz jesienny)

11

W powy¿szym fragmencie podmiot liryczny nie ujawnia siê bezpoœrednio, lecz swoje myœli i stan ducha (smutek, melancholiê) wyra¿a za poœrednictwem opisu deszczu. Zdarza siê, ¿e podmiot opowiada o pewnym wydarzeniu. Wówczas wiersz ma formê ma³ej scenki, w której wystêpuj¹ elementy fabu³y. Na plan pierwszy wysuwa siê œwiat przedstawiony, a podmiot liryczny pozwala wypowiadaæ siê bohaterom. Sytuacja liryczna nale¿y do œwiata przedstawionego i nie odnosi siê do podmiotu lirycznego. Jednak poprzez zaprezentowan¹ sytuacjê podmiot liryczny wyra¿a swój stosunek do tematu, problematyki, tradycji, jêzyka itp.
Idzie Kasia borem lasem, koszyk jagód niesie, A¿ ci jej rusa³ka zast¹pi³a w lesie. „Odpowiedz, dziewczyno, na te trzy pytania, Bo ciê za³askocz¹ moje ³askotania: Co kwitnie bez kwiatu? bez powodu bie¿y? Co œniegiem bieluchnym w skwarnym lecie œnie¿y?” Rozœmieje siê dziewczê i na to odpowie: „Woda bez powodu bie¿y po d¹browie, A paproæ bez kwiatu zakwita po lesie, A œnieg letni — piana, któr¹ woda niesie”.
(Teofil Lenartowicz, Rusa³ka)

Liryka zwrotu do adresata
Cech¹ charakterystyczn¹ tej odmiany liryki jest bezpoœrednie zwrócenie siê podmiotu lirycznego do adresata („ty” lirycznego). Adresatem mo¿e byæ osoba lub grupa osób, zjawisko, pojêcie. Wiersz mo¿e mieæ wówczas charakter wezwania lub apelu.
Szukajcie prawdy jasnego p³omienia! Szukajcie nowych, nie odkrytych dróg... Za ka¿dym krokiem w tajniki stworzenia Coraz siê dusza ludzka rozprzestrzenia, I wiêkszym staje siê Bóg! [...] Ka¿da epoka ma swe w³asne cele I zapomina o wczorajszych snach... Nieœcie wiêc wiedzy pochodniê na czele I nowy udzia³ bierzcie w wieków dziele, Przysz³oœci podnoœcie gmach! [...]
(Adam Asnyk, Do m³odych)

liryka zwrotu do adresata

Dla liryki zwrotu do adresata charakterystyczne s¹ czasowniki u¿yte w trybie rozkazuj¹cym — w tekœcie zaznaczone t³ustym drukiem.

12

Jak to zrozumieæ?

Podzia³ liryki ze wzglêdu na temat
liryka

Lirykê mo¿na równie¿ klasyfikowaæ ze wzglêdu na podejmowany temat. Wyró¿niæ mo¿na nastêpuj¹ce odmiany: lirykê mi³osn¹, lirykê refleksyjno-filozoficzn¹, lirykê religijn¹ i lirykê patriotyczn¹. Liryka mi³osna — koncentruje siê na wyra¿aniu uczuæ mi³osnych, doznañ erotycznych.
w twoich doskona³ych palcach jestem tylko dr¿eniem œpiewem liœci pod dotykiem twoich ciep³ych ust zapach dra¿ni — mówi: istniejesz zapach dra¿ni — roztr¹ca noc w twoich doskona³ych palcach jestem œwiat³em [...]
(Halina Poœwiatowska, wiersz z tomu Hymn ba³wochwalczy)

– mi³osna

– refleksyjno-filozoficzna

Liryka refleksyjno-filozoficzna — wyra¿a pogl¹dy na temat istoty ¿ycia, cz³owieka, œwiata, wartoœci.
kamyk jest stworzeniem doskona³ym równy samemu sobie pilnuj¹cy swych granic wype³niony dok³adnie kamiennym sensem o zapachu który niczego nie przypomina niczego nie p³oszy nie budzi po¿¹dania [...]
(Zbigniew Herbert, Kamyk)

W pierwszej zwrotce wiersza podejmowane s¹ rozwa¿ania o doskona³oœci kamienia, natomiast w kolejnych wystêpuj¹ argumenty potwierdzaj¹ce postawion¹ tezê.
– religijna

Liryka religijna — dotyczy prze¿yæ religijnych, stosunku cz³owieka do Boga. Mo¿e mieæ charakter pochwalny, dziêkczynny lub b³agalny.
Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary? Koœció³ Ciê nie ogarnie, wszêdy pe³no Ciebie, I w otch³aniach, i w morzu, na ziemi na niebie. [...]
(Jan Kochanowski, Czego chcesz od nas, Panie)

Powy¿szy wiersz jest dziêkczynn¹ modlitw¹ skierowan¹ do Boga.
– patriotyczna

Liryka patriotyczna — podejmuje aktualne problemy ¿ycia spo³ecznego i narodowego. Czêsto pe³ni funkcjê agitacyjn¹ — jej celem jest bezpoœrednie oddzia³anie na czytelnika. Liryka patriotyczna mo¿e mieæ równie¿ charakter refleksyjny. Wówczas przedstawiane prze¿ycia dotycz¹ np. mi³oœci do ojczyzny, smutku po utracie niepodleg³oœci itp.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful