P. 1
Streszczenia_sprawdzian

Streszczenia_sprawdzian

|Views: 246|Likes:
Wydawca: dood94

More info:

Published by: dood94 on Feb 06, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/06/2013

pdf

text

original

Gombrowicz Witold Gombrowicz Witold (1904-1969«- XX-lecie mi?

dzywojenne/wspolczesnosc) - pisarz emigracyjny, prozaik, dramaturg, naleza_cy do najwybitniejszych i najoryginalniejszych polskich literatow wspolczesnych o miedzynarodowej slawie. W 1939 r, po wybuchu II wojny swiatowej, nie powrocit z Argentyny. Przebywat w niej do 1963 r., a potem przeniost si? na state do Europy. W Polsce powojennej jego teksty funkcjonowafy w obiegu nicoficjalnym, dopiero po smierci pisarza ukazalo si? wydanie zbiorowe jego dziei. Wsrod utworow m.in. dramaty Iwona, ksi^zniczka Burgunda; Operetta', powiesci Ferdydurke, Trans-Atlantyk: Dzienniki. Znane powiedzenia: • Wyzwolic czlowieka w Polaku. * Koniec i bomba, a kto czvtal ten trqba. ' Niekoniecznie trzeba bye bogiem, aby miec wyzruxwc&w. dynawii, rowniez w Polsee. Nazwa wywodzi si? od nacechowancgo ncgatywnie okreslenia tego stylu, uzytego przez architekta wtoskiego Giorgia Vasariego (styl typowy dla Gotow, w domysle - barbarzyiiski). Architektura gotyku nie czerpala zadnyeh wzorow z ro/wiazan klasycznych, a mimo to osi£\gnela mistrzostwo w rozwia.zaniach konstnikcyjnycb - wprowadzono konstrukcj? szkieletowa_, sklepienia zebrowe, przypoiy i ostre luki, dziQki czemu caly uklad mial duza. nosnosc i mozna bylo zrezygnowac z masywnych murow. Budowle gotyckie sa. strzeliste dzi?ki wiezom, lekkic, przewazaja. w nich linie pionowe, czyli skierowanie w stron? nieba, co jest zgodne zc swiatopogla.dem sredniowiecza, wn?trza sa_ przestronne i dobrze oswietlone dzi?ki duzym, podiuznym oknom witrazowym. Budynki budowano na planie prostokata, krzyza laeiiiskiego, czasami stosowano skomplikowane plany promieniste. We wczesnyrn gotyku dekoracja byta dose oszczedna, lecz wraz z rozwojem tego stylu forma budynkow stala si? coraz bardziej skomplikowana i dekoraeyjna. Oprocz kosciolow, kaplie i klasztorow budowano w tym stylu zamki. mury miejskie z basztami i barbakanami, zespohy uniwersyteckie, kamienice mieszczahskie, ratusze i sukiennice. Architekci tego okresu byli anonimowi, podobnie jak w przypadku architektury romariskiej. Do najwi?kszych zabytkow gotyckich naleza. miijdzy innymi: kosciol St. Denis pod Paryzem, katedra w Amiens i Reims, katedra Notre Dame w Paryzu, katedry w Kolonii, Strasburgu i Ulm, kosciol Sainte Godule w Brukseli. angielskie katedry w Canterbury, Worcester. Winchester, opactwo Westminster w Londynie, Palac Dozow w Wenecji, kosciot Swi?tej Trojcy we Florencji, a w Polsce kosciot Mariacki, Barbakan i Sukiennice w Krakowie, katedry we Wroctawiu i Gnieznie, kosciol NMP i Zuraw Portowy w Gdaiisku, zamek w Malborku.

Gran ice
du XlX-wiecznych pogla.dow na temat teminizint w Polsce. Gornicki tukasz (1527-1603 <— renesans) pisarz polityczny, historyk, bibliotekarz i dworzanin krola Zygmunta Augusta. Zastyna.! jako autor Dworzanina polskiego - polskiej wersji wloskiego utworu // cortegiano autorstwa Baltazara Castiglione - w ktorej ukaza) wzorzec humanisty, dokonuja.c zmiany wloskich realiow na polskie. Wsrod utworow m.in. Rzecz o dobrodziejstwach, Rozmowa Polaka z Wlochem o wolnosciach I prawach polskie h. gra stow (zob. kalambur) gradacja (lac. gradatio - stopniowanie) - stopniowanie, szeregowanie skladnikow wypowiedzi zgodnie z nasileniem (gradacja rosna.ca) lub slabni?ciem (gradacja opadaja.ca) cechy porza^dkuja.cej, np. drepczQ, idt;, biegn%, goniq. Graff Agnieszka (1970 «— wspolczesnosc) publicystka, eseistka. Znana jako autorka Swiata bez kobiel - publikacji o niekorzystnych dla kobiet warunkach panuja,cych we wspolczesnym zyciu publicznym w Polsce. graffiti (wl. spray art, sztuka szablonu) - napisy i rysunki o tresci satyrycznej lub polityczncj, wykonywane na scianach domow, parkanach. wagonach, np. Ludzie myslcie, to nie bo/i; Jezus przyjilzie w glanach. Po raz pierwszy pojawily si? w latach 60. XX w. w nowojorskim mctrze. gramatyka (gr. grammatike - czytanie t pisanie) - dzial j?zykoznawstwa badaja^cy zasady budowy danego j?zyka, porza.dkuj^cy je pod wzgl?dem fonetycznym. flcksyjnym, stowotworczytn i skladniowym.

Goya Francisco (wym. goja francisko) (1746-1828 <— oswiecenie/romantyzm) - hiszpatiski inalarz, prckursor romantyzmu, tworca mrocznych, ekspresyjnych obrazow. ZashynEi} jako autor satyrycznych cykli tematycznych komentuja^cych stosunki spoleczne. Wsrod dziet m.in. Tried maja 1808. Rozstrzelanie powstancow madryckich, Gcly rozum spi, budzq siq upiory.

Gorqczka ztota (USA, 1925, re/. Charles Chaplin) najbardziej znany film Chaplina (zob. Chaplin Charles Spencer), cz?sto okreslany jako najpiqkniejszy fi/mowy poemat milosny. Do historii kina przeszta m.in. znakomita scena, kiedy Charlie. wykorzystuja_c si!? wyobrazni, tworzy wysmienita_potraw? z... buta. Jest rok 1898. Charlie w nieodzownym czaniym ubraniu, meloniku i z laska. wyrusza na Alask? w poszukiwaniu zlota. Niestety, napotyka liczne przeszkody. Pewnego dnia zaskakuje go burza sniezna, chroni si? w chatce, gdzie spotyka dobrego ,,Wielkiego" Jima i ztego ,,Czarnego" Larsena. Sa glodni i wyczeipani. Larsen wyrusza na poszukiwanie jedzenia, a Jim patrzy na Charliego jak na smaczny ki\sek. Po licznych perypetiach w koiicu Charlie trafia na zyl? /.Iota i jako milioner zeni si? zc spotkana, wczesniej dziewczyna. o imieniu Georgia, w ktorej si? zakochal. Chaplin wlatach 1942 i 1956 wzbogacitswoj film muzyk;\ wypowiadanym przez siebie komentarzem.

gotyk w architekturze - styl w sztuee i architekturze poznego sredniowiecza, ktory narodzit si? we Francji w polowie X I I w. i trwal w niektorych cz?sciach Europy az do przetomu XV i XVI w. Wyst?powal we Francji, Niemczech, Anglii, Skan-

Gotyk w architekturze - katedra Notre Dame N (Francja)

'"Granica (<— XX-lecie mi?dzywojenne) - powiesc napisana przez Zofi? Nalkowska_(zob. Nalkowska /.ofia) w latach 1932-1935, opublikowana w 1935 r. w czasie narastajacego kiyzysu gospodarczego, ktory znalaz) odzwierciedlenie w utworze. Francisco Goya Gdy rozum spi, budzq sie upiory Kanw? powiesci stanowia, dz.ieje Zenona ZiembieGornicka-Boratyriska Aneta(197l «-wspot- wicza, ktory za popetnione bt?dy zaptacil najwy7,sz,i\_ - utrat? zy czesnosc) - historyk kultury, publicystka. Znanajako autorka antologii Chcemy calego zycia - przegla.- ly dokladnie okreslone: akcja toczy si? w okresie
157

156

G ran ico
mi?dzywojennym w miescie, w ktorym uczyi si? glowny bohater i w ktorym od dziecinstwa mieszkata Elzbieta. Miejscem akcji jest takze Boleborza i Warszawa. Jako podstaw? kompozycji autorka zastosowala inwersj? czasowa. fabuty (zob. inwersja czasowa fabuly) - taki uktad wydarzeti, w ktorym o zakoriczeniu mowa jest juz na poczajku utworu - dlatego uwaga czytelnika zostaje odwrocona od tego, co si? wydarzy, a koncentruje si? na przyczynach zaistniatego stanu rzeczy. Utwor ma budow? klamrowa,, a cz?sci tej klamry pelnia. rozne role. Pierwsza jest infonnacja. o tragedii, jaka si? wydarzyta, druga stanowi sugesti? dotycza.ca^ tego, ze w zyciu zwyci?za schematyczne widzenie cztowieka. W tresci ujawnia si? paralelizm wa_tkow. Tr6jka.t malzeriski: Zenon, Elzbieta, Justyna stanowi powielenie schematu, ktory funkcjonowal w matzcristwie rodzicow Zenona. Autorka przedstawia wydarzenia z punktu widzenia kilku osob, co umozliwia odbiorcy wnikliwe poznanie sytuacji. Tytul utworu jest wieloznaczny i wskazuje na rozne ograniczenia i bariery. Granica spoleczna: zarysowuje si? w ostrych podziatach klasowych mi?dzy: - robotnikami a wlascicielem huty - Hettnerem; - mieszkaiicami kamienicy Kolichowskiej: mieszkaricy piwnic, np. Gola.bscy, Borboccy, a mieszkaricy salonow pani Cecylii; podloga nad suterenami stanowi granic? mi?dzy n?dza. ludzkiego istnienia a wygodnym zyciem; - kucharka. Bogutowi\ paiistwein Tczewskimi: Oba te przeciwstawne i wzajemnie uzaleznione swiaty mzlamane byly na progu dzielqcvm kuchnie_ odpokojow i strzezonym przez niezlomne postacie kamerdynera, gospodyni i lokaja Antoniego. Granica moralna: odnosi si? przcde wszystkim do glownego bohatera, ktory mimo ze pragnaj zyc uczciwie, to stopniowo vvkraczal na drog? moralnego zepsucia. - Ziembiewicz by! nieuczciwy zarowno w zyciu publicznym, jako zalezny od swoich mocodawcow, jak i w zyciu osobistym. Postapit nieuczciwie wobec Adeli, ktora. zostawil, wiedza.c, ze wkrotce uinrze, nast?pnie wobec Justyny, ktorej mitosc i zaufanie wykorzystat, uchylajac si? od odpowiedzialnosci, gdy zaszia w cia.z?, a w koiicu wobec Elzbiety, ktora wi^czyt w spraw? swego romansu, a potem obarczyi wina. za przebieg wypadkow. Bohater bronil si? przed uznaniem siebie za winnego, przed schematyczna. ocena^ niekiedy jednak w schematach szukal usprawiedliwienia dla niemoralnego post?powania. O niefonnalnych zwia_zkach mowil: wszyscy to robiq, wszyscy tak sumo... - Autorka pokazuje swiat, w ktorym granice mi?dzy dobrem a zlem zacieraj^ si?. Kryterium moralnym powinicn bye drugi czlowiek. - Granicy moralnej nie wolno przekroczyc, chocby ze wzgl?du na siebie. 0 tym mowi Elzbieta do m?za: Chodzi o to, ze musi cos przeciez istniec! Jakas gmnica, za ktorq nie wolno przejsc, za ktorq przestaje si% bye sobq. Granica wolnosci: dotyczy wyborow, jakich czlowiek moze dokonywac dzi?ki wolnej woli. - Ludzka wolnosc jest ograniczona, gdyz kazdy ponosi odpowiedzialnosc za wszystkie swoje decyzje. Wolnosc koiiczy si?, gdy sprawa zaczyna dotyczyc innego czlowieka. - Granic? wolnosci maja. wyznaczona^ rowniez zwierz?ta: pies Fitek cafy dzien lezal a/bo w budzie, przystawioncj do owej .izopv na drewno, narz%dzia i rozne graty; albo w jakimkolwiek miejscit na kamieniach wzdluz linii dnitu, ktora by/a dla niego liniq zycia. Granica mi^dzy osqdem jednych a os^dem drugich: ksztattuje si? w zaleznosci od opinii, jakie ludzie majci o sobie. - Twarz glownego bohatera byla dla jednych przyjetnna i nawet rasowa, dla innvch jezuicku i nienawistna. - Rejcnt Kolichowski za zycia uznawany by! przez niektorych za zazdrosnika, lubieznika i oszusta, dla Swi?towskiej zas to bvlasama dobroc, sama dokhidnosc. - Opinie, sa^dy i oceny sfi wzgl?dne. Nie mozna mowic o jedynej i absolutnej prawdzie, wszystko bowiem okazuje si? subiektywne i uwaninkowane wieloma czynnikami. Granica poznania swiata i czlowieka: nalezy j^ rozpatrywac w odniesieniu do dyskusj i Karola W<\ browskiego z Adolfem Czerlonem. Pierwszy z bohaterow, mimo wa.tlego zdrowia, jest optymista.. Poznawszy kruchosc cielesnosci, prawdziw^ sit? cztowieka dostrzega w jego mysli, w nienasyconej woli poznania. Ksia^dz Czerlon reprezentuje odmienne stanowisko. Wedtug nicgo czlowiek jest jednostk^skazana.na m?k? i cierpienie. Uwaza on, ze sensu cierpienia nalezy szukac w wierze w wol? Boga. Sa.dzi, ze tylko przez Boga mozna dotrzcc do dnigiego cztowieka. Bohaterowie utworu: wutworzezostaliukazanibohaterowie, ktorzy reprezentuja^ odmienne poglady, racje i sa_ przedstawicielami roznych gmp spotecznych: bogate ziemiaristwo Tczewscy, uboga szlachta Ziembiewiczowie, mieszczanstwo - Cecylia Kolichowska, Elzbieta Biecka, biedota miejska - Bogutowna, Gota^bscy, Borboccy, Cha.sbowie. Autorka zaprezentowata mistrzostwo w kresleniu duchowych wizenmkow postaci. Udowodnila takzc talent obserwatorki, ironistki (zob. ironia) i karykaturzystki (zob. karykatura). Wprowadzaja^c wiele roznych postaci, poszerzyta zakres problematyki utworu. Zenon Ziembiewicz: glowny bohater powiesci, ktorego dzieje stanowia. najistotniejszy element fabuty. Poprzez t? postac autorka ukazata problematyk? moralna. i filozoficz.na.. Bohater wywodzit si? z. podupadtej rodziny ziemiatiskiej. W latach gimnazjalnych kochal si? w Elzbiecie Bieckiej. Nauk? kontynuewat w Paryzu, gdzie spotykat si? z nieuleczalnie chora. Adela. oraz zaprzyjaznit si? z Karolem Wa.browskim - synem pani Kolichowskiej. Podczas wakacji sp?dzonych u rodzicow w Boleborzy poznai cork? kucharki - Justyn?, ktora wkrotce zostata jego kochanka.. Niebawem nawia_zat kontakty z czlowiekiem wptywowym - Czechlitiskim, dzi?ki ktoremu uzyskai srodki niezb?dne do ukoriczenia studiow. W tym czasie doszto do spotkania z Elzbieta, Biecka. i dawna znajomosc przerodzila si? w mitosc. Ziembiewicz ponownie wyjechat za granic?. Po powrocie z Paryza przypadkowo spotkat Justyn?, ktora po smierci matki byta stuz^ca. u pewnej kobiety. Nastajiito odnowienie ich romansu. Byt to okres, kiedy Zenon robit karier? zawodowa.- zostat redaktorem ,,Niwy", spotykat si? z elita, miasta. Juz wowczas, jako publicysta i redaktor, naginaisiq do tego, czegopo nim(...) oczekiwano. Pozostaja.c w zwia.zku z Justyna., planowat malzeiistwo z Elzbieta.. Gdy Justyna poinformowata go, ze jest w cia.zy, przyznat si? Elzbiecie do romansu i powiedziat o jego konsekwencjach. Po zalagodzcniu nieporozumieii z Elzbiet^ doszto do ich maizehstwa. Ziembiewicz zostal prezydentem miasta i podja.t si? kilku ambitnych przedsi?wzi?c: rozpocza.1 budow? domow dla robotnikow na Cha.zebiaiiskim Przedmiesciu oraz retnont budynku, w ktorym koczowali bezdomni. Na terenach nad rzeka. zostat zalozony park oraz pijalnia mleka

Granica
dla dzieci, a takze korty tenisowe i boiska sportowe - w ten sposob powstaty nowe miejsca pracy, a miasto zyskato dochody z dzierzawy tych terenow przez towarzystwa sportowe. W opinii ogotu Zenon byl przyktadnym m?zem i ojcem. Niestety cofni?cie przez rza.d funduszy doprowadzito do przerwania inicjatyw, co spowodowato dezaprobat? mieszkaiicow miasta. Wiadomosc o zamkni?ciu huty Hettnera wywotala nastroje buntu wsrod robotnikow: Dla Zenona przyszedl niedobry czas. Byly chwile, ze kazda mysl miala swoj rezonans w skurczu serca, w ostrym bolu glowy, w mdlqcej trviodze. Ziembiewicz nadal utrzymywat kontakt z Justyna., ktora po usuni?ciu cia.zy za otrzymane od niego pienia.dze popadta w stan apatii, zniech?cenia. Zenon usitowat spetniac jej zyczenia, a do ich realizacji zaangazowat Elzbiet?. Bogutowna nie odzyskata jednak rownowagi psychicznej. Porzucala kolejnc miejsca pracy, pogr^zata si? w rozmyslaniach o nienarodzonym dziecku. Niekiedy grozita Zenonowi. Z kolei nastroje niezadowolenia panuja.ce wsrod robotnikow znalazty wyraz w manifestacjach. Podczas jednej z nich Ziembiewicz ztrudem uciekl przed tlumem. Tego wieczoru padiy strzaty do manifcstuja.cych, a bohatera oskarzono o wydanie rozkazu w tej sprawie. Zniszczona kariera polityczna zbiegta si? z dramatem osobistym - byta kochanka, Justyna, oblaia jego twarz zra^cym ptyneni, na skutek czego stracit wzrok. Zatamany, niebawem popelnit samobojstwo. Ocena Zenona Ziembiewicza: postawa moralna bohatera podlega ewolucji - w mtodosci pragnql rzeczy bardzo prostej: zyc uczciwie, nie zdotal jednak zrealizowac tego zatozenia ani w zyciu osobistym, ani w publicznym. Krytycznie oceniaja,c niemoralne post?powanie swoich rodzicow, nie uchronit si? przed powieleniem schematu ich zycia, wikfejac si? w trqjka.t matzenski. Dramat Ziembiewicza polegat na rozbieznosci pomi?dzy jego dobrymi intencjami i ch?ciami a dziataniami oraz ocena. post?powania, jakiej dokonata opinia publiczna. Zenon bronit si? jednak przed uznaniem siebie za winnego: W jakimkolwiek miejscu zastawal siebie samego zawsze tnz w poblizu lezalo cos gorszego, czemu sie_ mozna byio w najlepszej wierzeprzecmstawic. Przeciwstawiat si? schematycznym opiniom, szukaja.c niekiedy w uznawanych schematach usprawiedliwienia dla swego post?powania. By moc realizowac wyznaczone cele podporza.dkowywal si? decyzjom innych, wyrazat zgod? na kompromisy, np. pisat tcn-

158

159

Gron/co dencyjne artykuly, choc byty one sprzecznc z jego pogladami. Dzialania podj?te przez niego jako prezydenta miasta sluzyty dobru spolecznemu, niestety bohaterowi zabrakto uporu i konsekwencji, a takze srodkow na realizacj? tych planow. Postac Zicmbicwicza potwierdza opini?, ze cztowiek nie istnieje nigdy jako charakter w formie golowej, - Soly ukszlciltowanej. Walerian Ziembiewicz: ojciec Zenona, przedstawiciel podupadlej szlachty, rzadca w dobrach rodziny Tczewskich. Nie lubil pracowac, wi?c wi?kszoscia, wtasnych obowia.zkow obarczyi zon?. Nie miat zadnych ambicji ani planow na przyszlosc. Nie posiadal wyksztatcenia ani wrodzonej inteligencji. Zyt w przeswiadczeniu o istotnej roli warstwy spolecznej, do ktorej nalezal. Egzystowal, zachowuja.c pozory zamoznosci (utrzymywat sluzb?. ktorej nie ptacit). Walerian miat dwie nami?tnosci: jedna_stanowity kobiety (wjego malzciistwie funkcjonowal schema! - zdradzat zon?, po czym btagal j^ o przebaczenie, ktore zawsze uzyskiwa)), druga., ktora opanowala go na starosc, byio jedzenie. Jego sposob zycia stal si? dla Zenona przyczyna upokorzeii i wstr?tu: Rzeczq bolesnq bylo wiedziec, ze ten cz/owiek jest jego ojcem i zc wszystko, coje.it: niego trzeba w sobie za wsze/kq cene, wytyjic. Mimo krytycznego stosunku do ojca syn powielil sposob jego zachowania w swoim zyciu. Zancia Ziembiewiczowa: matka Zenona i zona Waleriana, osoba niewyksztalcona, bardzo religijna. Byla pogodna, wyrozumiata i wyjajkbwo tolerancyjna, co pozwalalo jej wybaczac m?zowi wszystkie zdrady. Po smierci Waleriana przeniosla si? do miasta i zamieszkala z synem, Elzbieta. i wnukiem. Po samobqjstwie Zenona i wyjezdzie Elzbiety zaj?la si? wychowaniem wnuka, Waleriana. Elzbieta Biecka: pochodzita z rodziny mieszczaiiskiej, byia bratanica. pani Cecylii IColichowskiej, ktora opiekowata si? ni^po rozstaniu jej rodzicow. Wewn?trzny dramat bohaterki wynikal ze swiadomosci rozbitej rodziny - przesladowal ja. obraz rodziny siedza.cej przy stole. Kontakty ta^cza.ce ja. z matka.nie byly zbyt bliskie - Elzbieta podziwiala ja., cenita jej urod?, lecz nigdy nie nawia.zata z ni^ serdecznych stosunkow. Zawsze istnia) mie/dzy nimi pcwien dystans. Nawet wowczas, gdy Elzbieta bylajuz dorosla. kobietajat dawnicj wyczuwala ti> przegrode. -jakby nie tylko osobistq, ale wvnikajqcq z odrebnosci sfery. Bohaterka byia wrazliwa na krzywd? innych ludzi. Wielokrotnie starata
160

Grass Gunter
si? pomagac biednym lokatorom kamienicy. Zwia.zek z Zenonem nie zaspokoi} potrzeby posiadania rodziny, spowodowal jedynie, ze Elzbieta zostata wprowadzona w kra_g innych problemow. Zenon powiedziat jej przed slubem o swoim zwia^zku z inna. kobiety. Rozmowa Elzbiety z Jtistyna^, a potem kolejne starania o prac? dla Bogutowny nie wptyn?ly jednak na zmian? sytuacji w ich rodzinie. W zamian za okazana_ tolerancj? i wyrozumialosc Zenon obarczyi Elzbiet? wina_ za rozwoj wypadkow i uczynilja.odpowiedzialna.za spowodowane przez siebie zto. Po samobojstwie m?za Elzbieta wyjechata z kraju. Ten fakt moze stanowic dowod na istnienie jeszcze jednej granicy: granicy wytrzymalosci na cierpienie. Justyna Bogutovvna: byla wychowywana tylko przez matk?, ktora najpierw sluzyla u patistwa Tczewskich, gdzie Justyna jako dziecko bawila si? z hrabiankami, a nast?pnie u Ziembiewiczow w Boleborzy, gdzie Justyna poznaia Zenona i zostala jego kochanka.. Po smierci matki Bogutowna zamieszkala w miescie i zostala shiza.ca^ u pewnej kobiety. W tym czasie ponowne spotkanie z Zenonem doprowadzilo do odnowienia dawncgo romansu. Bohaterk? cechowala naiwnosc wynikaja_ca z mtodego wieku, braku wyksztaJcenia oraz doswiadczenia zyciowego. Swoja. pomyik? dotycza.ca. oceny Ziembiewicza zrozumiala dopiero wowczas, gdy powiedziala mu o cia.zy. Irytacja Zenona i otrzymane od niego pieni^dze przyczyniiy si? do decyzji o usuni?ciu dziecka. Rozczarowanie i swiadomosc popeinionego czynu destrukcyjnic wptyn?Jy na psychik? bohaterki. Justyna pogr^zy}a si? w samotnosci, popadla w stan apatii, porzucata kolejne micjsca pracy, nieustannie powracata myslami do nienarodzonego dziecka. Wjej umysle powstawal plan zabicia dawnego kochanka. Podjijla rowniezprob? samobojstwa. Wylanie na Zenona kwasu, ktory spowodowat utrat? wzroku, swiadczyto o dramacie rozgrywajqcym si? w dusz.y bohaterki i bylo aktem zemsty. Schwytana pozniej przyj?ta swoj los oboj?tnie. Cecylia Kolichowska: przedstawicielka mieszczaiistwa, kobieta pi?cdziesi?cioletnia. Dwukrotnie byta m?zatk;i, jednak w kazdym ze zwiqzkow doznala rozczarowania. Pierwszy jej ma.z - Konstanty Wa.browski - byt zaangazowany w ruch socjalistyczny. Wyjechalzagranic?, zostawiaja^czon? z osmioletnim synem, i tarn popetnil samobojstwo. Pozniej kobieta dowiedziala si?, ze Konstanty mial kochank?, ktora pojechala za nim, a z tego zwia.zku w Paryzu narodzila si? corka. Drugi m^z to rejent Aleksander Kolichowski, m?zczyzna o 25 lat starszy od pani Cecylii i bardzo o nia. zazdrosny. Pani Cecylia zostaia jego zon% z rozsa.dku, pocieszaja.c si?, ze jest kochana i ze b?dzie miata zapewniona. spokojna^ starosc. Po smierci rejenta okaza\o si? jednak, ze nie zabezpieczyt on odpowiednio zony. M?zowie pani Cecylii urabiali kolejno jej mora/nq nature^. Totez (...) kazde zjawisko zycia bvio dla niej dwojakie, zle i dobre, ujmowala je bowiem z dwoch jednoczesnie stanowisk. Cecylia byia osoba. oschta^, powsci^gliwa., nie potrafila okazywac swych uczuc, w stosunku do lokatorow bywala bezwzgl?dna. Prowadzila zycie samotne. Jedynym wydarzeniem towarzyskim byiy jej imieniny, na ktore przychodzily znajome, przyjaciolki i niektore lokatorki jej kamienicy. Nie akceptowala ksi?zy, uznaja.c ich za zb?dnych. Miala szczegolny stosunek do starosci - najpierw zachowywata si? tak, jakby ten proces nigdy nie mial jej dotyczyc, pozniej wzbudzat w niej niecierplnvy strach i puniczny poploch. Jej kontakty z synem Karolem nie ukladaly si? najlepiej. Powodem tego bylo jej drugie malzeiistwo, ktorcgo on nie akceptowat. Istniej^ca wiele lat bariera mi?dzy matka. a dzieckiem zostala pokonana na krotko przed smiercia. bohaterki, kiedy syn, po powrocie do kraju, zamieszkal z nia.. Karol W^browski: syn Cecylii Kolichowskiej z pierwszego matzeiistwa. By) zazdrosny o matk?. ktora, bardzo kochal, i dlatego nie akceptowa} jej drugiego m?za. Od dziecinstwa walczyl z chorobami, ktore utwierdzaty go w przekonaniu o kruchosci ludzkiego ciata. Reprezentowal filozofi? nacechowana. optymizmem, vvierzyl w sit? umystu, w wol? poznania oraz dobroc cztowieka. Takie pogl;\dy znalazry odzwierciedlenie w zyciu, o czym swiadczylo porozumienie mi?dzy nim a matka.. Adolf Czerlon: m?zczyzna niezwykle przystojny, wz.budzaja.cy zainteresowanic kobiet. Zanim zostal ksi?dzem, wykonywat rozne zaj?cia. Byl konduktorem, popychaczem wozkow w elektrowni, tadowaczem w?gla. W zyciu widziat wiele zla, ktore napehiialo go smutkiem i cierpieniem. Stale towarzyszyl mu strach. Osrodkiem jego tilozofii by! Bog. Czerlon twierdzit, ze do drugiego cztowicka mozna dotrzec jedynie przez Boga. Glosit przekonanie, iz: Nie mozna czlowieka sqclzic z czynow. Waznym jest niepokoj towarzyszqcy uczynkoin naszyrn. I cierpienie. I strach... Czechlinski: pocza.tkowo byt pelnomocnikiem paiistwa Tczewskich, potem redaktorem ,,Niwy", a nast?pnie starosti\ Byl osob<i zamozna. i ustosunkowana., a poza tym sprytna.. Wciqz z czegos kpil, na cos sie. styUzowal, nie umial jakby myslec inaczej niz w cudzyslowie (...). Nie bylo wiadomo, co mysli sam, na czym mu moze zalezec, po czyjej opowiada si% stronie. Otaczai si? ludzmi, ktorymi manipulowat. W ten sposob bez skrupulow realizowa} swoje zamierzenia. Jedna. z jego marionetek byl Zenon Ziembiewicz. Wydaje si?, ze to wlasnie Czechliiiski byl odpowiedzialny za wydanie rozkazu strzelania do robotnikciw, o co oskarzono Ziembiewicza. Przeslanie powiesci: Granica jest powiescia. o tematyce moralno-psychologicznej - przedstawia wewn?trzne przezycia bohaterow, ich stany emocjonalne i uczucia. W utworze mozna odnalezc wiele refleksji natury filozoficznej, ktore stanowia^ podstaw? rozwazari o czlowieku. Jawi si? on jako nieokreslony zbior mozliwosci wyzwalanych przez rozne stany psychiczne. Taka. koncepcj? cechuje relatywizm. Zycie ludzi determinuja. schematy: Jest si% takim, jak myslq ludzie, nie jak myslimy o sobie my, jest .v/f takim, jak miejsce, w ktorym si% jest. Skutkiem silnego zdeterminowaniajednostki jest to, ze wszelka ludzka niezaleznosc jest jedynie zludzeniem. Granica (Polska, 1938, rez. Jozef Lejtes) pierwsza ekranizacja powiesci Granica Zofii Nalkowskiej (zob. Nalkowska Zofia). Film nalezy do znacza.cych osiajjni?c polskiego kina okresu mi?dzywojenncgo. Scenariusz. wspottworzyla Zofia Nalkowska. Istotna. rol? odgrywa wa.tek melodramatyczny, ale zachowany zostal realistyczny, spoleczny i psychologiczny charakter utworu. W rolach glownych wystapili: Jerzy Pichelski (Zenon Ziembiewicz), Lena Zelichowska (Justyna Bogutowna), Elzbieta Barszczewska (Elzbieta Biecka). W 1977 r. Jan Rybkowski zaproponowal kolejna. filmowa. interpretacj? powiesci. Rezyser vvprowadzil postac inspektora Antoniego, ktory bada przyczyny morderstwa popelnionego przez Justyn? Bogutown?. Ten chwyt pol<\czyl wszystkie wa.tki powiesci. W rolach glownych wystapili: Andrzej Seweryn (Zenon Ziembiewicz), Krystyna Janda (Elzbieta Biecka), Slawomira Loziriska (Justyna). Grass Gunter (1927 <- wspotczcsnosc) niemiecki prozaik, poeta, dramaturg, artysta plastyk. laureat Nagrody Nobla (1999). Dzieciiistwo sp?161

i

profetyczny
profetyczny (fr. prophctique - proroczy) - proroczy, zawieraj^cy przesianie prorockie, wrozebne. profetyzm (fr. prophetique - proroczy) - dar prorokowania udziclony ludziom przez Boga; przepowiadanic przyszlosci, wieszczenie. program literacki - zbior wytycznych ideowych i artystycznych postulowanych i realizowanych przez grup? literack% pokolenie lub pojedynczego pisarza, dotycza_cych tematyki tworczosci, upowszechnianego wzorca bohatera, sposobu kreacji swiata przedstawionego, preferowanych gatunkow; cz?sto publikowany w fonnie manifestu tworczego lub utworu programowego, np. ballada Romantycznosc Adama Mickiewicza. proklityka (gr. proklino - nachylam do przodu) - wyraz nieakcentowany, zazwyczaj jednosylabowy zaimek, przyimek, partykuta, spqjnik lub wyraz positkowy, tworz^cy catosc akcentowa. z nast?pujacym po nim wyrazem akcentowanym, np. nie widzq,po drodze (zob. enklityka). prolog (gr. pmlogos) - pocz^tkowa cz?sc utworu dramatycznego lub powiesci, zawieraja_ca informacje istotne dla wtasciwej tresci utworu (np. czas, miejsce, wczesniejsze dzieje postaci). W tragedii antycznej rodzaj wst?pu, w ktorym przedstawiani sa. bohaterowie i temat sztuki. prometeizm postawa zyciowa, ktorej nazwa pochodzi od Prometeusza (zob. Prometeusz), charakteryzujaca si? oddaniem dla dobra ludzkosci, samotnym buntem przeciwko decyzjom tyranow, cierpieniem i poswi?ceniem w imi? spolecznych idealow. Prometeusz (gr. wprzod mysla^cy) - w mitologii greckiej jeden z tytanow, stworca rodzaju ludzkiego, dla ktorego wykradt ogieri z Olimpu. Za ten czyn zostal skazany na wieczne m?ki (Zeus ukaral go, przykuwaj^c do skaty Kaukazu, gdzie orze) wyszarpywat mu wciaz odrastajaca. wafrob?). propaganda (lac. propagalio - rozkrzewianie) - swiadome oddzialywanie na innych poprzez rozpowszechnianie pogl^dow, idei i doktryn za pomoca^ slowa pisanego i mowionego w celu ksztaho408

Przedw/c
wania okreslonych zachowaii oraz pozyskania jak najwi?kszego grona zwolennikow, wykorzystuj^ce. poza faktami, takze pogkiski, plotki, zmyslego czusii, ktory wywarl ogromny wptyw na rozwoj XX-wiecznej powiesci. Znane powiedzenia: • Sxzqscie dobrze robi cialu, ale smulek rozwija silq umyshi. • Tylko milosc potrafi zalrzymac czas. Prus Boleslaw; wlasc. Alcksander Gk (1847-1912 <— pozytyv,,^,,, - prozaik, publicysta, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury pozytywistycznej. L^czyl prac? dziennikarska^ z pisarstwem, co sprawiato. ze w tworczoprowidencjalizm - poglad z zakresu filozofii sci ujawniat si? jako btyskodziejow, wyrazajacy przekonanie, ze losy swiata tliwy i wnikliwy obserwator sa_ zalezne od woli Boga, zgodnie z tez% ze tylko Bog, jako Stworca i S?dzia, decyduje o biegu hi- otaczaj^cej go rzeczywistosci. Zaslyn^tjako mistrz duzych form powiesciowych oraz precyzyjnie storii i wptywa na dzieje. skomponowanych nowel. Wsrod utworow m.in. prowinqonalizm - 1. wyraz lub zwrot spoza powiesci Lalka, Faraon, Emancypantki, Placowj?zyka Hterackiego, funkcjonuj^cy jedynie w ob- ka, nowele Katarynka, Kamize/ka, Anielka, Antek. r?bie danego regionu, np. wielkopolskie pyrki - Znane powiedzenia: ziemniaki, goralska watra - ognisko, krakowskie • Najcigzej w zyciii ma ten. kto usihije uriikac napolu-m. dworze; 2. zasciankowosc, parafiarisztrudnosci. • Ghips!wo jest wielkie jak morze, wszystko czyzna. w sobie pomiesci. proza (tac. prosus - prosty, bezposredni) - mowa niewia.zana; sposob budowania wypowiedzi mo- prymitywizm -w literaturze i sztuce XX w. tenwionych i pisanych pozbawiony miary wierszo- dencja przejawiaj^ca si? w da^zeniu do pierwotnowej, w literaturze wlasciwy dla epiki (zob. epika); sci, prostoty, wolnosci artystycznej nieograniczonej przez konwencje, do ekspresji w wyrazaniu przeciwieiistwo wiersza (zob. wiersz). uczuc i emocji, cechujaca si? naiwnym realizmem proza poetycka - typ utworow pisanych pro- (zob. realizm), upodobnieniem do spontanicznoza^, przyjmuj^cych form? liryczno-opisowa. lub od- sci, nawi^zywaniem do tworczosci ludowej. Wsrod znaczaja_cych si? prosty fabula^, maja_cych charak- tworcow prymitywistow m.in. malarz Nikifor Kryter refleksyjny, w ktorych licznie wyst?puj^ srod- nicki, pisarz Emil Zegadiowicz. ki stylistyczne (zob. srodki stylistyczne) wtasciwe dla poezji, np. tworczosc Brunona Schulza (zob. przecinek - znak interpunkcyjny, oddzielaj^cy zdania vvspotrz?dne, zdania podrz?dne, rownoSchulz Bruno). wazniki zdah, cz?sci zdania pojedynczcgo. prozaizm - slowo potoczne, czasami wulgarne, przedmiotu literatura (zob. literatura przedwprowadzone do j?zyka poetyckiego, np. miotu) za lucl krzvczqce sain lud w koncit znudzq przedmowa - tekst napisany przez autora, kryI tn'arze lud bawiqce na ko/'icu lud zmidzq. tyka lub wydawc?, zamieszczony na poczajku ksia.zki, przed wlasciwym tekstem utworu, b?d^cy Adam Mickiewicz Gfby za hidk>-:yczc(t•<; (fragment) form^ wprowadzenia do ksia^zki, zapoznaj^cy z jej prozodia (gr. pmsoidia - modulacja gtosu, ak- tematyka., historia. powstania, objasniajqcy tekst. cent) - 1. warstwa brzmieniowa j?zyka, ktora^tworz^ p> akccnt (zob. akcent wyrazowy; akcent zdaniowy), .! Przedwiosn/e («— XX-lccie mi?d/ywojenne) intonacja (zob. intonacja) i iloczas (zob. iloczas), i powiesc polityczna (zob. powiesc polityczna) naujawniajaca si? w wypowiedzi; 2. dzial j?zykoznaw- pisana przez ' Stefana Zeroinskieiffl ('^ob. Zeromstwa zajmuja_cy si? wtasciwosciami brzmieniowymi « ski Stefan) jako ostatnia i zarazem najwazniejj?zyka; 3. dzial poetyki (zob. poetyka) dotycza.cy sza powiesc w dorobku pisarza^wydaua_w_1925 r^. Czynniki, ktore zdecydowaty o powstaniu ut budowy warstwy brzmieniowej wiersza.

proscenium (gr. proskinion scena) - w teatrze cz?sc sceny wysuni^ta przed kurtyn? (zob. kurtyna). protagonista (gr. protagonistes - 1. w teatrze greckim aktor graja.cy glowna.rol£; 2. postac przoduja.ca w czyms, nadaja.ca jakims wydarzeniora okreslony bieg, charakter. protestantyzm - ogolna nazwa wyznati chrzescijariskich niepodlegaja.cych wplywom papieza i uznaja^cych Bibli? za gtowne zrodto Objawienia. tworza_cych si? od czasow XVI-wiecznego ruchu reforniacyjnego (zob. reformacja) zapocza^tkowanego przez Marcina Lutra (zob. Luter Marcin). Wsrod wyznaii protestanckich m.in. luteranizm, kalwinizm, husytyzm, anglikanizm. protokot (lac. protokollon - arkusz wklejony na pocza.tku zwoju papirusowego, informuja_cy o jego tresci) - szczegotowe pisemne sprawozdanie z zebrania, obrad, wydarzenia (np. wypadek), zawieraja^ce streszczenie poszczegolnych wypowiedzi, przemowien, zapis wnioskow i uchwai, a takze szczegotowy spis faktow i czynnosci zwi^zanych ze zdarzeniem. Nie zawiera komentarzy ani opinii. Powinien cechowac sif obiektywizmem (zob. obiektywizm). prototyp - pierwowzor, wzorzec, ktory si? nasladuje, zachowujac jego cechy charakterystyczne, np. prototypem ballady romantycznej jest ballada ludowa, prototypem fikcyjnej postaci literackiej moze bye rzeczywista osoba. Proust Marcel (wym. prust)( 1871-1922 <— modemizm) — francuski pisarz, krytyk, bywalec arystokratycznych salonow Paryza. Drobiazgowe refleksje natury obyczajowej, psychologicznej i filozoficznej zawarl w wielkim siedmiocze_sciowym cyklu powiesciowym W poszukiwaniu stracone-

409

Przedw/osn/e
ru wynikaty gtownie z obywatclskiei postawv au^. tora i z jego troski o przysztosc odrodzonej ojczy" znyT Utwor opowiada o_]osach_Cezarego Baryki^. mtodego Polaka, ktorego dojrzewanie przypadlo na czasy rewolucji pazdziernikowej, I wojny swiatowej i XX-lecia mi?dzywojennego. Tytul utworu jest wieloznaczny. PrzedwiosnisJo— pora przejsciowa mi?dzy zima, a wiosna.^Cliarak'leryzuje siejnagtyfni zmianami pogody i~stopjiio^ ,wj/rnbudzeniern~ sigjizyrody -dfl-jyciaTMotyw ""^"przedwiosma wyst?puje w powiesci KIIkakrotnie i ma znaczenie dostowne oraz symboliczne: - po smierci Jadwigi Barykowej Cezary przypomina sobie, jak wspolnie z matk^przezywali czas budz^cej si? wiosny: ptaszek zlotopiory (...) zjawil sig skqdsis znowu i wsrod gal^zi samotnego cedrn niezrozumialq mowq swojq oglasza niebiosom, morzu i ziemi szczqscie powrotu przed\viosnia; - kiedy Cezary znalazt si? w przygranicznym miasteczku, przedwiosnie zdmuchnelo juz z duch/'m bud najblizszych lod i snieg - ogrzalo juz naturalnym powiewem poludnia \vnejrza, ktore dluga i ciezka zima, wrog biedakow, przejmowala srniercionosnym tchnieniem', - Szymon Gajowiec o sytuacji, w jakiej znajdowata si? wowczas Polska, mowit: / my .raw; me wiemy. co ijak, gdyz dopiero pierwszy wiosenny wiatr powial w nasze twarze. To dopiero przedwiosnie nasze. Wychodzimy na przemarznieje role i oglqdamy dalekie zagony. Bierzemy si% do wlasnego pluga, rudla i motyki (...) Trzeba miec do czynienia z cuchnqcym nawozem, pokonywac twardq, przerosniqtq caliznq (...); - dzieii, w ktorym miala miejsce demonstracja robotnikow, to pierwszy dzieii przedwiomia. Powial wiatr pohidniowy i w plynne bloto zamienii stosy sniegu uzgarniane wzdluz chodnikow. We wlosy i w usteczka, w nozdrza, w policzki i w uszy dzieci spieszqcych do szkoiek wial 6w wiatr suchy, odmienny. Czas i miejsce akcji: - cz?sc pierwsza ,,Szklane domy" - wydarzenia dziejasie_>iJLQSji_wJJaku--w- latSch 19i4-l~9l8 (wybuch I wojny swiatowej, rewolucja pazdziernikowa w Rosji - smierc Jadwigi Barykowej; odzyskanie niepodlegtosci praez'Polsk? - powrot Sewcryna i Cezarego Barykow do rodzinnego kraju); - cz?sc dniga ,,Nawtoc" - wydarzenia rozgrywaja. si? poczajkowo w Warszawie, a pozniej w majajkii Nawloc nalez^cym do rodziny Wielostaw410 skich (rozpocz?cie studiow medycznych przez Cezarego, wojna polsko-rosyjska, pobyt w Nawloci); cz?sc trzecia ,,Wiatr od wschodu" - akcja ma miejsce w Warszawie (powrot Cezarego na studia, jego kontakty z komunistami, wspotpraca z Szymonem Gajowcem). Kompozycja utworu: powiesc sklada si? z trzech cz?sci: ,,Szklane dorfly" - odwotanie do opowiesci Seweryna Baryki dotycz^cej wizji paiistwa polskiego; j.Nawtoc" - nazwa majatku Wieloslawskich; ,,Wiatr od wschodu" - nawia.zanie do nadchodza.cej z ZSRR rewoTtrcji komunistycznej oraz poprzedzaja_cego caiosc ^.Rodowodu" - biografia Seweryna Baryki i dzieciiisrwo Cezarego. Poszczegolne cz?sci powiesci la^czy postac gtownego bohatera - Cezarego Baryki. ^akoficzenie dziela pozwala stwierdzic, iz mamy do czynienia z kompozycja.otwarta.(zob. kompozycja otwarta dziela literackiego). Kolejne cz?sci powiesci rozniq si? pod wzgl?dem stylistycznym: krytycy literatury zwracaj^ uwag? na reportazowe uj?cie pierwszej cz?sci utworu, epicki charakter cz?sci drugiej i publicystyczny charalcter cz?sci trzeciej. Narracja w utworze nie ma jednolitego charakteru. Obok narracji persopalnej (zob. narracja personalna) wyst?pujeViarracjaauktorialna(zob. narracja auktorialna). Narrator jest wszechwiedz^cy i cz?sto okresla swoj stosunek do bohaterow, np. nie kryje antypatii wobec Lulka. Cezary Baryka: urodzil si? w Rosji, dziecinstwo i mtodosc sp?dzit w Baku. Do czasu wybuchu rewolucji zyt w dostatku, otoczony troska. i miloscia. rodzicow. Wraz z wcieleniem ojca do rosyjskiego wojska rozpoczaj zycie peme swobody: lekcewazyl matk?, nie dbal o nauk? w szkole, uczestniczyt w chuligariskich wybrykach. Wybuch rewolucji w Baku powitat z entuzjazmem. Uczestniczyl w rewolucyjnych wiecach, byl przekonany o stusznosci zachodza.cych zmian. Z nieskrywan^ irytacjq_ stuchal wypowiedzi matki na ten temat. B?dac stronnikiem rewolucji, zdecydowal, ze wyda rodzinny skarb ukryty w domu. Z czasem zacza.1 patrzec na rzeczywistosc w sposob bardziej krytyczny. Wtedy dostrzegt poswi?cenie i wysilek matki. zwrocil tez uwag? na nie zawsze stuszne prawa, jakimi kierowali si? zwolennicy nowego porz^dku spolecznego. Bardzo przezyt smierc matki i dotkliwie odczul jej strat?. Odta,d musial samotnie walczyc o byt, a b?da.c swiadkiem i uczestnikiem chaosu, jaki panowat w miescie, nie wiedzial, kirn jest i gdzie jestjego miejsce. W tej zawierusze od smierci z ra^k Tatarow uratowaia go legitymacja infonnuja^ca, ze jest obywatelem polskim. Zostat wowczas skierowany do grzebania zwlok. To zaj?cie stalo si? przyczyna. kolejnych smutnych przemysleh na temat otaczaja.cej go rzeczywistosci. W tym czasie doszto do spotkania z ojcem, ktoremu po wielu perypetiach udalo si? dotrzec do Baku. Wkrotce ojciec i syn opuscili miasto, a celem ich podrozy byla Polska (w drodze do Moskwy Cezary poznat opowiesc o szklanych domach). Wczesniej w Moskwie zostali zmuszeni do dluzszego postoju w oczekiwaniu na kolejny poci^g. Nast?pnym przystankiem podrozy byt Charkow, gdzie skradziono im walizk? z lekami, odzieza, i pami?tnikiem, w ktorym wspomniana byla patriotyczna postawa Kaliksta Baryki. Po wielu klopotach dostali si? do wyczekiwanego poci^gu jad^cego do granicy Polski. W tym czasie stan zdrowia ojca caty czas si? pogarszal. Do Polski Cezary dotarl sam. Ojciec zmarl podczas podrozy. Pierwszym uczuciem, jakiego bohater doznal w ojczyznie, byto rozczarowanie. Zamiast opisywanej przez ojca nowoczesnej cywillzacji, zobaczyt n?dz? i brud: Cezaiy patrzyl pos^pnymi oczyma na grzqskie uliczki, pelne niezgruntowanego bajora, na domy rozmaitej wysokosci, formy, masci i stopnia zapaprania zewn^trznego, na chlewy i kaluze, na zabudo\vania i spalone rumowiska (...) „ Gdziez sq twoje szklane domy? " - rozmyslal brnac dalej. Po przyjezdzie do Warszawy udal si? do Szymona Gajowca, ktory udzielil mu pomocy, dzi?ki czemu rozpocza^l studia medyczne. Kiedy wybuchla wojna polsko-bolszewicka, wstapil do polskiego wojska. Postajiil tak pod wplywem powszechnego patriotycznego entuzjazmu i z obawy przed nieslawa.. Jego postawa jako zomierza zyskala uznanie przeiozonych, choc on sam nie zastanawial si? o co walczy i z kim, gdzie jest i dokqd dqzy. Na froncie zaprzyjaznii si? z Hipolitem Wielosiawskim, ktoremu uratowal zycie. Po opuszczeniu wojska na zaproszenie Wieloslawskiego pojechat do jego majatku Nawloc. Tarn stat si? obiektem zainteresowan trzech kobiet: Karoliny Szarlatowiczowny, Wandy Okszyhskiej i Lauiy Koscienieckiej. Flirtuja.c z Karolina_, rozpocz^l romans z Laura.. Przez caty czas byt rowniez obiektem westchnien Wandy. W rezultacie skomplikowanych wypadkow stat si? przyczyn^ smierci Karolmy, a romans z Laura^

Przedwiosnie
zakoiiczyt si? nagle podczas jednej z wizyt u kochanki, kiedy doszlo do konfrontacji Cezarego zjej narzeczonym Barwickim - bogatym przemyslowcem i handlowcem (matzehstwo z nim miato wybawic Laur? z klopotow finansowych). Po incydencie z Barwickim bohater schronit si? na pewien czas w Chiodku, gdzie obserwowat zycie chlopow. Dowiedziawszy si? o slubie Laury, opuscit majatek Wielostawskich i udat si? do Warszawy. W stolicy studiowa}, a wieczorami bywat u Szymona Gajowca, ktoremu pomagat w tworzeniu ksi<izki o Polsce. Ich spotkania byty okazja, do dyskusji na temat przysztosci kraju. Baryka nie akceptowat programu powolnych reform, proponowanego przez Gajowca. W Warszawie Cezary poznat Antoniego Lulka, a dzi?ki tej znajomosci mogt uczestniczyc w spotkaniach warszawskiego srodowiska komunistow. Szybko dostrzegl w ich ideologii wiele zta, niekonsekwencj? i brak patriotyzmu. W stolicy doszlo do spotkania Cezarego z Laura.. Choc oboje nie wyzwolili si? sped wptywu nami?tnosci, rozstali si? ostatecznie. W ostatniej scenie powiesci Cezary Baryka idzie na czele manifestacji robotniczej. Trudno jednak ustalic, czy utozsamia si? z protestuja.cymi: Baryka wyszedl z szeregow robotnikow i part oddzielnie, wprost na ten szary mur zolnierzy - na czele zbiedzonego thimu. Ocena bohatera: Cezary Baryka to cztowiek niemal przez caty czas staraja_cy si? okreslic swoje miejsce w otaczaja.cym go swiecie. Jest bohaterem tzw. powiesci rozwojowej, ukazuja^cej proces ksztattowania si? osobowosci postaci, rozne etapy jej dojrzewania. Na jego rozwqj i okreslenie wlasnego miejsca w zastanej rzeczywistosci duzy wptyw miaty wydarzenia zwi^zane z rewolucj^ w Baku, owczesna sytuacja polityczna oraz przyjazd do Polski. Pocz^tkowo Cezary entuzjastycznie przyja^t wiadomosci o rewolucji. Postrzegat jajako gwaranta wolnosci i rownosci obywateli. Z czasem zauwazyt, ze jest to po prostu rzez dokonywana wzajemnie przez Turkow i Ormian, a podj?te dziatania nie stuzyty spoleczenstwu. Wazna^rol? w ksztattowaniu swiadomosci bohatera odegrata rowniez historia o nowoczesnej cywilizacji, ktora. opowiedziat mu ojciec. Bohater miat krytyczny stosunek do opowiesci ojca o rzekomych szklanych domach budowanych w Polsce. Od poczajku uwazal' ze wizja ojczyzny jest wyidealizowana, a przez to nieprawdziwa. Po przybyciu do Polski stat si? krytycznym obserwatorem otaczaja.cej go

411

Przedw/osnie
rzeczywistosci. Dostrzegl trudnii sytuacj?, wjakiej znalazla si? odrodzona ojczyzna. Cezary byl postacia^ samotna. - samotnosci doswiadczyl w Baku po smierci matki, towarzyszyla mu takze podczas pobytu w Polsce. w kraju, ktorego tradycji nie znat i nie rozumial. Prowadzil on wewn?trzna. walk?: z jednej strony pociaj>ala go uroda zycia, ktorej znakiem byla Nawloc, z drugiej natomiast, widza^c n?dz? chlopow i robotnikow, myslal o pracy na rzecz spoleczetistwa. W Nawtoci po raz pierwszy doswiadczyl mitosnych uczuc, zakochuj^c si? w starszej od siebie Laurze. Mimowolnie stal si? przyczynajragedii, jaka.byia smierc Karoliny. W Warszawie z kolei poznal dwie rozne koncepcje rozwoju Polski: program komunistow i Szymona Gajowca. Dostrzegajac niedoskonatosc programu Gajowca oraz znajac groz? rewolucji, nie akceptowal zadnego z rozwi^zan. Z przyj?tego przez bohatera stanowiska wynika niejednoznacznosc ostatniej sceny powiesci: Cezary przyl^czyt si? do komunistycznej manifestacji, me utozsamiajac si?jednak z manifestujacymi w pelni, gdyz wyszedt z thimu i kroczyl oddzielnie. Takie zachowanie mozna interpretowac jako wyraz wewn?trznych rozterek bohatera. W powiesci autor przedstawil fizyczne, emocjonalne i narodowe dojrzewanie bohatera. Postawa Cezarego ma wymow? symboliczna^. Ukazuje dramat mtodego pokolenia Polakow rozczarowanych sytuacja, w paiistwie, gdyz rzeczywistosc byla daleka od ich wyobrazeri o wolnej Polsce. Baryka rcprezentuje nowy typ bohatera w prozie Zeromskiego. Nie jest to juz postac na wskros pozytywna, ktorej pogla.dom autor przyznalby calkowita. racj?. Bohater bierze udziat w dyskusjach na temat przyszlosci Polski, lecz nie utozsamia si? calkowicie z zadnym z prezcntowanych programow. Jadvviga Barykowa: zona Seweryna Baryki, matka Cezarego. Pochodzita z Siedlec, za ktorymi t?sknila do korica zycia. Zakochana w mlodosci w Szymonie Gajowcu zostata wydana przez rodzicow za mqz za Seweryna. Nie potrafila zaaklimatyzowac si? w obcym panstwie, czego dowodem byiy trudnosci w poshigiwaniu si? j?zykiem rosyjskim oraz t?sknota za rodzinnymi stronami. Jadwiga byta kobiet^spokojnn, cich<i, ulegtiv, zyja_ct\ cieniu m?za. Gdy Seweryn poszedl do wojska, sama borykala si? z nieposlusznym i lekcewaza_cym ja^synem oraz codziennymi problemami. Dzielnie znosila trudy zycia podczas rewolucji. Wykazala tez pewna.dalekowzrocznosc, gdy zakopata skarb, oraz przedsi?biorczosc przy zdobywaniu chleba. Litosc okazana tulaja_cym si? ofiarom rewolucji, ksicznej Szczerbatow-Mamajew i jej corkom, stala si? przyczy!i;\u bohaterki. W jcj domu przeprowadzono rewizj?, umieszczono ja.na liscie przeciwnikow rewolucji, sledzonoja.i zestano do pracy w porcie. Zmarla na skutek \vycieiiczenia prac% ponad sily. Postac Jadwigi Barykowej reprezentuje krytyczne stanowisko wobec rewolucji. Seweryn Baryka: ojciec Cezarego, pochodzit z rodziny szlacheckiej, w ktorej zywe byty tradycje narodowe. Jego rodzina na skutek wydarzeri historycznych utracila maja.tek: rza.d rosyjski skonfiskowat rodzinn^ posiadfosc Sotowijowk? z powodu udziahi Kaliksta Baryki w wyprawie Dwernickiego. Brak wyksztafcenia oraz konkretnego zawodu spowodowat, ze bohater cz?sto zmieniat zaj?cia, staraj^c si?, by przynosify one coraz wi?ksze korzysci. Dzi?ki wrodzonej inteligencji, odwadze, poczuciu humoru, ale tez protekcji, wspinal si? po szczeblach kariery. Majac dobra^posad? i b?d^c w sile wieku, postanowil si? ozenic. Zona musiaia bye Polka^, wi?c bohater wzi^} miesi?czny urlop i pojechal do ojczyzny. Znalazlszy odpowiedniq. kobiet?, ozenit si? i wrocit na czas do pracy. Atrakcyjna posada, jaka^ Seweryn objaj w Baku, zapewnita catej rodzinie dostatek i szcz?scie. Oboje Barykowie dbali, aby ich jedyny syn Cezary miaj jak najlepsze warunki do nauki i rozwoju. Na skutek wybuchu wojny bohater zostat wcielony do rosyjskiego wojska, jednak po pewnym czasie z nicgo uciekt. Rodzina nie miala zadnych informacji o jego losie. Cezary dowiedziat si?, ze ojciec przeszedt na stron? Polakow i zginaj. Nie byla to jednak wiadomosc prawdziwa. Seweryn wrocil do Baku i udaJo mu si? spotkac z synem. Podczas wspolnej podrozy do Polski ojciec opowiedzial Cezaremu histori? nowoczesnej cywilizacji stworzonej w Polsce jakoby przez czlowieka o nazwisku Baryka. Niestety, Sewerynowi nie udaio si? dotrzec do ojczyzny. Wyciericzony choroba^ zmart w pociqgu. Seweryn Baryka to postac b?da.ca wyrazicielem krytycznego s^du o rewolucji. To typ entuzjasty nowoczesn^cywilizacj^oraz utopijna. wizja^ Polski przedstawiona. jako mil sz.klanych domow. Karolina Szarlatowiczowna: siostra cioteczna Hipolita Wieloslawskiego, ktora na skutek rewolucji w Rosji utracila rodzicow i maj^tek na Ukrainie. Mieszkala u krewnych ojca w Nawtoci, gdzie pomagala w prowadzeniu domu. Byla dziewczyna_ wesoia,, energiczna_, lubiana. przez rodzin?. Zakochana w Cezarym Baryce bolesnie przezywala jego zauroczenie Laura^ Koscieniecka.. Zmarla w niewyjasnionych okolicznosciach. Jej smierc mozna laczyc z osob^ Wandy Okszyiiskiej, ktora mogta dopuscic si? zbrodni z zazdrosci o Cezarego. Los Karoliny stanowi dopetnienie obrazu rewolucji. Wanda Okszyriska: szesnastoletnia dziewczyna, siostrzenica pani Turzyckiej - zony zarza.dcy w Nawloci. Z powodu ograniczenia intelektualnego, ktorego skutkiem byty niepowodzenia w nauce i brak promocji do szostej klasy, zostata odeslana do ciotki mieszkaja^cej w Nawioci. Dziewczyna miata talent muzyczny i gr^ na fortepianie zabawiata gosci we dworze Wieloslawskich, uswietniala takze spotkania towarzyskie, a nawet bal w Odolanach. By}a do szaleristwa zakochana w Cezarym Baryce, a w Karolinie widziala swojn rywalk?. Zamieszana w smierc Karoliny, poniewaz w domu Turzyckiego znaleziono trucizn?, od ktorej zmaria Szarlatowiczowna pocz?stowana wczesniej przez Wand? woda. z sokiem, trafita na pewien czas do aresztu, ale z braku konkretnych dowodow zostala zwolniona. Wyjazd Cezarego z NawJoci byl dla niej gi?bokim przezyciem. Sposob, w jaki zostata ukazana w powiesci, la^czy w sobie humor i ziosliwosc. Laura Koscieniecka: mtoda wdowa po niezyja^cym historyku i literacie, wtascicielka posiadlosci Leniec, kobieta o niezwyklej urodzie. Cechowaty j^: temperament, energia i spryt. Byla zar?czona z Wtadyslawem Barwickim - nuworyszem, wlascicielem duzego maj^tku, przemyslowcem i handlowcem, ktory mial rozwi^zac jej problemy finansowe. Zar?czyny nie stanowity jednak dla Laury przeszkody w nawiazaniu romansu z Cezarym, ktory, jak twierdzita, byl jej miiosci^. Pewien incydent, zakoiiczony bojka. obu m?zczyzn, przerwat romans i przyspieszy) zawarcie zwia_zku malzeriskiego z Barwickim. Antoni Lulck: student prawa, reprezentant warszawskiego srodowiska komunistow. Cztowiek stabego zdrowia, chory na astm?, anemiczny. Byl demagogiem, fanatykiem i doktrynerem komunizmu. Ideal w tym wzgl?dzie stanowila dla niego Rosja: Lulek nigdy nie widzial Rosji, nie znat ani Moskwy, ani zadnej tarn Tufy, a jednak byl poinfor-

Przedw/osn/e
mowany o sprawach rosyjskich, jakby tarn wlasnie spe.dzi/ cale zycie. Wszystko to z ksiqzek. pixm i pisemek. Fenomenalnapamie_cpozwolilanni miecna zawolanie cytaty ze wszystkich dekretow (...) daty, cyfry, doslownie teksty rozporzqdzen. brzmienie ustaw, dokladne formulyprzemowien wodzowidokladne lekaty opozycyjnych zaprzeczen. Lulek wypowiadal si? w sposob specyficzny: mowil utartymi formutami, uzywal tych samych epitetow, pewne wyrazy wypowiadat z charakterystycznym akcentem. Byl nieprzejednanym wrogiem mlodego paristwa polskiego. Kazde niepowodzenie rz^du, jako jestestwa politycznego i spolecznego budzilo w piersi Lulka, w jego sercu radosnv smiech. Pisal do pism zagranicznych artykury szkaluj^ce Polsk?, uwazal, ze Polacy nie powinni podejmowac walki z Rosjanami w 1920 r., lecz zlozyc bron u ich stop. Wyrazat aprobat? dla poczynan reformatorskich sqsiedniego mocarstwa. Wedtug niego panuj^cy w Polsce ustroj kapitalistyczny powinien bye obalony na drodze rewolucji i zastapiony komunizmem. Postac Antoniego Lulka posluzyta autorowi do ukazania: srodowiska warszawskich komunistow; fanatyzmu wyznawcow ideologii rewolucyjnej; niedostrzegania przez rodzimych komunistow istotnych problemow, tip. tego, ze klasa robotnicza nie moze sprawowac wiadzy, gdyz nie nadaje si? do roli przywodcy narodu; niebezpieczeiistwa, jakie grozi Polsce na skutek aprobaty pogla^dow komunistycznych; wlasnego stosunku do komunizmu, przesyconego l?kiem i niech?cia_. Szymon Gajowiec: w mlodosci byl ubogim urz?dnikiem w Siedlcach, zakochanym w Jadwidze Dqbrowskiej, wydanej pozniej za ma^z za Seweryna Baryk?. Pozostal osoba_ samotna^ a swoje zycie poswi?cil ojczyznie, dla ktorej walczyl, a potem pracowal, osiajjajac wysokie stanowisko w Ministerstwie Skarbu. Byt zaangazowany w dzielo budowy Polski, reprezentowat program stopniowych reform w kraju. Pisat ksia^zk? o Polsce, w czym pomagal mu Cezary Baryka. Gajowiec byt czlowiekiem uczciwym, szlachetnym, przywia^zanym do kraju i zaangazowanym w prace maja^ce na celu budowanie nowej rzeczywistosci. Obraz ziemiaristwa i sytuacja chlopow: ziemianstwo reprezentuje w powiesci rodzina Wielostawskich mieszkaj^ca w dworku w Nawloci kolo Cz?stochowy. Ukazuja_c zycie w ziemiariskim dworze, autor przedstawii:

a

412

413

Przedwiosnie
uktad spoteczny, w ktorym giowne miejsce zajmuje ziemiatistwo, przy nim zas sa. rza.dcy, liczna stuzba oraz chtopi; - dostatnie zycie mieszkaricow dworu i ich przyzwyczajenie do wygod; - atmosfer? spokoju, ciepia, sielskosci i swojskosci: Wszystko w tym damn bylo dobre dla uczuc, przychylne i przytn/ne', - zwyczaje, np. poobiednia drzemka domownikow, pozne wstawanie, goscinnosc; - kult jedzenia: Obiady, kolacje, sniadania i podwieczorki trwaly niemalprzez cafy dzien; - rozrywki, np. spacery, przejazdzki, wyjazdy do miasteczka, shichanie muzyki, taiice, sa.siedzkie odwicdziny, bale. Autor powiesci, choc przedstawil ziemiaristwo z duza. doza^ sympatii i humoru, dostrzegt takze negatywne cechy tej warstwy spoiecznej, do ktory ch nalezaty: konsumpcyjny i beztroski tryb zycia, brak zainteresowania sytuacja. panujqca. w kraju, niezdolnosc do przyj?cia odpowiedzialnosci za ojczyzn?, akceptacja roznic spolecznych oraz niedostrzeganie niebezpieczeristwa wynikajacego z ich istnienia. Srodowisko chtopskie zostalo przedstawione poprzez obserwacje dokonywane przez Cezarego Baryk? w Chtodku. Autor ukazat: - ci?zka. prac? chtopow i ich uboga. egzystencj?; - n?dz? komornikow, ktorzy nie posiadaja^c ziemi, zyli z pracy najemnej, mieszkali w ztych warunkach, n?kani byli chorobami; kierowali si? okrutna^ ekonomiq zycia, nakazujaca^ wyrzucac starcow na mroz; w?drowali za granic? w poszukiwaniu pracy; - ograniczone postrzeganie swiata przez chtopow: Wszystko nnisiah bys na pi-zykladzie z okolicy, wszystko musialo tutaj si% przydarzyc i o tutejsze stosimki zaczepic (...). Wszystko cokolwiek mowili i czym si% interesowali, zahaczalo sie_ ojadlo i napitek, obracato sit; doko/a opalu i odzienia, przezycia zimy i przednowka, a doczekania dmgicgo lata; - bierna. postaw? chtopstwa, b?da^4 wyrazem akceptacji istniejacego slanu. Przedstawiajac obraz Nawtoci i Chtodka, autor poruszyt nast?pujace kwestie: wskazat sprawy wymagajace od mlodego paiistwa szybkiego rozstrzygni?cia; poszerzyt zakres problematyki spoiecznej; przedstawil roznice spoleczne, ktore przeczyiy idei jednosci narodu; zwrocil uwag? na zagrozenie wynikaj^ce z tych dysproporcji, o czym swiadczyhy slowa Cezarego: przyjdzie chwila, ze vozum w ten hid wejdzie. Rozum siq pchac bqdzie drzwiami i oknumi do tych chat i legowisk; oskarzyt polskie ziemiaristwo o brak zainteresowania sprawami kraju. Problem przyszloki Polski; pisarz ukazat trzy idee, propozycje drog rozwoju Polski. Miaty one motywowac do rozwazari nad sytuacja^ kraju, sktaniac do sformufowania odpowiedzi na pytanie: Jaka ma bye Polska? Rewolucja w powiesci: istotne znaczenie ma w utworzc zagadnienie rewolucji. Proces ten zostat przestawiony na przykladzie rewolucji z 1917 r. w Rosji. Informacji na ten temat dostarczata pisarzowi prasa i Polacy, ktorzy zbiegli z Rosji. Autor przedstawil zachowania towarzysz^ce rewolucji: okrucieristwo, kradzieze, gwahy, chaos moralny, bezprawie. Potwierdzeniem zla wynikaja.cego z takich zachowari byla smierc mtodej Ormianki czy sposob, w jaki potraktowano zwloki Jadwigi Barykowej, ktorej z palca zdarto obra^czke.. Efektem rewolucyjnego przewrotu by! los takich postaci, jak: - ksi^zna Szczerbatow-Mamajew i jej corki: Majqtki ich (...) zostaly skonfiskowane, a one same, przt'wleczone przez nqjrozmaitsze kryminaty, zjedzone przez chorobv, krosty, bmd, wszv, i nqdze_ ostatecznq, - Karolina Szartatowiczowna, ktora pozbawiona rodzicow i maj^tku oraz wykorzeniona z miejsc sobie bliskich zostaia skazana w pewnym sensie na bezdomnosc i zmuszona do przeniesienia si^ do krewnych swego ojca do Nawloci: byiamjedynaczkq w bogatym domu. przeznaczonq i wychowanq do zbytkow, a teraz musz% obsiugiwac cudzy zbytek. Autor przedstawit rozne opinie na temat rewolucji: - entuzjazm Cezarego Baryki i wynikaja.ce z niego czyny: wydanie rodzinnego skarbu, udziat w zebraniach i symbolicznych egzekucjach; - krytyczna. postawe^ wobec rewolucji prezentowan% przez mark? Cezarego, ktora twierdziJa, ze kto by chcial Iworzyc ustroj komunistyczny, to powinien by podzielic na rdwne dzialy pustq ziemie., jakis step czy jakies gory, i tarn wspolnymi silami orac, siac, budowac (...). Coz to za komunizm, gdy sie, wedrzec do cudzych domov,; palacow, kosciolow, ktore dla innych celow zostaly przeznaczone i po rowno podzielic sie_ nie dadzq. Jest to — mowila - pospolita grabier, - Sewerynowi Baryce rewolucja jawita si? jako piekto. Pozna} on szpiegowskie zakamarki i obmierzle wie^zienia, piwnice zalane i zachlastane krwiq i cuchnqce od tnipow, zaduch po masowych i sekretnych morderstwach, krwawe orgie. Twierdzi), iz: Rewolucja istotnq i jedynq jest wynalazek. Rewolucjqfalszywqjest wydzieranie przemocq rzeczy przez innych zrobionych (...). Doprawdy - smieszny jest ten przewmt, ktoiy magnatow strqca z palacow do piwnic, a mieszkancow piwnic wpmwadza do paiacow. Jest to prawdziwie robota i dom szalonych; - gtowny bohater powiesci, Cezary Baryka, po tragicznych doswiadczeniach zacza.) poddawac w wa_tpliwosc ide? rewolucji, a poznany w Polsce komunista Lulek, ukazany w sposob antypatyczny, wydawal si? sekciarzem i demagogiem. Cezary zabrany przez Lulka na zebranie komunistow dostrzegl nielogicznosc wypowiedzi uczestnikow spotkania oraz ich niech?c do Polski. Poprzez takie przedstawienie fabuty autor ostrzegal rodakow przed rewolucja^ widza^c w niej realne zagrozenie dla Polski. Posadzony, po ukazaniu si? dziela, o nawotywanie do rewolucji, Zeromski w ..Liscie otwartym do Arcybaszewa" wyjasniat: Nigdy nie bylem zwolennikjem rewolucji, czyli mordowania hidzi przez ludzi z racji rzeczy, dobr i pienie^dzy - we wszystkich swych pismach, aw „ Przedwiosniu" najdobitniej potqpialem rzezie i kaznie bolszewickie. Nikogo nie wzywalem na drog% komunizmu, lecz za pomocq ut\voru literackiego usitowalem, o He jest to mozliwe, zabiec drogq komitnizmowi, ostrzec, przerazic, odstraszyc. Mit szklanych dom6w: wyst?puje w opowiesci Seweryna Baryki. Ojciec opowiada historic inzyniera Baryki, ktory rzucil studia, udal si? nad Baftyk i tarn zbudowal hut? szkfa, ktora data poczajek nowej cywilizacji. Inzynier Baryka zajaj si? takze zagadnieniami pozyskiwania energii elektrycznej, ktora miata poniszac ptugi i inne narz?dzia rolnicze. Stworzona w ten sposob cywilizacja zapewniata ludziom komfort egzystencji i dawala zadowolenie. Szklane domy to symbol (zob. symbol) i moga_ bye interpretowane jako: wyraz t?sknoty za cudem dla Polski, jako marzenia o wolnej i sprawiedliwej ojczyznie, jako stracone zludzenia. Przedstawiona wizja nowoczesnego kraju jest utopijna (zob. Utopia). Program Szymona Gajowca: bohater to weteran walk o wolnosc, urz?dnik ministerialny. patriota oddany ojczyznie, pracowat nad ksi^zk^ o Pol-

Przeminqto z w/atrem
sce, ktora. pragnaj ukazac taka., jaka. byta ona w rzeczywistosci. By! takze autorem programu naprawy kraju i spadkobierca. koncepcji pozytywistycznych spotecznikow. Jego ideowym patronem by! przede wszystkim Edward Abramowski. Program Gajowca zaktadat: stworzenie silnej armii, upowszechnienie oswiaty, stopniowe wdrazanie reform, rozwia.zanie probletnu tnniejszosci narodowych. Staba. strona. przedstawianej przez niego koncepcji byto powolne tempo wprowadzanych zmian. Mimo wad ten wtasnie program by} najblizszy pogla^dom politycznym samego autora powiesci. Przyj^cie utworu: ukazanie si? powiesci zostato potraktowane nie tylko jako wydarzenie literackie, ale i polityczne. W Zwia.zku Radzieckim (zob. ZSRR) zdobyta duza. popularnosc, gdyz odczytano jaj wbrew intencjom autora, jako wezwanie do rewolucji. przegtos - przejscie samogtoski e w o lub a przed spoigloskami twardymi przednioj?zykowo-z?bowymi: ;, d, s, z, r, I, n. np. wiedzie — wiodla, miera - miara. Przegtos nastapil w X w. przektad - ttumaczenie tekstu zjednegoj?zyka na inny ze szczegoln^ trosk^ o jak najwierniejsze odtworzenie zamystu autora, oddanie zawartych w oryginale sensow i pozadostownych znaczeri. Przeminqto 2 wiatrem (USA, 1939, rez. Victor Fleming) - klasyka amerykaiiskiego melodramatu, jeden z najpopularniejszych filmow w dziejach kina(w 1977 r. amerykariski Instytut Filmowy uznat to dzieto za najlepszy film wszech czasow); ekranizacja bestsellerowej powiesci Margaret Mitchell. Sidney Howard, jeden ze scenarzystow, stwierdzit: Po dokladnej lekturze postanowilem nie poprawiac blqdow kon.itrukcyjnych i uproszczen - to dziejki nim ksiqzka lak zachwycila publicznosc. Akcja rozgrywa si? w Ameryce podczas wojny secesyjnej, a rozpoczyna si? od wielkiego pozaru Atlanty. Glowna.bohaterkajest pi?kna, niezalezna i egoistyczna Scarlett O'Hara (nagrodzona Oscarem Vivien Leigh) zakochana w Aschleyu Wilkesie (Leslie Howard), ktoryjednak zar?cza si? z Melania. Hamilton (Olivia de Havilland). Rozgniewana Scarlett poslubia Charlesa Hamiltona, brata Melanii. Dwa miesia.ce pozniej Charles ginie na wojnie, a Scarlett wychodzi za ma.z po raz drugi za Franka Kennedy'ego, ktory takze umiera.

4 4-

4t*.

414

415

-imizm
poeinat dygresyjny) czy powiastki filozoficznej (zob. powiastka n'lozoficzna). Kompozycja utworu: kompozycja z pozoru mozc wydawac si? luzna, a nawet chaotyczna. Istnieje w niej jednak porza_dek. W utworze mozna wyodr?bnic trzy cz?sci, w ktorych ukazane zostaly rozne srodowiska: szkota, dom Miodziakow, dworek femme fatale (fr.) (wym. fain fatal) - kobie- Hurleckich. Wszystkie wydarzenia zwia_zane sa. ta fatalna. przynosza.ca m§zczyznie nieszcz?scie, z osoba, glownego bohatera - Jozia - i odnosza, si? do jego walki z form% z wszelkim uschematyzozgub?, wiod^ca go do upadkn; demon. waniem zycia. Ponadto autor wla.czyl do utworu Feniks w mitologii greckiej legendamy ptak, dwa fragmenty poprzedzone przedmowami, maja.ktory, spalony przez stoiice, odradzai si? z wlas- ce zwia.zek z powiescia.. nych popioiow raz na 500 lat [okreslenie ,jak Fe- Fabula utworu: fabul? tworza. wydarzenia, w ktoniks z popioiow" - zdolnosc odradzania, podno- rych uczestniczy bohater: pobyt w szkole, proby ,,upupienia" Jozia przez profesora Pimk?; pobyt na stanszenia si? z upadku]. cji u panstwa Mtodziakow, milosc do Zuty; ucieczka fenornenologia (gr. phaindmenon - widocz- z Mi?tusem na wies, pobyt w dworku Hurleckich ny) - w tilozofii metoda badawcza dociekaja^ca w Bolimowie, porwanie Zosi przez Jozia. prawdy o naturze rzeczy na podstawie bezposred- Bohater utworu: Jozio Kowalski to m?zczyzna nich doswiadczeri i poznania tego, co jest dane, trzydziestoletni, pisarz, autor ,,Pami?tnika z okresu a nie wnioskowania na podstawie spekulacji my- dojrzewania". Jest on narratorem powiesci i moze bye utozsamiany z autorcm. Cechuje go nieokreslowych. p • slonosc, nie reprezcntuje zadnego konkretnego I Ferdydurke (<— XX-lecie mi?dzywojenne) - typu, lecz jest nosicielem stanow psychicznych. ! powiesc (zob. powiesc) napisana przez Witolda Stale stwarzany przez innych, jawi si? jako nieauGombrowicza (zob. Gombrowicz VVitold), opu- tentyczny: najpierw zostaje ztnuszony do przyj?cia blikowana po raz pierwszy w 1937 r. z ilustra- fomiy ucznia, pozniej formy tradycjonalisty usitucjami wykonanymi przez Brunona Schulza (zob. ja_cego oprzec si? formie nowoczesnosci w domu Schulz Bruno). Utwor w przewrotny sposob opo- Miodziakow, a na koniec formy ziemianina, z ktowiada o powrocie trzydziestoletniego bohatera, ra zmaga si? wraz z Mi?tusem, popadaj^c w kolejJozia, do szkoly, w ktorej nikt nie zwraca uwagi n^ form? zakochanego porywacza. Jozio, podobna to, ze jest dorostym m?zczyzna,. Tytut utworu nie jak wi?kszosc bohaterow Gombrowicza, jest stanowi aluzj? literacka. (zob. aln/ja literacka) buntownikiem wobec tego, co tradycyjne, schedo powiesci Babbitt Sinclaira Lewisa (zob. Le- matyczne. To jedyna postac w powiesci, ktora jest wis Sinclair) - krytycy literaccy udowodnili, ze swiadoma niszcza^cego dzialania form. Swiadotytut pochodzi od nazwiska bohatera tej powiesci: mosc tajest zrodtem buntu i przyczyna.dzia}aii maFreddy Durkec. Tytul jest swoista. gra, z czytelni- ja_cych na celu podwazenic okreslonych schemakiem, celowo dezinformuje, jest wyrazeniem po- tow. Mimo swiadomosci, ze nie ma ucieczki przed /bawionym znaczenia, ktore nie stuzy interpretacji g<;bq.3oz\o znajduje wyzwolenie; sajochwile. kiedy umiera (...) wszystko, a niktjeszcze nie zdqzyl utworu. iNarracja w utworze: narracja w powiesci nie jest urodzic si% na nowo, czyli czas pomi?dzy pokonajednolita. Narrator wystejpuje w trzech rolach: nar- niem jednej formy a przyj?ciem drugiej. ratora trzecioosobowego relacjonuja_cego dzieje Formy srodowiskowe: forma oznacza w utworze bohaterow; narratora pierwszoosobowego. ktorym pewien schemat, uproszczenie, stereotyp. Celem jest Jozio Kowalski; narratora pierwszoosobowe- formy jest zniszczenie indywidualnosci jednostgo, ktorym jest autor. Rezultatem takich dziatari ki i sprowadzenie jej do tego, co typowe. Bohater, jest niejednorodnosc gatunkowa: w utworze moz- probuja.c wyzwolic si? spod dzialania jednej formy, na wskazac fragmenty maja.ce cechy pami?tni- popada w druga^. Kolejna fonna wyzwala od poka (zob. pami£tnik), poematu dygresyjnego (zob. przedniej. ale niemozliwe jest catkowite uwolnielinizm (tac. femina - kobieta) - ruch kobiecy 'niaj^cy da.zenie kobiet do rownouprawnicnia vatelskiego, politycznego i zawodowego, za, ^^tkowany w drugiej poiovvie XIX w. przez angielskie i amerykaiiskie bojowniczki o prawo wyborcze dla kobiet. nie si? od niej, gdyz tylko fonna umozliwia kontakt z ludzmi: nie ma ucieczki przed gqbq, jak tylko w innq g^b^, a przed czlowiekiem schronic sig mozna jedynie w obj^cla innego czfowieka. Rozbicie istnieja.cej fonny za kazdym razem dokonuje si? w bojce. Ogolny chaos, zamieszanie prowadza, do dekonstrukcji formy. Tak dzieje si? podczas bojki w szkole, awantury w domu Miodziakow, podczas ucieczki z Bolimowa. Szkota: stanowi okreslone srodowisko, jest symbolem (zob. symbol) kultury. Trzydziestoletni bohater zostaje przyprowadzony do szkory przez profesora Pimk?. Traktowanic doroslego m?zczyzny jak ucznia to narzucanie mu okresloncj formy. W ukazanej w powiesci szkole wyrazna jest opozycja nauczyciele - uczniowie. Grono pedagogiczne to grupa specjalnie dobranych ludzi, wyja.tkowo niesympatycznych, pozbawionych energii i inwencji. Ich celem jest przekazywanie skostniatych twierdzeii i pogladow, ktore uczniowie maja. sobie przyswoic. Nauczyciele to zgola nieszkodliwe niedol^gi, nauczajq tylko tego, co w programach, nie, nie postoi w nich mysl wlasna. Taki\? potwierdza lekcja j?zyka polskiego, ktorej celem bylo wpojenie uczniom, ze Slowacki wielkimpoetq by!. Wyktad nauczyciela, zwanego Bladaczka_, miat bye powtorzony przez uczniow, niestety, tok lekcji zostal zaklocony przez Gatkiewicza, ktory nie zgadzal si? z narzuconym mu zdaniem: Me mogqzrozumiec, jak zachwyca, jesli nie zachwyca! Uczniowie, zmagaja^c si? z forma, narzucona^ przez szkol?, sami przyjinuja^ okreslone pozy i probuja, naklonic do ich przyj?cia inne osoby. Taka. postaw? ukazuje pojedynek na miny Syfona z Mi?tusem: Syfon symbolizuje niewinnosc, Mi?tus - potwornosc. Stowa-klucze (zob. slowa-klucze) obecne w tej cz?sci powiesci to: ,,pupa" (oznacza wp?dzenie w niedojrzatosc, sprowadzenie do statusu dziecka, uzaleznienie) i ,,g?ba" (oznacza nienaturalnosc cziowieka spowodowana. oddzialywaniem ludzi, ktorzy pozbawiaja. go indywidualnosci). Specjalista. od ,,upupiania" w szkole jest profesor Pimko, ktory za wszelka. cen? probuje utrzymac uczniow w stanie dziecinnosci, niewinnosci i nie dopuscic do ich rozwoju. Jest on wzorem dla innych nauczycieli. Aby podkreslic sztucznosc ukazanego swiata. autor posluzyl si? archaizacja, (zob. archaizacja) gwary uczniowskiej (zob. gwara srodowiskowa) i nasycil frazeologizmami (zob. frazeologizm) j?zyk profesora. Szkola, b?da.ca symbolem kultu-

Ferdydurke
ry, funkcjonujc poprzez system form, za pomoca. ktorych zniewala cziowieka, okresla jego miejscc w zyciu zbiorowosci, uzaleznia go od wielu schematow zamiast rozwijac i wzbogacac jego osobowosc. Rodzina Mlodziakow. w rodzinie tej panuje kult nauki, nowoczesnosci, racjonalizmu (zob. racjonalizm). sportu i swobodnej naturalnosci. Post?powosc inzyniera, konstruktora nowej rzeczywistosci spolecznej, i jego zony, aktywnej spoleczniczki, bierze si? nie z przemyslen oraz pogla^dow, lecz z. opozycji wobec wszystkiego, co staroswieckie, tradycyjne. Ten nowoczesny swiat i jego bohaterowie stajij si? karykaturalni z powodu przesadnego manifestowania nowoczesnosci, o ktorej swiadczy wystroj ich mieszkania, sposob bycia oraz stosunek do corki. Absurdalna jest propozycja rodzicow, by Zuta zaszla w ciaz? i urodzila nieslubne dziecko: Zwlaxzcza Mlodziakowa dzieckiem nieslitbnym corki pragnt^la wysunqc si% na czolo awangardy dziejow i zeby to bylo dziecko poczqte przygodnie, latwo, smialo, hardo, w krzakach, na sportowej Mycieczce z rowiesnikiem, jak opisujq w nowoczesnych romansach. Jozio podejinuje si? zdemaskowania sztucznosci tego swiata poprzez takie dzialania, wobec ktorych Mlodziakowie nie b?da^ umieli bye nowoczesni: wrzuca do kompotu smieci, a potem go wypija; placi zebrakowi, by ten stat z gala^zka. w ustach przed oknami domu inzynierostwa; zaprasza, rzekomo w imieniu Zuty, Kopyrd? i profesora do pokoju dziewczyny. Joziowi udajc si? udowodnic pozorniv nowoczesnosc i sztucznosc zachowaii Miodziakow, zdemaskowac przybraiici przez nich poz?. Slowo-klucz wyst?pujaLce w tej cz?sci utworu to ,,lydka", ktora oznacza sprawnosc fizyczn% mlodosc. Dworek Hurleckich w Bolimowie: stanowi przyklad anachronicznego, sfonnalizowanego swiata ziemiaiistwa. Swiat ten jest ostoja^ szlachetczyzny oraz konserwatyzmu i opiera si? na opozycji paiistwo-chamstwo (lud): Chamstwo bylo tajemnicq panstwa. Paiistwo i lud wzajemnie warunkuja,swoje istnienie. O sfonnalizowaniu tego swiata swiadczy podniesienie do rangi rytualu zvvyklych czynnosci, takich jak: jedzenie -Jeeffismy, chocjuz nie bardzo moglismy - ale nie mogliimy niejesc, poniewctz byfy na tacyprzygotowane dojedzenia, a takze poniewaz cz^stowali i zapraszali', rozmowy - ilekmc jednak rozmowa przygasala: Sophie, parle ~ szeptala ciocia, iZosia, by podtrzymac rozmowg, ze 131

130

ril.lllt( JOMUIHl V3OTTII6D

szkodq dla swych pon^l wystepowcda z nowq chorobq; powitanie i pozegnanie-xciskanierqk. calowanie policzkow, zahaczanie czqsciami cial, objawy radosci. Formajest tu goscinnosc i sposob myslenia oraz zachowania zarowno domownikow, jak i stuzby. Podwazenie obowia,zujax;ych fonn i schematow dokonane przez Miftusa powoduje zapasc spolecznego systemu, wprowadza chaos, w ktorym postacic nie potrafiq si? odnalczc; ani paristwo, ani stuzba nie rozumieja^ dziatari Mi?tusa. Stowoklucz wyst?pujalce w tej cz?sci powiesci to ,,parobek"; oznacza ono naturalnosc, prostot?. Pojecie Formy: autor, ukazujac bohatera w trzech srodowiskach, podja.1 zagadnienie zniewalaja_cego dzialania Fonny, rozumianej jako konwenans, schemat, stereotyp. Ukazaniu sily Formy shaza_ obecne w powiesci stowa-klucze. Forma rodzi si? z kontaktow cziowieka z innym czlowiekiem oraz cziowieka ze srodowiskiem, jest stwarzana przez jednych i narzucana innym. Forma jest czynnikiem wszechogarniaja_cym, zniewalaja_cym i warunkuja_cym zachowania ludzi. Wszyscy jej podlegaja^. Kazdy czlowiek, pozostajar pod wplywem Formy, traci wlasna, autentycznosc: Ona sprawia, ze powstaje w nas cos, co nie jest z nas. Do tej kwestii autor powraca w powiesci wiele razy, mowi mi?dzy innymi: Nie jestesmy samoistni, jestesmy tylko funkcjq innych hidzi; musimy bye lakimi, jakimi nas widzq. Forma stanowi sposob, w jaki ludzie staraja. si? ukazac siebie: Istota ludzka nie wvraza si% w sposob bezposredni i zgodny ze swojq naturq, ale zawsze w jakiejs okreslonej formie i (...) forma owa, 6w sty! (...) jest nam narzucony z zewnqtrz. Cytat ten stanowi podstawQ przekonania, iz czlowiek nigdy nie jest sob% nie jest naturalny, zawsze ogranicza go jakis schemat i pozostaje pod wplywem innych ludzi. Czlowiek jednak nie pragnie autentycznosci. Autor jest przekonany, ze zawsze bez przerwy szukamy formy. Nie ma ratunku przed schematem, konweiicj^, stcreotypem. Walka z Formajest z gory skazana na porazk?, przedge_bq nie ma ticieczki, ale mozna si? wobec nicj zdystansovvac i jest to swego rodzaju wyzwolcnie. Pogl;\dy Gombrowicza na temat sytuacji cziowieka w spoleczeristwiewiaza.si?zzagadnieniamiegzystencjalnych problemow cziowieka, ktory poszukujac kontaktu ze swiatem, musi przybierac okreslona, form?. Jczyk i styl utworu: j?zyk utwom cechuje wielosc innowacji stylistycznych, ktore cz?sto sa^ zaskakujitce dla czytelnika. Sa. to: sfowa-klucze (pupa, g?ba.
132

rydka, parobek); }a_czenie elementow stylu wysokiego i niskiego, np. Przeszed/em niedawno Riibikon nieimiknionego trzydziestaka', kontrast wynikaj% cy z zestawienia sposobu wyslowienia z sytuacja. oraz z parodiowania roznych stylow; neologizmy (zob. neologizm), wsrod ktorych wskazac mozna miedzy innymi: wyrazenia tautologiczne (zob. tautologia), np. Wielka poezja, bqdqc wiclkq i b%dqc poezjq, nie moze nie zachwvcac nas, u wie^c zachwyca; trawestacj? (zob. trawestacja) zwia^zkow frazeologicznych (zob. zwi^zek frazeologiczny). np. zape_dzic w mlodosc, tu kazdy kazdemu dzieckienr, neologizmy slowotworcze, np. minasv (od mina), zbelfrowany (od belfer): tytut, ktory przez niektorych zostal uznany za neologizm absolutny, stanowi^cy rezultat zerwania z systemem j?zyka. Ferdydurke jako powiesc: utwor to nowy typ powiesci, wyrozniaja.cy si? zarowno narracj% (zob. narracja), jak i konstrukcja. bohatera, j?zykiem oraz stylem wypowiedzi. Autor posluzyf si? absurdem (zob. absurd), ktory w powiesci istnieje w pota_czcniu z elementami swiata realnego, wprowadzil grotesk? (zob. groteska), deformacj? rzeczywistosci (np. pojedynek na miny, szczekaj^cy chlopi) oraz parodi? (zob. parodia) utworow literackich, gatunkow, fonn wypowiedzi, np. opisu, monologu. Ferdydurke to powiesc awangardowa (zob. awangarda). Ta cecha przejawia si? w charakterystycznym dla kierunkow dwudziestolecia mi?dzywojennego oddaleniu od realizmu (zob. realizm) i naturalizmu (zob. naturalizm). Jest takze swiadectwem poszukiwania nowych srodkow artystycznego wyrazu. Znane powiedzenia: • Slowacki wielkim poelq by!, * Nie ma ucieczki przed ge.bq, jak tylko w innq

jest bardzo bliski „thirty-door-key", zas ..thirty" zanotowane cyfrq 30 poz\vala lalwiej zapamiqtac ten absurdalny uklad trzech slow, gramatycznie bez sensn, czyli tak, jak chciai Gombrowicz. Natomiast potvstajq niezle skojarzenia, jako ze bohater ma lot 30, probtije przekroczyc drzwi (door) pomie_dzy niedojrzalosciq a dojrzalosciq, zas najbardziej zyczliwi widzowie bvc maze odnajdq lez i klucz (key). Ekranizacja prozy Gombrowicza to wyja.tkowe wyzwanie, gdyz wydaje si? ona zupelnie nieprzekladalna na j?zyk filmu. Wiele fragmentow powiesci zostalo pomini?tych, inne elementy dodano. Glownym cclem adaptacji byJo przyblizenie tworczosci Gombrowicza widzowi z Zachodu. W filmic wystajiili m.in. lain Glain (Jozio), Crispin Glogcr (MiQtus), Robert Stephens (Pimko), Marek Probosz (Syfon), Artur Zmijewski (Kopyrda), Judith Godreche (Zuzia), Dorota Staliriska (Mtodziakowa), Jan Peszek (Mlodziak), Beata Tyszkiewicz (ciocia), Tadeusz Lomnicki (wuj Konstanty), Zbigniew Zamachowski (Walek), Jerzy Skolimowski (dyrektor szkoly). Film otrzyma} nominacj? do Ztotego Lwa na MFF w Wenecji. Inne adaptacje Ferdydurke to m.in. spektakl telewizyjny Macieja Wojtyszko z 1986 r, ze wspaniatymi kreacjami Jana Peszka, Jana Frycza, Jerzego Radziwito-

lewizyjnych w Lodzi, Mi?dzynarodowy Festiwal Fihnowy ,,F,tiuda" w Krakowic, Mi?dzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji (zob. Wenecja - Miedzynarodovvy Festiwal Filmowy), Mi?dzynarodowy Festiwal Filmowy w Moskwie, Mi?dzynarodowy Festiwal Filmow dla Dzieci i Mtodziezy (Poznaii), Ogolnopolski Festiwal Sztuki Filmowej ,,Prowincjonalia" (Wrzesnia), Warszawski Mi?dzynarodowy Festiwal Filmowy, Miedzynarodowy Festiwal Filmowy Era Nowe Horyzonty we Wrociawiu oraz festiwale w Awinionie, Edynburgu, Karlowych Warach, San Sebastian, Locarno, Londynic. feuddlizm (lac. feudum - prawo do rzeczy cudzej) - ustroj spoleczno-gospodarczy w sredniowiecznej Europie (zob. sredniowieczc), w ktorym ziemia nalezata do wlascicieli ziemskich - feudalow, podlegaja_cych panuja.cemu seniorowi, a jej uzytkownicy - chtopi, pozostawali w zaleznosci panszczyznianej wobec swoich panow i nie mieli prawa do opuszczania ich ziemi. Feuerbach Ludwig (wym. fojerbach) (1804-1872 <~ romantyzm) - niemiecki filozof, ostatni z wielkich klasykow, materialista (zob. materializm), glosiciel pogla_du o przynaleznosci religii do sfery fantazji. Boga utozsamial z wytworem ludzkiej wyobrazni, twierdza^c, ze to czlowiek stworzyl Boga na swqj wzor i podobieiistwo. Wsrod dziel m.in. H'ykiady o islocie ckrzescijansfwa, Wyklady o islocie religii. Znane powiedzenia: • Czlowiek jest tym. co zje. * Bogowie to spelnione pragnienia ludzkie. Fichte Johann Gottlieb (wym. fichte johan gotlib) (1762-1814 *oswiecenie) - niemiecki filozof, jeden z najwybitniejszych reprezentantow idealizmu (zob. idealizm), tworca nacjonalizmu (zob. nacjonalizm). Glosilpogla.d, iz czlowiek odpowiada za swqj los i powinien sain go kreovvac,
133

festiwal (ft. festival - uroczystosc muzyczna) impreza odbywaja^ca si? cyklicznie, sktadaja.ca si? z kilku czesci, przybieraj^ca fonn? popisow, przegl^du, konkursu dla uczestnikow. festiwal filmowy - wydarzenie kulturalne dotyczqce filmu, zwykle o charakterze konkursowym, gdzie jury lub publicznosc przyznaja.nagrody w okreslonych kategoriach. Pierwszy festiwal filmowy odby} si? w 1932 r. w Wenecji. Znane festiwale filmowe to m.in. Festiwal Filmow Kultowych (Katowice), Festiwal Polskich Filmow Fabularnych (zob. Gdansk Gdynia - festiwal filmowy), Krakowski Festiwal Filmow Krotkometrazowych (zob. film krotkometrazowy), Lubuskie Lato Filmowe (Lagow), Mi?dzynarodowy Festiwal Sztuki Autorow Zdjec Filmowych (zob. Camerimage), Mi?dzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes (zob. Cannes), Mi?dzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie (Berlinale) (zob. Berlin Micdzynarodowy Festiwal Filmowy), Mi?dzynarodowy Festiwal Szkol Filmowych i Te-

Ferdydurke (ang. 30 Door Key) (Francja, Polska, Wielka Brytania, 1992, rez. Jerzy Skolimowski) - film zrealizowany na podstawie powiesci Ferdydurke Witolda Gombrowicza (zob. Ferdydurke, Gombrovvicz Witold). Rezyser tak tlumaczy} angielski tytul 30 Door Kev: Gombrowicz nadal swej ksiqzce tytul, ktory nie nie znaczy, procz odleglego skojarzenia z postaciq z Sine/era Lewisa. Nicxtery dla zachodniego odbiorcy slowo ,, Ferdydurke " brzmi jak spolszczone imie. Ferdynanda. Chcqc uniknqc takiego odczytania, n'padiem na pomysl, ze fonetyczny zapis „ ferdy-dnr-ke "

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->