P. 1
Historia Japonii

Historia Japonii

|Views: 880|Likes:

Jolanta Tubielewicz

Jolanta Tubielewicz

More info:

Published by: ComeToWonderland on Feb 10, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/25/2013

pdf

text

original

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz JOLANTA TUBIELEWICZ HISTORIA JAPONII WROCLAW WARSZAWA KRAKÓW GDANSK • LÓDZ ZAKLAD NARODOWY

IMIENIA OSSOLINSKICH WYDAWNICTWO 1984 © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolinskich – Wydawnictwo. Wroclaw 1984 Printed in Poland ISBN 83-04-01486-6 Zaklad Narodowy im. Ossolinskich - Wydawnictwo. Wroclaw 1984. Naklad: 30300 OD AUTORA PODSTAWOWYM watkiem niniejszej ksiazki jest historia polityczna Japonii, przedstawiona w bardzo ogólnym zarysie. Obok glównego nurtu politycznego, ukazanego na tle przemian ekonomiczno-spolecznych, wystepuja tez podstawowe elementy historii kultury. Taka forma zostala przyjeta w rezultacie dlugoletniej praktyki dydaktycznej autorki oraz kontaktów ze srodowiskiem studenckim, które w znacznej mierze odzwierciedla zapotrzebowania polskiego odbiorcy. Kierujac sie uzyskanymi w ten sposób wskazówkami autorka kladzie nacisk na procesy historyczne, ale nie wyrzeka sie pisania o ludziach. Tym zagadnieniom, które — jak wykazala praktyka dydaktyczna — sa trudne do uchwycenia, poswiecono wiecej miejsca, niz sie to praktykuje w innych opracowaniach typu ogólnohistorycznego (np. problem pochodzenia cywilizacji japonskiej, problemy gospodarki shóen, struktura administracyjna na poszczególnych etapach i inne). Jednoczesnie jednak, z braku miejsca, pominieto dlugie opisy tematów zawartych w pracach wydanych po polsku (np. sprawy zwiazane ze sztuka, z kultami shintó czy mitologia). Zainteresowany Czytelnik w bibliografii odnajdzie tytuly opracowan ogólnych i monograficznych, do których moze siegnac. Bibliografia zamieszczona na koncu niniejszej ksiazki nie jest pomyslana jako pelna bibliografia przedmiotu, lecz jedynie jako wskazówka dla Czytelnika, zawiera bowiem wylacznie prace w jezykach europejskich dostepne w Polsce. Opracowania japonskie pominieto, poniewaz dostep do nich ma tylko waska grupa specjalistów. W historiografii japonistycznej od kilku dekad panuje duze ozywienie. Raz po raz ukazuja sie na swiecie (w Japonii i poza Japonia) nowe monografie poswiecone poszczególnym zagadnieniom czy okresom i nowe interpretacje rozmaitych zjawisk historycznych. Nie wszystkie zyskuja powszechna aprobate; wiele wsród nich ma walor nowatorstwa lub te zalete, ze pobudza do dyskusji i dalszych przemyslen. Sa one w niniejszej ksiazce uwzgledniane, ale w bardzo malym stopniu, poniewaz autorka ustawila sie na tzw. “sredni kurs", to znaczy na mozliwie umiarkowane przedstawienie historii Japonii; takie przedstawienie, które Czytelnikowi powinno dac ogólna orientacje w dziejach tego kraju. Problemy dyskusyjne sa wiec niekiedy sygnalizowane, ale bez prób wciagania Czytelnika w szczególy sporów i bez ambicji rozstrzygania problemów przez autorke. Jezeli zdarza sie, ze autorke jednak skusilo podsuniecie wlasnej 5 koncepcji, to wystepuje wówczas w tekscie ostrozne sformulowanie typu: “a moze", “chyba", albo inna forma oslabiajaca kategorycznosc stwierdzenia. Rozdzialy niniejszej ksiazki ulozone sa wedlug ogólnie na swiecie przyjetej nomenklatury periodyzacyjnej, ale jest to kompromis wynikajacy z zalozonej koniecznosci utrzymywania sie na “srednim kursie". Dla zwrócenia uwagi Czytelnika na niekonsekwencje obowiazujacej periodyzacji w calym tekscie pojawiaja sie niekiedy (na poczatku lub na koncu rozdzialów) krótkie uwagi dotyczace nazw i datowania okresów. Wnikliwy Czytelnik moze tez byc zaniepokojony rozbieznoscia w datowaniu pewnych faktów historycznych, rozbieznoscia pojawiajaca sie w róznych opracowaniach tych samych tematów. Jest to wynik stosowania w historiografii japonistycznej dwóch kalendarzy: ksiezycowego i slonecznego. Problem ten jest w niniejszym tekscie sygnalizowany na konkretnych przykladach, a daty zycia postaci historycznych podawane sa konsekwentnie wedlug slownika historycznego Nihon-shijiten pod redakcja Takayanagi Mitsuhisy i Takeuchi Rizó (Kadokawa-shoten, Tokio 1978). Daty podawane przy imionach cesarskich dotycza panowania (o ile nie jest powiedziane inaczej). Pewien niepokój moze tez wywolac poslugiwanie sie japonskimi erami (nengó). Autorka starala sie wprawdzie stosowac je powsciagliwie, ale calkowite wyeliminowanie ich okazalo sie niemozliwe, poniewaz do czasów nowozytnych Japonczycy w swojej historiografii nie znali innego sposobu datowania. Do 1868 r. czas trwania ery nie byl okreslony zadnymi regulami i mógl wynosic pare Strona 1

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz miesiecy lub paredziesiat lat. Od 1868 weszla w zycie zasada, ze jedna era odpowiada jednemu panowaniu cesarskiemu. W tekscie dla slów japonskich uzywana jest transkrypcja miedzynarodowa, polegajaca na tym, ze samogloski: a, i, u, e, o wymawia sie tak jak w lacinie (czyli równiez w jezyku polskim). Samogloski te wystepuja tez w postaci wydluzonej (a, ~i, u, e, o) i nalezy je wymawiac wówczas tak, jak by byly podwojone (np.: o jak w slowie kooperacja, e jak w slowie feeria). Spólgloski wymawiac nalezy tak jak w jezyku angielskim, czyli równiez jak w jezyku polskim, ale z pewnymi róznicami. Róznice wystepuja w nastepujacych wypadkach: ch (wymawiane jak polskie c), j (wymawiane jak polskie dz), sh (wymawiane s), ts (wymawiane c), w (wymawiane jak bardzo krótkie ii), y (wymawiane/), z (wymawiane dz). Przyklady: ocha wymowa: ocia jingu “ dzinguu shógun “ sioogun tsuba “ cuba wabi “ uabi yashiki “ jasiki zen “ dzen Wsród nazw geograficznych tylko “Tokio" i “Kioto" pozostawione sa w formie spolszczonej, ale tam, gdzie wystepuja jako elementy 6 skladowe zlozenia, pisane sa w transkrypcji miedzynarodowej (np.: Kyóto-shoshidai, Tókyó-bijutsu-gakkó). Chinskie nazwiska i nazwy geograficzne pisane sa w transkrypcji angielskiej, z wyjatkiem ogólnie przyjetej formy “Pekin". Dla nazw i nazwisk koreanskich stosowana jest transkrypcja polska, opracowana przez Haline Ogarek-Czoj. W polskich publikacjach dotyczacych Japonii wiekszosc autorów nie stosuje odmiany nazwisk i nazw geograficznych, co bardzo czesto prowadzi do dwuznacznosci lub niejasnosci. Np. fraza “powiedzial Hideyoshi" moze byc odpowiedzia na pytanie “kto, co?" lub “komu, czemu?" Dlatego lepiej jest chyba stosowac odmiane, zwlaszcza ze zasada odmieniania powszechnie panuje w polskiej praktyce dotyczacej innych kregów jezykowych. Nie mówimy przeciez Jedzie do Oklahoma", “mieszka w Italia", “czyta ksiazki London". W niniejszej ksiazce odmieniane sa nazwiska zakonczone na: a, i, n oraz nazwy geograficzne zakonczone na a. Ponadto stosowana jest odmiana slów nalezacych do terminologii historycznej i obiegowej, sa bowiem precedensy w odniesieniu do terminów juz przyjetych w jezyku polskim, jak np.: zen, eisha (spolszczone “gejsza"), shogun (spolszczone “szogun"). Poniewaz w jezyku japonskim nie ma rozróznienia (w formie slownikowej) na liczbe pojedyncza i mnoga, wobec tego dla unikniecia niejasnosci do japonskich slów wystepujacych wtekscie dodawane sa polskie koncówki liczby mnogiej (np.: shóen/shoeny, kokujin/kokujinowie) i te hybrydy jezykowe poddawane sa dalszej odmianie. Zgodnie z japonskim zwyczajem nazwiska japonskie wystepuja zawsze w szyku: nazwisko, imie, i w niniejszej ksiazce ta zasada jest rygorystycznie przestrzegana, nawet w odniesieniu do nazwisk powszechnie polskiemu Czytelnikowi znanych w szyku europejskim (np.: Mifune Toshiró, a nie tak, jak to jest podawane w naszych czolówkach filmowych, Toshiró Mifune). Brak regul dotyczacych stosowania duzych i malych liter w nazewnictwie japonskim pozostawia autorce pewna dowolnosc. W niniejszym tekscie przyjeto nazwy urzedów pisac duzymi literami, urzedników natomiast malymi. Dzieki temu mozna uniknac nieporozumien w tych wypadkach, gdy termin dla urzedu i urzednika jest w japonskim identyczny (np. Roju jako urzad i roju jako funkcjonariusz). I. ZARYS GEOGRAFII JAPONII ARCHIPELAG japonski (wraz z Okinawa przywrócona Japonii przez USA w 1972 r.) liczy obecnie 377643 km2 powierzchni, jest wiec to kraj wiekszy od Polski (312677 km2), ale mniejszy np. od Francji (547 000 km2). Polozenie geograficzne i uksztaltowanie Japonii nie daje sie przyrównac do zadnego kraju europejskiego — nawet do Wielkiej Brytanii, chociaz tez jest to kraj wyspiarski. Ceche wyrózniajaca archipelagu japonskiego stanowi rozciagniecie na przestrzeni ponad 3 tys. kilometrów pomiedzy Azja, najwiekszym kontynentem, a Pacyfikiem, najwiekszym oceanem swiata, na skraju wschodnio-azjatyckiej strefy monsunowej. Takie polozenie az do czasów nowozytnych powodowalo wzgledna izolacje Japonii i sprzyjalo cementowaniu sie jednolitej kultury, w której sklad przyjmowane byly jedynie dowolnie wybrane elementy innych kultur — z ogromna przewaga chinskiej. Promieniowanie obcych wplywów na archipelag nie bylo procesem stalym. Wyróznic raczej nalezy okresy naplywu obcych nalecialosci, miedzy którymi to okresami Japonia zapadala w stan izolacji — wzglednej lub calkowitej. Az do 1945 r., kiedy zaczela sie okupacja amerykanska, Japonia nigdy w swojej dlugiej historii nie byla narazona na przemoc obcego najezdzcy. U schylku XIII w. dwie fale Strona 2

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz najazdu mongolskiego rozbily sie o brzegi Kyushu, nie wdzierajac sie gleboko na ziemie japonska. Wszystkie inne kontakty z reszta swiata odbywaly sie na zasadzie dobrowolnosci i Japonczycy sami regulowali czestotliwosc i intensywnosc tych kontaktów. Bylo to mozliwe ze wzgledu na przeszkody naturalne, przede wszystkim rozlegle, oblewajace Japonie morza, pociete zdradliwymi pradami i nawiedzane przez okrutne dla zeglarzy tajfuny. Az do czasów nowozytnych trzeba bylo duzej determinacji, by pokonac zywioly czy to w pogoni za zyskiem, czy tez dla zaspokojenia potrzeb duchowych. Japonczycy pokonywali zywioly, kiedy im sie to oplacalo. Japonia sklada sie z czterech duzych wysp — Hokkaidó, Honshii, Shikoku i Kyushu — oraz z okolo 3600 wysepek róznej wielkosci, rozrzuconych lancuchami lub pojedynczo po wszystkich oblewajacych ja morzach. Sa to: na pólnocy Morze Ochockie; wzdluz zachodniego wybrzeza Hokkaidó i Honshu az po Kyushu — Morze Japonskie; od Kyushu az po kraniec archipelagu Ryukyu (od strony zwróconej ku kontynentowi azjatyckiemu) — Morze Wschodniochinskie. Poludniowo8 -wschodnie wybrzeza wymienionych wysp zwrócone sa na Pacyfik i na Pacyfiku leza tez liczne mniejsze ugrupowania, jak np.: Izuno Shichitó czy Ogasawara. Wiele malowniczych wysepek pokrywa Morze Wewnetrzne, czyli Seto-naikai, rozciagajace sie miedzy Honshii, Shikoku i Kyushu. Rozciagniecie Japonii daje duza rozpietosc klimatów, jakkolwiek wiekszosc kraju znajduje sie w strefie umiarkowanej. Hokkaidó lezy juz poza zasiegiem monsunów i ma klimat bez porównania ostrzejszy od reszty kraju. Zima jest tam dluga, mrozna i sniezna, a lato krótkie i suche. Wyspa Kyushu oraz archipelag Ryukyu leza natomiast w strefie subtropikalnej, gdzie mozliwe sa nawet dwukrotne zbiory niektórych upraw w ciagu roku. Reszta kraju cieszy sie klimatem lagodnym, o szczególnie pieknej zimie — slonecznej i suchej. Od poczatków czerwca do poczatków lipca panuje pora deszczowa (poza Hokkaidó), po której przychodzi upalne i przesycone wilgocia lato. Górzyste uksztaltowanie powierzchni wysp oraz wplywy pradów morskich (w tym cieplego Kuroshio i zimnego Oyashio) powoduja znaczne róznice lokalne w klimacie nawet w obrebie tej samej strefy klimatycznej. Dotyczy to glównie temperatury i opadów. Jednoczesnie jednak monsuny nadaja przyrodzie calego kraju (znowu z wyjatkiem Hokkaidó) ten sam rytm, wyrazajacy sie w regularnym nastepstwie sezonów, z których kazdy trwa mniej wiecej trzy miesiace. Japonczycy od zarania swoich dziejów wykazuja szczególna wrazliwosc na zmiany pór roku, co znalazlo odbicie w bogatej literaturze, a zwlaszcza w poezji. Wrazliwosc estetyczna jest zapewne pochodna wrazliwosci rolnika, którego cala egzystencja zalezala od dostosowania sie do rytmu przyrody. A rolnictwo, mimo niesprzyjajacych warunków naturalnych, bylo podstawa utrzymania Japonczyków az po czasy nowozytne. Az do wielkiego przewrotu u schylku XIX w. Japonia byla samowystarczalnym krajem rolniczym, przy czym uksztaltowanie powierzchni zmuszalo rolnika do wysilku nieporównywalnie wiekszego niz w jakimkolwiek innym kraju. Wysokie góry pokrywaja okolo 72% japonskiej ziemi, podczas gdy równin nadajacych sie pod uprawe jest bardzo niewiele — okolo 15%. Ryz. podstawowa uprawa Japonii, wymaga intensywnego nawadniania, gdy tymczasem brak ziemi w dolinach czesto zmusza rolnika do wspinaczki na zbocza górskie i do tworzenia pól na przystosowanych tarasach. Z tego wzgledu system irygacyjny wyksztalcil sie w Japonii bardzo wczesnie — wykopaliska osad z przelomu naszej ery wskazuja, ze juz wtedy Japonczycy stosowali kanaly nawadniajace, chociaz jeszcze nie musieli tworzyc upraw tarasowych, bo ziemi dla nielicznej populacji ciagle bylo pod dostatkiem. Ziemia uprawna — pocieta na drobne poletka, cierpliwie nawadniana, starannie spulchniana i nawozona — byla najdrogocenniejszym skarbem i podstawa egzystencji narodu. O ziemie toczyly sie walki przez wszystkie wieki japonskiej historii i ziemia do dzis jest najbardziej ceniona wlasnoscia wspólczesnego Japonczyka, jakkolwiek przestala byc zródlem utrzymania, a rolnictwo nie odgrywa juz decydujacej roli w ekonomice kraju. Do czasów nowozytnych kaprysy przyrody niejednokrotnie w sposób 9 gwaltowny wplywaly na losy narodu. Lata suszy i nieurodzaju wielokrotnie w historii powodowaly drastyczny spadek ludnosci. Podobne skutki mialy okresy silnej dzialalnosci sejsmicznej. Japonia, jak juz wspomniano, jest krajem górzystym. Czesc lancuchów górskich nalezy do formacji paleozoicznej, czesc natomiast jest ugrupowaniami wulkanicznymi. Wiele wulkanów wygaslo, wiele trwa w stanie uspienia, wsród nich najwyzsza i najpiekniejsza góra Japonii, Fujisan (3776 m) — spiacy wulkan, który ostatni raz wybuchal w 1707 r. Czynnych wulkanów Strona 3

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz jest ciagle ponad piecdziesiat. Od czasu do czasu daja o sobie znac, powodujac lokalne kleski. Straszliwym kataklizmem bywaja tez trzesienia ziemi. Sa grozniejsze od wulkanów, bo przychodza niespodziewanie, obejmuja wieksze rejony niz wybuch wulkanu i nie mozna przed nimi uciec. Najstraszniejszym trzesieniem ziemi, którego pamiec jest ciagle w Japonii zywa, byla seria wstrzasów o wielkiej sile, trwajacych przez wiele dni od 1 IX 1923 r. Wstrzasy objely ogromny obszar (56704 km2) od Tokio i Yokohamy az po Shizuoke. Zginelo wtedy ponad 140 tys. ludzi, a ponad 684 tys. domów obrócilo sie w ruiny i zgliszcza. Duzym trzesieniom ziemi bowiem towarzysza zawsze liczne i grozne pozary. W 1923 r. miasta japonskie skladaly sie glównie z parterowych drewnianych domków, które sa dosyc odporne na wstrzasy, ale zupelnie nieodporne na ogien. Obecne miasta ze swoimi ogromnymi zelbetowymi wiezowcami nie poddadza sie tak latwo pozarom, ale nie wiadomo jeszcze, jak beda reagowac na silne wstrzasy. W kazdym razie wstepne obliczenia dla Tokio (podane przez srodki masowego przekazu 1 IX 1973 r.) przewiduja, ze w razie wstrzasów takich, jak w 1923 r., zginac moze okolo póltora miliona do miliona osmiuset tysiecy ludzi. Regularnie latem i jesienia nawiedzaja archipelag tajfuny, czestokroc o niszczacej sile wiatru. W rejonach, przez które przechodzi tajfun, wala sie domy, nastepuja powodzie i obsuniecia gór na skutek podmycia, co pociaga za soba powazne straty w ludziach i sprzecie, a takze przynosi czesto nieobliczalne szkody na polach uprawnych i w sadach. Jeszcze innym rodzajem kleski zywiolowej staja sie fale tsunami, wywolywane ruchami sejsmicznymi lub tektonicznymi dna Pacyfiku. Fale takie dochodza do kilkunastu metrów wysokosci. Ze straszliwa sila wdzieraja sie na brzeg i pedzac w zawrotnym tempie zmiataja wszystko na swej drodze na przestrzeni kilku do kilkunastu kilometrów w glab ladu. Liczba ofiar bywa ogromna (np.: w 1703 r. 100 tys., w 1896 r. 27 tys. ludzi). Zaleznosc od kaprysów przyrody przy jednoczesnym niskim poziomie produkcji rolnej, a zarazem braku kontaktów handlowych z zagranica, hamowala wzrost ludnosci w okresie poprzedzajacym przewrót Meiji (1868). Szybki proces modernizacji, który nastapil po otwarciu granic Japonii, przyniósl widocznie zauwazalna poprawe bytu i spowodowal gwaltowny przyrost naturalny. W ciagu stulecia (miedzy 1872 a 1975 r.) liczba ludnosci wzrosla ponad trzykrotnie: z 34806000 do 111 940000. W 1980 r. liczba ta przekroczyla 113 mln. Japonia stoi wiec pod wzgledem liczby ludnosci na siódmym miejscu w swiecie, za Chinami, Indiami, ZSRR, USA, Indonezja i Brazylia. Ta ogromna populacja 10 stloczona jest na przestrzeni niewiele wiekszej od Polski, przy czym uksztaltowanie powierzchni archipelagu powodowalo zawsze zageszczenie na nielicznych równinach. W ciagu ostatnich dekad duza czesc ludnosci wiejskiej przenosi sie do wielkich osrodków miejskich i w chwili obecnej juz 76% obywateli japonskich mieszka w miastach lub podmiejskich osiedlach. Szczególnie intensywnie zaludnione sa rejony wokól Tokio, Ósaki, Nagoyi i K-itakyushu. Samo Tokio sklada sie z 23 okregów (ku), których mieszkancy w 1978 r. osiagneli liczbe 8494000. Razem z miastami i osiedlami satelickimi, które sie ciagle wokól rozrastaja, ludnosc tego jednego rejonu skupia okolo 10% calej japonskiej populacji. Tych pare przytoczonych liczb pozwala na uswiadomienie sobie szybkosci przemian zachodzacych w Japonii, przemian wywolanych industrializacja, której dwie fale — po Meiji i po wojnie na Pacyfiku — zmienily oblicze calego kraju. Samowystarczalnosc oparta na rolnictwie odeszla w daleka przeszlosc. Przed okresem Meiji okolo 80% ludnosci zajmowalo sie rolnictwem. W latach trzydziestych naszego stulecia liczba ta wahala sie miedzy 50 a 60%1 Po wojnie na Pacyfiku przez pewien czas utrzymywala sie liczba 40%, by w schylkowych latach piecdziesiatych spasc do 19% i w 1978 r. osiagnac najnizszy pulap: 10,5%. Jak z tego widac, powojenna nowoczesna Japonia oparla swój byt na przemysle i na wymianie handlowej z zagranica. Wplywa to stale nie tylko na zmiany mapy gospodarczej i demograficznej, ale równiez na zmiany mapy fizycznej, poniewaz na potrzeby przemyslu w wielu rejonach archipelagu tworzy sie okregi wchodzace w morze i zmieniajace linie brzegowa (np.: w Zatoce Tokijskiej, na pólwyspie Chiba, wzdluz Seto-naikai pomiedzy Akashi i Kóbe). Powstaja tez inne sztuczne elementy topografii, jak np. wyspa Potopia kolo Kóbe, czy tez ogromny rejon rolniczy Hachirógata, który zostal utworzony przez wypietrzenie dna wielkiego jeziora. Geografowie Japonii beda jeszcze mieli wiele klopotów z rysowaniem nowych map, poniewaz — niezaleznie od aktywnosci czlowieka — sama natura jest tu ciagle mloda i nie zakonczyla swojej dzialalnosci. Swiadczy o tym chociazby powstanie Strona 4

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz po 1943 r. nowej 700-metrowej góry (Shówa-Shinzan na Hokkaidó) oraz w latach siedemdziesiatych nowej wyspy w archipelagu Ogasawara (Nishinoshima-shintó). II. ZRÓDLA NAJWCZESNIEJSZEJ HISTORII JAPONII A PROBLEMY HISTORIOGRAFII NAJSTARSZE dzieje archipelagu japonskiego ciagle jeszcze kryja wiele zagadek. Obserwujac wspólczesne kierunki historiografii japonskiej mozna dojsc do wniosku, ze w miare postepu nauki liczba zagadek rosnie zamiast sie zmniejszac. To ciekawe zjawisko daje sie zauwazyc wlasnie w kraju, który zaczal sie zajmowac historiografia juz w VII w. i posiada wyjatkowo obfite zbiory kronik, pamietników i innych dokumentów o walorach historiograficznych. Trzeba jednak pamietac o tym, ze w drugiej polowie XIX w. Japonia zaczela budowac swoja nowozytnosc wykorzystujac elementy nacjonalistyczne dla zespolenia narodu we wspólnym wysilku. Do tego celu zostaly wydobyte z lamusów historii mity i legendy dotyczace boskiego pochodzenia rodu cesarskiego i boskiego poslannictwa Japonii. Wydobyte, odkurzone, odswiezone i gdzieniegdzie uzupelnione — mialy odtad sluzyc jako historia narodu. Badacze, którzy nie chcieli sie poddac takiemu pojmowaniu historii, traktowani byli nader surowo przez wladze i skutecznie zniechecani do zajmowania sie drazliwymi tematami. Dlatego tez w ciagu kilkudziesieciu lat wsród uczonych pracujacych nad japonska starozytnoscia i prahistoria widzi sie albo fanatyków, albo oportunistów. Dopiero lata powojenne przyniosly zupelna zmiane klimatu naukowego. Japonia poniosla kleske, upadl mit wielkomocarstwowy, cesarz wyrzekl sie swojej boskosci, wymazane zostaly z podreczników szkolnych te rozdzialy historii narodowej, które niegdys spreparowane byly na podstawie mitologii. Historycy rzucili sie do roboty, bo okazalo sie, ze musza od poczatku zaczynac badanie historii wlasnego kraju. Wspomniana poprzednio obfitosc dokumentów, z których wiele nigdy nie bylo opracowanych, powoduje, ze co jakis czas wylaniaja sie nowe problemy i nowe teorie. Przez cale ostatnie trzydziestolecie trwa wsród historyków zazarta dyskusja nad szeregiem kluczowych zagadnien dotyczacych okresu ksztaltowania sie wladzy i panstwa w Japonii. Oliwy do ognia dolewaja archeologowie, którzy tez po wojnie ozywili swoja dzialalnosc i przekopuja Japonie od Kyushu po Hokkaidó. Od czasu do czasu spod ich lopatek ukazuje sie nowa kosc niezgody. Raporty oglaszane przez archeologów wprowadzaja zamieszanie do przekonan historyków. To co wczoraj jeszcze uwazane bylo za prawie pewne, dzis dopisuje sie do listy zagadek czekajacych na rozwiazanie. 12 Podstawowymi zródlami dla najwczesniejszych dziejów archipelagu sa: 1. znaleziska archeologiczne, 2. dokumenty pisane japonskie oraz 3. dokumenty pisane chinskie. Interpretacja wszystkich tych zródel nie jest jak dotad jednoznaczna i wlasnie wokól niej toczy sie najwiecej uczonych sporów. Archeologia jest w Japonii stosunkowo mloda dziedzina nauki. Za jej poczatki uwaza sie powszechnie odkrycie tzw. pagórka muszlowego (kaizuka) w Ómori na linii Yokohama — Tokio. Odkrycia dokonal amerykanski zoolog (!) E. Morse w 1877 r. Prowadzone przez niego i jego japonskich uczniów prace ujawnily po raz pierwszy istnienie w Japonii kultury neolitycznej, która po dalszych odkryciach i licznych utarczkach wsród badaczy uzyskala miano kultury wzoru sznurowego (jómon-bunkd) ze wzgledu na czesto wystepujacy w ceramice motyw zdobniczy. Do nastepnego przelomowego odkrycia doszlo siedem lat pózniej, jakkolwiek jeszcze dekada uplynela, zanim mloda archeologia japonska pojela znaczenie owego znaleziska. W tokijskiej dzielnicy Yayoi w 1884 r. prof. Arisaka Shózó, badajac pagórek muszlowy z okresu jómon, natrafil na osobliwe naczynie ceramiczne, rózniace sie ksztaltem i faktura od innych znalezionych dotychczas naczyn. Trzeba bylo jednak dziesieciu lat i szeregu dalszych prac wykopaliskowych, aby osobliwe naczynie doczekalo sie klasyfikacji. Okazalo sie bowiem, ze stanowilo pierwsza zapowiedz znalezisk z okresu metalu. Ten nowo odkryty okres uzyskal w archeologii japonskiej nazwe Yayoi od nazwy stanowiska z 1884 r. Od czasów Morse'a prowadzone byly w Japonii prace archeologiczne ze zmiennym nasileniem i zmiennym szczesciem. Ogromne ozywienie nastapilo po wojnie, zwlaszcza w dosyc zaniedbanej dziedzinie badan 13 nad okresem Yayoi. Do lat piecdziesiatych jednakze nikt nie dawal wiary odosobnionym glosom, twierdzacym, jakoby czlowiek zyl na archipelagu jeszcze przed okresem jómon. Dopiero wykopaliska w Iwajuku (prefektura Gumma), zaczete w 1947 r., a opracowane pare lat pózniej, dowiodly, ze dzieje czlowieka w Japonii Strona 5

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz sa znacznie starsze od wszelkich kultur ceramicznych. Nastepne odkrycia w Ni'u na Kyushu oraz w Ushikawie i Mikkabi (pref. Aichi) przesunely jeszcze wstecz mozliwosc istnienia czlowieka na archipelagu, do drugiego okresu miedzylodowcowego, i wykazaly pewne perspektywy przeprowadzenia analogii z kultura Homo pekinensis. Oczywiscie nie wszyscy uczeni japonscy zgodni sa w ocenie tych wykopalisk i róznice w proponowanych datach dotycza nie setek lat, ale dziesiatków tysiecy. Dla naszych celów zbedne sie wydaje wchodzenie w szczególy uczonych sporów, jak równiez zaczynanie historii Japonii od czasów tak zamierzchlych i nie przebadanych. Zanim sie archeologowie miedzy soba uladza na temat datowania, periodyzacji i nazewnictwa (a potrwa to zapewne ladnych pare lat), podamy tu podzial na okresy przyjety dotychczas i obowiazujacy w wiekszosci japonskich szkól. Najstarszy okres nazwany jest okresem kultury przedceramicznej (mudoki-bunkd) i datowany mniej wiecej do XII tysiaclecia p.n.e. Mozna tez spotkac nazwe starszy okres kamienia (kyusekki-jidai) lub okres prejomon (pure-jomon-jidai). Nastepny okres, odpowiadajacy w zasadzie neolitowi (jak juz wspomniano, nazywa sie jómon), dzielony 14 bywa na piec podokresów dla centralnej Japonii oraz na trzy dla Kyushu i Hokkaidó. Kultura jómon wypierana byla stopniowo ku pólnocy i wschodowi, a proces ten nie przebiegal identycznie w poszczególnych rejonach kraju. Na ogól uwaza sie lata okolo 300 r. p.n.e. za koncowa date kultury jómon. Nastepna kultura Yayoi (kultura metalu) wczesniej zaznaczyla sie w pasie od pólnocnej czesci Kyushu poprzez zachodnia czesc Honshu az po pólwysep Kii i nieco pózniej rozprzestrzenila sie na pozostale rejony archipelagu. Za jej schylek przyjmuje sie III stulecie n.e. W nastepnym okresie, nazwanym przez archeologów okresem kurhanów (kofun-jidai), wyraznie zaznaczaja sie silne wplywy kontynentu (nie znaczy to, ze przedtem ich nie bylo), które powoduja daleko idace zmiany w systemie produkcji i sprawiaja, ze okres kotun mozna dosyc wyraznie wydzielic od poprzedniego. Kultura kurhanów konczy sie na poczatku VIII w.. kiedy juz mozna powiedziec, ze Japonia wchodzi w czasy historycznie udokumentowane. Nie nalezy jednak przywiazywac zbyt duzej wagi do tego udokumentowania, bo jak wynika z prowadzonej w ostatnim dwudziestoleciu dyskusji uczonych reprezentujacych rózne dyscypliny, bardzo trudno w jakimkolwiek punkcie (az po VIII w.) osiagnac zgodnosc wszystkich trzech rodzajów zródel ze wzgledu na rozbieznosci interpretacji, a takze ze wzgledu na luki w badanych materialach. W archeologii zawsze odczuwa sie niedosyt materialu porównawczego i zawsze jest ta mozliwosc, ze nowe prace wykopaliskowe przyniosa jakies niespodziewane rezultaty. 15 Tak bylo np. w Takamatsuzuka (1971 r.). Po odkryciu tam grobowca z bogatymi zdobieniami scian zmienil sie kierunek dalszych poszukiwan archeologicznych i poglady wielu historyków na tak istotne zagadnienia, jak kontakty Japonii z kontynentem w pierwszych wiekach n.e. Nawet jezeli archeologia dysponuje licznym materialem porównawczym, to tez nie zawsze wie, jakie z tego wyciagnac wnioski. Tak jest np. ze slynnymi dotaku — “dzwonami" z brazu, których wiele wydobyto z ziemi, ale jeszcze zadna próba interpretacji na temat ich uzytku nie zdobyla sobie powszechnego uznania. W wypadku dokumentów pisanych napotykamy trudnosci innego rodzaju. Mozna przyjac, ze liczba tych dokumentów dostepnych badaniu juz sie nie zmieni, trudno bowiem w tej chwili liczyc na znalezienie jakiejs nikomu dotychczas nie znanej kroniki z VI czy VII w. Mamy wiec okreslona liczbe zródel pisanych i musimy je odpowiednio interpretowac. Brzmi to dziecinnie latwo, ale okazuje sie, ze sam przeklad filologiczny starych kronik na jakikolwiek jezyk wspólczesny jest praca trudna, pelna pulapek i nie dajaca satysfakcji, bo co jeden uczony przetlumaczy, to kilku nastepnych odrzuci. Nie ma dotychczas zadnej wersji przekladu starych kronik, która mozna by uznac za uzgodniona przynajmniej przez wiekszosc badaczy. A jezeli przeklady sa watpliwe, to jakze tu wyciagac w pelni wiarygodne wnioski? Jezeli chodzi o japonskie zródla pisane, to przede wszystkim nalezy sie poslugiwac dwoma dzielami, które powstaly w VIII w., ale dotycza okresów znacznie wczesniejszych. Sa to: Kojiki (Kronika spraw dawnych) z 712 r. i Nihonshoki, czyli Nihongi (Kronika japonska) z 720 r. Oprócz tych podstawowych dziel istnieje równiez liczna literatura z okresu przedpismiennego, o której sie sadzi, ze zachowana zostala w stanie nie zmienionym (mimo póznego zapisu) ze wzgledu na swój rytualny charakter. Beda to dekrety cesarskie (semmyb, mikotonori), przyspiewy do tanców swiatynnych (kagura-uta), recytacje modlitewne (norito) i inne. Strona 6

Gishi) i'dotyczy 239 r. 592-628 r. zeby chociaz ustalic. to bedziemy tu miec do czynienia przede wszystkim z chinskimi kronikami dynastycznymi. W latach 238-247 kilkakrotnie wysylane byly poselstwa z Japonii do chinskiego gubernatora rezydujacego podówczas w Korei w poblizu dzisiejszego Seulu. archeologów. Czy bylo to na Kyushu. nie wygasajacej od ponad dwudziestu lat dyskusji na temat poczatków panstwowosci japonskiej.n. a dalsze notuja wypadki ziemskie do 697 r. historii Japonii i stanowily podstawe powszechnego nauczania od okresu Meiji az do kleski w 1945 r. W okresie spisywania Kojiki nie bylo to uzgodnione.). staly sie zródlem do spreparowania tzw. jaki dzwiek japonski notowac jakim znakiem chinskim. jak i do fonetycznego oddania japonskich koncówek fleksyjnych oraz deklinacyjnych. 17 Kronika Kojiki zarówno od strony jezyka. ale budzi szereg watpliwosci i sporów. w Hou Han shu (jap.). — 8 r. co stwarza dodatkowa trudnosc dla pózniejszych badaczy. Straszliwie to bylo mozolne w pisaniu. co sie przejawia miedzy innymi w podawaniu licznych wariantów tej samej opowiesci. bo czesto nie tylko trudno tekst interpretowac. Sklada sie z trzech ksiag. Kronika spraw dawnych spisana zostala znakami chinskimi. albo po prostu nie znalazly zadnego odbicia na pismie. n. Obecnie Nihongi i Kojiki wsród ogólu spoleczenstwa stracily nimb swietosci.e. nie tylko ze wzgledu na jezyk. Zajmuja sie te stowarzyszenia nie tylko samym przekladem filologicznym. literaturoznawców i in. jezykoznawców.: Gokanshó) — kronice pózniejszej dynastii Han (25—220 r. ale wrecz odczytac. Pozostale ksiegi stanowia kronike doprowadzona do 628 r. Dlugo trwalo. Po upadku dynastii Wei albo kontakty zostaly zerwane. jak i zapisu konsekwentnie holduje chinszczyznie. Trzeba bowiem pamietac o tym. ale wykorzystywane sa przez uczonych rozmaitych dyscyplin -historyków.). Jedynie poematy zachowane sa w jezyku japonskim. Co sie tyczy zródel zagranicznych traktujacych o najstarszych dziejach Japonii. Pierwsza z nich opisuje tzw.) i odnosi sie do przelomu naszej ery.) Weishih (jap. Wielkie to zadanie i nie nalezy liczyc na szybkie rezultaty. Nastepna wzmianka (nieco obszerniejsza) jest z 57 r. To dzielo znacznie wyrazniej wykazuje wplywy historiografii chinskiej.e. (panowanie wladczyni Jitó 686-697 r. ze jezyk chinski i japonski sa zupelnie rózne pod kazdym wzgledem — zarówno gramatycznie. jak i fonetycznie. ale i wiele wieków pózniej. czy tez w prowincji Yamato na pólwyspie Kii? Jest to tzw. Zapisy w kronikach Wei pochodza z opisu tych wlasnie naocznych swiadków. etnografów. p. które dla Japonczyków funkcjonowaly zarówno jako ideogramy. Poslowie chinscy rewizytowali Japonie i przyjmowani byli na Kyushu. Odegraly w tym wzgledzie ogromna role nie tylko w okresie swojego powstania. 107. Nastepne istotne wzmianki o Japonii w kronikach chinskich pojawiaja sie dopiero za panowania dynastii poludniowej Sung (420-479 r.) i swiadcza o dosyc regularnych kontaktach dworu w Nankinie z dworem japonskim. a nastepna w tejze kronice dotyczy r. lokalizowanym w Yamato na pólwyspie Kii. religioznawstwa. ale jeszcze straszliwsze przy odczytywaniu.: Zenkansho) — kronice wczesniejszej dynastii Han (206 r. okres bogów.. Lakoniczna to wzmianka. Podniesione do rangi “ksiag swietych". 18 Tutaj doszlismy do zródel zazartej. etnografii i innych. socjologii. stanowia bowiem nieprzebrana skarbnice wiadomosci z tych wszystkich dziedzin.Historia Japoni . Ma wieksze pretensje do typowo chinskiej erudycji. czyli od poczatku swiata do zalozenia cesarstwa japonskiego przez pierwszego ziemskiego cesarza. Pierwsza istotna wzmianka o Japonii znajduje sie w Ch'ien Han shu (jap. która mozna by nazwac japonska. jak równiez w bezwstydnym przepisywaniu calych fragmentów z chinskich kronik dynastycznych oraz w starannym datowaniu. ale takze odsiewaniem mitów i interpolacji chinskich od materialu historycznie prawdopodobnego oraz interpretacja tekstu z punktu widzenia ekonomii.Jolanta Tubielewicz W okresie spisywania kronik Japonczycy nie mieli jeszcze wlasnego sylabariusza i poslugiwali sie hieroglifami chinskimi. Zasadnicze spory tocza sie wokól problemu: kiedy i gdzie wyksztalcil sie pierwszy osrodek cywilizacji. (panowanie cesarzowej-wladczyni Suiko. Oba te dziela powstaly na rozkaz cesarski i mialy sluzyc okreslonemu celowi umocnieniu autorytetu wladcy i jego rodu. ale po japonsku. zanim starozytni skrybowie wpadli na pomysl. Yamatai-mondai Strona 7 . z których dwie pierwsze dotycza “okresu bogów". Najbardziej kontrowersyjna notatka chinskich kronikarzy zapisana byla w kronice dynastii Wei (220— 264 r. Od lat piecdziesiatych dziala na terenie Japonii kilka stowarzyszen poswieconych studiom nad obu dzielami. Nihongi dzieli sie na trzydziesci ksiag.

Obraz jest zreszta nie bardzo skomplikowany.Historia Japoni . bo sprawe etnogenezy Japonczyków mozemy równiez dopisac do dlugiej listy nie rozwiazanych zagadek. Niektóre szkielety znajdowane sa w “zrelaksowanej" pozycji na wznak. muszli i bambusa.OK. topory. tluczków. Za domostwa sluzyly na wpól naziemne lepianki. choc nie brak na ten temat rozmaitych teorii. Kaizuki bowiem skladaly sie z muszli mieczaków. Po tylu wyrazonych powyzej zastrzezeniach jasne jest chyba. I wiele. jak kwestia stosunków z panstwami koreanskimi. bo okres jómon — chociaz o duzym zróznicowaniu czasowym i terytorialnym — jest okresem prymitywnego spoleczenstwa neolitycznego. III. jej pochodzenia i stabilizowania sie wladzy. Dotyczy to glównie miejscowosci wzdluz wybrzezy morskich i w poblizu innych naturalnych zbiorników wodnych. 20 PIERWOTNE KULTY Trudno dzis powiedziec. podstawowym tworzywem byl w owych czasach kamien gladzony. które zapewne stanowily podstawe diety ludnosci w tych rejonach. W miare jednak doskonalenia broni mysliwskiej (luk. Zalezalo to zreszta od warunków geograficznych. ale prawdopodobnie o religijnej czci dla podstawowego pozywienia. rozpalajacy umysly uczonych i dzielacy japonski swiat naukowy na dwa wielkie obozy plus niewielkie umiarkowane centrum. ze pod stosami muszli znajdowaly sie czesto szkielety ludzkie. w którym jest mowa o podrózy poslów chinskich / Tailang-chun na Pólwyspie Koreanskim do rejonu Yamalin gdzies w kraju Wo. która we wczesnym pismiennictwie chinskim nazywana jest krajem Wo (jap.N. a w nieco mniejszym stopniu myslistwo i rybolówstwo. kiedy sie z tego wyloni jakas konkluzja. wiele innych. rogu. kryte dachami ze strzechy i zaopatrzone w paleniska wpuszczane w polepe. Wszelkie dalsze interpretacje ciagle sa kontrowersyjne i trudno przewidziec.E. tomo).. inaczej niemowleta. a nie etnicznym. opartych przede wszystkim na sposobach pochówków. kamien obrabiany w ksztalt toporów. sieci. Tysiace i tysiace skorup skladanych w jednym centralnym miejscu swiadczy nie o higienie i zamilowaniu neolitczyka do porzadku. Asortyment przedmiotów codziennego uzytku oraz resztek pozywienia odkrytych lopatkami archeologów. ze dla owych czasów slowo “Japonia" jest terminem umownym. jak sobie ówczesni ludzie “tamten swiat" wyobrazali. ale mimo to powstawaly juz stale osiedla skladajace sie z kilku do kilkunastu domów. .) KULTURA MATERIALNA Brzmi to moze paradoksalnie) zródla pisane nie wprowadzaja zadnego zamieszania. Obok tego podstawowego tworzywa stosowane byly narzedzia z drewna. wedki) proporcje sie zmienialy i zbieractwo stawalo sie uzupelnieniem. zagadnienie dynastii cesarskiej. skrobaczek. jak równiez lokalizacja i wyposazenie stanowisk pozwalaja na odtworzenie warunków zycia neolitczyków na archipelagu. Mamy tu do czynienia wylacznie z bogatym dorobkiem archeologii i wobec tego interpretacja tekstów nie zaciemnia obrazu. a nie podstawa utrzymania.E. ich geneza i struktura. terminem geograficznym. Wiadomo na pewno. Obok podstawowego problemu Yamatai istnieja problemy równolegle lub podporzadkowane takie np. Obok osiedli czesto znajdowaly sie charakterystyczne kopce zwane kaizuka — “pagórki muszlowe". 300 R. Niekiedy bywaly przywalane glazem lub przyciskane naczyniem ceramicznym.Jolanta Tubielewicz problem Yamatai. noze) i narzedzi rybackich (lodzie. Jak wskazuje nazwa “neolit". grotów strzal i wlóczni. Poczatkowo podstawa utrzymania ludnosci bylo zbieractwo. a obok nich przedmioty codziennego uzytku — dodawane nieboszczykom dla zapewnienia im komfortu na “tamtym swiecie". maczugi. ze chodzi tu o Japonie. metody kontrolowania gospodarki poprzez ugrupowania zawodowe (he. Czasem zwloki skladane byly wprost do ziemi i bez zadnych przydatków. OKRES JÓMON (XII TYSIACLECIE P. które stara sie pogodzic walczace strony podsuwajac idee dwóch równoleglych osrodków wladzy. Czasem byly wyposazone w przedmioty sluzace egzystencji lub ozdobie. Pochówki bywaly dosyc zróznicowane — inaczej chowano doroslych. W niektórych rejonach czaszki mlodzienców wykazuja slady posmiertnego wybicia przednich zebów. Kluczem do tej podstawowej dyskusji jest rozdzial Wo-jen-chuun (jap. albo tez otaczane kamieniami. P. Grupy zbieracko-mysliwskie musialy sie zapewne niekiedy przemieszczac w poszukiwaniu zywnosci.: Wa). Taka opinia podbudowana jest tym. która by zyskala powszechna aprobate. inne w pozycji Strona 8 . Do niektórych z tych problemów wrócimy jeszcze po krótkim omówieniu kultury materialnej prahistorycznej Japonii.N. nozy. W zaleznosci od interpretacji mozna z tego opisu wysnuc calkiem rozbiezne wnioski co do lokalizacji i charakteru wladzy owego Yamatai.: Wajw-dcn) kroniki Wei. harpuny. kosci.

Tluste. oczach zajmujacych wiekszosc powierzchni twarzy i przecietych w poprzek jak otwierajace sie kasztany. na tym etapie rozwoju spoleczno-ekonomicznego. Widac to nie tylko w kultowych wyrobach typu dogu. ze wystepowaly we wszystkich rejonach archipelagu od sredniego okresu jómon i ze przechodzily one ewolucje zarówno pod wzgledem formy. Figurki tego typu uwazane sa za wizerunki szamanek. jak powszechnie wiadomo. Najbardziej interesujace kregi zwane “zegarami slonecznymi" znaleziono w Óyu (pref. Kult plodnosci biernej.piersi. kosci lub obrobionych kamyków). Prawdopodobnie zachowaly sie tylko fallusy z najwytrzymalszego materialu. których gromada nie mogla wyzywic. traktowane byly czasem przez twórców w sposób odbiegajacy od realizmu i zdumiewajacy stylizacja ornamentu. z kamienia. Ciekawe sa równiez twarze o ogromnych. narzedzi kamiennych. sa znaleziska zwane dogu — “gliniane figurki" (lub “statuetki z ziemi"). Intrygujacymi znaleziskami z okresu jómon sa tzw. a takze przedmiotów sluzacych wylacznie ozdobie (bransolety. Tego typu figurek nie spotyka sie w grobach. tworzac wewnetrzny spoisty krag. której okres jomon zawdziecza swoja nazwe. Kregi utworzone byly z nie ciosanych kamieni ulozonych w pewnej odleglosci wokól centralnego menhiru. tzn. Czasem spotyka sie tez slady palenia zwlok. ze figurki przez wiekszosc okresu jómon charakteryzuja sie syntetycznymi formami uwypuklajacymi kobieca anatomie. co ma swiadczyc o kulcie plodnosci biernej. których odkryto w pólnocnych rejonach Japonii ponad trzydziesci. wydatne brzuchy i organa rodne podkreslane sa przesadna forma i czesto otaczane dodatkowym ornamentem. ociezale postacie. Wtracic tu nalezy. ale znaczna przewaga ilosciowa figur kobiecych pozwala przypuszczac. Rozmaitosc form dogu jest duza i wiele interpretacji wspólczesnych badaczy wymaga jeszcze doszlifowania lub opracowania na nowo. rogu. jak i sygnalizowanej tresci. wydluzone kamienie. kregi kamienne. naszyjniki z muszli. Równie ciekawe. lub tez skladaly sie z samych podlugowatych glazów ustawionych w kregu lub owalu. na którym jeszcze nie nastapila dyferencjacja klasowa. Kotanski. szedl w parze z kultem plodnosci czynnej.-ale równiez w urozmaiconym zdobieniu naczyn ceramicznych.Historia Japoni . wyrazanym w rozlicznych wyobrazeniach fallusów. Jeden wniosek jednak jest niewatpliwy: ludnosc neolityczna archipelagu odznaczala sie wielkimi talentami plastycznymi. kiedy jeszcze narzedzia i srodki produkcji sa na tyle prymitywne. a czasem barwienia czaszek (czaszek. Sa tez figurki o formach pólludzkich i pólzwierzecych. jakkolwiek niejednoznacznie interpretowane. ze nie stwarzaja warunków do gromadzenia zadnych nadwyzek produkcyjnych w rekach jednej wyodrebnionej klasy posiadaczy. podobnie 21 jak bogata ceramika. ze od menhiru rozchodza sie promieniscie lezace. Matriarchat. jakby przyplaszczone ku 22 ziemi pod ciezarem wymyslnego stroju. Taka indywidualizacja pochówków (w zaleznosci zreszta od okresu i rejonu) daje oczywiscie szerokie pole dla wniosków dotyczacych wierzen i rytualu zwiazanego ze smiercia i przejsciem do innego typu egzystencji (por. ale i tak jest ich bardzo duzo na calym archipelagu. w ostatnim okresie natomiast pojawiaja sie postacie odchodzace od typu symboliki anatomicznej. W znacznej odleglosci od wewnetrznego kregu znajduje Strona 9 . Zauwazyc przy tym nalezy. Niektóre osiagaja imponujace rozmiary 23 (ponad 150 cm) i pokryte sa artystycznymi reliefami o wzorach takich. kolczyki. wypuklych oczach (nazywanych przez niektórych interpretatorów “goglami"). wystepuja natomiast w ziemiankach mieszkalnych. reprezentowany przez wizerunki kobiece. nie zwlok!) za pomoca ochry. tzn. których odkopano w Japonii bardzo duzo (ponad tysiac) i stwierdzono. Charakteryzuja sie one tym. Wsród dogu najobficiej reprezentowane sa wizerunki kobiece z wyraznie zaznaczonymi cechami kobiecosci . co swiadczyc moze o istnieniu zoolatrii w srodowiskach mysliwskich. Obok wizerunków kobiet spotyka sie tez dogu przedstawiajace zwierzeta. Zarys dziejów religii w Japonii).Jolanta Tubielewicz kucznej. jak wzory ornamentu na ceramice danego rejonu i okresu. a podkreslajace bogactwo i fantazyjnosc ubioru. interpretowanej zlowieszczo jako slad zakopywania zywcem osobników. ze dogu sa figurkami z wypalanej gliny do 40 cm wysokosci i wykazuja duze zaawansowanie technologiczne. W. ze kobiety staly w centrum uwagi kultowej. a byc moze o matriarchalnym kulcie kobiety. ale bardzo wiele innych uleglo zniszczeniu za pamieci zyjacych do dzis ludzi. jest typowym ukladem spolecznym na etapie wspólnoty pierwotnej. nausznice. Akita) i w kilku innych miejscowosciach.

ale najwieksze z nich mialo blisko 3000 m2. ze prace publiczne. mozna stwierdzic. Wiele przedmiotów znalezionych w Toro wykazuje wysokie walory estetyczne. niecki. Wiele naczyn zdobiono reliefami i farbami.Historia Japoni . Mniej wiecej od przelomu IV i III stulecia p. wedlug drugiej natomiast sa miejscami rytualnymi kultu slonca. a stamtad z pewnym opóznieniem dazy ku pólnocnemu wschodowi (Kantó i Tóhoku).N. Mieszkancy Toro wpadli nawet na pomysl gotowania ryzu w garnkach o podwójnym perforowanym dnie. Z drewna robiono lodzie.e. ze ludnosc Toro traktowala rolnictwo jako podstawe egzystencji. Wedlug jednej z nich kregi sa wyrazem kultu kamienia.E. Fukuoka. podczas gdy najmniejsza dzialka nie przekraczala 800 m2. z okresu od przelomu naszej ery do okolo r. radla. a takze meble (stoly i stolki). a w kregu wewnetrznym ponad 13 m. W okresie zwanym Yayoi pojawiaja sie na archipelagu blizej nie znane fale migracyjne. Mimo znajomosci metalu kamien nadal byl waznym tworzywem. Przecietna wielkosc pól wynosila okolo 1500 m2. 200. ale oprócz tego zajmowala sie myslistwem i rybolówstwem. a raczej z czym sie ta forma moze kojarzyc. Zachowaly sie miedzy innymi slady 33 pól uprawnych oddzielonych od siebie opalikowanymi rózkami i wykazujacymi pozostalosci szczególowo opracowanego systemu irygacji. a wiec ze sredniego i póznego okresu Yayoi. byly to bowiem magazyny przeznaczone do gromadzenia wioskowych zapasów.n. Sposród licznych stanowisk archeologicznych najpelniejszy obraz zycia spoleczenstwa okresu Yayoi daly wykopaliska w Toro kolo Shizuoki. Srednica najwiekszego “zegara slonecznego" (w miejscowosci Manza) wynosi ponad 45 m. IV. bo skonstruowanie ich wymagalo ogromnego nakladu pracy duzej liczby ludzi. Kamien sluzyl takze do wyrobu nozy.e. wazne dla calej spolecznosci. Gromady zasiedlajace poszczególne rejony nie mogly tez byc nazbyt liczne ze wzgledu na ograniczone naturalne zasoby zywnosci. Mówiac bardzo ogólnie. a jednoczesnie slady systemu irygacji wskazuja na to. W kazdym razie kregi kamienne musialy byc zwiazane z jakimis waznymi dla egzystencji wyobrazeniami. Drewno równiez nadal odgrywalo istotna role w produkcji przedmiotów codziennego uzytku. a sita do przesiewania ziarna i maki ryzowej byly Strona 10 . P. pref. ku jakiej interpretacji sklaniaja sie archeologowie. rolnicza kultura metalu przesuwa sie od poludniowego zachodu (Kyushu) do centrum Japonii (Kansai).) KULTURA MATERIALNA Nowinki z kontynentu sprawily. 25 stosowanym we wszystkich dziedzinach zycia. które przynosza ze soba wyroby z metalu oraz powszechniejsza znajomosc uprawy ryzu i innych roslin (znaleziska w Itazuke. wskazuja. Ostatecznie jednak jest to jeszcze jeden problem interpretowany niejednoznacznie. Odkryte przez archeologów slady trzech budynków o konstrukcji odmiennej od domów mieszkalnych swiadcza o skrzetnosci mieszkanców Toro. Sama nazwa “zegar sloneczny" moze dac mylne pojecie o tym. lyzki). znakomita obróbke i bogactwo ornamentu. naczynia kuchenne (tace. pozwalajace na ogólne podniesienie poziomu zycia. Taki podzial ziemi uprawnej swiadczy o wyodrebnieniu sie wlasnosci prywatnej poszczególnych rodzin. Wydobyte z ziemi narzedzia i przedmioty codziennego uzytku pozwalaja na stwierdzenie. tluczków i skrobaczek.). a pomiedzy tymi dwoma ukladami zgromadzono tysiace kamieni rzecznych ulozonych w rozmaite formacje. Ceramika tego okresu charakteryzuje sie wprawdzie mniej wymyslnymi formami niz ceramika jómon. a neolitczycy wiekszosc czasu i energii musieli przeciez poswiecac na walke o byt. lopaty. OKRES YAYOI (IV W. motyki.Jolanta Tubielewicz sie krag zewnetrzny. Na przyklad wsród grotów strzal wiekszosc stanowily groty kamienne. ze do neolitycznego spoleczenstwa zaczely przenikac znacznie bardziej zaawansowane narzedzia i metody produkcji. warsztaty tkackie i luki. kosci i zelaza reprezentowane sa w znacznej mniejszosci. liczacego ponad 20 domów (byc moze wiele sladów uleglo calkowitemu zniszczeniu). Te dwie wielkie zdobycze archaicznej cywilizacji zaczynaja stopniowo zmieniac oblicze wysp japonskich. ze na temat kregów kamiennych istnieja dwie równolegle (czasem zazebiajace sie) teorie. ze prymitywna uprawa ryzu pojawila sie w niektórych rejonach juz w I tysiacleciu p.n.III W. . ale za to nosi slady kola garncarskiego i jest bardziej funkcjonalna. Prace badawcze rozpoczete (przypadkowo) w okresie wojny na Pacyfiku (1942—1945) i prowadzone na szeroka skale przez pare lat po wojnie ujawnily pozostalosci stalego osiedla. podczas gdy groty z brazu. prowadzone byly wspólnie przez ludnosc osiedla.

poprzez Kanasi do Shizuoki) oraz w pólnocno-wschodniej czesci Shikoku. powstaly (nieliczne zreszta) formy przypominajace tradycje ceramiczna neolitu w postaci duzych dzbanów z czerwono malowanym reliefowym wizerunkiem twarzy ludzkiej. 118). ale pózniejsze staja sie stopniowo coraz wieksze i coraz bardziej oddalone od jakiejkolwiek mozliwosci uzytku jako instrumentów dzwieczacych" (J. ze w przeciwienstwie do kultury jómon nosi ona zdecydowanie “meski" charakter. Inna szczególna cecha okresu Yayoi jest to. przy czym “najwczesniejsze z nich maja ksztalt i wyglad. Ukazywali tez na powierzchniach dótaku domy. jak i zwierzeta — pojedynczo lub w grupach. Z jednej wiec strony mozna obserwowac procesy jednoczenia sie luznych dotychczas ugrupowan rodowych. Zdarzaja sie tez rodzime wyroby brazowe (znaleziono ich ponad 300). Nasuwa sie wiec wniosek. sceny mysliwskie. 30 Dótaku (pojedynczo lub po kilka) zakopywane byly w ziemi podobnie jak orez rytualny na miejscach wyniesionych lub na sciezkach miedzy polami ryzowymi. lodzie i sprzety. jakkolwiek nieco podobne przedmioty znajduje sie równiez w Korei. Zakopywane byly specjalnie. o czym mówia liczne ozdoby . ze juz w tym czasie docieraly tutaj z kontynentu nie tylko idee. W tych rejonach. E. ze dótaku stanowia osobny rozdzial w japonskiej kulturze Yayoi i wygladaja na rodzimy pomysl mieszkanców archipelagu. Zmarlych chowano albo bezposrednio do ziemi. które Strona 11 . Szesc paciorków szklanych odnalezionych przy jednej z chat swiadczy o tym. Szczególnie wymowne sa tu owe podzielone na dzialki ziemie uprawne. pierscionki. Cecha szczególna kultury Yayoi jest to. ze przedstawiciele kultury Yayoi nie mieli zadnych sklonnosci do tworzenia wyobrazen figuralnych w glinie.Historia Japoni . ze sluzyly rytualowi lub raczej magii. Ale dogu ze swoim przewazajacym motywem kobiety znikaja bez sladu. Jupan. przy czym najwieksze zageszczenie przypada na Kyushii. Podobne znaczenie przypisywane jest brazowym dzwonom zwanym dótaku. rejon Chugoku na Honshu oraz wyspe Shikoku. najczesciej na wzgórzach dominujacych nad okolica. nausznice. ze inaczej traktowano po smierci “szeregowych" czlonków rodu. trzy. Sa to procesy wynikajace z rozkladu wspólnoty pierwotnej i w Japonii znajduja potwierdzenie w postaci wykopalisk. a takze metody pochówków swiadczace o tym. choc w blizej nie wiadomych celach. w których kultura Yayoi nasuwala sie na siedliska jómon. albo w ceramicznych trumnach. ale i drogocenne importy. Ludnosc Toro dbala tez o swój wyglad osobisty. Mozna jednak przypuszczac. co wskazuje na ich funkcje rytualne albo magiczne. znacznie rzadziej zelazne. Dystrybucja jednak oreza i dzwonów jest rózna i dotychczas znaleziono tylko jedno stanowisko. bransolety i naramiennice. Ogromny skok jakosciowy w dziedzinie narzedzi i metod produkcji musial spowodowac daleko idace zmiany w strukturze spolecznej. ale wszystkie znalezione dotychczas specymeny japonskie (ponad dwiescie) wykazuja niewatpliwe cechy rodzimej obróbki. a potwierdzony przez inne z licznych rejonów Japonii. byl nieporównanie wyzszy od poziomu zycia okresu jómon. Luzno zwiazane ze soba gromady koczowników ustapily miejsca wiekszym grupom rodowym. Przedmioty przydawane wybitnym zmarlym to bardzo czesto orez — miecze. s. Tylko maly procent odnalezionych grobów odznaczal sie bogatym wyposazeniem i wiekszymi rozmiarami nagrobnego kopca. ze figurki dogu okresu jómon nikna z powierzchni ziemi. który przynajmniej graniczy z funkcjonalnoscia. wlócznie i noze. Zasieg terytorialny oreza rytualnego obejmuje pólnocna czesc Kyushu. a niekiedy kamienne repliki wyrobów metalowych.Jolanta Tubielewicz arcydzielami pod wzgledem kunsztownosci wzorów plecionki. a inaczej rodziny nalezace do bogatej starszyzny rodowej. piec do czternastu sztuk) w miejscach oddalonych od osiedli. Dótaku natomiast znajdowane sa najliczniej na terenach centralnych Honshu (od Hiroshimy i Izumo. Bron pochówkowa to najczesciej importy chinskie i koreanskie 28 z brazu. gdzie przedmioty obu rodzajów wystepowaly razem. 27 POWSTAWANIE SPOLECZENSTWA KLASOWEGO Poziom zycia spoleczenstwa Yayoi ukazany w obszernym zblizeniu przez wykopaliska z Toro. z drugiej natomiast — odsrodkowe procesy rozpadania sie rodów na rodziny i powstawanie zaczatków podzialu klasowego. Poza tym mozna uznac. W brazie rzezbili chetnie zarówno ludzi. Trudno wiec wykluczyc wzajemne wplywy. Archeologowie zgodni sa w tym. a nastepnie osiadly tryb zycia rolników sprzyjal laczeniu sie rodów w zwiazki plemienne. Poza grobami i osiedlami mozna znalezc poszczególne grupy broni (po dwie. ze fale migracyjne nosicieli kultury metalu. Kidder.paciorki.

a takze japonskich dziel Kojiki i Nihongi. Tu wracamy do sygnalizowanych problemów i ze wzgledu na ich wage oraz rozmach toczacej sie polemiki zatrzymamy sie przy nich nieco dluzej. a wewnatrz poszczególnych rodów wyrazna juz byla dyferencjacja klasowa. faktów. ze mezczyzni stosuja tatuaz i za jego 31 pomoca wprowadzaja rozróznienie pozycji spolecznej.Historia Japoni . Poza tym wszystko wskazuje na to. (datowanie Nihongi) wyruszyl z Hyugi na podbój “wschodnich barbarzynców". których znieksztalconym odbiciem moga byc mity o pochodzie Jimmu i ustaleniu osrodka wladzy w Yamato. czasem droga ladowa i dopóki nie dotarla do pólwyspu Kii. W tym samym fragmencie powiedziane jest. zbrojarzy. Najwczesniejsza wiarygodna wzmianka chinska (z 57 r.) wspomina o Japonii jako o kraju skladajacym sie z ponad stu “królestw". p. wyprawa moglaby sie zle skonczyc. ze bogini slonca Amaterasu zeslala z nieba swojego potomka Ninigiego. byla stolica Kashihara. nie napotykala zbyt zdecydowanego oporu. urzedowych historyków okresu Meiji sprawa nie podlegala dyskusji: byl Jimmu (czego dowodem jest jego grób w miejscowosci Unebiyama).n. p. Mozna wywnioskowac z tego opisu (i nikt ze wspólczesnych badaczy tego nie kwestionuje). Historykom o bardziej krytycznym spojrzeniu nasuwaly sie dreczace pytania: czy istotnie pierwszy osrodek wladzy ustalony zostal w Yamato? Czy powstanie takiego osrodka bylo wynikiem najazdu jakiejs grupy etnicznej z Kyushu? A jezeli z Kyushu. “Swiete ksiegi" podaja szczególowo trase i okres trwania pochodu. a raczej nabiera rozmachu (co jest równiez potwierdzeniem “meskiego" charakteru kultury Yayoi). A moze wsród przybyszów. Nie spieszyl sie z objeciem wladzy nad calym archipelagiem. o tyle dla okresu Yayoi nie wolno pominac chinskich zródel pisanych. a i tak bylo juz z nim calkiem krucho i gdyby nie interwencja bogini Amaterasu. reprezentowaly ugrupowania patriarchalne o wyraznej dominacji mezczyzny-wojownika. p. przykazujac mu objecie w wieczne wladanie archipelagu japonskiego. Jednakze boski autorytet byl na tyle skuteczny.e. Ninigi zszedl na ziemie i znalazl sie na górze Takachiho w prowincji Hyuga (poludniowa czesc Kyushu). Dopiero w kraju Yamato boski wnuk musial sie istotnie wysilic orezem. powstanie pierwszych swietych przybytków poswieconych lokalnym bóstwom. z których ponad 30 bylo w kontakcie z Chinami. rytualistów.e. Druzyna boskiego wnuka posuwala sie czasem droga morska. ustalil stolice w miejscowosci Kashihara (obecnie w pref. który wyksztalcil sie z biegiem czasu w systemie zwanym be-no-tami (“ugrupowania zawodowe")? W znacznie pózniej spisanej mitologii niejednokrotnie mozna natrafic na opisy brzmiace jak dalekie echa podzialu pracy w ramach poszczególnych rodów. ze owe “królestwa" to byly ugrupowania rodowe. sokolników. Na okres Yayoi przypada zapewne powstanie wygladzonej w pózniejszym czasie mitologii. które rzeczywiscie zdarzyly sie w zamierzchlej przeszlosci. Jednoczesnie jednak owi wojownicy byli mysliwymi i rolnikami. Dla oficjalnych. Sadzac z kronik dynastii Wei w ciagu nastepnych dwóch stuleci doszlo do scalenia szeregu rodów w zwiazki plemienne i do wykrystalizowania sie centralnego osrodka wladzy. Liczba “sto" podana w kronice dynastii Han moze byc po prostu okresleniem “duzej liczby". rok 660 p. ze Iwarehiko pokonal wszystkich przeciwników i w 660 r. w czasie gdy ladowali na archipelagu. ze w dziedzinie nadbudowy nastapily daleko idace zmiany. zbyt byl zajety sprawami osobistymi.. PROBLEM LOKALIZACJI YAMATO Japonski mit o powstaniu panstwa powiada. zgodnie z mitologia. Nara) i przyjal godnosc cesarska. Ustalono nawet dzien 11 lutego jako swieto narodowe na pamiatke koronacji Jimmu tennó (lenno — cesarz). Wszedl do historii pod imieniem posmiertnym jako cesarz Jimmu.n.n.e. wystepowal juz podzial profesjonalny na wojowników. byl poczatkiem ziemskiego cesarstwa. W ten sposób. W dziedzinie wierzen i kultury duchowej niewiele jest dowodów na kontynuacje czy ewolucje pogladów okresu jómon.e.Jolanta Tubielewicz przybywaly na archipelag od przelomu IV i III w. rejon Yamato uznany zostal za kolebke cywilizacji. to czy rzeczywiscie 32 z Hyugi? Kiedy mógl odbyc sie taki najazd? Czy naprawde istnial jakis wódz Strona 12 . Problem od dawna nurtujacy historyków polega na wydobyciu spod warstwy mitologicznej echa faktów. za pierwszy osrodek wladzy i panstwowosci japonskiej. podzial. Niektóre formy pochówków odbywaja sie po staremu i kult plodnosci czynnej nie wygasa. O ile w rozwazaniach nad okresem jómon trzeba sie ograniczyc do materialów dostarczanych przez archeologie.n. bo jak wynika z mitologii. Ostatecznie jego wnuk imieniem Iwarehiko w 667 r. oraczy.

Jest to rozdzial chinskiej kroniki San-kuo-shih (jap. Wylonily sie dwa zasadnicze kierunki badan zwolenników lokalizacji w Yamato na Kii (Yamato-setsu.. Na temat pierwszego opisanego. [. który od dluzszego czasu mieszkal w kraju Wa. [. bedzie ponad 7 tysiecy mil*. poniewaz królowa z kraju Yamatai — to pierwsza znana z imienia.. Dalej jednak zaczynaja sie klopoty. ale mialy tez ambicje kontrolowania trzech panstw poludniowych. aby ostatecznie rozgorzec po wojnie.] Kierujac sie na poludnie. bedzie 20 dni podrózy morskiej. Krajowi Wo poswiecono tam 2 tysiace znaków. a nastepnie problem wracal od czasu do czasu w okresie Meiji i nastepnych. podrózy ladem miesiac" (Inoue Mitsusada. plynie sie droga morska wzdluz wybrzeza. ale naród nie byl zadowolony z jego rzadów i zamieszki trwaly. szkola z Kioto). ze kraj Wa mógl mu byc przydatny w opanowaniu poludniowej czesci Korei. jak Tsushima i Iki. Szkola z Kioto ponadto podzielona byla na trzy grupy opowiadajace sie za lokalizacja w nastepujacych rejonach: a) powiat Yamato w Chikugo (obecnie poludniowa czesc pref.Jolanta Tubielewicz opisany pózniej jako Jimmu? Odpowiedzi na te i wiele innych pytan nalezy szukac w opisanych poprzednio trzech rodzajach zródel — w materialach archeologicznych. Argumenty obu szkól opieraly sie na róznych interpretacjach cytowanego fragmentu Strona 13 . Ta mloda osoba wyslala do Chin delegacje swoich poddanych wraz z Chinczykiem. szkola tokijska) oraz zwolenników lokalizacji na Kyushu (Kyushu-setsu.] Kierujac sie na poludniowy wschód. byla na pewno szamanka i w 239 r. Dochodzimy wiec znowu do kwestii interpretacji.Historia Japoni . ze na imie miala Himiko (lub Himeko. chociaz notowane sa innymi znakami. Po jej smierci wybuchla wojna domowa w kraju Wa. 576 m. Taihó-gun jest to Taifang-chlin. w zaleznosci bowiem od interpretacji wnioski bywaja bardzo rozbiezne. przez która w owym czasie odbywaly sie kontakty z Chinami. Interpretacja filologiczna nie budzi na ogól watpliwosci.] Nastepnie kierujac sie na poludnie przebywa sie morze zwane Kankai i po ponad tysiacu mil dociera sie do kraju Iki. dopóki wladzy nie przejela pietnastoletnia dziewczyna imieniem lyo. które w tym czasie wykazywaly tendencje do zjednoczenia. Fukuoka). o której z innych fragmentów Wajin-denu wiadomo. Najbardziej kontrowersyjny jest nastepujacy fragment Wajin-denu (odczytanie nazw podano w formie zjaponizowanej): “Aby dotrzec. c) Usa w prowincji Buzen (obecnie pólnocna czesc pref.] Podrózujac ladem na poludniowy wschód po pieciuset milach dociera sie do kraju Ito.. “Morze zwane Kankai" tez nie sprawia trudnosci — chodzi tu niewatpliwie o Ciesnine Tsushimska. chinska prowincja w pólnocno-zachodniej Korei. [. do kraju Wa z Taihó-gun. 228). b) wies Yamato w powiecie Kikuchi prowincji Higo (obecnie pólnocna czesc pref. ale w tym wlasnie czasie ta czesc Korei byla ogarnieta rozruchami i prosba pozostala bez odpowiedzi. umiejscowiona w czasie wladczyni kraju.. czyli ok. do kraju Kuya-Kankoku. t. bedzie sto mil. [. Cesarz chinski mile przyjal poslów ze wzgledu na to. w kronikach japonskich i w kronikach chinskich. [.. Nazwy takie.. Dal wiec cesarz w odpowiedzi na poselstwo zlota pieczec dla wladczyni i uprzejmy list. bedzie sto mil. 33 poselstwo przez Taihó-gun do Chin? Poselstwo mialo na celu uzyskanie poparcia dynastii Wei w jakichs rozgrywkach politycznych kraju Wa. Niemniej jednak ten wlasnie tekst znalazl sie w centrum burzy szalejacej wokól problemu Yamatai. bo dzisiejsze nazwy brzmia identycznie. s. “teoria Yamato". Chiny kontrolowaly bowiem dwie pólnocno-zachodnie prowincje (Taihó i Rakuró). Oita). [. Gdzie wiec panowala ta osoba. Minawszy Koree to na poludnie. Od 238 r. latwe sa do zidentyfikowania. Gdzie wiec bylo Yamatai? Pierwsze próby zlokalizowania tego kraju podjete byly jeszcze w okresie Edo. wyslala * mila chinska // (jap.. który kiedys nazwie sie Japonia.: Sangoku-shi) w czesci dotyczacej dynastii Wei. Na tej wzmiance konczy sie Wajinden. Osadzono na tronie mezczyzne. a nie mitologicznego.] Znowu przebywa sie jedno morze i po ponad tysiacu mil dociera sie do kraju Matsuro.. jest wspomniany uprzednio Wo-jen-chuan... bedzie 10 dni podrózy morskiej. Himiko umarla miedzy 240 a 248 r. Shinwa-kara rekishi-e (Od mitów do historii). aby dotrzec do kraju Fumi. “teoria Kyushu". a wiec udokumentowanego historycznie osrodka wladzy w Japonii jedynym zródlem typu kronikarskiego.] Kierujac sie na wschód. który jest na pólnoc (od Wa). to na wschód posuwajac sie zygzakami.: ri) = 1890 stóp ang. aby dotrzec do kraju Yamatai. w którym jest stolica królowej.. Wkrótce potem Himiko prowadzila wojne z krajem Kuna i zwrócila sie o pomoc do Taihó. Kumamoto). w serii Nihon-no rekishi (Historia Japonii). aby dotrzec do kraju Tsuna. aby dotrzec do kraju Na.. Najpierw przebywa sie jedno morze i po ponad tysiacu mil dociera sie do kraju Tsushima... [..] Kierujac sie na poludnie. Pimiko). tekst jest prosty i latwy do tlumaczenia. I. A sprawa jest wazna.

od Ito do kraju Yamatai — 10 dni morzem lub miesiac ladem. Yuryaku (nr 21. Wymienieni przez niego cesarze-zalozyciele dynastii (Sujin i Ojin) sa postaciami zaczerpnietymi ze “swietych ksiag". Kótoku (nr 36. V. droga od prowincji Taihó-gun bedzie wiodla przez Tsushime. Prof. wladczyni Suiko (nr 33. mitologii. ale rozdzielnie: od Ito do kraju Na — 100 ri.. Shiratori z grupy Kyushu-setsu uwazal natomiast. Dlatego tez szkola tokijska twierdzila. którego z mitologicznych cesarzy mozna uznac za pierwszego historycznego wladce. zakonczona ustaleniem nowej dynastii u schylku IV w. Dyskusja trwa. Z wazniejszych propozycji warto moze wymienic teze wysunieta przez kontynuatora idei Enokiego. Bardzo smiala hipoteze oglosil Egami Namio pierwszy raz w 1949 r. którzy najechali i podbili kraj Wa. Inna teoria tej samej szkoly glosila. Iki na lad Kyushu. ale najczesciej wymieniane imiona to: Ojin. ale wiele tez jest niejasnosci budzacych zywe protesty. a nastepnie opracowal argumenty z punktu widzenia archeologii. od Ito do kraju Fumi — 100 ri.w Ito i wszystkie odleglosci i kierunki od tego punktu podal nie jako ciagla droge. W latach szescdziesiatych odbylo sie kilka waznych konferencji naukowych poswieconych problemowi Yamatai.e. W teorii Egamiego sa pewne punkty trafiajace do przekonania innych uczonych.n. Uwaza on. a nastepnie przez ciesnine Bungo i Seto-naikai (Morze Wewnetrzne) do Naniwy (obecnie Ósaka) na pólwyspie Kii. a blad opisu polega na stalym myleniu kierunków o 45° lub 90°. ale odleglosci falszywe. ze droga morska od Kyushu wiodla przez Morze Japonskie do Tsurugi. Twierdzi on. Shiratoriego. jakie pasuja im do ich teorii. Mimo atrakcyjnosci teorii prof.(kroniki dynastii Sung). Stwierdzil on mianowicie. ze dystanse podawane w Wajin-denie sa dokladne. grupy Chikugo. Ójin natomiast byl pietnastym i panowal od 201 do 310 r. W pracy wydanej w 1975 r. Wedlug oficjalnej chronologii Sujin byl dziesiatym cesarzem i panowal w latach 97—30 p. Argumenty tej drugiej grupy byly o tyle ciekawe. lata 592-628). Zdania sa oczywiscie bardzo podzielone i argumenty najrozmaitsze.) KURHANY NA MIARE GIGANTÓW INNYM nabrzmialym problemem zwiazanym z powstaniem osrodka wladzy jest Strona 14 . lata 457-479). Mozna podejrzewac. dokonal jeszcze jednej próby interpretacji Wajin-denu i wysunal teorie. Nie sposób przytaczac tu nawet w skrócie wszystkich argumentów i kontrargumentów obu zasadniczych kierunków i wspomnianego centrum (Umemura Seiji). poczatkom panstwowosci japonskiej i wzajemnym relacjom Yamatai z III w. ale zachowujac podane odleglosci. która bardzo wzmocnila argumenty Kyushu-setsu. Argumentem przemawiajacym za ta teoria jest fakt. folkloru i historii wschodniej Azji. OKRES KOFUN (III . Od dawna bowiem toczy sie tez spór o to. ze kierunki sa dokladne. ze kronikarz chinski do Ito trzymal sie nastepujacej kolejnosci danych: kierunek — odleglosc — kraj. Enokiego wiele kwestii pozostaje nie wyjasnionych i dyskusja trwa nadal. który stara sie obalic poglad. 35 Oishi Yoshiki uzasadnia. Uplasowanie tych wladców w teorii Egamiego dotyka innego zapalnego punktu w dyskusji nad starozytnoscia japonska. Doslowne traktowanie kierunków i dystansów umiejscowiloby Yamatai gdzies daleko na Pacyfiku. Maki Kenji. w 1948 r. Po wprowadzeniu poprawek w kierunkach (zawsze o 45° lub 90°).Historia Japoni . ze nie byl to przypadek. Uczen prof. ze wlaczaly rejon Izumo — rejon sprawiajacy duzo klopotów historykom ze wzgledu na jego odrebnosc etniczna. ze w opisie podrózy musi byc jakis blad. a stamtad ladem do Yamato na pólwyspie Kii. prof. lata 192—200) jest identyczny z Jimmu i nalezy go uwazac za zalozyciela japonskiej dynastii cesarskiej. poniewaz kronikarz chinski notowal 34 je wylacznie ze slyszenia. ze kraj Wa byl luzna federacja rodowa podporzadkowana “krajowi królowej". jakkolwiek poczatkowo obie szkoly byly zgodne w tym. przez cesarza Ojina.VIII W. jakoby “kraj królowej" (jóókoku) byl identyczny z Yamatai. na podstawie opowiesci tubylców.Jolanta Tubielewicz Wajin-denu. ze dat podawanych przez Nihongi nie nalezy traktowac powaznie i nanosza takie poprawki. ze mieszkal. ze kronikarz chinski sie nie mylil. Wszyscy uczeni sa oczywiscie zgodni w tym. Pierwsza dynastia zostala zalozona przez cesarza Sujina na pólnocnym Kyushu w poczatkach IV w. od Ito natomiast: kierunek — kraj — odleglosc. ze Chuai (nr 14. którym zalezalo na stworzeniu obrazu wielkosci swojego kraju. które przedstawil na sympozjum w 1964 r. Enoki Kazuo.. (opisy Wajin-denu) i Yamato z V w.. ze dynastia japonska zostala ustalona przez “grupe konnych" pochodzacych z pólnocnej Azji. W ciagu kilkudziesieciu lat odbyla sie ekspansja na wschód. lata 645—654).

który oglaszajac dekret zawierajacy slowa: “w ostatnich latach nedza naszego ludu spowodowana jest calkowicie budowa kurhanów". noze. który zaczyna sie pokrywac ogromnymi kurhanami. który dobitnie wykazuje. Monumentalne grobowce swiadcza o postepujacym podziale klasowym wewnatrz rodów i wyksztalceniu sie bogatej arystokracji rodowej. zaczyna nabierac rozmachu z duzym przyspieszeniem i wkrótce zdominuje relikty przygrobowe. W okresie. jak równiez rzezby w glinie ustawiane wokól kurhanów lub na ich powierzchni. ze same wygladaja jak wzgórza widoczne z odleglosci paru kilometrów. Z chwila jednak gdy sie ten typ rzezby wyksztalca. jak i duchowej.) wykazuje pewne odejscie od monumentalnosci kurhanów z V w. 29-32). W srednim okresie (tj. skad przychodzily wazne impulsy dotyczace zarówno kultury materialnej. Najbardziej charakterystycznymi znaleziskami okresu kofun sa tzw. 37 ozdoby oraz ceramika. niegdys otoczony byl trzema fosami. ze archipelag byl w tym czasie w dosyc scislym kontakcie z kontynentem. “tykwy" pojawiaja sie w okresie schylkowym. ale równiez do rodowego zespolu kultowego wlaczano rozmaite bóstwa lokalne (ubusunagami) zwiazane z danym rejonem i uznane za jego boskich opiekunów. W Nihongi pod data 646 r. której poczatki mozna bylo zauwazyc w okresie Yayoi. jak i stopniowym rozpowszechnieniem sie zwyczaju kremacji na modle buddyjska. a zelazo najwazniejszym surowcem. “Dziurki od klucza" najgesciej wystepuja w srednim okresie kofun. ukazuja bowiem ludzi z rozmaitych srodowisk. rózne typy domów.Jolanta Tubielewicz umieszczenie tego procesu w czasie (chodzi tu oczywiscie o proces ksztaltowania sie wladzy. Zanikanie kurhanów w drugiej polowie VII w. a nie o pojedyncze fakty). Odkryto ich ponad 10 tysiecy. Japonia wchodzi w nowa epoke. Rozmiary ich sie zmniejszaja. dziurki od klucza oraz “ósemki" i “tykwy". i prawie o stulecie wyprzedzaja pojawienie sie rzezby figuralnej. groty strzal. prostokatne lub owalne w wypadku najprostszych typów. przedmioty codziennego uzytku. zelazne zbroje. Okres schylkowy (VI i VII w. kwadratowe. Wyposazenie grobów wskazuje na ustalenie sie owej “meskiej" kultury.'ze u schylku III i na poczatku IV w. Naczynia pojawiaja sie u schylku III w.Historia Japoni . Strona 15 . nakazuje natomiast chowac ciala na wyznaczonych cmentarzach oraz wyznacza skale okazalosci kurhanu w zaleznosci od pozycji socjalnej nieboszczyka (Nihongi. mozna znalezc uzasadnienie wlozone w usta cesarza Kótoku. Obok wiezów krwi i wyplywajacej stad wspólnoty interesów gospodarczych elementem cementujacym jednosc rodowa byl kult bóstwa rodowego (ujigami). mozemy stwierdzic. narzedzia rolnicze. Przedmioty te mialy prawdopodobnie znaczenie magiczne. We wczesnym okresie kofun (do V w. Najwiekszy kurhan (identyfikowany jako grób cesarza Nintoku) znajduje sie w Sakai kolo Ósaki i ma ponad 800 m dlugosci. Zaznacza sie to wyraznie w krajobrazie archipelagu. tlumaczone jest zarówno wzgledami ekonomicznymi. Kurhany otaczane byly jedna lub dwiema fosami. Rzezby haniwa sa niewyczerpanym zródlem wiadomosci i dyskusji na temat spoleczenstwa okresu kofun. ale bardzo misternie wykonane ich kopie kamienne. a w kazdym razie pozycje primus inter pares. jakkolwiek w ksztaltach widoczna jest pewna ewolucja. w V w. miecze. XXV. Wyposazenie kurhanów stanowily brazowe lustra.) kurhany umieszczane byly najchetniej na zboczach gór. skad roztaczal sie widok na pola uprawne. zwanymi kofun. co wiemy o okresie kofun. kiedy rody stanowily scisle spoleczne grupy. zwierzeta lowne i udomowione oraz liczne przedmioty o charakterze uzytkowym lub rytualnym i magicznym. ze na przelomie Yayoi i kofun jeden z rodów (nazwany potem “cesarskim") uzyskal byc moze supremacje nad innymi 38 licznymi rodami. STRUKTURA RODÓW Podsumowujac to. ze w niektórych sarkofagach znaleziono nie przedmioty oryginalne. Wspomniane poprzednio daty proponowane przez Egamiego dla poczatków dynastii opieraja sie na dorobku archeologii. ale znacznie bardziej reprezentatywne sa tzw. Rody (uji) skladaly sie z rodzin zasiedlajacych wspólne terytorium i wywodzacych swoje pochodzenie od jednego przodka. Ksztalty kurhanów w rzucie poziomym bywaja rozmaite — okragle. Wojownik i rolnik staja sie glównymi postaciami.) kurhany schodza w doliny i przybieraja rozmiary tak monumentalne. zabrania budowy miejsc tymczasowego pochówku i wyposazania zmarlych w drogocennosci. haniwa (“kregi gliniane") — cylindryczne naczynia. o czym moze swiadczyc fakt. Takim bóstwem bywal zazwyczaj deifikowany przodek. Obok rolnictwa rozwija sie tez hodowla oraz rózne galezie rzemiosla uzytkowego i artystycznego.

a wiec musial sie wylonic z ugrupowania satelickiego przy rodzie cesarskim. sprawiajace. Imibe kierowali obrzedami polegajacymi na utrzymywaniu czystosci rytualnej w imieniu calego spoleczenstwa). narzuconego przez ród cesarski. Sunks “be". ale nigdy w Japonii nie stanowili podstawy produkcji. Wladze w rodzie sprawowal naczelnik (uji-no karni) oraz jego najblizsi krewni i zausznicy tworzacy rodowa arystokracje. Nihon-no yurei. równolegle z podporzadkowaniem sie innych rodów autorytetowi cesarskiemu. jak równiez na skutek rosnacych ambicji co potezniejszych czcicieli. Podobnej genezy mozna sie dopatrywac dla innego kaplanskiego rodu . Geneza i organizacja be nie sa w pelni wyjasnione i pojawiaja sie rózne hipotezy dotyczace tej kwestii. takie jak Ótomo czy Mononobe. 206).Historia Japoni . jakkolwiek niezbyt liczna (5—10% calej ludnosci) i w porównaniu z innymi spoleczenstwami orientalnymi czy okcydentalnymi nie traktowana po eksploatatorsku. Niewolnicy podzieleni na piec podstawowych kategorii wykorzystywani byli do prac publicznych lub 40 do pracy w prywatnych gospodarstwach. Imube) zajmowal sie dziedzicznie funkcjami kaplanskimi w centralnym kulcie. a jeszcze nizej — niewolnicy (miki). Formalnie niewolnictwo zostalo zniesione w okresie Engi (901-922). Ich funkcje kaplanskie równiez byly rózne . ze dzieki ich produktom rody macierzyste mogly byc samowystarczalnymi jednostkami ekonomicznymi. Znacznie wyrazniejsza ewolucje typu: ugrupowanie zawodowe — ród wykazuja wrózbiarze. Na temat Mononobe ciekawa koncepcje notuje Ikeda Yasaburó (za Origuchim Nobuo) w swojej pracy poswieconej demonom japonskim.kaplanów z rodu Nakatomi nazywa sie w literaturze zachodniej “rytualistami". a lokalne bóstwa zaczely poddawac sie rozmaitym przeobrazeniom pod wplywem impulsów z zewnatrz. Jeden z najpotezniejszych rodów okresu kofun — Imibe . Z pozycji ujigami zostala wylansowana do tej najwyzszej godnosci dzieki sile ekonomiczno-militarnej rodu cesarskiego. a nawet przeznaczac nadwyzki produkcyjne na wymiane. z rodu Imibe natomiast “abstynentami" (slowo “abstynent" jest troche mylace ze wzgledu na 41 oczywiste skojarzenia i dlatego spróbujemy zaproponowac neologizm “abstynencjonalisci". a oprócz tego zobowiazani byli do danin i swiadczen na rzecz arystokracji. Jej kult — poczatkowo wewnatrzrodowy — podporzadkowal sobie (chociaz nie wygasil) inne kulty.Nakatomi. Terminem ogólnym dla grup wrózbitów bylo urahe. istotna role ekonomiczna odgrywaly ugrupowania zawodowe be (lub tomo). Z biegiem czasu ochrona magiczna mogla sie przeksztalcic w ochrone zbrojna rodziny cesarskiej. Tak np. s.Jolanta Tubielewicz 39 kulty byly prawdopodobnie hermetyczne i do rytualu nie dopuszczano ludzi spoza rodu. Twierdzi on mianowicie. a stad wyplywa wniosek o genetycznie magicznych funkcjach rodu (Ikeda Yasaburó. moze swiadczyc o przeksztalceniu sie niektórych grup zawodowych w zwiazki rodzinne. Ponizej tej wyodrebnionej bogatej klasy spolecznej stali szeregowi czlonkowie rodu (ujibito). a produkcja oreza do celów kultowych (vide: wyposazenie kurhanów) mogla nabrac cech czysto utylitarnych. Z biegiem czasu jednak wiezi rodowe ulegly rozluznieniu. które w dokumentach pisanych pojawiaja sie juz jako rody pelniace funkcje wojskowe i gwardyjskie przy dworze cesarskim. wystepujacy w wielu nazwiskach rodowych. Zwyczaj ten zostal w czasach 42 Strona 16 . Niewolni byli klasa dosyc zróznicowana. podobnie jak u Imibe. Ujibito zajmowali sie gospodarstwem w ramach wlasnych rodzin. Amaterasu — bogini uznana za protoplastke rodu cesarskiego — zrobila kariere ogólnonarodowa i zajela naczelne miejsce w panteonie shintoistycznym. Kojiki i Nihongi dostarczaja wiele materialu pozwalajacego na czesciowe odtworzenie struktury spoleczenstwa. w którym obok wielkich rodów. a raczej wewnatrz nich. Podobnemu podporzadkowaniu musialy ulec w czasach przedhistorycznych inne rody. Rod Imibe (lub Imbe. jakkolwiek etymologicznie oba nazwiska nie naleza do tej samej grupy. a nastepnie rodowe. Elementem laczacym oba rody byla jedynie rola sluzebna wobec kultu centralnego. W wypadku tych rodów nazwiska moga równiez wskazywac na ewolucje z ugrupowan zawodowych. które w nie udokumentowanych czasach przeszlo ewolucje i w najwczesniejszych zapisach kronikarskich juz wystepuje jako jednostka rodowa. Takich grup bylo wiele na terenie archipelagu i najwybitniejsi specjalisci byli powolywani na dwór Yamato. ze komponent “mono" w nazwisku Mononobe wywodzi sie od slowa “sila nieczysta" lub “demon".wyglada na takie wlasnie ugrupowanie zawodowe.

ale juz w dwa lata pózniej oba kraje byly w stanie wojny. ze od momentu. pieciu z Iki i dziesieciu z Tsushimy. Z tego tez wzgledu w historii politycznej Japonii czasy od V w. Potwierdzeniem istnienia okupowanej przez Japonie Mimany oraz wielkich wypraw zbrojnych az po dzisiejszy Phjongjang 45 ma byc kamien zwany Kotai-o-no hi (“monument króla Kotaia"). Obecnie jest to tez jeden z licznych problemów dyskusyjnych. nazywa sie czesto okresem Yamato. których czlonkowie (od kilku do kilkudziesieciu) nie byli powiazani miedzy soba zadnym pokrewienstwem. który ostatecznie zdominowal niektóre urzedy zwiazane z rytualem przy dworze. Zakonczylo sie to zwyciestwem Japonii i ustaleniem w Mimanie kolonii.Historia Japoni . amahe rybacy. przed wprowadzeniem pisma chinskiego do Japonii. Jakkolwiek okres ten pokrywa sie ze srednim i schylkowym kofun. M imana (kor. STOSUNKI Z PÓLWYSPEM KOREANSKIM Wedlug podanej uprzednio periodyzacji okres kofun obejmuje III—VIII w. a przedtem jeszcze do nakreslenia pokrótce sytuacji politycznej na Pólwyspie Koreanskim do poczatków V w.: Silla). ze po powstaniu Kudary król tego panstwa wyslal przyjazne poselstwo do Japonii w 367 r. Tradycyjna historiografia japonska przypisuje duze znaczenie zbrojnym interwencjom z archipelagu w rozgrywkach koreanskich. do czasu ukazania sie pierwszej wzmianki kroniki Sung osrodek wladzy pozostajacy w kontakcie z Chinami utrwalil sie w Yamato na pólwyspie Kii.. kuni-no miyatsuko i inne. Oprócz tych wielkich rodów.: tanabe — uprawiajacy pola ryzowe. a takze na usytuowaniu terytorialnym i zwiazkach z rodem cesarskim. sredni i schylkowy) oparty jest na róznicach w rozmieszczeniu.: Kogurio). tytul sukune rodowi Imibe. a takze poszerzyl swoje wplywy na prowincji.: Imna) nazywa sie obszar na poludniowym skraju Pólwyspu Koreanskiego. które zakoncza sie w polowie IV w. podczas gdy podzial na podokresy (wczesny. kiedy sie urwala kronika Wei. to wazne wypadki historyczne sklaniaja nas do wydzielenia go w osobny rozdzial. Najwyzszym tytulem orni uhonorowany byl ród Soga.. Ten wlasnie ród od V w. podczas gdy w centralnej i poludniowej czesci pólwyspu trwaja procesy unifikacyjne. kihe drwale. protestuja przeciwko takim wnioskom. kanuchibe kowale) istnialy równiez grupy wysoko wyspecjalizowanych pracowników umyslowych. Z wymienionych uprzednio rodów tytul muraji przyslugiwal przedstawicielom rodów Nakatomi. Do najwazniejszych zalicza 43 sie: orni. atae. a z nimi niektórzy badacze japonscy. rozmiarach i wyposazeniu kurhanów. jak np. katarihe opowiadacze. ale oprócz nich istnialo paredziesiat innych. zacznie nabierac coraz wiekszego znaczenia i w rywalizacji rodów usytuowanych centralnie zacznie dazyc do supremacji poprzez zdominowanie rodu cesarskiego. Po upadku dynastii Wei koreanskie prowincje kontrolowane dotychczas przez Chiny (Taihó i Rakuró) zostaja wchloniete przez pólnocne panstwo Kókuri (kor. oparta zapewne na potencjale ekonomiczno-militarnym. których poczatków mozna sie doszukiwac w pierwotnych ugrupowaniach zawodowych. badz tez umocnionej bazy wojskowej. polozony pomiedzy Kudara a Shiragi.: Pekdze) i Shiragi (kor.Jolanta Tubielewicz historycznych ujety w formy kodeksowe i w okresie Heian dwór zatrudnial pieciu urabe z Izu. Cala ta sprawa nie jest jasna i wspólczesni badacze koreanscy. tzn. Stanowili jedynie wspólnoty profesjonalne podlegajace jakiemus rodowi. Okazuje sie wówczas (o czym juz poprzednio wspomniano). Ci ostatni nie mogli egzystowac wczesniej niz w V w. a jego punkt centralny stanowi kwestia Mimany. fuhitobe — skrybowie. do poczatków VIII w. Status takich ugrupowan byl rózny w zaleznosci od waznosci wykonywanej pracy. tomo-no miyatsuko. ale politycznie ulegaly (co najmniej nominalnie) wladzy centralnej i wyrózniane byly tytulami dziedzicznymi zwanymi kabane. muraji. Obok ugrupowan zajmujacych sie pracami fizycznymi (np. Jest to periodyzacja oparta na materialach archeologicznych zwiazanych z pojawieniem sie i zaniknieciem kurhanów. o tyle dla podokresu sredniego mozna sie juz posluzyc chinskimi kronikami poludniowej dynastii Sung (420—479). O ile dla wczesnego okresu jedynymi zródlami jest archeologia i ostroznie wybrane watki Kojiki i Nihongi. sukune. Kamien ten zostal Strona 17 . powstaniem panstw Kudara (kor. Z analizy krytycznej Nihongi wynika. ksztaltach. który wywodzil swoje pochodzenie od rodu cesarskiego. Mononobe i Ótomo. Wsród wolnych rodów tez wyksztalcila sie hierarchia waznosci. istnialo wiele wszelkiego rodzaju be. Obok tych ugrupowan zawodowych powstal ród Urabe. Wszystkie rody tworzyly w zasadzie samodzielne jednostki ekonomiczne.

Zaden z badaczy nie kwestionuje istnienia bliskich zwiazków archipelagu z Pólwyspem Koreanskim. Wedlug kronik japonskich król Kudary raz po raz slal rozpaczliwe wezwania o pomoc. Kroniki japonskie wykazuja. ale czy rzeczywiscie? Zanim nie zostanie to rozstrzygniete. Widac jednak wyraznie. a w Kudarze jeszcze wczesniej. Z jednej strony mozemy wydzielic nurt oficjalny.Jolanta Tubielewicz odnaleziony w 1882 r. Rok 552 uwazany jest przez historyków sugerujacych sie zapisem Nihongi za date oficjalnego wprowadzenia buddyzmu do Japonii. W 552 r. które mogly zachowac daleko idaca autonomie i prowadzic wlasna polityke zagraniczna.) UWAGI WSTEPNE ISTOTNY wplyw na dzieje Japonii w V i VI w. utracona zostala na rzecz Shiragi w 562 r. jakkolwiek material jest skapy i niekiedy kontrowersyjny. ze potem kilkakrotnie Japonia mieszala sie zbrojnie w rozgrywki koreanskie. przeslal wladcy z Yamato brazowy posag Buddy wraz ze zwojami sutr i sztandarami buddyjskimi. bo kontakty japonsko-koreanskie byly dostatecznie zywe od poczatku VI w. Oficjalnie jednakze — przyjmujac datowanie Nihongi — mozna uznac rok 552 za poczatek nowej epoki w historii Japonii. Mozna jednak wysnuc pewne ostrozne wnioski z kronik japonskich i szukac ich potwierdzenia w kronikach chinskich. Japonczycy ciagle byli zywo zainteresowani wypadkami na Pólwyspie Koreanskim. Tekst. 47 WPROWADZENIE BUDDYZMU NA DWÓR YAMATO Dom panujacy w Yamato utrzymywal w tym czasie najblizsze stosunki z królestwem Kudara i pomagal mu zbrojnie w walkach z Shiragi.Historia Japoni . a dotyczaca panowania króla Kotaia.VIII w. bezpieczniej bedzie traktowac Mimane jako pojecie geograficzne. przy czym to zainteresowanie objawialo sie w róznych formach. az na terenach Kókuri. a dyskusje dotycza jedynie charakteru tych zwiazków. nadal wywierala skomplikowana sytuacja polityczna na Pólwyspie Koreanskim. wymienia Mimane jako japonska baze wypadowa.2 m wysokosci i prawie 2 m szerokosci.. Przyjecie buddyzmu bowiem przez dwór w Yamato mialo dalekosiezne skutki w wielu dziedzinach zycia narodowego. to znaczy rozliczne interesy prywatne wiazace rody z Kyushu i mieszkanców Pólwyspu Koreanskiego. Zawiera inskrypcje skladajaca sie z 1759 znaków. które mialy na celu powstrzymanie naporu walczacych królestw koreanskich szarpiacych Mimane. Niewielka obszarem Mimana stanowila wazne terytorium ze wzgledu na swoje polozenie. i mialo uzyskac akceptacje cesarza Chin dla japonskiej interwencji w Korei. od zachodu zas z Kudara. byla bowiem naturalnym pomostem pomiedzy kontynentem a archipelagiem japonskim. a nie polityczne.. ale oficjalnie wysylane ekspedycje czesto bywaly powstrzymywane sila lub podstepem przez prywatna inicjatywe rodów z Kyushu. a wiec za otwarcie nowego etapu w dziejach archipelagu. zdobyta w 369 r. jak i zasiegiem terytorialnym. by zapewnic przenikanie na archipelag wszelkich idei z kontynentu.. na terenie dawnej stolicy Kókuri nad rzeka Jalu (jap. zachowal sie dokument wyslany na dwór chinski w Nankinie przez wladce Wu z Yamato (identyfikowanego z cesarzem Yuryaku). ze idee buddyjskie musialy juz wczesniej przenikac do Japonii. VI. Badania historii tego okresu sa malo zaawansowane i — jak to juz bylo podkreslane — wiele spraw pozostaje ciagle w sferze dyskusji i naukowych sporów. a miedzy tymi dwoma wielkimi krajami toczyla sie wojna. Swiadczy to o slabosci oddzialywania politycznego wladzy z Yamato na inne wielkie rody. Miedzy innymi w tekscie jest powiedziane. ze buddyzm byl przyjety w Shiragi przed 515 r. Japonia (“kraj Wa") najechala Kudare i zaangazowala sie w walkach trwajacych do 404 r. dokumentujac jednoczesnie swoja dobra wole bogatymi podarunkami. OKRES YAMATO (V. z drugiej strony natomiast nurt nieoficjalny i czesto nielegalny z punktu widzenia centralnego osrodka. a nawet z centralnej Japonii.: Oryakukó) w jej srodkowym biegu. W która strone szla ekspansja? Jakiego typu byly wzajemne wplywy? Czy istniala Mimana okupowana przez Japonie? Wedlug tradycyjnej historiografii Mimana. w która skierowane strone — musialy przebywac przez ten skrawek ziemi. reprezentowany przez polityke domu panujacego w Yamato. Ma on 6. Niektórzy historycy przenosza te date na rok 538. ze centralny osrodek w Yamato wielokrotnie robil wysilki celem utrzymania wplywów japonskich w Mimanie i wysylal ekspedycje zbrojne. 48 Nie nalezy jednak rozumiec. Darom towarzyszyl list chwalacy nowa religie jako nad wyraz potezna zarówno w mocy duchowej. ze cesarz Kimmei (wedlug tradycyjnej chronologii na Strona 18 . ze w 391 i 399 r. Wszelkie fale migracyjne — obojetne. Poselstwo wyslane bylo w 478 r. A wiadomo. Mimana od pólnocy i wschodu graniczyla z Shiragi. W chinskiej kronice skompilowanej w 513 r. Podkreslic trzeba jednak.

ze cesarz wysluchawszy do konca opisu zalet nowej religii “skakal z radosci" (Nihongi. Jego reakcje na podarunek sa w opisie Nihongi wzruszajaco infantylne. który od najmlodszych lat wykazywal wyjatkowa zarliwosc w stosunku do buddyzmu. Moriya zostal zabity. polegl w pierwszej fazie rozgrywek. który “ma surowa godnosc na obliczu". nieszczesne mniszki publicznie upokorzone. jak i jego nastepca Bidatsu (572—585) wykazywali obojetnosc wobec samej nowej religii. Trudno jednak przypuscic. Wkrótce jednak posag zostal wylowiony i buddyzm pod opieka Sogów wrócil na zachwiana poprzednio pozycje prywatnego kultu. Katsumi. byc moze. Strona 19 . XIX. Iname przejal sie powierzona mu misja. Jednoczesnie jednak pozycja anty buddyjskich doradców byla na tyle silna. Bliskie pokrewienstwo z Sogami i zapewne brak odpowiednich kwalifikacji nie zachecaly tej wladczyni do samodzielnych pomyslów w rzadzeniu. tolerancyjne traktowanie popieranego przez Sogów buddyzmu. Cesarz Sujun (588—592). Natychmiast jednak spotkal sie z opozycja ze strony przedstawicieli rodów Nakatomi i Mononobe. nalegajac na przyjecie nowej religii.Jolanta Tubielewicz tronie: 540—571). krewnych i popleczników. W zylach obu tych wladców plynela krew dam de domo Soga i stad. zostal nagle buddysta. nie tepionego przez dwór. czyli antysogowski i antybuddyjski. Mozna sadzic. Jedna ze swoich rezydencji przerobil na swiatynie. a sam zaczal uprawiac medytacje. oslabiajac przez to obóz konserwatywny. Powiedziane jest tam. stal sie punktem zwrotnym w dziejach japonskiego buddyzmu*. Potem spowaznial i zapytal swoich doradców. ale czcil droge duchów (shintó)". Ten krwawy epizod z 587 r. co nalezy zrobic z tym Budda. WALKI RODOWE I SUPREMACJA RODU SOGA Najwczesniejsze dzieje buddyzmu na archipelagu zwiazane sa przede wszystkim z walka polityczna miedzy rodami stojacymi wokól dworu Yamato i rywalizujacymi ze soba w dazeniu do hegemonii. syna Yómeia. Sogowie zebrali wówczas wszystkie sily i w decydujacej bitwie w Shiki zadali tak ciezka kleske rodowi Mononobe. osadzony na tronie przez Sogów. Po naglej smierci Yómeia wybuchly zamieszki wokól kwestii nastepstwa tronu. jak uprzednio. Zarówno cesarz Kimmei. ustanawiajac jako regenta ksiecia Umayado. ze swiatynie stawiane przez Sogów zostaly zniszczone. 49 Glównymi przeciwnikami w sporze byly. Po zwyciestwie w Shiki ród Soga zdobyl supremacje w Yamato i przez dlugi czas mógl narzucac swoja wole nie tylko innym “szeregowym" rodom. Umako zreszta umocnil swoja pozycje szarej eminencji. którzy stali na stanowisku. by jego wiara byla szczególnie gleboka i by cokolwiek rozumial z trudnej doktryny. 35). Cesarz rozstrzygnal sprawe po salomonowemu: posag i sutry oddal rodowi Soga i kazal prywatnie. widzial w buddyzmie nie konczace sie zródlo korzysci materialnych i politycznych. a posag Buddy “z surowa godnoscia na obliczu" wyladowal w kanale Naniwa. wdowe po Bidatsu. ale jednak pewien krok naprzód. ze nowa religia obrazi narodowe bóstwa. W rezultacie zdarzylo sie.Historia Japoni . czy nalezy go czcic? Pierwszy wypowiedzial sie Soga-no Iname (?— 570). osadzil w niej kilka dziewczat. ale nie byli obojetni na rozgrywane wokól nich intrygi polityczne. Nie zostal. Sprawy czysto doktrynalne schodza w tym okresie na znacznie dalszy plan. chytry polityk i glowa poteznego rodu. Nie jest to jeszcze podniesienie buddyzmu do rangi panstwowej. zbudowac swiatynie i czcic to obce bóstwo. a Soga z drugiej strony. ze wszelkie kleski zywiolowe (a tych nigdy w Japonii nie braklo) mogly byc interpretowane jako gniew rodzimych bogów i wykorzystane jako narzedzie polityczne skierowane przeciwko rodowi Soga. Panowala ona jako cesarzowa-wladczym Suiko od 593 do 628 r. Po smierci Sujuna Soga-no Umako (?—626). rody Nakatomi i Mononobe z jednej. jakkolwiek zmagania wielkich rodów odbywaly sie czesto pod pretekstem niszczenia oponentów religijnych. zostal zabity. a wraz z nim wytepiona wiekszosc jego rodziny. 1) jest powiedziane. obdarowany buddyjskimi akcesoriami. bo w Nihongi (XII. ale i tradycyjnie juz uznawanemu rodowi cesarskiemu. który po ojcu Iname odziedziczyl sklonnosci do rzadzenia. Na arenie pozostal ciagle potezny Mononobe Moriya ze swoim rodem i poplecznikami. ze za krótkiego panowania cesarza Yómeia (585— 587) buddyzm uzyskal cos w rodzaju oncjalnego statusu. którym zgolono glowy jak mniszkom. Naczelnik rodu Nakatomi. musial sie wykazac krnabrnoscia wobec swoich pierwotnych protektorów i skutki byly dla niego fatalne. W 592 r. wprowadzil na tron swoja siostrzenice. ze “wladca wierzyl w prawo Buddy. “na próbe". Jest to zreszta jedyny wypadek w historii Japonii oczywistego zabójstwa cesarza sprawujacego wladze. ze nigdy sie on juz nie podniósl z upadku. Stary Iname.

który polegal na oznaczeniu 12 rang dostojników dworskich wedlug odpowiednich fasonów i kolorów urzedowych czapek. Obecnie w miescie Yao (rejon Osaka) w dzielnicy Shiki znajduje sie swiatynia Daishó-shógunii. Dlaczego ksiaze opuscil Asuke i przeniósl sie do lkarugi. W 603 r. W okresie aklimatyzowania sie obcej religii z pewnoscia formy zewnetrzne znacznie latwiej trafialy do ludzkiej wyobrazni niz skomplikowany sens ukryty w sutrach. ze ksiaze rozwazal mozliwosci wprowadzenia szerokich reform opartych na modelu chinskim. jak i duchowej. co dotychczas znala Japonia. lepiej znany jako Shótoku taishi (ksiaze Shótoku). tzn. wsród których byl Takamuko-no Kuromaro (?-654). To jednak. Jego dzialalnosci Japonia zawdziecza ostateczne przyjecie buddyzmu jako religii oficjalnie uznanej i propagowanej przez dwór. bo nie mozna ich wyjasnic na podstawie dostepnych materialów. gdzie mial swoja rezydencje i gdzie w 607 r.Jolanta Tubielewicz DZIALALNOSC KSIECIA SHÓTOKU Ksiaze Umayado (574— 622). poswiecona jest duchom poleglych wojowników obu armii. nie jest zupelnie jasne. W czasach regencji ksiecia Shótoku powstalo w Japonii 46 swiatyn skupiajacych razem 820 mnichów i 560 mniszek. 50 wieloma legendami i teraz nie zawsze mozna dociec. Oficjalne kontakty z Chinami staly sie zródlem ogromnych korzysci dla Japonii zarówno w dziedzinie kultury materialnej. jest postacia wybijajaca sie ponad swoich wspólczesnych. I trzeba tu podkreslic niezmiernie wazna role buddyzmu i kleru buddyjskiego 52 jako nosiciela zdobyczy kulturowych nieporównanie wyzszych od wszystkiego. system kammuri (kam-muri — nakrycie glowy). chociaz zawsze trzeba pamietac o tym. jakkolwiek sa historycy. W 607 r. Ksiaze bowiem prowadzil zywa wymiane kulturalna z Chinami. co zdolal przeprowadzic. co jest prawda. zbudowal najwspanialszy pomnik swojej zarliwosci religijnej . w którym ciazyla nad wszystkimi opresyjna kuratela Sogów. Byc moze równiez chcial sie zblizyc do ówczesnego okna na swiat. ze chcial sie dla wiekszej swobody ruchów oddalic od osrodka. która jakoby zostala zbudowana na owym polu bitwy. Shótoku taishi byl prawdopodobnie najbardziej wyksztalconym czlowiekiem wsród sobie wspólczesnych. mnich imieniem Bin oraz Imoko (po raz drugi). w miejscowosci lkaruga. Wiele motywów postepowania ksiecia tez budzi niepokój historyków. Mozna przypuszczac. Swiatynia Tachibanadera upiera sie bowiem przy tym zaszczycie. która byla wówczas siedziba dworu. a co ozdoba dodana dla wiekszej chwaly bohatera. Postac ksiecia Shótoku byla tak wielka we wczesnej historii. w kraju uznanym za niedoscigniony wzór we wszystkich dziedzinach zycia. zapoczatkowal oficjalne stosunki z dworem Sui wysylajac misje pod przewodnictwem Ono-no Imoko. którzy kwestionuja lokalizowanie dworu Yómeia na tym terenie. Byl on chyba pierwszym Japonczykiem. Obecnie w swiatyni Tachibanadera mozna ogladac po dwóch stronach glównego oltarza biale sztandary z napisem “Tu urodzil sie Shótoku taishi" na jednym i “Tu jest miejsce narodzin japonskiego buddyzmu" na drugim.swiatynie Hóryuji. nawet jezeli podstawy do takiego twierdzenia sa nader kruche. Zajmowal sie nie tylko studiami buddyjskimi. ale i klasykami chinskimi. wprowadzil mianowicie tzw. 51 Glównie jednak dzialalnosc ksiecia skupiala sie w rejonie odleglym od Asuki okolo 20 km. W kazdym razie wiadomo. W momencie wprowadzenia tej chinskiej formy na dwór Yamato nie mialo to wiekszego znaczenia. ze ksiaze urodzil sie w miejscowosci Asuka. który rzeczywiscie rozumial zawile kanony buddyjskie i staral sie je przyblizyc swoim rodakom poprzez egzegeze i komentarze do sutr. Orni po staremu Strona 20 . Mozna mniemac. a nade wszystko poprzez budowanie swiatyn i zdobienie ich dzielami sztuki buddyjskiej. nie bylo specjalnym osiagnieciem. ze obrosla * W Kojiki i Nihonogi podanu jest nazwa Shiki jako nazwa okregu (Shiki-pun). W nastepnym roku do Chin wyjechala na studia grupa ludzi. ze wiele swiatyn chetnie przypisuje sobie pochodzenie z fundacji Shótoku taishi. poniewaz w niczym nie zmienialo istniejacych ukladów. a ponadto interesowal sie teoriami politycznymi w Chinach. Na slady jego aktywnosci w dziedzinie budownictwa swiatynnego mozna jednak natrafic znacznie dalej od tradycyjnego osrodka Yamato.Historia Japoni . jakim byl port Naniwa (dzisiejsza Ósaka).

Po smierci Shótoku taishi przez dwie dekady ród Soga narzucal swoja wole pozostalym rodom w Yamato. buddyzmu. gdzie przezyli miedzy innymi rewolucje. bo owych 17 artykulów nie zawiera formulacji praw. Bylby to drugi wyrazny slad jego dzialalnosci politycznej. jak wiadomo. a wrócili w czasach szczytowego nasilenia supremacji Sogów. a nastepnie wprowadzenia daleko idacych reform. dziela. Za jego czasów zaczely tez powstawac dziela o ambicjach historiograficznych. ze Japonia w ciagu kilku dekad wyszla ze stanu barbarzynstwa i zaczela tworzyc skarby kultury. a z drugiej strony ogromne cesarstwo rzadzone przez centralna administracje. Warto jednak pamietac. Ksieciu Shótoku przypisuje tradycyjna historiografia sformulowanie tzw. a muraji pozostali muraji. Spisek antysogowski dojrzewal dlugo i do ostatecznej rozgrywki doszlo w 645 r. Wrócili oni w 640 r. Jedynym zródlem dotyczacym tych czasów jest Nihongi (Kojiki konczy sie. Popierana przez niego cesarzowa Kógyoku abdykowala. i wobec tego mial zastarzale zale do rodu Soga zarówno na gruncie ideologicznym. byl on zbyt skrepowany narastajaca potega Sogów. ze “konstytucja" powstala kilka dekad po smierci ksiecia i zostala mu przypisana w holdzie dla jego wielkosci. ze ród Soga zostal ostatecznie zniszczony (chodzi tu o glówna linie reprezentowana przez Emishiego i Iruke) i dlatego pelne potepienia slowa kronikarzy mogly byc dyktowane checia usprawiedliwienia przewrotu. na tron wstapil ksiaze Karu (wszedl do historii jako cesarz Kótoku. ze zamysl ksiecia siegal dalej niz zewnetrzne formy. Obaj wielcy konspiratorzy ukazani sa w relacji Nihongi jako swietlane postacie. Jednakze w dziedzinie kultury polozyl zaslugi tak ogromne. Trzeba sobie jednak zdawac sprawe z tego. Takiej reformy jednak ksiaze nie przeprowadzil. Ich relacje o wspanialosci t'angowskich Chin musialy budzic chec zmodernizowania Japonii wedlug zamorskich wzorów.Jolanta Tubielewicz byli orni. obdarzone wszelkimi zaletami charakteru oraz potega umyslu. Przypuszcza sie jednak. Wspólczesni badacze uwazaja jednak. ze autorzy nie posiadali sie z oburzenia na to. REFORMA TAIKA I KODEKS TAIHÓ Organizatorami spisku byli przede wszystkim: ksiaze Nakanoóe (626-671) oraz Nakatomi Kamako (lub Kamatari. który zakonczyl sie masowymi zabójstwami.Historia Japoni . stanowi natomiast luzny zbiór wskazówek moralnych zaczerpnietych z konfucjanizmu. Opuscili Japonie za zycia Shótoku taishi. Ksiaze Nakanoóe byl synem cesarza Jomeia (629—641) i cesarzowej-wladczyni Kógyoku (642—645) i w jego interesie jako przedstawiciela rodu panujacego lezalo usuniecie Sogów z areny politycznej. a podbitych rodzimymi ideami z kregu shintoistycznego. Nastala era wielkich przemian zapoczatkowana wprowadzeniem takiej wlasnie nazwy dla cyklu reform: Taika-no kaishin — “reformy Wielkiej Zmiany". ze mozna jemu przypisywac obudzenie tego impulsu twórczego. na 628 r. który sprawil. ze ich tresc byla wykorzystywana przy pózniejszych komplikacjach Kojiki i Nihongi. a nastepca tronu zostal Nakanoóe.) i czytajac te relacje trudno nie zauwazyc. jakkolwiek jego dzialalnosc jako regenta. Kontrast miedzy Japonia a Chinami w ich odczuciu musial byc uderzajacy — z jednej strony prymitywny kraj szarpany walkami rodowymi. co nazywaja samowola i tyrania Sogów. Slowo “konstytucja" jest zreszta dosyc zwodnicze. pelni wrazen i wiedzy o swiecie po ponad trzydziestoletnim pobycie w Chinach. których tylko tytuly przetrwaly do naszych czasów (Tennóki — Kroniki cesarskie. W ciagu kilku dni opozycja Sogów z Emishim na czele zostala wytepiona. Nalezy jednak sadzic. która wyniosla 54 do wladzy potezna dynastie T'ang (618—907). Przewrót zreszta mial znacznie szersze reperkusje niz dotychczasowe walki rodowe. gdyby istotnie mozna wierzyc 53 w autorstwo. 645—655). Po pewnym okresie przyzwyczajania starszyzny rodowej do oznak godnosci udzielanych przez dwór mialo zapewne nastapic rzeczywiste nadawanie rang urzedniczych. Soga-no Iruka zostal napadniety i zabity w czasie ceremonii palacowej. które przywiezli z Chin Kuromaro i Bin. jak i prywatnym. ze nie chodzi tu o jednorazowy Strona 21 . Kokuki (lub Kokki) — Kroniki kraju). Obaj byli jednomyslni w pragnieniu zniszczenia tyranii Sogów. nie zaznaczyla sie niczym szczególnym w dziedzinie politycznej. 614—669). Niewatpliwie tez bodzcem w dazeniu do przewrotu byly nowiny. W literaturze historycznej przyjal sie skrót myslowy wyrazany zlozeniem “reforma Taika". Byc moze przeszkodzila mu przedwczesna smierc. który zostal zabity przez Sogów. Ksiaze Shótoku byl niewatpliwie postacia przerastajaca swoich wspólczesnych. Byc moze. a wiec de facto wladcy. Konstytucji w 17 artykulach (Jushichi-jó-kempo). Kamako natomiast byl wnukiem owego Katsumiego.

ale nade wszystko ze wzgledu na ostroznosc reformatorów. w ciagu których zapal reformatorski to wybuchal. Reformatorzy nie spotkali sie ze zdecydowanym oporem. rzadzonego przez arystokratyczna biurokracje pod egida rodu cesarskiego. ale nie przerastalo sil. czy i w jakim stopniu zapis Nihongi jest scisly. Przez caly ten czas reformatorzy zapatrzeni w chinski model widzieli przede wszystkim zewnetrzne formy potegi swojego wzorca i starali sie je przeszczepic na grunt japonski.Jolanta Tubielewicz akt prawny. jak i czynniki natury wewnetrznej (walki dynastyczne w Yamato). Wedlug Nihongi znamienny edykt (Taika-no kaishin-no mikotonori -Edykt o reformie Wielkiej Zmiany) skladal sie z czterech krótkich artykulów. którego osrodkiem stal sie cesarz. W kazdym razie taki cel wylania sie z tresci kaishin-no mikotonori. ale o dlugotrwaly proces przemian polityczno-spolecznych zmierzajacych do utworzenia scentralizowanego panstwa. to przygasal ze wzgledu tak na czynniki natury zewnetrznej (walki na kontynencie). rachmistrze. Niewatpliwie dazenie do wzmocnienia wladzy centralnej poprzez kontrole ziemi i utworzenie aparatu administracyjnego wokól osoby cesarskiej wywolane bylo przez podziw dla Chin. geodeci i urzednicy róznych szczebli zatrudniani byli w znacznej mierze imigranci z Korei i Chin dopóty. systemowi biurokracji i konfucjanskim zasadom lojalnosci sankcjonowanym przez prawo. Juz blisko pól wieku wczesniej ksiaze Shótoku podjal niesmiale próby “zmodernizowania" Japonii wedlug chinskiego modelu: nie wiadomo jednak. Z ekonomicznego punktu widzenia straty. Wedlug relacji Nihongi. rodowej wlasnosci magazynów ryzowych oraz kontroli nad wszelkimi be przez arystokracje rodowa. nie nalezy chyba calkowicie z niego zrezygnowac. jak równiez ustalenia sluzb drogowych. Zgodnie z wizja reformatorów okresu Taika Japonia miala sie stac pomniejszonym odbiciem fangowskich Chin. co w historiografii japonskiej nazywane jest ritsuryb-kokka — “panstwem opartym na ustalonych normach prawnych". A ta wlasnie warstwa nic nie tracila na reformach. proces przemian politycznych trwal kilkadziesiat lat. to mozna by uznac. Wazne tez byly trudnosci natury czysto technicznej. bez zadnego nacisku zewnetrznego i bez oparcia na sile militarnej. którym Japonia owego czasu nie mogla sie jeszcze poszczycic. dopóki arystokracja rodowa nie wyksztalcila wlasnej kadry. a ustanowil scentralizowane panstwo. obalil istniejacy porzadek spoleczny. które arystokracja rodowa Strona 22 . w tym. Byc moze zapis jest niescisly. az znalazl swe ukoronowanie w kodeksie Taihó (Taihb-ritsuryó). którymi dysponowali reformatorzy. przepraw przez rzeki oraz zbudowania fortyfikacji granicznych. przejsc górskich. w dniu Nowego Roku 646 cesarz wydal edykt zapowiadajacy. Mimo licznych wspomnianych uprzednio trudnosci zapoczatkowany w 645 r. co sie dzialo w Japonii w ciagu nastepnych kilkudziesieciu lat. które ujawnily sie zaraz w pierwszym okresie i spowodowaly zahamowanie cyklu. ze ten jeden zwiezly akt ustawodawczy w sposób pokojowy. Trzeci artykul dotyczyl rejestrów ludnosci i nadzialów ziemi. W wypadku reformatorów okresu Taika mozna nie miec wahan co do zakresu planowanych zmian — niezaleznie od tego. w jakim kierunku zmierzac odtad bedzie polityka dworu. Gdyby wiec w pelni zaufac relacji Nihongi. Wcielenie w zycie tego typu form zewnetrznych wymagalo duzego nakladu mozolnej pracy. ale przekazana w nim tresc edyktu znajduje potwierdzenie w faktach. jak i prywatne. promulgowanym w 702 r. ze wzgledu na to. Dla wprowadzenia w zycie ambitnych reform niezbedny byl wyszkolony aparat administracyjny i techniczny. który móglby pokrzyzowac ich zamiary. Jako skrybowie. Ekonomiczna i polityczna potege Chin przypisywali zapewne koncepcji absolutnej wladzy cesarskiej. zniósl ustrój rodowy. z których pierwszy zapowiadal zniesienie rodowej wlasnosci ziemi. nie mogli oni bowiem sobie pozwolic na zbyt gwaltowne wprowadzenie aparatu panstwowego na miejsce instytucji i organów rodowych. Zmiany nastepowaly powoli i poczatkowo przejawialy sie przede wszystkim w formach zewnetrznych. z którymi Japonia owego czasu utrzymywala stosunki zarówno oficjalne. ze jedynym silnym oponentem mogla ewentualnie stac sie arystokracja rodowa. Jakkolwiek niektórzy historycy japonscy ostatnio neguja autentycznosc tego zapisu. Proces ten trwal kilkadziesiat lat.Historia Japoni . W ostatnim artykule zapowiedziano obalenie dotychczasowego systemu danin i pracy przymusowej na rzecz arystokracji rodowej i wprowadzenie na to miejsce podatku od ziemi uprawnej. pobieranego od poszczególnych rodzin i nastepnie przekazywanego cesarzowi. W artykule drugim znalazla sie zapowiedz zbudowania stalej stolicy oraz wprowadzenia podzialu 55 terytorialnego niezaleznego od dotychczasowych posiadlosci rodowych. Caly okres od Taika do Taihó nalezy uznac za etap przejsciowy miedzy spoleczenstwem zlozonym z dosyc luzno zwiazanych ze soba rodów a tym. jak daleko siegaly jego plany.

Nie wolno mianowac urzednikiem nikogo.Historia Japoni . W Japonii ta zasada sie nie przyjela. co dzisiaj nazwalibysmy dzialkami przyzagrodowymi. Japonia okresu Taika nie byla jeszcze na tym stopniu rozwoju spoleczno-ekonomicznego i reformatorzy. bo uwazany byl za potomka bogini Amaterasu. chociazby jego charakter. dlaczego chinskie wzory musialy w wielu punktach byc korygowane lub ignorowane. a takze do wyznaczenia podatków na rzecz panstwa przystapiono juz wczesniej. W 670 r. W Chinach istniala tradycja szkolenia urzedników na potrzeby administracji i teoretycznie kazdy czlowiek. Starszyzna mniej wplywowych rodów z rejonu Yamato uplasowala sie na nizszych szczeblach centralnej drabiny urzedniczej. System handen-sei dotyczyl glównie ziemi uprawnej. chociaz do przydzielania ziemi uprawnej poszczególnym rodzinom. Najwyzsze urzedy administracji centralnej zostaly zmonopolizowane przez przedstawicieli starszyzny rodowej z rodów najbardziej wplywowych przed przewrotem. Zapis w Nihongi przypisuje te formulacje cesarzowi Temmu (673—686). W Japonii taka zasada byla nie do przyjecia.) i swoja fizyczna obecnoscia podkreslali niejako wyjatkowosc duchowa Japonii. Niemniej jednak mieli te praktyczna madrosc. o ile zdal odpowiednie egzaminy. za szczególny powód do dumy. i to przekonanie przetrwalo. przeprowadzono po raz pierwszy rejestry ludnosci. którzy w pierwszym impecie kopiowania Chin chcieli obalic ustrój rodowy. wydal jakoby edykt nastepujacej tresci: “Zanim dokona sie wyboru na urzad. a jednoczesnie stanowili “symbol jednosci narodu" (tak wlasnie zostala sformulowana pozycja cesarza w powojennej konstytucji z 1946 r. Cesarz japonski panowal. oczywiscie. zostawial natomiast pewna swobode w operowaniu ziemia przeznaczona na zabudowania mieszkalne oraz tym. Teoretycznie kazdy osobnik powyzej lat 6 powinien otrzymac przydzial ziemi Strona 23 . jezeli cesarze nie wywiazywali sie ze swoich obowiazków. które jej tradycyjnie podlegaly w ramach ustroju rodowego. Rejestry mialy byc korygowane co szesc lat i ziemia miala byc przydzielana od nowa w zaleznosci od zmian personalnych w kazdej rodzinie. Dzieki temu dawna arystokracja prowincjonalna mogla sprawowac wladze w imieniu cesarza na tych samych terenach. Reformatorzy okresu przejsciowego z pewnoscia nie umieliby uzasadnic teoretycznie. kompensowane byly w ramach ksztaltujacego sie systemu 56 urzedniczego. Nie jest zupelnie jasne. zatrzymali sie jak gdyby w polowie drogi. Przetrwalo az do czasów nam wspólczesnych i zostalo dopiero oficjalnie odrzucone po klesce w wojnie na Pacyfiku w 1945 r. Mozna. która im nakazywala daleko idaca ostroznosc w postepowaniu z arystokracja rodowa oraz poszanowanie dla tradycyjnych instytucji i sentymentów. 57 ze bezsilnosc cesarzy jako realnych wladców byla jednym z powodów trwalosci dynastii — cesarze nie przeszkadzali w rzadzeniu silom stojacym poza tronem.Jolanta Tubielewicz ponosila przez obalenie prywatnej wlasnosci ziemi i prywatnej kontroli nad be. ale przeciwnie — zostala wyraznie sformulowana. jak daleko siegaly rejony objete systemem nadzialów (system nadzialów — handen-sei). bo rozklad ustroju rodowego dokonal sie w sposób naturalny znacznie wczesniej. mimo ze realna wladza cesarska szybko ulegla atrofii. Znowu . W Chinach okresu Sui i Tang podstawowa jednostka spoleczna byla rodzina. Podzial administracyjny kraju na prowincje (kuni lub koku) i powiaty (kori lub gun) przeprowadzony zostal w ten sposób. Prace reformatorskie okresu przejsciowego szly jednoczesnie kilkoma torami. kto nie moze sie wykazac odpowiednim pochodzeniem. Teoretycznie cala ziemia japonska nalezala do cesarza i cala powinna podlegac temu systemowi. twierdzic. Zgodnie z ta zasada dynastia powinna byc obalona. ma byc sprawdzone pochodzenie i charakter wszystkich kandydatów. W Chinach teoretyczna podbudowa wladzy cesarskiej byla zasada “mandatu nieba". który w 682 r.niezaleznie od stopnia scislosci zapisu — trzeba uznac merytoryczna prawdziwosc tego sformulowania. podczas gdy naczelnicy rodów z dalszych prowincji wyznaczeni zostali na stanowiska urzedników panstwowych szczebla prowincjonalnego. Hierarchie organów rodowych — ledwie wstrzasnieta przewrotem Tai-ka — zaczeto przebudowywac i dostosowywac do potrzeb hierarchii panstwowej. ze w zasadzie pokrywal sie z dawnym podzialem terytorialnym wedlug posiadlosci rodowych. Mimo licznych walk wewnatrzdynastycznych i licznych sporów sukcesyjnych ciaglosc dynastii japonskiej zostala utrzymana i po dzis dzien uwazana jest za ceche wyrózniajaca. mógl aspirowac do funkcji w aparacie panstwowym. bez wzgledu na pochodzenie spoleczne. zachowanie i zdolnosci byly wyjatkowe". W tej dziedzinie wyraznie widac odstepstwo od modelu chinskiego. przy czym zasada arystokratycznego charakteru wladzy nie tylko nie ulegla likwidacji.

Ponadto ziemie typu kubunden nie zawsze terytorialnie zwiazane byly z domostwem uzytkownika. Swiadczy o tym fakt. co bedzie potem. ale prace przymusowe. Jako drugi równolegly tor dzialalnosci reformatorów mozna wydzielic stopniowe budowanie i rozbudowywanie aparatu administracyjnego zarówno na szczeblu centralnym. Prawodawstwo japonskie ulegalo przeobrazeniom wraz z postepem czasów. który tez widocznie nie byl w pelni zadowalajacy. Podatek od ziemi nie byl wysoki (3—5% plonów). Przeszczepiony na grunt japonski nie byl wielkim sukcesem reformatorskim. uklady zas wlasciwe formacji rodowej byly ciagle w pelni sil. ze. Mogloby sie wydawac. W latach 681 — 689 opracowano nowy kodeks. staly sie nieznosnym ciezarem dla wielu rodzin i wkrótce po ich wprowadzeniu spowodowaly masowe ucieczki z ziemi. powstal jeszcze jeden kodeks. Równolegle z wprowadzeniem systemu handen-sei wszedl w zycie nowy system podatkowy. w jakim zakresie). Wolni osobnicy plci meskiej dostawali 2 tan*. Ale okazalo sie. Trzecia istotna sfera dzialalnosci reformatorskiej byla legislacja. Niemniej jednak proces przerastania organów rodowych w organy administracji panstwowej nie przebiegal szczególnie szybko i do czasu promulgowania w 702 r. które calkowicie zmienily jej oblicze. ograniczajaca liczbe tytulów do osmiu (yakusa-no kabane) i zmieniajaca ich hierarchie. Kiyomihara-ritsuryo. nie sprzyjalo poczuciu wlasnosci i odpowiedzialnosci. ale nie byl w stanie przewidziec. 58 pewnosci nie stwarzalo korzystnych warunków do dlugofalowego inwestowania sily roboczej i nakladów materialowych. ze pierwszy kodeks formulowany w latach 668—671. Im bardziej posuwala sie Japonia 59 Strona 24 . albo dwie trzecie nadzialu osobnika wolnego. Nie przyniosly one jednak pozadanych rezultatów i system umarl smiercia naturalna. System handen-sei byl kopia systemu chinskiego stosowanego pod panowaniem dynastii Sui i Tang (chociaz tam tez nie wiadomo. Takie poczucie nie* 1 tan 9. W tej dziedzinie nie trzeba bylo zaczynac od zera. jednakze pozycja ekonomiczna niewolnicy tych uprzywilejowanych kategorii nie róznili sie od ludzi wolnych. Niemniej jednak az do czasów Meiji (1868—1912) nie powstalo nic. ze moze korzystac ze swojego skrawka ziemi przez 6 lat. Niewolnicy nigdy w Japonii nie byli szczególnie liczni (5—10% ludnosci) i nie stanowili podstawy produkcji. bo juz po 12 latach zaczela sie praca nad kodeksem Taihó-ritsuryó. Zdarzalo sie czesto. ale byl on tylko powtórzeniem pierwszego z nielicznymi nowelizacjami i w literaturze historycznej przyjelo sie traktowac oba kodeksy jako jeden. wkrótce po promulgowaniu musial byc nowelizowany. czy zostanie na tej samej ziemi. czy tez uzyska inny nadzial. niz poczatkowo przypuszczano. Ostatnia wzmianka w oficjalnych dokumentach na temat kubundenów pojawila sie w 902 r. zadanie bylo bardziej skomplikowane. ze system juz w tym czasie byl martwy. z zachowaniem nazwy pierwszego (w skrócie: Taihó-ryo). Traktowani byli znacznie lepiej niz w krajach o rozwinietym ustroju niewolniczym. jak i prowincjonalnym. Istotny tez byl czynnik psychologiczny — uzytkownik wiedzial. wprowadzal bowiem odgórnie podzial spoleczenstwa na rodziny. W okresie Nara i w poczatkowym okresie Heian kilkakrotnie podejmowane byly przez rzad próby “uzdrowienia" systemu handen. zwany Yóró-ritsuryb.92 ara. kodeksu Taihó tytuly kabane przeplataly sie z nowymi tytulami urzedniczymi zaczerpnietymi z Chin. Powstawaly i upadaly rózne formy rzadów i rózne organa wladzy wymagajace nowych norm prawnych.. a zwany Ómi-ryó. nastapila reforma systemu kabane. Od VIII w. wolne kobiety 2/3 tej ilosci. co mozna by nazwac kodeksem przeznaczonym dla calego kraju. W 684 r. Wprawdzie w 757 r. W stosunku do niektórych kategorii stosowane byly jedynie pewne rygory pozaekonomiczne.Historia Japoni . co juz Chinczycy wczesniej wymyslili. Takie byly zapewne zamiary pierwszych japonskich twórców prawa. poniewaz grunt byl w pewnym stopniu przygotowany przez system kammuri ksiecia Shótoku. a z jej tresci wynika. ze poszczególne dzialki lezaly daleko od siebie i zadna z nich nie przylegala do zabudowan mieszkalnych.Jolanta Tubielewicz uprawnej (kubunden — “ziemia przydzielona na gebe"). do czasów wspólczesnych Japonia przeszla przez wiele etapów rozwoju historycznego. Niewolni dzielili sie na kilka kategorii i w zaleznosci od swojego statusu uzyskiwali albo pelny nadzial. którym podlegali wszyscy mezczyzni w pelni sil. ze na fali entuzjazmu dla Chin wystarczylo przepisac to. Od chwili promulgowania Taihó-ritsuryó Japonia stala sie panstwem opartym na podstawach prawnych.

odleglosc od osrodka stolecznego. choc na krótko. Wzajemne zaleznosci tworzyly rozbudowany system urzedów i rang (kanshohu-ikai-sei). W okresie supremacji samurajskiej rangi i urzedy dworskie staly sie juz tylko ornamentem. tworzacy cialo doradcze i wykonawcze. to zajmowal miejsce na samym szczycie drabiny administracyjnej. ale w hierarchii daijinów stal najnizej. kontrolerzy (ben) i doradcy (songi). Kunai-shó — Resort do Spraw Dworu Cesarskiego. Gyóbu-shó — Resort Wymiaru Sprawiedliwosci. przy czym w klasyfikacji wzieto pod uwage takie elementy. niezaleznie od tego. Wspomniane wyzej resorty byly to: Nakatsukasa-shó — Resort Urzedów Centralnych.Jolanta Tubielewicz w swoim rozwoju. jak to juz wczesniej bylo powiedziane. Prowincje — po kilkakrotnych drobnych zmianach — ustalone zostaly w liczbie 66 i podzielone na cztery kategorie. jak na przyklad dwa stoleczne Urzedy Municypalne: prawej i lewej strony stolicy (Sakyó-shiki i Ukyó-shiki). kiedy caly naród japonski skupil sie we wspólnym wysilku dla zrzucenia form feudalnych i wejscia na droge kapitalizmu. Do schematu chihókan nalezaly równiez rózne urzedy nie zwiazane z administracja prowincjonalna sensu stricto. Do obowiazków tego urzedu nalezalo przede wszystkim sprawowanie nadzoru nad chramami shintó oraz organizowanie najwazniejszych uroczystosci obchodzonych w duchu rodzimego kultu (jak np. dawaly im utrzymanie i status spoleczny. ale jakze pozadanym ornamentem! A po przewrocie Meiji. ceremonia intronizacji.). czy nie. Jibu-shó — Resort Spraw Cywilnych. ozywil sie wyblakly splendor starozytnych urzedów. SYSTEM RANG I URZEDÓW ORAZ SYSTEM PODATKOWY Wszelkim urzedom kazdego szczebla odpowiadala okreslona ranga dworska. Jezeli jednak ktos zostal wyrózniony ta zaszczytna nominacja. Naidaijin. symetrycznym modelu chinskim z pewnymi japonskimi uzupelnieniami. STRUKTURA ADMINISTRACYJNA WEDLUG KODEKSU TAIHÓ Struktura administracyjna ustalona przez Taihó-ryb opierala sie na prostym. Prowincje skladaly sie z powiatów. radcy cesarscy (nagon). w której sklad wchodzili wielcy ministrowie (daijin). czyli Urzad do Spraw Kultu. wybierany sposród arystokracji stolecznej (kizoku). Kodeks Taihó przewidywal trzy stanowiska wielkich ministrów: dajódaijin (lub daijódaijin) mial byc mianowany tylko wtedy. W okresie supremacji arystokracji dworskiej rangi i urzedy byly podstawa zycia swoich nosicieli. Urzad dajódaijina nie byl wiec niezbedny z punktu widzenia funkcji aparatu i nie wiazaly sie z nim okreslone prawem obowiazki administracyjne. Podzial na prowincje i powiaty. przywódcy przewrotu siegneli po wzory administracyjne do kodeksu Taihó. Odpowiedzialnosc administracyjna za kazda taka grupe rodzin spoczywala na soltysie (satoosa). Urzedy prowincjonalne wiazaly sie scisle z nowym podzialem administracyjnym zwanym kokugunri-sei (“system prowincji. tym mniej adekwatne stawaly sie poszczególne paragrafy Taiho-ritsuryó. Teoretycznie organem równorzednym z Dajókanem byl Jingikan. Najwyzszym organem centralnym byla Wielka Rada Stanu (Dajókan lub Daijókan). Pozostali dwaj wielcy ministrowie — minister lewej strony (sadaijin) i minister prawej strony (udai-jiri) — mieli wyznaczone konkretne funkcje. moze byc nazwany ministrem bez teki. po cztery resorty kazdy. który Strona 25 . Raz jeszcze. Cala administracja dzielila sie na urzedy centralne (chub-kan) i urzedy prowincjonalne (chihó-kan). kontrolowali mianowicie prace osmiu resortów. ceremonia puryfikacji rytualnej i in. Shikibu-shó — Resort Ceremonii. na których czele zostali ustawieni przedstawiciele arystokracji lokalnej (gbzoku). Na czele administracji kazdej prowincji stal gubernator (karni). Ókura-shó — Resort Finansów. pozycja strategiczna i potencjal ekonomiczny prowincji. jak wielkosc. mimo 60 wysokiej pozycji w schemacie administracyjnym. W wypadku osiedli (sato lub ri) nastapilo odejscie od porzadku naturalnego i jako najmniejsza jednostke administracyjna wyznaczono 50 domostw. Jingikan mial o wiele mniejsze znaczenie niz Dajókan. Hyóbu-shó — Resort Spraw Wojskowych. czy rzeczywiscie tworzyly one osiedla. w zasadzie odpowiadal dawnemu naturalnemu podzialowi wedlug posiadlosci rodowych. festiwal cesarskiego dziekczynienia.Historia Japoni . które nieco naruszaly chinska symetrie. Mimbu-shó — Resort do Spraw Ludnosci. A przeciez az do czasów nowozytnych Japonczycy nie umieli sie wyzwolic spod uroku urzedów i tytulów wprowadzonych przez Taihó. Po promulgowaniu Taihb-ryó utworzony zostal jeszcze jeden urzad wielkiego ministra — ministra srodka (iHiulcii/iii). kiedy odpowiedni kandydat wykazywal sie wyjatkowymi zaletami umyslu i charakteru. W rzeczywistosci. powiatów i osiedli"). wybieranym sposród najbardziej wplywowych mieszkanców. podobnie jak dajódaijin.

Jednostka obliczeniowa swiadczen typu ho byly domostwa. Mlodzi ludzie mogli byc na trzy lata wylaczeni z pracy w gospodarstwie. Poza tym wszystkie rangi wiazaly sie z odpowiednio stopniowanymi ilosciowo przydzialami jedwabiu. proso). zyto. przy czym najwyzsza liczba domostw wynosila 800. sadaijin i udaijin dostawali * 1 chó = 0. ale by uzyskac range. plótna. 62 30 chó. W tej ostatniej kategorii rangi: pierwsza. jakkolwiek w jezyku japonskim ho jest komponentem slowa hbken — feudalizm. wyksztalcil sie bowiem na zywych tradycjach arystokracji rodowej. I tak np. przy czym do sluzby wojskowej musieli sie 63 wyekwipowac sami. z czego na ogól rok musieli spedzac w rejonie stolecznym na robotach publicznych lub na sluzbie u arystokracji. Strona 26 . na rzecz dajódaijina przekazywalo swoje produkty 3 tysiace domostw. staral sie te podwójna kleske odsunac. konieczne bylo posiadanie odpowiedniej rangi. Stwarzalo to trudnosci dla centralnej administracji. wystarczylo urodzic sie w arystokratycznej rodzinie. Wspomniane poprzednio ucieczki z ziemi zaczely sie juz u schylku VII w. druga. Prace przymusowe dotyczyly tylko mezczyzn. gdy natomiast rangi od czwartej do ósmej byly czterostopniowe. Podatki byly trojakiego rodzaju: so — podatek placony w ziarnach (ryz. W literaturze anglojezycznej termin ho przeklada sie jako fief (lenno. Aby osiagnac jakis urzad. placac “wykup" produktami swojego gospodarstwa.Historia Japoni . z drugiej strony koniecznosc zdobycia drogiego ekwipunku. poniewaz duze polacie ziemi uprawnej lezaly odlogiem i nie sposób bylo ich opodatkowac.992 ha. ale nie stanowila podstawy bogactwa swojego posiadacza. feudum). a przybraly na sile w VIII w. watoliny i motyk. jak i w produktach. pszenica. O dalszych konsekwencjach tego procesu mowa bedzie w nastepnym rozdziale. ale oddawala je bezposrednio do magazynów posiadacza przywilejów shokuhó lub ihó. Dzieki systemowi rang i urzedów przywileje arystokracji chronione byly przez prawo. na chunagona (wielkiego radcy dworu sredniego stopnia) — 200 domostw. a same swiadczenia polegaly na tym. a dwa lata jako zolnierze w dalekich prowincjach.aparatu panstwowego. Stawalo sie to podwójnym obciazeniem dla rodziny — z jednej strony utrata drogocennych rak do pracy. Ponizej dainagona nie bylo przydzialów typu shikiden. a przeciez podatki byly zródlem utrzymania calej arystokracji i w ramach tej klasy . Przydzialy zwiazane z ranga dostawali ludzie do piatej rangi wlacznie wedlug nastepujacego porzadku: ksiazeca I ranga 80 chó II “ 60 “ III “ 50 “ IV “ 40 “ urzednicza I ranga wyzsza 80 chó I “ nizsza 74 “ II “ wyzsza 60 “ II “ nizsza 54 “ III “ wyzsza 40 “ III “ nizsza 34 “ IV “ wyzsza 24 “ IV “ nizsza 20 “ V “ wyzsza 12 “ V “ nizsza 8 “ Znacznie bardziej lukratywne byly swiadczenia zwane shokuhb (zwiazane z urzedem) i ihó (zwiazane z ranga). Przykladowo: ziemie shikiden dla dajódaijina obejmowaly 40 chó*. na sadaijina i udai-jina — 2 tysiace. na dainagona — 800. do których wplywaly podatki. poniewaz przydzialy nie byly przesadnie duze. ale wlasnie mezczyzni stanowili podstawowa sile robocza w rolnictwie. Ihó otrzymywali posiadacze rang do czwartej wlacznie. trzecia i dziewiata (zwana poczatkowa) byly dwustopniowe. Ten ostatni typ swiadczen na rzecz panstwa byl najbardziej uciazliwy. Dlatego tez kto tylko mógl sobie na to pozwolic. ROZWÓJ KULTURY Caly okres przejsciowy od systemu rodowego uji-kabane do ritsu-ryó-kokka. Kodeks Taiho przewidywal cztery rangi dla ksiazat i ksiezniczek krwi oraz dziewiec rang urzedniczych. dainagon (wielki radca dworu najwyzszego stopnia) — 20 chó. najnizsza zas 80. (a wiec przed promulgacja Taihó-ryo).Jolanta Tubielewicz w samym swoim zalozeniu byl elitarny. Czesc pensji urzedniczych wyplacana tez byla w artykulach zywnosciowych. wszyscy bowiem nosiciele rang i funkcjonariusze aparatu panstwowego otrzymywali róznego rodzaju swiadczenia zarówno w ziemi. A byly to przywileje o duzym znaczeniu ekonomicznym. ale nie jest to zupelnie scisle. chó — podatek w tekstyliach oraz yó — podatek w produktach lokalnych placonych w zamian za prace przymusowa. Czwarte i piate rangi wyrózniane byly dodatkowo przydzialami tekstyliów. Wyplaty odbywaly sie za posrednictwem resortów Ókura-shó i Mimbu-shó. ze okreslona kodeksowe liczba domostw nie przekazywala swoich produktów jako podatku do skarbu panstwa. Ziemia uzyskiwana za urzad (shikiden) oraz ziemia uzyskiwana w zwiazku z ranga (iden) czesciowo zwolniona byla od podatków.

a sutry traktowano jako zaklecia. Z oryginalnych dziel okresu Asuka przetrwaly do naszych czasów rzezby i obrazy swiadczace o wysokim kunszcie ówczesnych artystów. W okresie Asuka Japonczycy terminowali u imigrantów we wszystkich dziedzinach znanej na Wschodzie sztuki. Dla wiekszosci ludzi buddyzm stanowil po prostu nowy rodzaj magii. Ich odmiennosc od rodzimych skromnych atrybutów kultu i ich wspanialosc musialy budzic podziw estetyczny. samodzielnosc w rzadzeniu i pomysly reformatorskie ogromnie wzmocnily autorytet wladzy cesarskiej. ze za jego panowania Japonia osiagnela ideal absolutnej wladzy cesarskiej. jak szybko postepowal rozwój kultury Japonii. ale ich ledwie zaczeta praca zostala podjeta przez godnych nastepców i prowadzona byla dalej w wielu dziedzinach jednoczesnie. ich ambicja stala sie stymulantem gwaltownego wybuchu energii twórczej.Jolanta Tubielewicz zapoczatkowany przez przewrót Taika. Uwazana za najstarszy drewniany kompleks budynków na swiecie. Nauczyli sie m. Liczni swieccy imigranci z Chin i Korei. Mozna nawet posunac sie do stwierdzenia. ale nie trzeba ich rozumiec. gdy sie uswiadomi. in. chociaz tylko waska elita intelektualna mogla pojac glebsze aspekty filozofii buddyjskiej. Kyushu). Niemniej jednak niezaleznie od pobudek. Kamatari. inicjatorzy przewrotu — ksiaze Nakanoóe (jako cesarz Tenchi na tronie 668-671). farb olejnych. jak równiez swoja zaawansowana w stosunku do Japonii wiedze techniczna. Wielkie indywidualnosci. a takze natchnieni misjonarskim duchem mnisi buddyjscy przywozili z kontynentu przedmioty codziennego uzytku i dziela sztuki. gdy cesarz Tenchi byl nastepca tronu. W 663 r. chodzilo bowiem o upamietnienie swego imienia lub zapewnienia wiecznego szczescia zmarlym przodkom i krewnym. stajac po stronie Kudary w walkach z polaczonymi silami Chin i Shiragi. a zakonczony promulgowaniem kodeksu Taihó i ufundowaniem stolicy w Narze. Innego rodzaju przeszkoda byly walki sukcesyjne po smierci cesarza Tenchi (671 r. Podziw ogarnia. ile Japonczycy zdolali osiagnac mimo wszelkich przeciwnosci. które nalezy recytowac w potrzebie. wyksztalcili wlasnych artystów i rzemieslników. Zapal ksiecia Shótoku do budowania swiatyn udzielil sie innym moznym i wkrótce nastal czas. a przeciez ile sie w tym czasie zdarzylo.Historia Japoni . którego autorstwo przypisuje sie “mistrzowi od buddów" imieniem Tori (Tori busshi). Jeszcze w czasie. a rok 672 stanowi cezure miedzy wczesnym Hakuhó a póznym). Wysilek militarny z pewnoscia nie przyczynil sie do przyspieszenia prac reformatorskich. zwanej popularnie Asukadera (formalna nazwa: Gangóji). Strona 27 . Jego silny charakter. W swiatyni rodowej Sogów. ciezkie kleski na kontynencie. Najwieksze wrazenie na laikach wywieraly formy zewnetrzne. Poprzedzajacy Hakuhó okres Asuka (od panowania wladczyni Suiko) stal sie przelomowy w zyciu kulturalnym kraju. Piecdziesiat czy szescdziesiat lat w dlugiej historii Japonii to bardzo malo. jak daleka i trudna droge przebyla Japonia w tak krótkim czasie. Barbarzynstwo okresu kofun zaczelo sie cofac i nadeszla dla Japonii era cywilizacji. jest w tej chwili skarbnica dziel sztuki gromadzonych przez wieki. Sztuka tego okresu zwiazana byla najscislej z buddyzmem. laki. przetrwal pierwszy posag Buddy wykonany na ziemi japonskiej. kiedy ambicja tych najbogatszych i najpotezniejszych stalo sie fundowanie ujidera — “swiatyn rodowych". Cesarz ów nalezy równiez do grona wybitnych indywidualnosci starozytnej Japonii. siegajace korzeniami czasów Yayoi. ale nawet w pierwszych próbach stosowania obcych technik przez rodzimych artystów przebijaja niejednokrotnie oryginalne cechy japonskiego poczucia estetyki. Kuromaro — poumierali. Bin. wzmocnila natomiast garnizon w Dazaifu (pln. Impulsy twórcze szly bezposrednio z Chin lub poprzez Koree. Okres przypadajacy na panowanie Temmu (672—686) nosi w historii sztuki nazwe Hakuhó (wedlug innej klasyfikacji okres Hakuhó trwal od Taika do Nara. które ostatecznie wyniosly na tron ksiecia Óama (wszedl do historii jako cesarz Temmu). akcesoria swiatynne. 65 które kierowaly fundatorami.). jakkolwiek wiezi typu uji-kabane byly ciagle bardzo silne. Chiny ostatecznie ogarnely Kudare i Japonia zrezygnowala z dalszych prób interwencji w Korei. Japonczycy chloneli wszystkie nowinki z wlasciwa sobie zarliwoscia. W okresie Asuka powstalo w Japonii 46 swiatyn. trwal troche wiecej niz pól wieku. Japonia poniosla w 662 r. Ogladajac zachowane do dzis zabytki tego okresu mozna sobie uswiadomic. z których najlepiej zachowala sie Hóryuji ksiecia Shótoku. ale nie bylo to jednoznaczne z bezmyslnym kopiowaniem. Nie nalezy tu oczywiscie pominac ogromnej roli wplywów kontynentalnych i zaslug ksiecia Shótoku oraz zniszczonych w przewrocie Taika 64 Sogów. techniki wyrobu papieru. Wiecej w tej modzie bylo megalomanii niz poboznosci. a zarazem przekonanie o sile nowej religii.

a na pólnoc od zachodniego kranca dolozono waski pas ziemi o rozmiarach ok. Po 702 r. Brama Rashómon — pietrowa. Szerokosc ulic i alei byla znormalizowana. Cesarskiego (Daidairi lub Óuchi). Malowidla scienne w Zlotym Pawilonie Hóryuji zadziwialy zarówno rozmachem. Np. jak na owe czasy.26 km nazwany ukyb-hoku-hembb (“rejon pólnocny prawej stolicy"). W porównaniu z tym. VIII w. Nazwiska takich poetów. Obok sztuk plastycznych zaczela tez duza role w zyciu kulturalnym dworu odgrywac poezja chinska i poezja japonska.1 km na 0. Wprawdzie pawilony palacowe zniknely z powierzchni ziemi i na ich miejscu pojawily sie pola uprawne lub laki. a “male ulice" (koji) — 12 metrów. Miasto zostalo podzielone na lewa (sa) i prawa stolice (ukyo). Ufundowanie stolicy zapowiedzianej dekretem Taika stalo sie nakazem chwili. wszystko w nowej 67 HOKUHEMBO 1-SAIDAUI 2-HOKKEJI 3-TOSHODAIJ1 4-YAKUSHIJ1 5-ZACHODNI RYNEK 6-WSCHODNI RYNEK 7-DAIANJI 8-6ANKOJI 9-KOFUKUJI 10-TODAUI Plan Nary (Heijó-kyó). które do dzis jeszcze budza najpiekniejsze wzruszenia estetyczne. ale swiatynie pozostaly nawet po przeniesieniu stolicy do Nagaoki i wiele z nich przetrwalo do naszych czasów.Historia Japoni . odbyly sie 9 dnia 3 miesiaca 710 r. Suzaku-óji biegnaca od poludniowej bramy Daidairi. do poludniowej bramy miasta. Heijó-kyó znaczy “stolica Pokoju". wladczyni Gemmei (707—715) wydala edykt w tej kwestii.). nie zalujac miejsca. ale za pólnocno-wschodnim krancem miasta powstala dzielnica zwana gekyb (“zewnetrzna stolica") o rozmiarach ok. 2. Formalna nazwa nowej stolicy bylo Heijó-kyó. 4. bylo bardzo ambitne. Ostatecznie jednak Japonczycy i w tym wypadku pogwalcili chinska symetrie. które trwaly ponad rok. które krzyzowaly sie pod katem prostym. W 2 miesiacu 708 r.2 km na 1. jak Kakinomoto-no Hitomaro (zyl na przelomie VII i VIII w. szeroka byla na 85 m. kiedy wszystko jeszcze bylo plynne i niepewne. W 12 miesiacu 708 r. 1. W 9 miesiacu zorganizowane zostalo Biuro Budowy Stolicy Nary (Nara-no rniyako-o tsukuru tsukasa) i w nastepnym miesiacu posel cesarski zawiadomil o wielkim przedsiewzieciu boginie Amaterasu w jej glównym chramie Ise-jingu (pref.8 km z pólnocy na poludnie. Dzielo. nakladów materialowych ani robocizny. pagoda swiatyni Yakushiji w Narze uwazana jest przez wielu koneserów za najpiekniejsza w Japonii. Nara miala sie stac w zmniejszonej skali kopia stolicy Tangów Ch'anganu. Okolo 100 ha gruntu w pólnocnej czesci stolicy zajmowalo “miasto w miescie" — Wielki Teren Palacu. dolina nazwana Heijó zostala rytualnie oczyszczona i dopiero wtedy mozna bylo rozpoczac prace.992 ha. i to nie tylko sztuk plastycznych.Jolanta Tubielewicz Okres Hakuhó wykazuje dalszy rozwój kultury. przez co wielkosc dzialek (chó lub bo) ziemi pod zabudowe tez byla znormalizowana i wynosila dla 1 chó ok.). OKRES NARA (VIII W. Wkrótce po przeprowadzce dworu zaczely sie do Nary przenosic z innych miejscowosci wielkie swiatynie buddyjskie. 4. jak i subtelnoscia rysunku (ulegly zniszczeniu dopiero w 1949 r. Yamabe-no Akahito (przelom VII i VIII w. co dotychczas znala Japonia.) czy cesarzowa Jitó (686— 699). Przenosiny z Fujiwary.3 km ze wschodu na zachód i ok. Wzorowany na Chinach prostokat mial rozmiary ok. Cala powierzchnia miasta poprzecinana zostala ulicami i alejami.7 km. 68 stolicy bylo zrobione na miare gigantów. Mie). bogato ornamentowana konstrukcja — miala 62 m dlugosci i 22 m szerokosci. Japonia dojrzala do stabilizacji. miedzy którymi biegla z pólnocy na poludnie szeroka aleja Suzaku-óji. Rashómon. ale od poczatku potocznie uzywana byla lokalna nazwa Nara. Budowaly one swoje przybytki z rozmachem. “Duze ulice" (oji) mialy szerokosc 24 m. gdzie za murami i bramami znajdowaly sie prywatne kwatery cesarskie (Dairi lub Uchi) i jego dworu oraz najwazniejsze urzedy administracji centralnej.) PIERWSZA STALA STOLICA PROMULGOWANIE kodeksu Taihó stalo sie widomym znakiem zamkniecia okresu przejsciowego. Suzakumon. Nasilajaca sie poboznosc dworu wplywala w sposób widomy na szybki wzrost pozycji ekonomicznej klasztorów i wzrost autorytetu mnichów buddyjskich. weszly na zawsze do skarbnicy literatury japonskiej. VII. 0. gdzie byl dotychczas dwór Gemmei. odeszli od wzoru idealnego prostokata. Dzisiejsza Nara — miasteczko niewielkie z punktu widzenia liczby ludnosci Strona 28 . Wiele rzezb i obrazów z tego okresu uzyskalo range skarbów narodowych (kokuho). Jako swiadectwa wspanialosci starozytnej stolicy pozostaly w Narze niezliczone skarby.

Nara — pierwsze i jedyne w owyn czasie miasto — stala sie wielkim osrodkiem kultury materialnej i duchowej. Centrum miasta rozbudowane jest wokól ogromnej swiatyni Tódaiji. az wreszcie po 74 latach Nara zostala porzucona ostatecznie. Teoretycznie caly kraj powinien byc pokryty siecia takich zajazdów (umaya). tym slabsze bylo dzialanie zarzadzen centralnej administracji. Ze znacznie pózniejszych opisów wynika. Uwaza sie. Sai-kaidó. Znajduje sie w pólnocnej czesci dzisiejszej Stolicy Zachodniej. W samym tylko Daidairi pracowalo codziennie blisko 10 tys. tradycja przenoszenia rezydencji cesarskiej ze wzgledu na tabu religijne (]ak np. ze Nara w okresie swojej swietnosci liczyla okolo 200 tys. Promieniowanie tej kultury na prowincje bylo bardzo ograniczone. Nazwy tych traktów uzywane sa do dzis. Cesarzowa-wladczyni Shótoku (764—770) natomiast pobudowala sobie w 765 r. a nastepnie przeniósl sie do Shigaraki. nawet w poblizu stolicy. a przeciez nie bylo to miasto szczesliwe. Sa to: Tókaidó. tzn. Byli to funkcjonariusze Dajókanu posiadajacy co najmniej trzecia range dworska (w pózniejszych czasach zdarzaly sie wyjatki i posiadacze czwartej rangi dworskiej mogli wejsc do kregu kuge). Zachowane do dzis przedmioty z magazynu zwanego Shósóin swiadcza o tym. Dzieli sie obecnie na Stolice Wschodnia (Higashi) i Stolice Zachodnia (Nishi-no kyó). 10% lub troche wiecej mieszkanców stolicy stanowila arystokracja i kler. Atmosfera polityczna byla na tyle niezdrowa. a róznego rodzaju niebezpieczenstwa czyhaly na kazdym kroku. która w VIII w. przez który przychodzily egzotyczne i luksusowe towary z drogi jedwabnej. ludzi tworzac “piramide funkcjonariuszy". miala byc planowo zasiedlona przez ludzi pozytecznych dla dworu: arystokracje wszystkich rang oraz wszelkiego typu uslugowców. siedzibe w Yuge. nie miala nawet cienia tego rozmachu. zajmowala rejon poza gekyó. Nankaidó. zapasy zywnosciowe i surowce dla rzemiosla musialy plynac nieprzerwanym strumieniem. Nara byla miastem osobliwym. Przyczyny tej ruchliwosci na najwyzszym szczeblu nie mialy nic wspólnego z tradycja poprzedzajaca okres Nara. Hokurikudó. 200-ty-sieczne miasto. które laczyly Nare z najdalszymi prowincjami. ze kilkakrotnie cesarze uciekali gdzie indziej. Dawny rejon palacu cesarskiego zostal czesciowo wykupiony przez panstwo i od wielu lat stanowi teren prac archeologicznych. Turysta. SCENA POLITYCZNA Nara pomnazala swoje bogactwa i obrastala w dziela sztuki. Niemniej jednak wzniesienie kazdej z nich wymagalo duzego wysilku ludzkiego i nakladów materialowych. W wypadku kazdych przenosin Strona 29 . 69 jakkolwiek dla usprawnienia komunikacji z calym krajem powstaly trakty (tzw. Nieco ponizej uplasowana byla grupa kilkunastoosobowa najwyzszych urzedników zwanych kuge (lub kugyo).Historia Japoni . Na szczycie tej piramidy stal cesarz i jego rodzina. Oknem na swiat zewnetrzny stolicy byla Naniwa (dzisiejsza Ósaka) — ozywiony port. Oczywiscie. zadna z tych tymczasowych stolic. Aby utrzymac takie miasto. Nastepny czlon piramidy skladal sie z ludzi od czwartej do szóstej rangi. Na najwazniejszych szlakach komunikacyjnych co 30 ri* czekaly na ludzi podrózujacych sluzbowo konie rozstawne oraz ewentualny nocleg i posilek. W 759 r. pomyslane bylo i realizowane jako oprawa dla wladzy skupionej w Daidairi. zbrukanie rytualne smiercia w rodzinie). musialby spedzic w Narze wiele pracowitych tygodni wypelnionych zwiedzaniem. Tósandó. San'yódó. ze dwór w okresie Nara mógl sobie pozwolic na kupowanie przedmiotów. 6 milionów). co Nara. rozlozone na dwudziestu paru kilometrach kwadratowych. a raczej rezydencji. Nara czerpala soki zywotne z calego kraju niewiele dajac w zamian. Zbudowana z rozkazu cesarskiego. W okresie Nara zaczyna sie zarysowywac linia graniczna pomiedzy stolica a Japonia prowincjonalna. stali mieszkancy Daidairi. mieszkal w Naniwie. sluzba i straze palacowe. shichidó — “siedem traktów"). ale w rzeczywistosci im dalej od stolicy. w 744 r. przez krótki czas siedziba urzedów i rezydencja cesarza Junnina (785-764) byla Hora-no miya w Ótsu. Cala reszta byli to urzednicy najnizszych szczebli oraz rzemieslnicy. mieszkanców (cala ludnosc Japonii w tym czasie oblicza sie na ok. który mialby ambicje obejrzenia wszystkich zabytków zakwalifikowanych jako skarby narodowe lub wazne zabytki kultury (jiiyb-bunka-zai). które nawet w Chinach musialy nalezec do rzadkosci (w kazdym razie w Chinach sie nie zachowaly). W latach 740—744 cesarz Shómu (724—749) przeniósl sie do miejscowosci Kuni. ze podrózowanie po Japonii bylo duzym hazardem.Jolanta Tubielewicz (wedlug przyblizonych obliczen Urzedu Municypalnego z 1 VIII 1978 r. ludnosc Nary liczyla 280 843) -jest tlumnie odwiedzanym osrodkiem turystycznym. San'indó.

ze popadl w bigoterie. aby dojsc do supremacji. Synowie przedwczesnie zgaslej czwórki dopiero zaczynali wchodzic w zycie polityczne i pomyslnosc rodziny jako calosci ulegla zahamowaniu. nie okazywal entuzjazmu wobec rosnacej pozycji dzieci Fuhito i w 729 r. i losy ich ukladaly sie rozmaicie. Fuhito. najbardziej wplywowym czlowiekiem na dworze byl Fujiwara Fuhito (659—720). Byly to rózane perspektywy dla dzielnej rodziny.: Yairocana). Swoich czterech synów uplasowal na dobrych pozycjach w administracji centralnej. zabrala jednego po drugim wszystkich czterech braci. syn Umakaia). który zebral wojsko i podniósl rebelie w Dazaifu. czyli konsekracji posagu i jego swiatyni zwanej Daibutsuden. a cesarz za namowa Moroe przeniól sie do Kuni.Historia Japoni . Nakamaro sposród ludzi swieckich byl najwiekszym faworytem wladczyni Kóken. potem w Narze. Wokól kwestii mianowania Kómyó cesarzowa wysokiej rangi rozegral sie pierwszy krwawy dramat okresu Nara. scene polityczna stolicy zaczal opanowywac ród Fujiwara. Fusasaki. mozna nawet powiedziec. Wzbudzilo to zawisc Fujiwary Hirotsugu (?—740. a tron objela jego córka jako wladczyni Kóken (749—758). wybitny jak na owe czasy erudyta. który polaczyl sily z mnichem Gembó (?—746) i wyksztalconym w Chinach uczonym Kibi-no Makibim (693—775). Dalo to szanse wybicia sie innym silnym indywidualnosciom. 70 do wspólnego mianownika — dzialania sil stojacych poza tronem. Konkubiny i malzonki cesarskie mogly uzyskiwac rózne tytuly i rangi. a w zaleznosci od pozycji otrzymywaly zróznicowane nadania (wielozenstwo bylo regula). Mial przy tym druga pasje zyciowa — modernizowanie Japonii w duchu chinskim.. Juz w pierwszych trzech dekadach VIII w. Stala sie przez to ofiara pewnego inteligentnego a przystojnego mnicha imieniem Dókyó (?—772). Ten przedsiebiorczy czlowiek wkradl sie calkowicie w laski cesarzowej i przez dlugi czas wykorzystywal jej pozycje do swoich celów. Po smierci eks-cesarza Shómu w 757 r. a synowie Fuhito (Muchimaro. Gemmei i Genshó (715—724). Rebelia zostala stlumiona. a takze czytanie we wszystkich 72 swiatyniach sutry Kongómyó-kyó (sutra Zlotego Blasku). Sklopotany zamieszkami i intrygami na dworze cesarz Shómu zaczal szukac ratunku w religii buddyjskiej. ale mozna je sprowadzic * 1 ri ok. bo musial pod presja rodziny Fujiwara popelnic samobójstwo. Hirotsugu stracil zycie. Wladczyni Kóken odziedziczyla po swoich poboznych rodzicach zarliwosc religijna. Umakai i Maro) awansowali w hierarchii urzedniczej. syn Kamatariego. Incydent ten nazywa sie w historii Nagaya-no hen (bunt Nagayi). zwlaszcza ze mial silna konkurencje w osobie Fujiwary Nakamaro (706—764). Prace przy odlewaniu 16-metrowego kolosa ze zloconego brazu trwaly kilka lat — poczatkowo w Shigaraki. ksiaze Nagaya (wnuk Temmu). ale epidemia ospy. Poczatkowo wykazywal pewna ostroznosc w dzialaniu. Tego typu zamilowania monarchy potrafil wykorzystac zespól Moroe—Gembó—M akibi. a po epidemii 737 r. syna Muchimaro. W 741 r. Kómyó uzyskala upragniony tytul cesarzowej pierwszej rangi (kogo). jeden z twórców Taihó-ryó.Jolanta Tubielewicz bezposrednie przyczyny byly rózne. Cesarz Shómu od najmlodszych lat wykazywal gleboka zarliwosc buddyjska. Roshana lub Birushana. W VIII w. ale nie byly one mile widziane przez stoleczna arystokracje i cesarz pod naciskiem opinii publicznej ostatecznie wrócil do Nary. Nakamaro wyrównal rachunki z Tachibana Moroe i usunal Strona 30 . w nawale pracy dla kraju nie zapomnial o interesach wlasnej rodziny. sanskr. zasluzony maz stanu. W czwartym roku jej panowania odbyla sie niezwykle wspaniala uroczystosc “otwarcia oczu" Wielkiego Buddy (Daibutsu). sprzeciwil sie aktywnie nominacji Kómyó. Cesarz Shómu abdykowal i calkowicie poswiecil sie religii. która ogarnela stolice w 737 r. Ród ten w pózniejszym okresie zmonopolizuje realna wladze. Za panowania pierwszych dwóch wladczyn okresu Nara. a w poszukiwaniu rady i pociechy duchowej otaczala sie wybitnymi eklezjastami. jeszcze musieli Fujiwarowie walczyc. nastepny edykt cesarski zapowiedzial ufundowanie gigantycznego posagu Buddy Rushany (Rushana.93 km. Potem nastapily dalsze przeprowadzki. W 743 r. Skonczylo sie to dla niego fatalnie. Przez pewien czas najwazniejsza role przy osobie cesarskiej odgrywal Tachibana-no Moroe (684—757). Ówczesny sadaijin. która miala chronic kraj od wszelkiego zla. wydal edykt nakazujacy budowanie w kazdej prowincji klasztoru meskiego (kokuhunji — “przydzielony prowincji klasztor") i klasztoru zenskiego (kokubunniji — “przydzielony prowincji zenski klasztor"). 3. rywalizacji o wplywy na dworze. a córke Kómyó oddal cesarzowi Shómu.

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz go z zycia publicznego, co 73 z kolei pobudzilo do dzialania syna Moroe, Naramaro. Wraz z ksieciem Funado i kilkoma innymi osobistosciami zawiazal on spisek zmierzajacy do przewrotu palacowego. Spisek zostal wykryty, a spiskowcy przykladnie ukarani. Wkrótce potem wladczyni Kóken abdykowala i przyjela swiecenia buddyjskie. Bylo wiec zupelnie naturalne, ze pozostal przy niej jej najblizszy doradca Dókyó. Cesarzem zostal wnuk Tenchi tennó, Junnin, i z kolei jego najblizszym doradca stal sie Fujiwara Nakamaro (znany równiez od tego czasu jako Emi Oshikatsu). Nakamaro wykazal sie wybitnymi talentami jako maz stanu i wprowadzil szereg rozsadnych reform w administrowaniu krajem, osiagajac przy tym pozycje niemal dyktatorska. Junnin tennó w cieniu swojego ministra byl postacia dosyc bezbarwna. Zawadzal jednak mnichowi Dókyó, który mial dalekosiezne plany. Prawdopodobnie z jego instygacji ex-cesarzowa Kóken usunela Junnina od rzadów w 762 r., pozostawiajac mu tylko funkcje ceremonialne. Sama natomiast przejela ster rzadów. Sytuacja zaczela nabrzmiewac, bo stalo sie oczywiste, ze dla dwóch tak silnych osobowosci wokól tronu, jak Dókyó i Nakamaro, stolica byla zbyt ciasna. Atmosfera gestniala coraz bardziej, az wreszcie w 764 r. Nakamaro zebral mala armie i próbowal dokonac przewrotu. Incydent nazywa sie w historiografii buntem Oshikatsu (Oshikatsu-no ran). Nakamaro zostal zabity, a w nastepstwie tego Junnina zdetronizowano i zeslano na wyspe Awaji, do której nie doplynal, bo zmarl po drodze w podejrzanych okolicznosciach. Pani Kóken powtórnie objela tron, tym razem jako Shótoku tennó, i jako osoba pobozna kazala wykonac milion stup zawierajacych sutry i umiescic je w dziesieciu wielkich swiatyniach. Pare tysiecy stup zachowalo sie do dzisiaj w Hóryuji. Stupy wykonane z drewna byly trzykondygnacyjne (wys. 15 cm, szer. podstawy 12 cm). Teksty sutr w nich zawarte uwazane sa za najstarsze przyklady druku w Japonii. Po objeciu tronu przez Shótoku nastaly piekne czasy dla Dókyó. Uzyskal stworzone specjalnie dla niego tytuly, które byly polaczeniem najwyzszych godnosci duchownych i swieckich (dajódaijin-zenshi i hóó). Dla wszystkich jego slowo stalo sie rozkazem. Na skutek sukcesów zatracil widac umiarkowanie i zazadal dla siebie pozycji cesarza, powolujac sie na wieszczy sen, w którym prominentnie figurowal shintoistyczny bóg Hachiman. Przypuszczac nalezy, ze wybór Dókyó padl na Hachi-mana, poniewaz wladczyni — przy calym swoim pietyzmie buddyjskim — miala dla tego bóstwa wyjatkowy szacunek. W 749 r. rozpoczela panowanie od sprowadzenia “substratu bóstwa" z Usy (Kyushu) do stolicy. W U sie znajdowal sie glówny chram Hachimana. Kiedy Dókyó wystapil ze swoim zadaniem, wywolal zywe oburzenie arystokracji dworskiej. Pod naciskiem opinii cesarzowa wyslala posla po wyrocznie do Usy. Posel, Wake-no Kiyomaro (733—799), wrócil z odpowiedzia Hachimana niedwuznacznie stwierdzajaca, ze wladca Japonii nie moze byc nikt spoza rodziny cesarskiej. Rozwialy sie nadzieje Dókyó i wraz z nimi upadl jego prestiz. Po smierci Shótoku tennó w 770 r. Dókyó zostal wypedzony ze stolicy. Umarl dwa lata potem w prowincjonalnym klasztorze. 74 Po smierci wladczyni Shotoku nastapily drobne zamieszki i intrygi palacowe zwiazane z problemem sukcesji. Ostatecznie przy poparciu rodziny Fujiwara tron objal Konin (z linii Tenchi), który panowal do 781 r. Dopóki jeszcze swieze byly w pamieci rzady Kóken-Shótoku, do przepisów dotyczacych domu cesarskiego wprowadzono klauzule zabraniajaca osadzania kobiety na tronie. Za czasów Konina i w okresie panowania nastepnego cesarza Kammu (781-806) ród Fujiwara znacznie wzmocnil swoja pozycje. Jak widac z tego krótkiego opisu wypadków na arenie politycznej, okres Nara pelen byl napiec i krwawych dramatów. Dodac do tego nalezy walki w prowincjach pólnocno-wschodnich, gdzie od 774 r. Ainowie raz po raz wzniecali powstania przeciwko przedstawicielom wladzy centralnej. Garnizon w Tadze (ustalony w 724 r.) — najdalej wysuniety posterunek wojskowy i siedziba Chinjufu (kwatera glówna hetmana) — stale byl narazony na zbrojne napasci. W poczatkach okresu Nara równiez na przeciwleglym krancu Japonii — w Satsumie na Kyushu i na wyspie Tanegashima — toczyly sie walki z wojownicza grupa etniczna zwana Hayato. W 720 r. wyslany ze stolicy Otomo-no Tabito (665—731) usmierzyl te zamieszki. STOSUNKI EKONOMICZNO-SPOLECZNE Niezdrowa (a dla niektórych smiertelna) atmosfera w stolicy byla odbiciem rywalizacji o wplywy, a jednoczesnie swiadczyla o oslabieniu pozycji cesarskiej. Zdobyta w przewrocie Taika i obwarowana pózniejszymi kodeksami supremacja Strona 31

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz cesarska mogla trwac tylko tak dlugo, jak dlugo dochód narodowy kontrolowany byl przez cesarza, tzn. dopóki ziemia publiczna (kokugaryó lub kokuryo) nie zaczela sie wymykac spod kontroli wladzy cesarskiej. A jak juz wspomniano poprzednio, system handen-sei, bedacy fundamentem dochodu narodowego, wykazywal niedomagania, zanim jeszcze powstala stala stolica. W okresie Nara proces rozkladu instytucji wprowadzonych przez reformy Taika nieustannie sie poglebial. W rejonie Kinai (piec prowincji centralnych: Yamato, Yamashiro, Settsu, Kawachi, Izumi), gdzie system handen-sei prowadzony byl najsprawniej, powoli zaczynalo brakowac ziemi uprawnej w zwiazku z rosnaca liczba ludnosci. Jednoczesnie znacznie bardziej szkodliwym zjawiskiem staly sie masowe ucieczki z ziemi ludzi, którzy nie wytrzymywali obciazen podatkowych, a zwlaszcza prac przymusowych. Ze wzgledu na wojny z Ainami i Hayato zaciagi do armii musialy sie odbywac bardziej rygorystycznie niz w okresie pokoju, a ponadto wszyscy rolnicy zostali dodatkowo opodatkowani na potrzeby wojskowe i budowe fortec. Co sprytniejsi chlopi radzili sobie za pomoca falszowania rejestrów. Inni chronili sie w zaciszu klasztorów, co dawalo podwójne korzysci, bo nie trzeba bylo ponosic odpowiedzialnosci za ziemie, a ponadto stan mniszy w okresie Nara cieszyl sie duzym szacunkiem i otoczony byl licznymi przywilejami. Jeszcze inni szli na sluzbe do panskich rezydencji. Wszelkie formy ucieczki z ziemi byly zjawiskiem sprzecznym z interesami 75 wladzy centralnej i rzad nie potrafil ich zatrzymac mimo podejmowanych w tym kierunku prób. Równolegle jednak odbywal sie inny proces równie szkodliwy dla wladzy centralnej, a przeciez nie tylko przez nia tolerowany, ale wrecz przyspieszany swiadomym dzialaniem odgórnym. Mnozyly sie bowiem nadania dla arystokracji i instytucji religijnych ziem calkowicie lub czesciowo zwolnionych od podatków. Immunitetem fiskalnym objete byly ziemie typu iden, shikiden, ihó i shokuhó. Zwolnione równiez od obciazen na rzecz panstwa byly ziemie klasztorów buddyjskich (fiden), chramów shintoistycznych (skin" den), ziemie nadawane arystokracji jako szczególne wyróznienie (shiden) oraz ziemie za specjalne zaslugi dla kraju (kóden). Poczatkowo tylko instytucje religijne i niektóre shikideny cieszyly sie pelnym immunitetem. Z biegiem czasu inni posiadacze ziem wyjetych spod rygorów handen-sei potrafili znalezc sposoby, aby wymknac sie spod kontroli panstwowych poborców podatkowych. Szczególnie duze posiadlosci uzyskiwaly klasztory buddyjskie, co w okresie Nara nie moze byc zaskoczeniem, jezeli sie wezmie pod uwage zarliwosc buddyjska wladców. W gospodarce narodowej powoli zaczynala nastepowac prywatyzacja ogromnych polaci kokugaryó, nabieral rozmachu system komendacji i beneficjów i w rezultacie wplywy do skarbu panstwa sie kurczyly, potrzeby zas rosly. Aby wyrównac straty wynikajace z porzucania ziemi przez chlopów i z odcinania gruntów prywatnych od puli panstwowej, rzad podnosil podatki. To z kolei powodowalo ruine drobnych uzytkowników, zyjacych wylacznie z nadan typu kubunden, dawalo nowy impuls do porzucania ziemi i oddawania sie pod opieke klasztorów lub innych wlascicieli ziem objetych immunitetem. W ten sposób powstawal zaklety krag powtarzajacych sie cyklów: zwiekszone podatki wywolywaly wylaczanie ziemi z kokugaryó, co z kolei zmuszalo rzad do zaciskania systemu fiskalnego, a to znów powodowalo ucieczki. I tak bez konca. W niektórych rejonach za malo bylo ziemi na nowe nadzialy kubundenów, w niektórych zas ziemia lezala odlogiem, bo uzytkownicy zbiegli. W 722 r. rzad wypracowal plan zagospodarowania nowizn na przestrzeni miliona chó. Wkrótce jednak sie okazalo, ze malo kto sie kwapil do wprowadzenia tego planu w zycie, wobec czego rzad podjal nastepne próby wprowadzenia zachet dla rolników. W 723 r. wydany zostal dekret przyznajacy prawo pelnego uzytkowania nowizn przez trzy pokolenia. Ci natomiast, którzy zagospodarowali ziemie porzucone, ale uprzednio przystosowane do uprawy, mogli na nich korzystac z immunitetów fiskalnych dozywotnio. Bylo to oczywistym otwarciem mozliwosci prywatyzacji nowizn (konden), ale w 743 r. rzad znacznie poszerzyl te mozliwosci, oglaszajac znamienny dekret o “prawie wieczystego posiadania nowizn" (konden-eisei-shizai-no ho). Postanowienia tego dekretu staly w razacej sprzecznosci z duchem i dotychczasowa praktyka systemu handen-sei. Na pierwszy rzut oka mozna by sadzic, ze nowizn y dawaly wszystkim uciekinierom szanse legalnego powrotu do rolnictwa. Okazalo sie jednak, ze system uprawy kondenów najkorzystniejszy byl nie dla zadluzonych 76 drobnych gospodarstw i nie dla blakajacych- sie uciekinierów, ale dla bogatych wlascicieli duzych posiadlosci, tzn. dla klasztorów, arystokracji stolecznej i Strona 32

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz arystokracji prowincjonalnej. Przejmowanie bowiem nowizn, przystosowanie pod uprawe nieuzytków wymagalo ogromnych nakladów, na które biedota nie mogla sobie pozwolic. Wielcy posiadacze natomiast dysponowali dostatecznymi silami roboczymi i narzedziami pracy, aby móc bez trudnosci inwestowac w zagospodarowanie kondenów. Sila robocza byli niewolnicy i uciekinierzy oraz chlopi — uzytkownicy kubundenów, którzy komendowali swoja ziemie w zamian za pewne przywileje. I tak na przyklad za przystosowanie gruntu pod uprawe dostawali zaplate w ryzu. Po przystosowaniu gruntu przystepowali do produkcji i oddawali patronowi (honke) odpowiednia czesc plonów (okolo 1/5). Dzieki immunitetowi patrona zwolnieni byli od swiadczen na rzecz panstwa. Od drugiej polowy okresu Nara zaczal sie wylaniac nowy typ gospodarki, ogarniajacy coraz wieksze obszary japonskiej ziemi. W tej nowej formie wspólistnialy równolegle panstwowe ziemie oparte na systemie handen-sei oraz wylaczone z puli panstwowej posiadlosci zwane shóen. W kokugaryó sytuacja administracyjna i fiskalna byla stosunkowo prosta — najwyzsza instancja byl gubernator prowincji mianowany przez cesarza i dzialajacy poprzez urzedników panstwowych wedlug hierarchii chihókan. Chlopi na ziemiach kokugaryó podlegali wszystkim swiadczeniom na rzecz panstwa (so, yo, chó, prace przymusowe, sluzba w stolicy, sluzba wojskowa itd.). ' Na ziemiach shóen sytuacja byla o wiele bardziej skomplikowana. Nie wszystkie shóeny i nie wszystkie ziemie w poszczególnych shóenach cieszyly sie zupelnym immunitetem podatkowym. Kazdy shóen byl zlepkiem rozmaitych gruntów o róznych “prawach" (shiki, shben-shiki), tworzacych niejednokrotnie piramide drobnych posiadlosci komendowanych srednim wlascicielom, którzy z kolei swoja ziemie lub jej czesc wraz z gruntami uzyskanymi z komendacji polecali wielkiemu posiadaczowi (rybke lub rybshu) lub kilku wielkim posiadaczom, a ci mogli jeszcze szukac opieki na najwyzszym szczeblu — u patrona (honke) sposród kuge lub najpotezniejszych klasztorów. Patron zapewnial rozmaite przywileje w zamian za odpowiednie korzysci materialne, najczesciej za wspóluczestnictwo w dochodzie shóenu. Japonczycy znali wprawdzie pieniadze chinskie, a od 708 r. bili wlasna monete, ale zasieg dzialania odplatnosci pienieznej byl bardzo ograniczony (w zasadzie do stolicy, a poza tym wewnatrz Kinai). Administracja shóenu zajmowali sie funkcjonariusze wyznaczeni przez rezydujacego w stolicy patrona. Zarzadca mógl zostac albo czlowiek przyslany ze stolicy, albo ktos z lokalnych prominentów. Na nizszych szczeblach administracji ustawiani byli zazwyczaj przedstawiciele lokalnej arystokracji. W kazdym razie na tereny shóenu nie siegala wladza cesarskiego gubernatora. Wczesne shóeny nie byly duze i mialy niezbyt skomplikowana strukture. Dopiero po slawetnym dekrecie konden-eisei tworzenie wielkich shóenów nabralo przyspieszenia. W rejonie Kinai wiekszosc ziemi juz byla pod uprawa, ale i tu jako nowizny zaczeto zagarniac wspólnie 77 uzytkowane laki i lasy, przylaczajac je do wielkich posiadlosci. Jednak uprawy nowizn na szersza skale prowadzone byly przede wszystkim poza okregiem Kinai, glównie w dalekich prowincjach pólnocno-wschodnich. Tam tez zaczely rosnac fortuny prawie uniezaleznione od wladzy centralnej. Ten proces ledwie zaczety w drugiej polowie okresu Nara rozwinal sie w okresie Heian. W podsumowaniu zmian ekonomiczno-spolecznych okresu Nara warto zwrócic uwage na trzy cechy charakterystyczne: 1. Arystokracja w scentralizowanym panstwie wzmocnila swoja pozycje czerpiac dochody z puli panstwowej jako odplatnosc za pelnione funkcje (shikiden, shokuhó i in.) lub tylko z racji pochodzenia (ilw. iden i in.), a ponadto otworzyly sie przed nia mozliwosci powiekszenia stanu posiadania w ramach gospodarki shóen. Tak wiec rekompensata za odebrane przywileje rodowe znacznie przewyzszala poniesione straty. 2. Nadania ziem czesciowo lub calkowicie wolnych od podatków stworzyly solidna podstawe do prywatyzacji ziemi i powstawania shóenów, byly jednak sprzeczne z duchem postanowien Taika i Taihó, ale nie z litera prawa. Shóeny powstawaly w zasadzie legalnie, w ramach obowiazujacych kodeksów. Zgodnie bowiem z prawem cala ziemia nalezala do cesarza i cesarz mógl nia dowolnie dysponowac. Wszystkie nadania typu iden, shikiden, kóden i in. byly dawane z ziemi cesarskiej. W wypadku przylaczania gruntów z komendacji trzeba bylo tez uzyskac zgode wladz centralnych, które cesarza reprezentowaly. 3. Powstanie gospodarki typu shóen bylo naturalnym, spontanicznym procesem rozwojowym, który wykazuje, ze wzorowany na Chinach system handen-sei nie byl przystosowany do japonskich warunków. Mimo calego szacunku, jaki mieli Japonczycy dla Chin, nie sposób bylo powstrzymac upadku zapozyczonych instytucji. Nie pomagaly dekrety nawolujace do stosowania nadzialów kubunden i nie pomagaly sankcje wobec opornych chlopów. W dziedzinie Strona 33

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz ekonomicznej model chinski nie byl sukcesem. KULTURA Wzory chinskie pozostawily niezatarte slady w dziedzinie kultury. Sa one tak wyrazne, tak rzucajace sie w oczy, ze usuwaja jakby w cien rodzimy — japonski — wklad w kazdej galezi kultury. A przeciez traktowanie kultury okresu Nara, czy tez kazdego innego okresu, jako slepego nasladownictwa obcych wzorów byloby duzym bledem. Japonczycy od zarania swoich dziejów wykazywali i wykazuja do dzis entuzjazm dla zagranicznych nowinek. Kilka takich wielkich fal przetoczylo sie przez Japonie, ale zawsze po cofnieciu sie fali wychodzilo na jaw, ze rodzime formy przetrwaly, wzbogacone jedynie i urozmaicone obcymi. Japonczycy sa do pewnego stopnia niewolnikami mody i wiele potrafia poswiecic dla “nowoczesnosci" - obojetnie jak pojmowanej. Ale kiedy fala siega szczytu, kiedy juz sie wydaje, ze zatopi caly kraj, zaczynaja grymasic i staja sie selektywni. Zreszta nawet w momentach najgorliwszego czerpania z zagranicy zachowuja pewne swoje kanony estetyczne nie dopuszczajac obcej ingerencji. 78 W okresie Nara stolica niewatpliwie ulegla gwaltownej, wszechogarniajacej sinizacji. Mniej wiecej raz na 15 lub 20 lat dwór wysylal oficjalne misje do Chin, a ponadto japonscy uczeni i mnisi narazali sie na hazardy morskiej podrózy, aby tylko dotrzec do tego zródla wiedzy. Kontakty z Chinami byly wiec dostatecznie czeste, by zapewnic Japonii staly doplyw zarówno informacji, jak i towarów z kontynentu. W duzej mierze mnisi buddyjscy byli nosicielami kultury chinskiej i wiele dziedzin sztuki rozwinelo sie pod wplywem buddyzmu. W historiografii japonistycznej czesto przewija sie opinia, ze to buddyzm spowodowal raptowny skok w kulturze i sinizacje zycia w Japonii. Mozna sie zgodzic z taka opinia do pewnego momentu i do pewnego stopnia. Najbardziej twórcza, nowatorska i stymulujaca rola buddyzmu w Japonii przypada na okresy Asuka i Hakuhó, tzn. na czasy misjonarskie. Wtedy rzeczywiscie dzieki zewnetrznej oprawie importowanej religii nastapil zadziwiajaco szybki rozwój kultury. W okresie Nara jednakze mozna by sytuacje odwrócic i powiedziec, ze sinizacja zycia stolecznego wplywala na rozwój buddyzmu jako organizacji. Buddyzm osiagnal pozycje instytucji chroniacej kraj, stal sie czescia maszynerii panstwowej. Wiele ceremonii buddyjskich zostalo wlaczonych do kalendarza dorocznych ceremonii dworskich (nenju-gybji). Rodzina cesarska i arystokracja stoleczna przescigaly sie wzajemnie w dotacjach dla klasztorów. Ogromne nadania ziemi, inwentarza i sily roboczej z puli panstwowej sprawily, ze najmodniejsze swiatynie (przede wszystkim Tódaiji) staly sie potegami ekonomicznymi. W okresie Nara buddyzm jako doktryna juz niewiele nowego mial do zaofiarowania. Istnial na archipelagu dwa wieki i przestal byc religia walczaca. Kler (poza wyjatkowymi indywidualnosciami) bardziej dbal o utrzymanie osiagnietej pozycji i o pomnazanie dóbr materialnych niz o zdobywanie konwertytów na prowincji czy o poglebianie znajomosci doktryny wsród arystokracji stolecznej. Z punktu widzenia tej wlasnie arystokracji buddyzm stanowil po prostu nieodlaczna czesc modnego, eleganckiego zycia. Trudno jeszcze Bowiem mówic o buddyzmie popularnym, który docieralby do wszystkich, we wszystkich zakatkach Japonii. Najwiekszym osrodkiem buddyjskim byla stolica, a dzieki dzialalnosci charytatywnej wybitnego mnicha Gyógiego (668—749) buddyzm zakorzenil sie w wielu rejonach Kinai. Poza tym w kazdej prowincji od 741 r. budowane byly kokubunji i kokubunniji, ale ich oddzialywanie na ludnosc prowincjonalna bylo znikome. Niemniej jednak w okresie Nara stworzone zostaly podstawy do masowej popularyzacji buddyzmu. Nalezy tu jednak wydzielic trzy zasadnicze nurty: nurt filozoficzno-religijny reprezentowany przez swiatynie i osrodki klasztorne; plytki pietyzm arystokracji i ostentacyjna poboznosc dworu; przenikanie elementów buddyjskich do kultów rodzimych poza kanalami oficjalnymi narzucanymi przez panstwo. W nurcie filozoficzno-religijnym nie nastapilo jeszcze rozdrobnienie sekciarskie i w zasadzie wiekszosc osrodków swiatynnych nalezala do którejs z tzw. szesciu szkól, kultywujacych chinskie kierunki hinajanistyczne z zabarwieniem mahajanistycznym (w zaleznosci od szkoly 79 nasycenie elementami mahajany bylo rózne). Mnisi skupieni w tych osrodkach zajmowali sie ortodoksyjna egzegeza sutr, która miala ich doprowadzic do wyzwolenia z lancucha wcielen. Dla przewazajacej wiekszosci bylo to zycie w izolacji od reszty swiata, zycie zamkniete za murami klasztoru, pozbawione ambicji doczesnych. Sposród tej rzeszy szeregowych, oddanych religii mnichów mozna wyodrebnic “arystokracje" swiatynna — mnichów pelniacych rozmaite funkcje Strona 34

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz kierownicze w klasztorach, mnichów powolywanych na dwór lub do rezydencji arystokratów stolecznych; mnichów, którzy dzieki swoim cechom wyrózniajacym, dzieki szczególnej sile charakteru i umyslu osiagali pozycje reformatorów religijnych, proroków, swietych. Wsród owej “arystokracji" buddyjskiej spotkac mozna zarówno typy negatywne w rodzaju Dókyó, jak i swietlane postacie dzialaczy spolecznych, takich jak na przyklad Gyógi czy Ganjin (688—763). W tej ostatniej grupie ludzi najglebiej rozumiejacych doktryne buddyjska zakielkowala idea, która w pózniejszym czasie miala sie przerodzic w najbardziej popularne formy religijne, polegajace na przejeciu elementów buddyzmu i wmontowaniu ich w rodzimy substrat shintoistyczny. Uwaza sie, ze synkretyzm japonski zaczal powstawac w pierwszej polowie VIII w., czego widomym znakiem byla misja Gyógiego, powierzona mu przez Shómu w zwiazku z konstrukcja Wielkiego Buddy w Narze. Gyógi, wybitny mnich buddyjski, wyslany byl do chramu Ise-jingu po wyrocznie, cesarz Shómu bowiem przy calej swojej buddyjskiej bigoterii nie chcial narazac siebie i kraju na ewentualny gniew rodzimych bóstw. Bogini Amaterasu ustami medium zaakceptowala projekt wzniesienia posagu Rushany i w 752 r., jak juz wspomniano, odbyla sie wielka uroczystosc zwiazana z konsekracja Daibutsudenu i “otwarciem oczu" Wielkiego Buddy. Sama uroczystosc, w której uczestniczylo pare tysiecy osób (w tym mnisi zaproszeni z Chin i Indii), ukazywala japonska sklonnosc do kompromisu w sprawach kultowych. W cesarskim adresie konsekracyjnym powiedziano wyraznie, ze cesarz — sluga Wielkiego Buddy — jest wladca japonskim z racji swojego boskiego pochodzenia. Tak wiec pobozny twórca wielu monumentalnych dziel buddyjskich nie byl w stanie wyrzec sie calkowicie rodzimych bogów. Ten typ kompromisu przetrwal przez wszystkie wieki az do przewrotu Meiji, kiedy to w krótkim porywie religijnego purytanizmu buddyzm byl oddzielany od shintó. Ale ta próba podjeta w XIX w. nie powiodla sie, doprowadzila jedynie do wyodrebnienia tzw. shintó panstwowego (kokka-shintó). Nie powiodla sie dlatego, ze w owym czasie synkretyzm religijny mial za soba zbyt dluga tradycje, aby go mozna bylo jednym nakazem rozlozyc na czynniki pierwsze i posortowac na zasadzie: tu buddyzm, ówdzie shintó. Synkretyzm podbudowany doktrynalnie wyksztalcil sie w okresie Heian dzieki dzialalnosci reformatorskiej uczonych przedstawicieli kleru buddyjskiego, ale moglo sie to stac dzieki tym wlasnie sklonnosciom do kompromisu, które przewijaja sie w dzialalnosci Shómu czy Kóken, tzn. na najwyzszym szczeblu panstwowym. Odpowiedni klimat do rozwoju synkretyzmu w intelektualnej warstwie spoleczenstwa japonskiego 80 stworzyli wladcy, niezaleznie bowiem od nasilenia swojej gorliwosci buddyjskiej nie chcieli nigdy odejsc od tych aspektów rodzimego kultu, które dotyczyly spraw dynastycznych, a takze od róznych aspektów rytualu shintoistycznego. Wprawdzie do kalendarza nenju-gyóji wprowadzono szereg ceremonii buddyjskich, ale wprowadzono je na zasadzie pokojowej koegzystencji z ceremoniami shintoistycznymi lub konfucjanskimi, przy czym shintoistyczne stanowily wiekszosc. Za przykladem dworu szla cala arystokracja stoleczna i ta czesc arystokracji prowincjonalnej, do której docieraly bezposrednie impulsy ze stolicy. Nastala moda na buddyzm, na fundowanie swiatyn i posagów, stawianie kamiennych stup ku czci zmarlych, przepisywanie sutr na jakas pobozna intencje, wzywanie mnichów jako zaklinaczy w wypadku choroby. Przejawy rodzimego kultu nie przestawaly istniec, ale byly z wolna spychane w cien. Sila oddzialywania buddyzmu byla wieksza niz shintó, poniewaz buddyzm dysponowal rozbudowana doktryna, organizacja koscielna i spektakularnym rytualem, a w miare uplywu czasu rosnaca sila ekonomiczna. Shintó bylo pozbawione tych wszystkich elementów i trwalo w róznych przejawach dzieki sile zakorzenionych nawyków i wrodzonych inklinacji. Ostentacyjnie jednak traktowane bylo przez arystokracje tak, jak w krajach europejskich, które przyjely chrzescijanstwo, traktowano wszystko, co nazywano poganstwem. Japonskie “poganstwo" nie tracilo nic ze swojej zywotnosci w najszerszych masach spoleczenstwa, ale do rodzimych praktyk szamanskich zaczely z wolna przenikac pewne elementy znieksztalconych praktyk buddyjskich i taoi stycznych. Byc moze punktem stycznym byly góry, w których krzyzowaly sie szlaki szamanów i szamanek odprawiajacych ryty ku czci przodków ze szlakami wedrownych mnichów buddyjskich i z drogami taoistycznych pustelników poszukujacych niesmiertelnosci w ascezie. Góry, stanowiace okolo 80% powierzchni calej japonskiej ziemi, figuruja wyraznie we wszystkich starych rodzimych legendach jako siedliska bóstw, miejsca kultu przodków i osrodki lokalnych rytualów. W górach zrodzil sie nieortodoksyjny Strona 35

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz buddyjski ruch yamahushi (“spiacy w górach"), który w pózniejszym okresie nabral rozmachu pod nazwa shugendo (“droga ascezy"). W góry uciekali równiez taoistyczni amatorzy niesmiertelnosci. Byly takie okresy, kiedy shugenja (przedstawiciele ruchu shugendo) doznawali przesladowania ze strony czynników oficjalnych, podobnie zreszta jak wioskowi czarodzieje o rodowodzie shintoistycznym. Jednakze tego typu próby ingerencji w sprawy kultu nie mogly dac konkretnych rezultatów. Dopóki szerzenie buddyzmu przez panstwo kanalami oficjalnymi odbywalo sie poprzez kokubunji, nie moglo równiez nabrac szczególnego przyspieszenia, poniewaz — jak to juz wczesniej powiedziano oddzialywanie klasztorów na nieprzywyklych do spekulacji myslowych, niepismiennych chlopów czy rybaków bylo bardzo nikle. Zawilosci doktryny nie znajdowaly prawie zadnego oddzwieku w prymitywnych umyslach. Znacznie silniej natomiast dzialaly nieortodoksyjne formy magii i zabobonne wierzenia w diably czy inne demony zaczerpniete z obrzeza doktryny buddyjskiej. O sile tego rodzaju wierzen 81 i kultów swiadcza licznie zachowane do dzis obrzedy, festiwale czy praktyki szamanskie uprawiane w wielu rejonach Japonii. Buddyzm docieral wiec z róznym nasileniem i w rozmaitych postaciach do wszystkich warstw spolecznych. Najwiecej tez zachowanych zabytków okresu Nara wiaze sie z buddyzmem. Dotyczy to zarówno budynków, jak i zawartych w nich rzezb, obrazów czy haftów. Przetrwalo do naszych czasów “Siedem Wielkich Swiatyn" (Shichi-daiji): Tódaiji, Saidaiji, Daianji, Kófukuji, Tóshódaiji, Yakushiji i Gankóji, ale wszystkie przezywaly zmienne losy, mialy okresy swietnosci i upadku, niszczone byly przez pozary, trzesienia ziemi, dzialania wojenne i tajfuny. 82 Dlatego tez z oryginalnych budynków pozostalo zaledwie kilka, a wiekszosc pawilonów jest albo rekonstrukcjami, albo konstrukcjami pózniejszymi, wznoszonymi w róznych okresach. Za oryginalne budynki uwaza 'sie miedzy innymi “glówny pawilon" — kondó oraz “pawilon wykladowy" — kodo w obrebie Tóshódaiji oraz brame Tegaimon na terenie Tódaiji. Wsród swiatyn nie nalezacych do zespolu Shichi-daiji za najwazniejsze zabytki okresu Nara uznane sa: Yumedono w Hóryuji, kondó w Shin'yakushiji (Nara) oraz dwie pieciopietrowe pagody swiatyni Taimadera (Taima-machi, pref. Nara). Wymienione zabytki zbudowane byly w stylu chinskim i wykazuja znakomite opanowanie kontynentalnego kunsztu ciesielskiego. Zupelnie inny jest Shósóin — magazyn swiatyni Tódaiji. Skonstruowany w rodzimym stylu, zwanym azekurazukuri, stanowi dowód kontynuowania w okresie Nara tego typu architektury, który wyksztalcil sie w okresie Yayoi. Sam budynek zakwalifikowany jest jako “skarb narodowy", a jego zawartosc stala sie skarbnica wiedzy o okresie Nara. Przelezaly w nim bowiem zamkniete przez dwanascie wieków tysiace drogocennych przedmiotów ofiarowanych swiatyni przez rodzine cesarska, a takze szat i akcesoriów liturgicznych z rozmaitych uroczystosci (m.in. z ceremonii “otwarcia oczu" Wielkiego Buddy). Wiekszosc ogromnego zbioru pochodzi z donacji poboznej cesarzowej Kómyó, która przekazala Tódaiji schede po Shómu. Trudno byloby chocby w przyblizeniu wycenic wartosc zachowanych przedmiotów. Wiele z nich jest unikatami w skali swiatowej, bardzo wiele swiadczy o kontaktach Japonii z kultura nie tylko azjatycka, ale i europejska. Dokladniejszy opis Shósóinujak równiez innych zabytków Nary znajdzie Czytelnik w ksiazce W. Kotanskiego Sztuka Japonii oraz J. Tubielewicz, Nara i Kioto (w druku). Shósóin zamkniety jest dla publicznosci, a niektóre przedmioty w nim zawarte mozna czasem tylko ogladac z okazji okresowych ekspozycji w muzeach Nary. Ogladajac wiec jedynie katalogi Shósóinu mozna sobie uswiadomic wysoki poziom kultury zycia dworu i wielkich swiatyn, mozna podziwiac bogactwo form i maestrie wykonania nie tylko importowanych skarbów, ale równiez rodzimych przedmiotów codziennego uzytku. Warto przy tym zwrócic uwage na szczególnie japonska ceche, która mozna chyba uznac za ceche narodowa, przetrwala bowiem przez wszystkie wieki az do czasów nam wspólczesnych mimo róznych fal importowanej mody. Japonczycy nigdy — az do okresu Meiji — nie wykazywali sklonnosci do przyjecia kontynentalnego stylu zycia w dziedzinie osobistej fizycznej wygody. Turystów zwiedzajacych w Kioto palac cesarski (Gosho, który przestal byc rezydencja wladcy dopiero w XIX w.) zadziwia iscie spartanska prostota urzadzenia wnetrz. Turysta zza oceanu przyzwyczajony do stylu palacowego europejskich ksiazat czy królów moze oczekiwac w cesarskiej rezydencji podobnego przepychu i komfortu. Jezeli z takim nastawieniem przekracza bramy Gosho, to z pewnoscia dozna rozczarowania. Nie Strona 36

Powsciagliwosc mozna chyba uznac za najistotniejsza ceche japonskiego gustu. jak i estetycznym. Wyjatek stanowia magazyny w stylu azekurazukuri oraz obecny pawilon kodo w kompleksie swiatyni Tóshódaiji. Wiele jednak zabytków (np. Od okresu Nara dzieli nas ponad 1200 lat. dostosowywanie sie do naturalnego otoczenia. byla twarda plecionka ze slomy. jak i zycia codziennego. A jednak “prymitywnosc" w odniesieniu do tradycyjnych japonskich domów nie jest slowem odpowiednim. z Shósóinu) do dzis wywoluje spory na temat swojego pochodzenia — niektórzy specjalisci twierdza. a przed kazdym biesiadnikiem stawiany byl niziutki stoliczek lub taca z zastawa stolowa. kasety z przyborami do pisania — to bylo prawie wszystko. Wszelkie przedmioty.in. powsciagliwosc od surowosci. unikanie ostentacji. Im dalej Japonczycy odchodzili od modelu Ch'anganu. W dzien siedzial. co by przypominalo ostentacyjne bogactwo europejskich 83 magnatów. ze zarówno budownictwo swiatynne. Nie zachowaly sie 84 do naszych czasów zadne domy mieszkalne. Szeroki margines dzieli dyscypline fizyczna od ascezy. Powsciagliwosc. Bankiety dworskie tez odbywaly sie na podlodze. W rzezbie Strona 37 . jak i architektura palacowa oraz architektura urzedów panstwowych byly pod przemoznym wplywem stylów chinskich. który funkcjonowal jako budynek biurowy. Niemniej jednak nie wyróznia sie on na pierwszy rzut oka wsród innych zabudowan kompleksu swiatynnego (zwlaszcza w porównaniu z kondó. Naleza one jednak do wyjatków lub reprezentuja przejsciowa mode.Jolanta Tubielewicz znajdzie tu bowiem ani galerii obrazów. inni zas uwazaja te same przedmioty za wytwory rodzime. a w nocy spal na podlodze. Zostal on przeniesiony w calosci w czasie budowania (z inspiracji Ganjina) klasztoru Tóshódaiji. Byl to jeden z budynków w obrebie Daidairi. na który sobie pozwalal siedzac na podlodze. jakkolwiek historycy sztuki odnajduja juz w okresie Nara elementy powstawania stylu japonskiego.). Wystarczy przyjrzec sie detalom architektonicznym. Zadziwia przy tym doskonalosc techniczna — w konstrukcjach drewnianych obywajacych sie bez gwozdzi wszelkie slupy i belki. Nigdy jednak nie przekroczyli granicy dobrego smaku i nie popadli w chaos formalny. trzymane byly na pólkach lub w skrzyniach badz w specjalnych pomieszczeniach gospodarskich (kuchnie.Historia Japoni . magazyny. które tez pochodzi z tego samego okresu). Pomieszczenia sypialne wyposazone byly ponadto w podglówki do spania oraz w drewniane stelaze do rozpinania kimon. Pierwotne przeznaczenie tego pawilonu nie mialo nic wspólnego z religia. Nie znaczy to oczywiscie. przy czym monarszej glowy nie tulily do snu puchowe poduchy. spizarnie. które przetrwaly. jak i asymetrycznym rozwiazaniem wnetrz. Cesarz japonski w zyciu codziennym podlegal takiej samej dyscyplinie fizycznej jak wszyscy jego poddani. a kombinacje róznych rodzajów drewna daja efekty subtelnego zróznicowania kolorystycznego i fakturalnego. Malarstwo dekoracyjne ograniczalo sie w zasadzie do parawanów. Nie jest to ani przypadek. ani wynik niedbalstwa japonskich budowniczych. ze Japonczycy z natury sa narodem ascetów holdujacych surowosci. tym swobodniej operowali zarówno ukladami przestrzennymi. Z tych niezbyt licznych budowli. a takze w wielu dzisiejszych domach utrzymanych w tradycyjnym stylu. ze w sztuce japonskiej czy w rzemiosle artystycznym brak wymyslnych form i krzykliwych kolorów. listwy i listewki dopasowane sa do siebie z milimetrowa precyzja. co dobrze urodzeni Japonczycy uznali za niezbedne w zyciu domowym. wyrafinowanie w doborze kolorów i smaków. Nawet w architekturze wzorowanej na Chinach zauwazyc mozna uciekanie od idealnej chinskiej symetrii. ani przeznaczonej na wielkie biesiady sali jadalnej z dlugim stolem i fotelami. latwo przenosne toaletki na kosmetyki. Chinszczyzna panowala tez wszechwladnie w rzezbie i malarstwie. pokoje garderobiane i in. których sie nie uzywalo w danym momencie. ubiorów i jedzenia. Drewniane sciany pomieszczen z reguly nie byly zdobione zadnymi obrazami. Dlatego tez pokoje mieszkalne w dawnych rezydencjach. które wyrazaja sie m. ani sypialni z ogromnym miekkim lozem. Nie znaczy to równiez. w tym. Dotyczy to zarówno sztuk plastycznych. aby nabrac glebokiego szacunku dla wykwintnego gustu i wyrafinowania estetycznego. moga sie wydawac puste i wrecz prymitywne. Umeblowanie wnetrz bylo nad wyraz skromne: niskie stoliki. ze wszelkie elementy konstrukcyjne wykonane sa równiez z mysla o walorach dekoracyjnych. ze jest to import chinski. a to ze wzgledu na to. Dzisiejszy wyglad kodo niewiele sie rózni od wygladu oryginalnego zmieniona zostala tylko konstrukcja i pokrycie dachu oraz wyposazenie wnetrza. które sluzyly celom zarówno praktycznym. ani w ogóle nic. wiekszosc miala przeznaczenie sakralne. Jedynym komfortem. Jest to wiec szczególnie cenny zabytek jako przyklad budownictwa do celów swieckich. stojace lampy olejne.

aby móc tworzyc cos. Jezeli takie kontakty byly. Twarze maja delikatne. ale takze w Hóryuji i innych klasztorach poza dawna stolica. wygladaja bowiem na realistyczne ujecia portretowe. wmontowano natomiast drewniana konstrukcje stanowiaca szkielet posagu. wykonane byly bowiem w ten sam sposób i w tym samym mniej wiecej okresie. co nie swiadczy o bezposrednich kontaktach Japonii z tymi krajami. bo cztery ulegly zagladzie. 774). Naprawde jest ich tylko szesc. Zazwyczaj postacie nalezace do tych grup sa pelne sily. Gakkó bowiem oznacza Swiatlo Ksiezyca. ale zadna z twarzy nie jest podobna do pozostalych. które szczesliwie mozemy ogladac. Patrzac na te postacie mozna przypuszczac. pelne lagodnosci i dobroci. chlonnym rynkiem dla towarów plynacych droga jedwabna. laka. ze nie warto o nich nawet wspominac. Wymienione tu z imienia rzezby przedstawiaja rózne techniki i rózne srodki ekspresji. a nastepnie powleczona laka.Jolanta Tubielewicz sakralnej.Historia Japoni . ze utalentowany artysta mial przed soba szesc modeli. których fascynuje ta pelna majestatu postac o osmiu rekach i o twarzy skupionej w modlitwie. Wiekszosc zreszta dziel powstawala anonimowo i nawet autorstwo najslynniejszego posagu — Daibutsu — nie jest zupelnie pewne. glina i kamien) zachowaly sie do naszych czasów bardzo liczne przyklady sztuki rzezbiarskiej .glównie w samym miescie Nara. szly z Chin i Korei. która zdaje sie z nich emanowac. wykonane z drewna. haniwa i zdobiona ceramika okresu Yayoi. do czego czul inklinacje. Np. Sa jednak zupelnie rózne w ekspresji. braz. owego bogactwa materialnego i duchowego. jaki dzieli smiertelnych 87 od istoty boskiej. gliny. Po wyschnieciu laki glina zostala usunieta spod lakowej powloki. Calkiem inne w charakterze sa powtarzajace sie wielokrotnie grupy Dwóch Królów. ma licznych wielbicieli. a nawet perskiej. Stojacy po obu bokach Kannon Gakkó i Nikkó sa zupelnie inni. Dwaj Królowie (Nió) z glównej 86 bramy Hóryuji. Posag Fukukenjaku-Kannon z Hokkedó. tzn. jak dogu. brazu lub laki. Wszystkie impulsy z zewnatrz. Czterech Królów Nieba czy Dwunastu Boskich Generalów (Juni-shinshó). jezeli mozna sadzic z tak odleglych przykladów. dostrzec mozna 85 niejednokrotnie wplywy rzezby hinduskiej. która jest najobficiej reprezentowana wsród zachowanych dziel. uzupelnianej w miare potrzeby na pierwotnie polozonych warstwach. z przesadnie uwypuklona muskulatura. dominujacej Kannon wydaja sie uosobieniem swiatla. Byc moze autorem byl Koreanczyk znany w Japonii pod imieniem Kuninaka-no Kimimaro (zm. Dzieki trwalosci tworzywa (drewno. Przejawia sie to (poza omówiona uprzednio dziedzina administracyjno-prawna) przede wszystkim w sztukach plastycznych. Przy ciemnej. Poza tym: Jedenastoglowa Kannon (Juichimen-Kannon) ze swiatyni Yakushiji. Mozna podejrzewac. Funkcja wymagajaca najwiecej talentu bylo ostateczne rzezbienie powloki lakowej. Strona 38 . zadna para rak nie nasladuje gestu innej pary. Nie sa podobne do sformalizowanych. to tak sporadyczne. co zgodne jest z ich imionami. które docieraly na archipelag. ze najpierw postac zostala uformowana z gliny. a Nikkó — Swiatlo Sloneczne. Za najpiekniejsze uchodza posagi Fukukenjaku-Kannon z kaplicy Hokkedó w zespole Tódaiji i towarzyszace jej posagi Gakkó i Nikkó. Mala ambitna Japonia starala sie przechwycic jak najwiecej owego splendoru. Wykonane z gliny posagi sa o wiele bardziej ludzkie zarówno wzrostem i proporcjami ciala. do których Japonczycy z natury wykazywali duza sklonnosc i talenty. Moze sprawiac wrazenie surowosci i nieprzystepnosci. Szesc postaci. Dziesieciu Uczniów Buddy z Kofukuji czy Czterech Królów Nieba (Shitennó) w Hokkedó. których rysy utrwalil na wieki. Wszystkie przedstawiaja mnichów o wygolonych glowach. znajdujace sie obecnie w muzeum Kófukuji. I wiele. W okresie Nara Japonczycy ciagle jeszcze terminowali u zamorskich mistrzów w nowych stylach rzezbiarskich czy malarskich i niewiele nazwisk japonskich artystów przekazala nam historia. a w kazdym razie przywodzi na mysl dystans. jakis geniusz portretu realistycznego musial szukac pretekstu religijnego. Jeszcze inne wrazenia wywoluja rzezby Dziesieciu Uczniów Buddy. ogromna postac (prawie 4 m wzrostu) Fukukenjaku-Kannon wykonana byla technika “wykruszania glinianego wnetrza". ze w czasach kiedy rzezba miala wylacznie sluzyc celom sakralnym. jak i atmosfera ciepla. a Chiny owego czasu kwitly pod panowaniem dynastii Tang i byly ogromnym. wiele innych. technologicznie nalezy zaliczyc do grupy Fukukenjaku-Kannon. zakwalifikowany jako skarb narodowy.

których barwy zastepowaly farby. jakkolwiek z dokumentów pisanych wynika. Dopiero okres Heian przyniósl zywiolowy rozkwit w tej dziedzinie. a sposród tych. Jednym z najciekawszych zabytków tego gatunku jest blisko szesciometrowy zwój róznobarwnego papieru z pismem cesarzowej Kómyó. które sie 88 zachowaly. z wielka dbaloscia o wyglad znaków. ze uzywane byly do pantomimy w stylu chinskim. którzy w tak krótkim czasie potrafili przejsc od haniwa do natchnionych. Parawan sklada sie z szesciu czesci. nie przywodza tez na mysl rzezby portretowej. zwanego popularnie “szesc pieknosci pod drzewami". ze do niedawna parawan uwazany byl za import. Yakushi czy innych buddów. inwokacji buddyjskich i innych dokumentów. Tkactwo i farbiarstwo stalo tez na bardzo wysokim poziomie. róznorodnosc technik i stylów sprawia. Jakkolwiek pisane sa bardzo pieknie. Ta rozmaitosc w rzezbie. a wedlug katalogu “parawanem ze stojacymi postaciami kobiet w ptasich piórach" (torige-ritsujo-bybbu). Duza popularnoscia w okresie Nara cieszyla sie sztuka ilustratorska o tematyce buddyjskiej. przez dlugie wieki nie podlegalo zadnym zmianom. Wsród zwojów przechowywanych w Shósóinie 90 znajduja sie niezwykle cenne przyklady zarówno ilustracji buddyjskich. W Shósóinie znajduje sie jeszcze 31 podobnych masek. ogladac przeslawnego parawanu z Shósóinu. Innym niezwyklym okazem przechowywanym w Shósóinie jest malowana na plótnie maska do pantomimy. tkana z grubego wlókna materia ma wyciete otwory na oczy. Teksty buddyjskie dawaly poza tym okazje do kultywowania pokrewnej malarstwu. ale obok rzezby nastapil tez wielki rozwój innych dziedzin sztuki i rzemiosla artystycznego. Styl malowidel jest na tyle chinski. Niemniej jednak Japonczycy borykali sie dzielnie z wszelkimi trudnosciami. a na kazdej z nich wymalowana jest jedna piekna dama. Wiadomo jedynie. Wokól otworów zamaszystymi machnieciami pedzla wymalowana jest twarz o uderzajacej sile wyrazu. Nie znana jest proweniencja masek — moga byc importem. Pamietajac o tym. bardzo malo jest dostepnych dla szerokiej publicznosci. ze dzielo powstalo w Japonii.. Najmniej wlasciwie wiemy o malarstwie. nie maja tez w sobie spokoju i slodkiej zadumy Gakkó. Z biegiem czasu jednak piórka zniszczaly. ich cel byl praktyczny. trzeba jednak podziwiac ambicje. Rzezba uwazana jest za najbardziej reprezentatywna dziedzine sztuki (ze wzgledu zapewne na najwieksza liczbe zachowanych zabytków). Niewiele jednak okazów przetrwalo kataklizmy dziejowe. Sa czasem wrecz dzikie w wyrazie. czego dowodem moze byc chociazby latarnia stojaca przed Daibutsudenem. ale z biegiem czasu odrebnie traktowanej dziedziny sztuki. ze byla to popularna dziedzina sztuki. a wraz z piórkami zniknely kolorowe szaty dam i ich czarne wlosy. ale równie dobrze mogly powstac w Japonii. Szorstka. ze okres Nara mozna uwazac za zupelnie nowy etap w historii kultury japonskiej.Historia Japoni . a cala reszta sa to twarze 89 mezczyzn wykonane tuszem i podbarwione. jak i dokumentów pisanych ozdobna kaligrafia. zaangazowanie i talenty rodzimych twórców. uprawiana przez nielicznych jeszcze przedstawicieli kleru i arystokracji. Metaloplastyka osiagnela doskonalosc techniczna i artystyczna. przejete przez Japonczyków w V w. to jednak nie mozna ich traktowac jako zamierzonych dziel artystycznych. Pismo chinskie. doskonalych technicznie dziel okresu Nara. Policzki i usta twarzy podbarwione sa na czerwono. ile Japonia zawdziecza kontynentowi. Pozostaly tuszowe kontury i malowane farbami twarze starozytnych pieknosci. a takze liczne ozdoby i akcesoria swiatynne w zachowanych z tego okresu przybytkach. a niekiedy nawet groteskowe. nie byly bowiem w pojeciu swoich twórców sztuka dla sztuki. a takze kolory drzew i tla. Owa maska uwazana jest za szczególnie charakterystyczna przedstawicielke gatunku zwanego fusa-kumen. Pierwotnie cala prawie powierzchnia parawanu pokryta byla ptasimi piórkami. Kaligrafia byla zapewne sztuka najbardziej elitarna.Jolanta Tubielewicz nieziemskich istot w rodzaju Kannon. Nie mozna np. mimo ze — jak juz wczesniej wspomniano — bylo calkowicie niedostosowane do potrzeb jezyka japonskiego. spisów inwentarzowych. Z biegiem czasu Strona 39 . ale poczatkowo tylko zapewne skrybowie imigranci zdolni byli do prowadzenia zapisów. wsród których jedna przedstawia twarz kobiety. Po dokladnych badaniach przylegajacych gdzieniegdzie do powierzchni piórek przekonano sie jednak. to znaczy kaligrafii. Z okresu Nara zachowaly sie liczne przyklady kaligrafii w postaci przepisywanych sutr. twarz zamyslonego brodatego i wasatego starca. o czym swiadcza tkaniny przechowywane w Shósóinie.

Do pismiennictwa. ze dopiero w tym wlasnie okresie powstaly pomniki literatury znane do dzis i nie budzace zadnych watpliwosci. Walory artystyczne wszystkich tych dziel sa w pewnej mierze sprawa drugoplanowa. Jezykiem urzedowym sila tradycji pozostal chinski. mialy byc spisywane we wszystkich prowincjach. a co za tym idzie — sztucznosci. ale przekazywali swoje umiejetnosci tylko w zakresie jezyka i pisma chinskiego. etnicznych i kulturowych poszczególnych rejonów kraju.Jolanta Tubielewicz krag ludzi pismiennych stopniowo sie poszerzal. Oba nurty uprawiane byly równolegle. Niemniej jednak pierwszym wielkim zbiorem poetyckim wydanym w okresie Nara byl zbiór zatytulowany Kai/uso. ale takze anonimowe utwory spoza kregu arystokracji. dokumenty oficjalne. Prawdopodobnie nie bylo to wylacznie rezultatem snobizmu japonskiego. którym poslugiwano sie jako jezykiem kronik. a nie literatury. Prawdziwy. co uwazano za najwazniejsze. do intymnych uczuc i refleksji osobistych. oraz Fudoki (Opisy obyczajów i ziem). z których najstarsze siegaja okresu przedpismiennego. a takze rozmaite rachunki i rejestry na drewnianych tabliczkach zwanych mokkan. mianowicie dwujezycznosc. które z rozkazu cesarskiego wydanego w 713 r. musial jednoczesnie nauczyc sie chinskiego. tanka (“krótkie piesni"). zatytulowanej Man 'yoshu (zbiór dziesieciu tysiecy lisci). W calosci zachowaly sie tylko zapisy z prowincji Izumo. literatura piekna natomiast rozszczepila sie na dwa nurty: literature chinska i japonska. Nihongi z 720 r. napisy wrózebne na kosciach czy napisy na mieczach brazowych i zelaznych. W tym pomnikowym dziele -do dzis zywym i bliskim kazdemu japonskiemu sercu —i znalazlo sie okolo 4500 poematów. chbka (“dlugie piesni"). zawierajacy chinskie poematy 64 japonskich autorów z okresu od panowania cesarza Tenchi do r. poprzez opisy natury. ale z coraz bardziej narastajaca przewaga nurtu rodzimego. które do tego jezyka pasowaly. Z drugiej strony natomiast — jest to zupelnie inny aspekt klasyfikacji — nie wszystkie utwory uwazane dzis za dziela literackie pisane byly z czysto artystycznych pobudek. naleza zachowane w Japonii napisy na kamieniach nagrobnych. jak kroniki dworskie. ze pierwsze zbiory poetyckie w formie pisanej powstaly juz przed okresem Nara. Hitachi. a jeszcze wiecej. Najwieksza liczbe poematów stanowia tzw. Kojikii niektóre Fudoki pisane byly znakami chinskimi po japonsku. zebrana przez Ótomo-no Yakamochi (718?—785).Historia Japoni . spisy inwentarzowe. skladajace sie z 31 sylab w ukladzie wersów 5+ 7+ 5+ 7+ 7 sylab. oraz sedoka (“piesni z przydana glowa") w ukladzie wersów 5+ 7+ 7+ 5+ 7+ 7. ale uczonymi w pismie chinskim Koreanczykami lub Chinczykami i prowadzili powierzane im zapisy w dobrze znanym sobie jezyku. Przypuszczac jednak mozna. zanim wyksztalcil sie sylabariusz japonski. nie wszystkie bowiem teksty pisane zalicza sie do literatury. jakkolwiek sa dane swiadczace o tym. z wewnetrznego impulsu tworzenia. który chcial posiasc sztuke pisania. ale jednak nosza one pewne pietno nasladownictwa. Dlatego tez Japonczyk. którzy by pisali po prostu dla przyjemnosci. znanych osobistosci dworskich i wielu wybitnych poetów. zanim zakielkowala mysl dostosowania obcych ideogramów do zapisu rodzimego jezyka.. nieklamany talent Japonczyków w dziedzinie poetyckiego wyrazu przejawia sie w nastepnie wydanej antologii. Wszystkie one wykazuja ponadto pewna ceche szczególna najwczesniejszej literatury pisanej. zawiera poematy okolo 700 autorów. poslugujac sie ideogramami. Dlatego tez najwczesniejsze zapisy ograniczaly sie do tego. Do tej ostatniej kategorii wlaczyc nalezy omawiane uprzednio Kojiki z 712 r. ale wlasnie skutkiem przyjecia obcego pisma. ekonomicznych. Nihongi zas i pozostale Fudoki konsekwentnie notowane byly po chinsku — zarówno pod wzgledem zapisu formalnego. Skrybowie 91 na dworze Yamato nie byli Japonczykami. tak i Fudoki mialy okreslony cel: zebranie dla wladcy informacji o warunkach geograficznych. jak i jezyka. Na literature piekna nie starczalo juz energii pisarskiej. dokumentów i korespondencji urzedowej. we fragmentach natomiast zapisy z Harimy. Trzeba tu jednak wprowadzic rozróznienie na pismiennictwo i literature. skladajace sie z co najmniej 43 sylab. ze nawet wsród elity intelektualnej Yamato malo bylo takich zapalenców. Podobnie jak Kojiki i Nihongi kompilowane byly w celach praktycznych. Ta ogromna antologia. Ta ostatnia dziedzina jest szczególnie bogato reprezentowana i pochlebnie swiadczy o wrazliwosci uczuciowej Strona 40 . teksty buddyjskie. Od czasów skompilowania Nihongi pisanym jezykiem urzedowym stal sie chinski. Tematyka antologii jest bardzo urozmaicona — od panegiryków ku czci wybitnych osobistosci. Jednoczesnie ci obcokrajowcy byli nauczycielami zadnych wiedzy Japonczyków. Okolo 120 wierszy tego zbioru chlubnie swiadczy o ambicjach i umiejetnosciach japonskich. a chronologicznie ostatni nosi date 759 r. 751. wsród których spotyka sie imiona cesarzy i cesarzowych. Hizen i Bungo. W znacznie mniejszej liczbie wystepuja tzw. Rózne kataklizmy zlozyly sie na to. Wiele czasu uplynelo.

chociaz zajmowali sie dzialalnoscia z dzisiejszego punktu widzenia irracjonalna. W Kojiki bowiem ideogramy chinskie oddajace wartosci fonetyczne uzywane byly w sposób niekiedy przypadkowy. rozwiniety dopiero w okresie Heian — zajmowal sie historia. Kanga-kuin rodu Fujiwara. ze dla okreslonych wartosci fonetycznych uzywano zawsze tych samych znaków pisarskich. Resortowi Shikibu-shó podlegal Departament do Spraw Nauki (Daigaku-ryó). ze arystokracja japonska wiecej przejawiala zapalu do literatury niz do nauki. ale miala tez swój trwaly wklad do nauki (np. Myógyódó. Do nauk scislych zaliczano tez ówczesna medycyne. ale równiez sluzyl jako zaplecze medyczne dla dworu. historiografia i literatura. Sandó natomiast matematyki. W okresie Heian zaczely tez powstawac prywatne szkoly rodowe (np. Myógyódó mozna uznac za najwazniejszy osrodek nauki konfucjanskiej. oraz rok 794. podlegajacy resortowi Kunai-shó. astrologów nadwornych i wrózbitów. Wedlug kodeksu Taihó ksztalceniem urzedników mialy sie zajmowac instytucje panstwowe podlegajace trzem róznym resortom. zielarzy. a komplikuje ja fakt. czy tez wlaczyc go do okresu Nara.). które mialy bardziej elastyczne podejscie do przedmiotu studiów i dostosowywaly swoje programy do aktualnych potrzeb intelektualnych arystokracji. a wiec prowadzil dzialalnosc zarówno naukowa. w ramach tej specjalnosci bowiem zajmowano sie lektura i egzegeza tekstów konfucjanskich. Opracowywane przez nich kalendarze czy horoskopy opieraly sie w znacznej mierze na racjonalnych. Wsród najczesciej proponowanych dat sa dwie: rok 784. w którym Nara zostala porzucona przez dwór. Myóbódó odpowiada fakultetowi prawa. ale za nazwa “wydzialy" przemawia to. jakkolwiek wydaje sie. Departament Ten'yaku-ryó — podobnie jak Ommyó-ryó — zajmowal sie nie tylko ksztalceniem kadry medyków. Gakkan'in rodu Tachibana. Kóbun'in rodu Wake i in. Curriculum oparte bylo na wzorach chinskich. której osrodkiem byl departament zwany Ten'yaku-ryó. a wiec jego panowanie nie moze stanowic wyraznej cezury miedzy okresami. Dyskusja jest czysto akademicka. W miare jak roslo znaczenie prywatnych akademii. które mozna by nazwac “uslugowymi" (Ommyb. których zywiolowy rozkwit 92 nastapil w nastepnej epoce. Te kierunki. byli przeciez prekursorami astronomii i meteorologii. Okres Nara zapoczatkowal wiec wielkie osiagniecia japonskie w sztukach plastycznych i w literaturze. Ale obraz kultury okresu Nara (nawet w tak szkicowym opisie) bylby niepelny bez wzmianki o studiach akademickich. a prawnie ograniczone ramy administracyjne nie stwarzaly warunków do rozwoju. ksztalcacy specjalistów przygotowujacych kalendarze. a zapis chinski. Medycyna tego okresu blizsza byla znachorstwu i magii. w tej dziedzinie bowiem tez mozna zaobserwowac niemale zdobycze. a celem nauczania mialo byc przede wszystkim przygotowanie urzedników wyzszych szczebli administracji panstwowej. kiedy to dwór przeniósl sie do nowej. wykazywaly duza zywotnosc i z biegiem czasu nabieraly coraz wiekszego znaczenia ze wzgledu na rosnace zapotrzebowanie spoleczne. Myóbódó i Sandó. który dzielil sie na cztery wydzialy: Kidendó. Inny los natomiast spotkal nauki humanistyczne kultywowane w ramach Daigaku-ryó.Historia Japoni . ze obie przeprowadzki dokonane byly z inicjatywy tego samego cesarza — Kammu. czy okres przejsciowy wydzielic jako odrebny etap historii. Jezykiem poematów jest japonski. zaklinaczy. ze kazde do (“nauka") mialo scisle okreslona strukture administracyjna. Jednym z departamentów Nakatsukasa-shó byl departament Om-myó-ryó. Tutaj curriculum nie ulegalo zmianie. jak i uslugowa. znacznie wspanialszej stolicy zwanej Heian-kyó. akupunktura). Ten'ya-ku). W ciagu dziesieciolecia dzielacego Nare od Heian-kyó dwór rezydowal w Nagaoce. zwany man'yogana (“znaki chinskie uzyte jak W Man'yóshu") stanowil stadium przejsciowe w dazeniu do wypracowania sylabariusza. Mozna tez nazwac to “specjalnosciami". upadal stopniowo autorytet panstwowej szkoly w ramach Daigaku. naukowo prowadzonych obserwacjach cial niebieskich i zjawisk przyrodniczych. badz tez do okresu Heian. podobnie jak wydzialy wspólczesnych wyzszych uczelni. Pracownicy tego departamentu. Osiagniecia. 93 OD NARY DO HEIAN-KYO Problemem nie rozstrzygnietym przez historyków Japonii jest zamkniecie okresu Nara. System ten. w stosunku jednak do zapisu uzytego w Kojiki wykazuje wyrazny postep. Strona 41 . Problem periodyzacji polega wiec na tym. W Man'y6shu natomiast po raz pierwszy zastosowany zostal system polegajacy na tym. Wydzial Kidendó — zalazkowy w okresie Nara. który panowal w latach 781—806.Jolanta Tubielewicz Japonczyków.

Zostal on zabity przez Ótomo Tsuguhito. ze oddzialy formowane z lokalnej arystokracji nie mogly wziac na siebie ciezaru prowadzenia wojny. Szefem do spraw budowy byl faworyt cesarza Kammu. tytul “wielkiego hetmana podbijajacego barbarzynców" (sei-i-taishogun). które nie odegraly wiekszej roli w historii. wedlug którego okres Nara zamkniemy na 794 r. ale bardzo szybko okazalo sie. skracany do shógun. Pomijajac skomplikowane stosunki rodzinne wladcy i jego pasje (jakze kosztowna!) przeprowadzek. gdyby nie szereg zbiegów okolicznosci. W niedlugim bowiem czasie po smierci ksiecia Sawary rózne nieszczescia zaczely spadac na rodzine cesarska. Jako cesarz posmiertny nie wszedl jednak do rejestru wladców. przyjmiemy uproszczony podzial. kiedy juz wyszedl dekret o ufundowaniu Heian-kyó. Jemu przypisywane jest miedzy innymi to. W Japonii uzywano kilku tytulów zawierajacych slowo shógun. ze ksiaze Sawara okazal sie jednym z najbardziej upartych msciwych duchów w historii Japonii i przesladowal rodzine cesarska nawet po przeniesieniu do 94 Heian-kyo. Slowo shbgun przyjmujemy tu jako odpowiednik polskiego slowa “hetman". zwiazanego ze stronnictwem ksiecia Sawary. strzaly i inny sprzet wojskowy). a sam ksiaze posmiertnie zostal podniesiony do najwyzszej godnosci i otrzymal imie Sudó tennó (799 r. Wielka kariere zrobil jedynie tytul sei-i-taishogun. ze cesarz Kammu postanowil uciec z Nagaoki. Przyczyny obu przenosin nie sa wyjasnione do konca. a ksiaze Sawara skazany na zeslanie. nie byl calkiem normalny. wprowadzony zostal nowy system zaciagów. Zabobonny strach przed zemsta zza grobu uwazany jest za glówny powód przeniesienia stolicy do Heian-kyó.. W 790 r. przewidziany na okres pelnienia funkcji hetmanskich. Stalo sie to wreszcie tak uciazliwe.). zaczely sie nowe przygotowania i caly kraj zostal oblozony podatkami na cele wojenne (ryz. Za taka periodyzacja przemawia miedzy innymi to. sciagajac podatki i wyznaczajac glównodowodzacych sposród arystokracji stolecznej. który polegal na odejsciu od poprzednio stosowanych powszechnych zaciagów i powolaniu oddzialów zlozonych z przedstawicieli arystokracji osiadlej w prowincjach. nie wygasly. skonczyly sie kleska wojsk japonskich. Warto jeszcze dodac. Wybór padl na miejscowosc w prowincji Yamashiro. co dzialo sie w prowincjach pólnocno-wschodnich. traktowany byl jako tymczasowy. który uzyskal w 794 r. W poczatkowej fazie wyprawy Tamuramaro byl tylko deputowanym naczelnego wodza Otomo-no Otomaro. Ciezkie walki trwaly w kilku fazach przez caly okres panowania Kammu. Celem spacyfikowania zlego ducha szczatki ksiecia Sawary sprowadzono do stolicy i zlozono w mauzoleum cesarskim. które rozpalily sie za panowania Konina. skad zapewniona byla szybka komunikacja wodna z portem Naniwa dzieki splawnej rzece Yodo. Fujiwara Tanetsugu (737—785). nadany wówczas po raz pierwszy w takim wlasnie brzmieniu. jezeli sie wezmie pod uwage to.Jolanta Tubielewicz Nie wdajac sie tutaj w szczególy. Stolica uczestniczyla w zmaganiach. ze Nagaoka — jakkolwiek w pierwotnym zamysle miala byc nowa stala stolica — nigdy wlasciwie nie zostala zbudowana do konca i Biuro Budowy Nagaoki zostalo rozwiazane. Walki z Ainami. a przeciwnie — nabraly rozmachu. W 792 r. musimy zwrócic uwage na to. która byla zbyt blisko zwiazana z pamiecia nieboszczyka brata. i wkrótce po przeniesieniu dworu do Nagaoki — kiedy ciagle jeszcze trwaly prace budowlane — rozegral sie pierwszy akt krwawego dramatu. a ostatnie dziesieciolecie przyjmiemy za podokres schylkowy. Budowa Nagaoki rozpoczeta byla z rozmachem. jednemu z uznanych bohaterów starozytnosci. mlodszego brata cesarza Kammu. Po Otomaro Strona 42 . od której cesarz Kammu chcial sie oderwac. i po paru miesiacach walki zakonczyla sie sukcesem dzieki wybitnemu przywódcy Sakanoue-no Tamuramaro (758—811). zywo acz nieudolnie mobilizujac armie. W wypadku porzucenia Nary dla Nagaoki uwaza sie. ze syn Kammu. Panowanie Kammu trwalo cwierc wieku i przypadlo na czasy dosyc burzliwe. luki. Sprawa ta bylaby tylko jednym z wielu podobnych zalosnych incydentów zwiazanych z walkami wokól tronu. co bylo interpretowane jako zlowieszcza dzialalnosc ducha banity. czemu nie mozna sie specjalnie dziwic. ze obaj wodzowie byli wybitnymi literatami. Ten tytul. cesarz Heizei (806—809). Okazalo sie jednak. W konsekwencji Tsuguhito zostal zabity. które zlozyly sie na stworzenie w Nagaoce atmosfery strachu. Pierwsze wielkie wyprawy prowadzone przez Ótomo-no Yakamochiego w latach 784—786 i przez Ki-no Kosamiego (733—797) w 789 r. Fakt ten mozna uwazac za pierwszy wyraznie zauwazalny przejaw tworzenia sie warstwy wojowników w lonie arystokracji prowincjonalnej. Wyprawa ruszyla w 794 r. a nie wojownikami. którego ofiara padl miedzy innymi Tanetsugu. ale byly to tytuly.Historia Japoni . Oddzialy te cwiczone byly w sztukach wojennych. ze nowa stolica nie jest miejscem szczesliwym. ale umarl w drodze na Awaji (podobno zaglodzony). ze glównym powodem byla nazbyt rozbudowana baza ekonomiczna kleru buddyjskiego.

których rozwój przypadnie na okres Heian. ze w dlugiej galerii cesarzy japonskich postac Kammu wybija sie jako wybitna indywidualnosc ze wzgledu na cechy jego charakteru umiejetnosc samodzielnego myslenia. do którego nie docieraly ani cywilizujace wplywy stolicy. Dzialalnosc militarna Tamuramaro i Watamaro przyniosla w rezultacie przesuniecie terytorium cesarskiego daleko na pólnoc do lzawy 95 i Shiwy (prow. zadal ciezka kleske Ainom. Powstawac zaczely liczne ugrupowania zbrojne zwane nastepnie bushidan (“grupy wojskowe"). pozostala siedziba cesarska az do r. ufundowana w 794 r. W Heian-kyó nie bylo gekyó ani hokuhembó.Historia Japoni . która równiez zwana byla Rashómon. szybkie podejmowanie decyzji i sklonnosci do despotyzmu. gdzie osadnicy zdani byli na wlasna przemyslnosc w obronie przed bezprawiem i zbrojnymi napasciami zarówno ze strony Ainów. Rzad skierowal swój wysilek na przerzucenie jenców i ludzi podejrzanych o sprzyjanie Ainom na poludnie w glab kraju. Obok znajomosci uprawiania ziemi musieli tez posiadac umiejetnosc wladania bronia. Ludzie slabi ekonomicznie lub fizycznie nie mieli szans samodzielnego utrzymania egzystencji w pól dzikim kraju. jak i (moze przede wszystkim) zaborczych sasiadów. Wielki Teren Palacu Cesarskiego polozony byl podobnie iak w Narze. 96 Panowanie cesarza Kammu. którzy oddawali sie pod opieke mozniejszych i silniejszych. tez nazywala sie Suzaku-óji i tez biegla od glównej bramy Daidairi do glównej bramy miejskiej.) NOWA STOLICA A PROWINCJE Rok 794 mozna uznac za poczatek okresu Heian. Kiedy ostatecznie budowe zakonczono. Formalna nazwa Heian-kyó uzywana byla w oficjalnych dokumentach. iz cesarze utracili mozliwosci efektywnej kontroli nad krajem. przez która biegl szlak prowadzacy do starej Nary. na pólnocnym wschodzie wyniosly szczyt Hieizan. podczas gdy tysiace rolników z calego kraju przesiedlono na nowe ziemie w prowincjach pólnocnych. obecnie pref. Heian-kyó zbudowane zostalo na bardzo podobnym do Nary planie. ale popularnie ludzie mówili Strona 43 . calosc musiala robic ogromne wrazenie na przybyszach. w bardzo dramatycznych okolicznosciach i w zmienionym znaczeniu. Mutsu. 1869. Iwate). zwanej od tego czasu Poludniowa Stolica.. gdzie powstaly umocnione garnizony wojskowe. szukajac obrony zbrojnej i opieki ekonomicznej w zamian za lojalnosc w potrzebie i swiadczenia materialne. jakkolwiek liczba ulic jó byla taka sama jak w starej stolicy — dziewiec. Heian-kyó usytuowane bylo pieknie w otoczeniu gór — na wschodzie pasmo Higashiyama. który w 811 r. aby powrócic u schylku XII w. Ciezkie warunki pionierskiej pracy. uwazane jest przez wielu historyków japonskich za szczyt rozwoju wladzy cesarskiej. ze od czasów Temmu (który przez innych historyków traktowany jest jako najbardziej absolutny wladca wsród cesarzy) rozwój prywatnej wlasnosci ziemi posunal sie tak daleko. Nowe miasto powolane do zycia dekretem cesarza Kammu nie bylo jeszcze skonczone w momencie przeprowadzki dworu i budowa trwala przez pare lat. a na poludniu otwierala sie równina. to znaczy tworzylo prostokat pociety równo ulicami i alejami. OKRES HEIAN (KONIEC VIII-XII W. dzielaca “prawa stolice" od “lewej stolicy". ciagle grozace niebezpieczenstwo ze strony Ainów i znikoma zaleznosc od wladzy centralnej sprzyjaly tworzeniu sie nowych ukladów w prowincjach pólnocno-wschodnich. podobne tez byly rynki — po jednym w kazdej czesci miasta. a nastepnie Fun'ya Watamaro (765—823). jakkolwiek osrodek wladzy przemieszczal sie kilkakrotnie. Mozna oczywiscie nie zgodzic sie z tym stanowiskiem argumentujac. poniewaz wtedy dwór przeniósl sie do stolicy noszacej taka wlasnie nazwe (nazwa ta znaczy Stolica Spokoju i Pokoju). Niemniej jednak przyznac trzeba. Nowa stolica.Jolanta Tubielewicz nominacje uzyskal Tamuramaro. Glówna arteria. VIII. stanowczosc. ale za to proporcje calego miasta byly wieksze niz w Narze. a które mozna uwazac za wczesna forme zaleznosci feudalnych. laczace okresy Nara i Heian. Po tej dacie zanikla potrzeba nominowania shógunów i tytul na pare wieków zniknal z historii. Z dwóch stron miasto bylo ujete przez rzeki Karno i Katsure oraz ich doplywy. Z tego tez wzgledu w prowincjach zaczely powstawac stosunki zaleznosci ekonomiczno-militarnej pomiedzy ludzmi. Swiatynie buddyjskie majace chronic nowa stolice od wschodu i zachodu umieszczone zostaly na poludniowym krancu po obu stronach Suzaku-óji i zwaly sie Tóji i Saiji (w odróznieniu od Tódaiji i Saidaiji w Narze). na pólnocy góry Kurama i na zachodzie Arashiyama. ani urzednicy zdolni do wymuszenia porzadku w imieniu wladzy centralnej.

który stworzyl warunki do rozkwitu unikalnej kultury rozwijanej i pielegnowanej w lonie cywilnej arystokracji dworskiej. Proponowane daty zaleza od pogladów na rózne wypadki historyczne. Druga faza walk na pólnocy wywolana zostala przez tenze ród Kiyohara. który ulegl wyslanemu ze stolicy Minamoto Yorinobu (968. Minamoto Yoriyoshiego (998. W ciagu czterech wieków zbrojne zamieszki o wiekszym 99 zasiegu nalezaly do rzadkosci i az do drugiej polowy XII w.Historia Japoni . W latach 1051— 1062 toczyly sie walki zwane dziwacznie w historiografii japonskiej “wczesniejsza wojna dziewiecioletnia" (zen-kunen-no eki). najdalsze rejony pólnocne staly sie arena wieloletnich zmagan pomiedzy lokalna arystokracja a przedstawicielami rzadu centralnego. Rzucajaca sie w oczy cecha charakterystyczna okresu Heian jest dlugotrwaly wzgledny pokój. a slowo “stolica" (kyo) z podlaczonym drugim elementem (to). jakkolwiek wydaje sie celowe podanie najpierw ogólnej charakterystyki okresu w ramach chronologicznych. w którym zabytki i skarby kultury liczy sie na tysiace. 1185 lub 1192. “pózniejsza" natomiast prawie piec. która miala pól wieku pózniej rozszalec sie w stolicy i zburzyc jej wykwintny spokój. Nastepna powazna rewolta rozegrala sie w latach 1028—1031 w prowincjach Kazusa. ze jakkolwiek by spojrzec na problem datowania. Zanim jednak do tego doszlo. nie dotyczyly wlasciwie stolicy. za kazdym razem powstawalo z upadku. Dziela pacyfikacji dokonal tym razem tez Minamoto. zamykajac jednoczesnie okres Heian. Przywódca rewolty byl Taira Tadatsune (937 1031). sredni i schylkowy). dumy tak silnej. miasto 98 -muzeum. 1180. W Strona 44 . Nie bedziemy w tym miejscu omawiac znaczenia poszczególnych propozycji. poniewaz w dalszym ciagu narracji dojdziemy do nich nieuchronnie. aby dzisiaj byc ciagle uwazane za najpiekniejsze miasto Japonii. Fujiwara Sumitomo (?-941) natomiast dzialal glównie w rejonie morza Seto-naikai i podporzadkowal sobie Sanuki. slynny bohater-wojownik. bo rozgrywaly sie w dalekich prowincjach i nie absorbowaly szczególnie uwagi dworu. ze tworzyla skuteczna ochrone przed wplywami nieokrzesanych wojowników po upadku supremacji arystokracji dworskiej przez wszystkie czasy supremacji samurajskiej. W swojej dlugiej historii Kioto przechodzilo zmienne koleje losu — wielokrotnie niszczone niemal doszczetnie przez kataklizmy przyrody i przez wojny. w dwóch przeciwleglych rejonach Japonii doszlo do krwawych rozgrywek inspirowanych przez przedstawicieli prowincjonalnej arystokracji: Taira Masakado (? 940) operowal w prowincjach wschodnich.1108). W drugiej polowie XI w. W pierwszych rozgrywkach ród Abe z Mutsu. nie bedziemy sie tego trzymac rygorystycznie. Suó i czesc pólnocna Kyushu. znaczacym to samo. Masakado zostal pokonany przez sily rzadowe i zabity. syn Yoriyoshiego Yoshiie (1041. W polowie X w. Shimósa i Awa. a w latach 1083—1087 zwane “pózniejsza wojna trzyletnia" (go-sannen-no eki). przy znacznej pomocy Kiyohary. Obecnie wystarczy stwierdzic. stalo sie imieniem wlasnym i z Heian-kyó powstalo Kyóto (spolszczone Kioto). Najczesciej powtarzajace sie propozycje to lata: 1167. ale Japonczycy pedantycznie odliczyli w obu wypadkach okresy zawieszenia broni lub zaprzestania walk na skutek zlych warunków klimatycznych. Jest to bardzo dlugi okres — najdluzszy w czasach historycznych — i wobec tego nie sposób mówic o nim jako o calosci.1082). Chetnie jest on dzielony na podokresy (najczesciej na poczatkowy. Z biegiem czasu nazwa formalna poszla w zapomnienie. STRUKTURA SPOLECZNA KLASY PANUJACEJ Wojny na pólnocy staly sie zwiastunem burzy.1048). Data koncowa okresu Heian dyskutowana jest podobnie jak wiele innych problemów periodyzacji. ale aby uniknac wielu nuzacych szczególów zwiazanych zawsze z ustalaniem kryterium podzialu. a dopiero potem omówienie niektórych procesów historycznych ujetych problemowo. sklócony pomiedzy soba i niesforny wobec wladzy centralnej.Jolanta Tubielewicz po prostu “stolica" (miyako lub kyo). Niezatarte pietno na charakterze miasta pozostawila wyrafinowana kultura dworska. stolica mogla przez trzy i pól wieku zyc w wynioslej izolacji od reszty swiata i pomnazac swoje bogactwa. Sumitomo zas przez sily lokalnych prominentów. która tu wlasnie rozkwitla najpiekniej i stala sie powodem dumy mieszkanców Kioto. wypadnie nam okolo 400 lat trwania okresu zwanego Heian. gubernatora prowincji Dewa. zostal ostatecznie poskromiony przez emisariusza stolicy. “Wczesniejsza wojna" od wybuchu do zakonczenia trwala 12 lat. który przez dlugie lata calkowicie lekcewazyl wladze centralna i jej przedstawicieli lokalnych.

Sposród tych rodów wiekszosc z biegiem czasu utracila znaczenie. byly po prostu kontynuacja dziel zapoczatkowanych w poprzednim okresie. przeradzac w nowe prady umyslowe i instytucje. jedyna rodzina w Japonii. Poczatkowe lata Heian. Minamoto. Zony i konkubiny cesarskie róznily sie miedzy soba tytulami i rangami w zaleznosci od pochodzenia i nasilenie afektów cesarskich rzadko mialo jakikolwiek wplyw na spoleczna pozycje damy serca. Ksiazetom krwi. oficjalisci wyzszych stopni wielu urzedów palacowych i inni. np. ze w tabeli rang pierwsze trzy byly dwustopniowe. dla ksiezniczek krwi naishinnó). W ramach tej klasy powstala hierarchia zwiazana z pochodzeniem. Nazwiska te w wymowie sino-japonskiej brzmia: Hei i Gen. doradców cesarskich. zwiazane byly ze soba nierozerwalnie. Sposród tej warstwy rekrutowali sie naczelnicy resortów i ich zastepcy. Tajihi. dla których zabraklo kandydatów na mezów wsród innych rodzin ksiazecych lub w uprzywilejowanej warstwie najwyzszych dostojników. Dla wszystkich tych ludzi osiagniecie IV rangi wyzszej pierwszego stopnia bylo szczytem kariery. spedzaly zycie w staropanienstwie — najczesciej w klasztorach buddyjskich. W tym kregu najwspanialsze nazwiska to: Fujiwara. a wiec ich pochodzenie bylo bez zarzutu w spoleczenstwie. Z wyjatkiem Minamoto wszystkie te rody byly nosicielami najwyzszych tytulów w systemie kabane (orni. które ciagle jeszcze nie mialo sily otrzasniecia sie z tradycji siegajacych ustroju rodowego. dla których zabraklo synekur w aparacie administracyjnym. decydowaly o zyciu i karierze kazdego osobnika.“ród Minamoto". od którego dana galaz sie wywodzi.“ród Taira". pozostale natomiast czterostopniowe (w okresie Heian równiez najnizsza ranga zwana “poczatkowa" byla czterostopniowa). pelniacych rozliczne funkcje w aparacie i na dworze (bez prawa wstepu do prywatnych kwater cesarskich). naczelnicy wiezien. Ale nawet w tej wyjatkowej rodzinie istnialo rozwarstwienie. jezeli ktos startowal w zyciu publicznym z V ranga nizsza drugiego stopnia. Te cztery elementy. Daigo-Genji (ród Minamoto pochodzacy od cesarza Daigo). Abe i kilka innych. Ze wzgledu na wielozenstwo niektórzy cesarze blogoslawieni byli taka iloscia potomstwa. tworzyly zaklete kregi na kazdym szczeblu hierarchii. spiete jak klamra z ostatnimi latami Nary panowaniem Kammu. ze stwarzalo to liczne klopoty. Tachibana. Na szczycie drabiny stal cesarz i jego rozbudowana rodzina. Poszczególne galezie rozróznia sie dodajac na poczatku imie cesarza. W tej warstwie za samo pochodzenie dostawalo sie czwarta range dworska. muraji. nadawano nazwiska oraz ziemie i w ten sposób skutecznie odcinano od wszelkich pretensji do tronu oraz od obciazania budzetu panstwowego. koneksjami rodzinnymi. rozwijac. Nieszczesne ksiezniczki. Równiez wsród synów i córek cesarskich rozróznialo sie subtelne odcienie socjalne.Jolanta Tubielewicz porównaniu z Nara Heian-kyó mialo nieco odmienny charakter. a nie osobiste zdolnosci czy upodobania. wielkich radców stanu. musial awansowac siedmiokrotnie. Wobec tego. Do tej warstwy nalezeli równiez funkcjonariusze prowincjonalni na stanowiskach gubernatorów i ich zastepców. Otomo. a i to najczesciej posmiertnie. wiele tendencji ledwie zarysowanych w okresie Nara nagle zaczelo sie utrwalac. Ten krag rozciagal sie na nosicieli IV i V rangi dworskiej.Historia Japoni . chociaz malo komu sie to udawalo. ason) okresu Yamato. Najczesciej nadawanymi nazwiskami byly: Taira i Minamoto. która ostatecznie juz w pierwszych dekadach okresu Heian podzielila arystokracje prawie nieprzekraczalnymi barierami. skladajace sie na pozycje spoleczna. kamerdynerzy i paziowie dworscy. poniewaz ich kariere determinowalo pochodzenie. Genji . zeby dojsc do IV rangi wyzszej pierwszego stopnia. Przypomniec warto. W miare rozwoju klasa ta tracila swój pierwotny. Ale po smierci Kammu wiele procesów nabralo przyspieszenia. który uwidocznil sie wkrótce po przeprowadzce. wybil sie natomiast i zdominowal zycie polityczne ród Fujiwara. Heishi . Na nizszym szczeblu uplasowaly sie boczne galezie tamtych wielkich rodów oraz przedstawiciele rodów. urzedami i rangami. które w okresie Yamato zajmowaly 102 srednie pozycje wedlug systemu kabane. która nigdy nie posiadala nazwiska. a mozna bylo awansowac az do pierwszej. Arystokratyczny z zalozenia charakter Nary w Heian-kyó doszedl do szczytu ze wzgledu na poglebiajaca sie polaryzacje spoleczenstwa 101 i rozwój arystokracji jako klasy. Kammu-Heishi (ród Taira pochodzacy od cesarza Kammu). stosunkowo jednolity charakter i ulegala stratyfikacji. Strona 45 . Na szczeblu najblizszym szczytu staly rodziny kuge. a wiec rodziny najwyzszych dostojników aparatu panstwowego — wielkich ministrów. które zwiazane byly z pozycja matki i które mialy swój wyraz w tytulach i rangach ksiazecych (najwyzszym tytulem dla ksiazat krwi byl shinno.

Z punktu widzenia arystokracji stolecznej byly to po prostu nieokrzesane gbury. ale nalezy zwrócic uwage na fakt. lub tez z misjami policyjnymi lub wojskowymi. jakkolwiek w 876 r. Te date traktuje sie czesto jako cezure miedzy wczesnym a srednim okresem Heian. Strona 46 . Panowanie Seiwy dostarczylo takze innych precedensów. ale z punktu widzenia pozycji spolecznej nie miala prawie zadnego znaczenia. Dairi) stal sie kompletny calkiem wyraznie od poczatków X w. W kazdym razie w 894 r. Heizei (806—809) odznaczal sie tym. Po smierci Yoshifusy urzad sesshó przeszedl na jego adoptowanego syna Mototsune (836 891). Ilosciowo byla to naj znaczniejsza warstwa arystokracji dworskiej. Po raz pierwszy w historii Japonii mianowany zostal regent (sessjió) przy wladcy plci meskiej (dotychczas byli tylko przy wladczyniach.Jolanta Tubielewicz Ponizej V rangi mamy ciagle do czynienia z arystokracja. ze to pierwsze panowanie nieletniego cesarza bylo juz wynikiem i widomym swiadectwem dzialania sil stojacych poza tronem. Najwiekszym kregiem odcietym od reszty swiata bylby sam archipelag. ze nie ma w Japonii chetnych do wyruszenia w poselstwie. ale oczywiscie najwazniejszy. jak np. który piastowal te godnosc do r. CHRONOLOGICZNY PRZEGLAD WYDARZEN Jezeli za cesarza Kammu. a cesarz Seiwa (858—876) odznaczyl sie przede wszystkim tym. znacznie liczniejszej reszty ludnosci. Trzej nastepni cesarze: Saga (809-823). ze byl slaby fizycznie i umyslowo. Do Daidairi gmin nie mial wstepu (poza upowaznionymi robotnikami wykonujacymi prace fizyczne). U schylku IX w. a oficjalne kontakty przerwane.Historia Japoni .: gozoku) z emisariuszami wysylanymi na prowincje w ramach urzedów chihókan. do których tylko wybrani mieli prawo wstepu. ze w chwili wstapienia na tron mial 9 lat i byl pierwszym cesarzem-dzieckiem. okazalo sie. Przez caly okres zwany wczesnym (lub poczatkowym) Heian Japonia ciagle czerpala wiele z Chin. Z lektury pamietników okresu Heian mozna wyniesc wrazenie. skupial sie w Dairi — prywatnych kwaterach cesarskich. Gdyby spojrzec na Japonie z innego punktu widzenia — w przekroju poprzecznym — to tez rzucilyby sie w oczy innego typu kregi izolacji. Japonia przezywala szczyt autorytetu wladzy cesarskiej. ze ludzie od VI rangi w dól traktowani byli przez bardziej blekitnokrwistych zwierzchników niemal jak osobnicy z gminu. Byc moze zreszta nowinki z Chin przestaly byc tak atrakcyjne i tak zarliwie pozadane jak dawniej. Jeszcze inny status miala arystokracja lokalna w prowincjach — tez zreszta niejednolita. to z pewnoscia nie checia rzadzenia. Sama podróz morska byla znacznym ryzykiem. stolica. Od tego czasu odchodzenie od wzorów chinskich zdaje sie nabierac przyspieszenia i Japonczycy maja coraz wiecej wlasnych pomyslów w kazdej dziedzinie zycia. ale wewnatrz tej klasy istnialo kilka kregów izolacji. poetek i pisarek wiele wywodzilo sie wlasnie sposród córek i zon prowincjonalnych gubernatorów. 880 nieprzerwanie. Stworzylo to precedens dla manewrów politycznych. ale zylo tu lub pracowalo ponad 10 tys. Byl to Fujiwara Yoshifusa (804 872).. Nie nalezy tu jednak mylic arystokracji osiadlej na prowincji (jap. to trzeba zauwazyc. ludzi reprezentujacych arystokracje wszystkich szczebli. przygotowywana misja do Chin zostala odwolana. podczas gdy stolica poglebiala przepasc nie tolerujac “gburów z prowincji". Tak wiec w przekroju pionowym spoleczenstwa okresu Heian arystokracja wszelkich odcieni stala nieporównanie wyzej od calej. Daidairi. jezeli sie czyms wyrózniali. Cesarz Montoku (850—858) nie wyróznial sie niczym specjalnym. dziadek po kadzieli malego Seiwy. Wsród najbardziej utalentowanych dam dworu. dynastia Tang zaczela sie chwiac. Najwezszy krag. weszli do historii pod wspólnym okresleniem “trzech uczonych cesarzy". ze upadek dokonal sie równie gwaltownie jak dokladnie. Na archipelagu prowincje zyly swoim zyciem i coraz bardziej wyzwalaly sie spod kontroli aparatu panstwowego. Shótoku taishi przy Suiko). 103 Tego rodzaju schemat zlozony z raptownie zaciesniajacych sie kregów (Japonia. Junna (823-833) i Nimmyó (833-850). jak to uwazaja wspomniani poprzednio historycy. ale przedzial miedzy rangami VI a V byl mocniej zarysowany niz miedzy rangami IV a III. Nastepcy Kammu. a gdy doszlo do tego niebezpieczenstwo wmieszania sie w chinska wojne domowa. kiedy oslably impulsy religijne i kulturowe plynace z kontynentu. których sie nie wpuszczalo do zadnego szanujacego sie domu. i pozwolil sie zdominowac wlasnej tesciowej. Izolacja stolicy Heian-kyó — znacznie bardziej hermetyczna od Nary — byla rezultatem rozwoju i hierarchizacji klasy panujacej. pozostajac z tym mocarstwem w dobrych stosunkach oficjalnych i co jakis czas wysylajac misje dyplomatyczne i handlowe. ale pochlonieci studiami i rozrywkami intelektualno-estetycznymi nie mogli wiele czasu poswiecac trywialnym sprawom rzadzenia. Po raz pierwszy tez regent nie byl z krwi cesarskiej. co wplynelo na rozluznienie stosunków.

W ich zainteresowaniu Chinami punkt ciezkosci przesunal sie z zasadniczych spraw wagi panstwowej na nowinki z dziedziny kultury i mody. Sam 105 zas pelnil az do smierci funkcje kampaku przez okres panowania Koko i nastepnego cesarza Udy (887—897). Wsród jego nastepców panujacych w srednim okresie Heian niejednokrotnie zdarzali sie cesarze wykazujacy aberracje umyslowe. W tym wczesnym okresie. Kyaku-shiki wczesnego okresu zebrane byly trzykrotnie w zbiory (Konin-kyaku i Kbnin-shiki z 820 r. i Jógan-shiki z 871 r. Cesarz ten bowiem byl pierwszym od stu lat wladca. Chinski kampaku (kanpai) nie mial takich szerokich uprawnien. Kyaku byly to zarzadzenia i postanowienia wydawane doraznie. co przejawia sie przede wszystkim w intensywnej dzialalnosci kodyfikacyjnej. powstaly natomiast zbiory Engi-kyaku i Engi-shiki z 907 i 927 r. ale jednoczesnie swiadczy o tym. czyli 104 na kanclerza. W srednim okresie Heian ród Fujiwara dzialajac w ramach systemu 106 sekkan-seiji doszedl do ogromnej potegi i calkowicie zdominowal zycie polityczne i kulturalne kraju. ze jest to otwarcie z fanfarami. zrodzony z siostry Mototsune. czesto bardzo drobiazgowymi. a przy tym na tyle wyksztalceni. przy czym nierzadka praktyka bylo zenienie cesarzy i nastepców tronu z ich wlasnymi ciotkami.Historia Japoni .Jolanta Tubielewicz nastapila zmiana na tronie i miejsce Seiwy zajal jego syn Yózei. ze mogli sobie pozwolic na tworzenie wlasnej kodyfikacji. kiedy okazywalo sie. Tytul kampaku przejety byl z Chin. Shiki byly uzupelnieniami. Róznica miedzy kyaku i shiki jest tak delikatna. ze pozycja Fujiwarów JUZ byla mocno utrwalona w IX w. Panowanie Daigo bylo ostatnim blyskiem autorytetu cesarskiego. kodeksów. w miare potrzeby. stala sie poczatkiem nowej formy rzadów zwanej sekkan-seiji (“rzady regentów i kanclerzy"). Bylo to zapewne rezultatem utrwalajacej sie tradycji osadzania na tronie synów pan de domo Fujiwara. po odbyciu przez Yózeia ceremonii dojscia do wieku meskiego tytul Mototsune zostal zmieniony na kampakn. Dosc silnej by przeciwstawic sie rosnacej potedze Fujiwarów. Poniewaz Yózei zdradzal silne objawy choroby umyslowej. ale jednoczesnie zauwazyc mozna coraz czesciej odchodzenie od chinskich modeli. ze kodeksy nie sa dostosowane do istniejacych warunków. Potrzeba nowelizacji kodeksów swiadczy o tym. stworzony zostal dla Fujiwary i przez Fujiwarów zmonopolizowany. jak juz byla mowa. a precedensowe posuniecia za Seiwy i Yozeia nadaly oznake legalnosci manewrom politycznym. który mial ambicje nie tylko panowania. ale i rzadzenia. Ale oczywiscie wszelkie odchylenia od normy wsród cesarzy tlumaczone byly dzialalnoscia zlych duchów lub przeklenstwem rzuconym przez zyjacego wroga. bo w swoich mariazach mieli zawsze swiezy doplyw krwi spoza wlasnego rodu. Dzialalnosc Yoshifusy i Mototsune stworzyla podstawy do opanowania przez ich ród najwyzszych urzedów sesshó i kampaku. Apogeum realnei wladzy Fujiwarów przypada na przelom X i XI Strona 47 . Na tym panowaniu zamyka sie wczesny okres Heian i — jak widac z tego krótkiego przegladu wydarzen dworskich — od czasów Kammu nie bylo silnej indywidualnosci na tronie. Urzad ten po raz pierwszy wprowadzony w Japonii. W 880 r. Stali sie selektywni. W roku intronizacji Yózei mial 9 lat. które czesto anulowaly postanowienia kodeksów. Fujiwarowie jako ród genetycznie nic na tych praktykach nie tracili. ale wokól nich zaczal wyrastac gaszcz nowelizacji zwanych kyaku-shiki. jakie potrafili z biegiem czasu uzyskac Fujiwarowie zajmujacy to stanowisko.. a takze inwalidzi. które dotychczas rozgrywane byly w cieniu tronu. Kodeksy Taihó-Yóró nie zostaly wycofane. Za jego czasów nie bylo sesshó ani kampaku. Mototsune wzial na siebie odpowiedzialnosc zdetronizowania tego wladcy i osadzil na tronie starszego pana imieniem Koko (884 887). oraz Jógan-kyaku z 869 r. ze niekiedy wrecz niezauwazalna i dlatego zwyklo sie mówic o wszelkich nowelizacjach zbiorczo kyaku-shiki.) i w tej pracy zasluzyli sie przedstawiciele rodu Fujiwara. Dlugie panowanie cesarza Daigo (897—930) otwiera sredni okres Heian i mozna powiedziec. Engi-shiki zas stanowi do dzis niezwykle cenny dokument (50 zwojów) — pomnik mrówczej pracy japonskich kodyfikatorów (byli nimi bracia Fujiwarowie: Tokihira i Tadahira). gdzie funkcjonowal w znaczeniu “rzecznika cesarskiego". ze w ciagu póltora wieku istnienia ritsuryó-kokka Japonczycy przekonali sie o nieprzystosowaniu chinskich wzorów do rodzimych warunków. Rodzina cesarska jednakze najwidoczniej tracila. Zbiór Engi-kyaku nie zachowal sie do naszych czasów. ciagle trwala moda na chinszczyzne.

W tym celu niezbedne bylo oslabienie autorytetu Fujiwarów. zaczely miec coraz silniejszy wplyw na zycie stolicy. ukrócic Fujiwarów. lub “rzady ex-cesarzy". Dwór cesarza Ichijó (986—1011) skupial najwieksze talenty sposród arystokratów. ze zmiany. kiedy najwyzsze urzedy panstwowe piastowal Michinaga (966. przyjmowala swiecenia kaplanskie. a wladze cesarska ozdobic nowym blaskiem. znaczy tez “rezydencja". ze wladza dziadków cesarskich po kadzieli (regentów Fujiwara) przeszla na ojców cesarskich. Owo badz co badz dziwne zjawisko tlumaczone jest tym. Liczne rody prowincjonalnych magnatów wchodzily ze soba w rózne zwiazki zaleznosci dazac do utrwalenia swoich pozycji.Jolanta Tubielewicz w. tworzacy w polaczeniu z nazwa rezydencji imiona ex-cesarzy. ze slowo insei znaczy “rzady cesarzy. nie pozwala na wyciagniecie w pelni wiarygodnych wniosków co do planów reformatorskich tego dzielnego cesarza. Inni natomiast uwazaja. który nie byl zrodzony z Fujiwarówny. Próba ta dala dosyc niespodziewane w tym momencie rezultaty ekonomiczne i troche nadwerezyla niepodwazalny dotychczas autorytet Fujiwarów.. których reskrypty wydawane za posrednictwem In-no chó mialy podobno wiekszy autorytet niz edykty panujacego cesarza. ale nie oslabilo to jego aktywnosci. który po abdykacji mieszkal w rezydencji Shirakawa. który na tronie byl w latach 1072 1086. W okresie rzadów syna Michinagi. Uwaza sie na ogól. Niektórzy wspólczesni historycy jemu przypisuja koncepcje nie powrotu do dawnej formy rzadów. Trzeba jednak pamietac. do których cesarz nie zywil ani sympatii. Gosanjó abdykowal w 1072 r. Niektórzy wiec historycy przyjmuja za poczatek okresu insei (traktowanego jako podokres schylkowego Heian) date abdykacji Gosanjó. Ród Minamoto Strona 48 . który abdykowal" (lub “cesarzowa"). Przyjety w historiografii obraz insei polega na uwypuklaniu faktu przejecia wladzy przez ex-cesarzy. od samej nazwy zaczynajac. Yorimichiego (990—1074).. “In" znaczy “klasztor". który abdykowal. którzy abdykowali". a ponadto. który próbowal cofnac 107 czas o trzy stulecia. 1185 (intronizacja cesarza Gotoby) i 1192 (smierc ex-cesarza Goshirakawy). ze wiekszosc cesarzy. Z tych to wzgledów przyjmiemy tutaj. ex-cesarz rezydujacy w palacu Rokujó nazywal sie Rokujó-in itd. poniewaz byl to sufiks.1027). Za jego czasów wyrafinowana kultura Heian osiagnela szczyt rozkwitu. ze nie wszyscy ex-cesarze zostawali mnichami. Gosanjó podjal próbe ugodzenia Fujiwarów w najczulsze miejsce. W japonistycznej literaturze anglojezycznej termin lnsei przekladany jest jako “cloister government". Jest to nieporozumienie wynikajace z wieloznacznosci komponentu “in" w slowie msei. 1 akt. ani wdziecznosci. Pierwszym zwiastunem bylo dojscie do wladzy cesarza Gosanjó (1068-1072). W tej ostatniej formie terminów zostal przyswojony w dotychczasowych polskich publikacjach. Cala sprawa jest wysoce dyskusyjna.Historia Japoni . którzy abdykowali. walczyly ze soba wzajemnie lub laczyly sie aliansami. wplynal z pewnoscia na poglebienie nieporozumienia. Na przyklad: cesarz. o których bedzie mowa w nastepnym rozdziale. które zachodzily w prowincjach. Przedwczesna smierc Gosanjó w 1073 r. a dwory dwóch cesarskich malzonek byly salonami literackimi najwyzszej rangi. w momencie abdykacji Shirakawy. ze urzad do spraw cesarza. tzn. O wiele istotniejsze znaczenie mialy czynniki natury ekonomicznej. co po polsku znaczy “rzady klasztorne" lub “rzady z klasztoru". rok 1072. Nagly wzrost autorytetu ex-cesarzy nie mógl sie opierac wylacznie na tak abstrakcyjnej zasadzie. nazywal sie In-no chó. starajac sie jednoczesnie o zdobycie poteznych patronów 108 w stolicy. Sposród najpotezniejszych rodów o tradycji militarnej najczesciej na arenie politycznej pojawiali sie Minamotowie i Tairowie. aby tym skuteczniej zajac sie dzialalnoscia polityczna. ze okres insei zaczyna sie po nastepnym panowaniu. Gosanjó byl wladca ambitnym i próbowal przywrócic dawno zapomniana forme osobistych rzadów cesarza. a przeciez nikt nie próbuje tej nazwy tlumaczyc jako Urzad Klasztorny. ale takze moze oznaczac “cesarz. tzn. Schylkowy okres Heian (poza powstaniem systemu insei) charakteryzuje sie tym. to znaczy w ich rozgalezione wlasnosci ziemskie. fortuna Fujiwarów zaczela sie zalamywac. Tego rodzaju pojmowanie istoty insei jest dosyc duzym uproszczeniem. Jako daty zakonczenia okresu insei proponowane sa lata: 1156 (smierc ex-cesarza Toby). lecz wrecz przeciwnie . zwany byl Shirakawa-in. ze abdykacja byla z jego strony manewrem zmierzajacym do uwolnienia sie od nuzacych spraw dworu obsiadlego ciagle przez'Fujiwarówny i ich krewnych. po czym abdykowal i oddawal sie intrygom politycznym poprzez In-no chó az do swojej smierci w 1129 r.ustalenie zupelnie nowej formy zwanej insei. czyli bezposrednich przodków po mieczu.

Ocaleli (dzieki interwencji Kiyomoriego) trzej synowie Yoshitomo. w ciagu których za Kiyomorim stal dworzanin-mnich Shinzei (nazwisko rodowe: Fujiwara Michinori (1106 1159). dla których pretekstem byla kwestia nastepstwa tronu. W promocjach pomijany byl natomiast Yoshitomo. a ponad 50 innych osób stracono po zakonczeniu walki (wsród nich Tameyoshi i Tadamasa). Ostatecznie jednak zostali wzieci w dwa ognie — z jednej strony przez poscig oddzialów tairowskich. Mimo dzielnej obrony Minamotowie zostali pobici na terenie palacu cesarskiego. ale nad wyraz ambitnym. z których najstarszy Yoritomo (1147—1199) mial wtedy 12 lat. Sutoku i Tametomo skazani na banicje. skutkiem czego przedstawiciele obu tych najwybitniejszych rodów cywilnych sklaniali sie czasem ku jednemu. mial zwiazane rece i nie mógl dzialac.1165). którzy czekali na ich odwrót. W stronnictwie Goshirakawy (na tronie 1155 1158) znalazl sie Fujiwara Tadamichi (1097—1164). Wykorzystujac swoja zyciowa szanse Nobuyori wymusil na cesarzu nominacje na kanclerza i zajal sie parodiowaniem rzadzenia. ale w calym kraju. 109 Wyparci z palacu zaatakowali Rokuhare. Kiyomori wrócil i umocnil sie w swojej rezydencji Rokuharze. Taira Tadamasa (?. Yorinaga zostal zabity. Kleska byla nieodwolalna i ostateczna. W 7 miesiacu 1156 r. Do wybuchu. tak ze niektórzy na tej dacie zamykaja okres Heian.Historia Japoni . Kiyomori natomiast mial za soba armie i nie pozwalal o tym zapominac. Kiyomori przystapil do ataku. który stracil czesc rodziny walczac po stronie Goshirakawy i wobec tego czul sie pokrzywdzony. Róznica jednak byla widoczna. a z drugiej przez oddzialy zbrojnych mnichów z Hieizan. uzyskal tytul dajódaijina. Prawie wszyscy Minamotowie w pelni sil meskich zostali zabici w walce lub straceni po ucichnieciu wrzawy wojennej. staral sie jedynie o objecie kontroli nad wszystkimi kanalami wladzy. nie próbowal wprowadzac nowej formy rzadów i dzialal sprawdzonymi przez Fujiwarów metodami. Kiyomori. przedstawiciel rodu wojskowego. Tairowie natomiast swiadczyli uslugi ex-cesarzom i sami ciagneli z tego ogromne korzysci. ale dopóki cesarz i ex-cesarz byli u Minamotów. Ten krwawy epizod w historii nazywa sie Hógen-no ran (“zamieszki ery Hógen"). Minamotowie Tameyoshi (1096— 1156) i Tametomo (1139 1177). zwanego w historii Heiji-no ran (“zamieszki ery Heiji"). Yoshitomo zas nadal prowadzil walke niszczac Shinzeia i jego stronników. po czym czekal w gotowosci na nieunikniony odwet Kiyomoriego. ze mozna te incydenty pominac. W rezultacie dlugo narastajacych sprzecznosci doszlo do walk. czasem ku drugiemu z coraz bardziej antagonistycznych ugrupowan. Nie burzyl starego porzadku. W drugiej polowie XII w. do grozby lub uzycia sily uciekajac sie tak rzadko. dworakiem niezbyt rozgarnietym. Stronnictwo Goshirakawy odnioslo zwyciestwo. kiedy Kiyomori opuscil stolice udajac sie na pielgrzymke do Kumano. Zarówno w rodzie Fujiwara. Konflikt ujawnil sprzecznosci zarówno w rodzinie cesarskiej. szara eminencja dworu Goshirakawy. stolica stala sie widownia pierwszego z wojennych dramatów. Wedlug najlepszych fujiwarowskich wzorów w 1171 r. na którego zaczely sie sypac zaszczyty i lukratywne urzedy. W obu walczacych stronnictwach znalezli sie przedstawiciele Minamotów i Tairów. Taira Kiyomori (1118-1181). Konflikt pomiedzy dawnymi towarzyszami broni narastal przez trzy lata. Szescdziesieciu czlonków rodu Taira znalazlo sie na najwyzszych stanowiskach administracji panstwowej i na gubernatorstwach okolo trzydziestu prowincji. gdyz Fujiwarowie przede wszystkim poslugiwali sie intryga polityczna i polityka mariazy. a wyniesieniem na szczyty Kiyomoriego. Byl to widomy znak przewrotu na najwyzszym szczeblu. Minamoto Yoshitomo (1121-1159). Drugi akt dramatu zakonczyl sie zniszczeniem prawie doszczetnym Minamotów (slowo “prawie" jest tu bardzo wazne). Doszedl do pozycji dyktatora dzieki uzyciu sily zbrojnej i sila mógl sie przy niej Strona 49 . Dopiero gdy Goshirakawa i Nijó uciekli do Rokuhary. Oddzialy prowadzone przez Yoshitomo zaatakowaly palac i po zacieklej walce uprowadzily ex-cesarza Goshirakawe i cesarza Nijó (1158.1160). doszlo w 12 miesiacu 1159 r.. nadawany dotychczas wylacznie najbardziej blekitnokrwistym arystokratom stolecznym. ale poniesli znowu porazke i próbowali sie wycofac. Rezultatem zamieszek ery Hógen bylo wzmocnienie na dworze pozycji Kiyomoriego. doszlo do próby sil w omijanej dotychczas przez zamieszki stolicy. jak i w rodzie Fujiwara. W stronnictwie ex-cesarza Sutoku (panowal 1123 1141) byli miedzy innymi: Fujiwarowie Yorinaga (1120-1156) i Tadazane (1078-1162). Yoshitomo natomiast sprzymierzyl sie z Fujiwara Nobuyorim (1133 1159). Sam Kiyomori w 1167 r.Jolanta Tubielewicz tradycyjnie zwiazany byl z Fujiwarami. oddal tez swoja córke Tokuko cesarzowi Takakurze (1168—1180). Przez nastepne 20 lat rodzina Kiyomoriego prosperowala nie tylko w stolicy. jak i w rodzinie cesarskiej krzyzowaly sie rózne interesy.

ogromna epopeja. zginela lub zostala pojmana wiekszosc przywódców rodu Taira. Jemu w znacznej mierze Minamotowie zawdzieczaja ostateczne skruszenie Tairów. Walka przy moscie Uji otwiera okres piecioletnich zmagan zwanych w historii Gempei-kassen (“walki Minamotów i Tairów"). Nowy wladca. okazalo sie. majac ciagle nadzieje. stal sie jednym z najbardziej uwielbianych bohaterów Japonii. Yoritomo jako uji-no chbja (naczelnik rodu) Minamotów kierowal operacjami poprzez podleglych mu czlonków rodu. poniewaz umarl w 1181 'r. Wprawdzie charaktery ich wszystkich byly bardzo rózne. sam zas rezydowal w Kantó. Zwyciescy Minamotowie zajeli sie podzialem zdobyczy. a Yorimasa popelnil samobójstwo (jest to podobno pierwszy znany wypadek harakiri). ale tylko na pare miesiecy. najmlodszy z nich i najdzielniejszy. nie potrafi zyc zgodnie podczas pokoju. wuj Yukiie (?-1186) oraz kuzyn Yoshinaka (1154—1184). Glównymi bohaterami wojny stali sie przyrodni bracia Yoritomo. Niewiele rodzin moglo pozostac w wynioslej izolacji. gdzie od 20 lat budowal port-baze dla handlu zamorskiego i gdzie tradycyjnie Tairowie mieli naisilmejsze wplywy. kiedy w slynnej bitwie w zatoce Dannoura sily Tairów zostaly rozbite i na arenie politycznej zostali Minamotowie otoczeni nimbem zwyciestwa i bohaterstwa. ze uda sie skruszyc “rebelie Yoritomo". Kiyomori nie dozyl upadku swojego rodu. ze jeszcze przed przeniesieniem stolicy syn Goshirakawy. opowiesciach. przyczynil sie walnie do rozbicia floty Tairów w ciesninie Dannoura. a glównym motorem dzialan antytairowskich stal sie Yoritomo. Od tego czasu jego sklonnosci do tyranii zaczely rosnac i w nastepnym roku pozwolil sobie nawet na osadzenie w areszcie domowym ex-cesarza Goshirakawy. Atmosfera wokól niego byla coraz ciezsza. Kiyomori tym manewrem narazil sie wielu ludziom. mial wtedy 2 lata. Poczatkowo perspektywy byly znakomite. wzywajac do walki z Tairami. ze ten ród. Ta bitwa byla ostateczna kleska. intryg i wzajemnych zawisci Yoritomo Strona 50 . Yoshitsune. bo dotychczas Yorimasa znany byl i ceniony wylacznie jako wykwintny poeta i dworzanin. on to bowiem odniósl blyskotliwe zwyciestwa w waznych bitwach pod Ichinotani (obecnie: Kóbe) i w Yashimie na Shikoku (gdzie schronil sie dwór cesarski po porazce pod Ichinotani). Ledwie jednak ucichly echa walk. nowobogackim gburem. Zginal wówczas w nurtach morza 111 maly cesarz Antoku. którego zycie ocalil kiedys Kiyomori.Historia Japoni . Gdy wojna rozgorzala. Ta data — rok 1180 — proponowana jest równiez jako data zamykajaca okres Heian. obojetny wobec spraw politycznych. Kiedy w 1178 r. Gdyby nie armia. Yoshitsune (1159-1189) i Noriyori (1156-1193). a i tak przeciez nie byl szczególnie popularny. toczyly sie w róznych rejonach kraju. nie tylko militarnymi zaletami. a nastepnie w 1185 r. Wystapienie sedziwego Yori-masy bylo dla Kiyomoriego nad wyraz przykrym zaskoczeniem. zawiazal sie przeciw niemu spisek (“spisek w Shishigatani"). dzielac ja na dwa obozy. po czym dla postrachu urzadzil w stolicy wielki pokaz sily zbrojnej. Stad wysylal rozkazy wojskowe i stad dzialajac nawiazywal rozliczne stosunki. romansach i sztukach teatralnych. Przenosiny odbyly sie wprawdzie. Rok 1180 byl przelomowy dla fortuny Tairów. w porozumieniu z Minamoto Yorimasa (1104—1180) rozeslal wici do wszystkich Minamotów zyjacych w prowincjach. która stala za nim. po czym wszystko wrócilo na stare miejsce. W tym samym roku Kiyomori postanowil przeniesc stolice do miejscowosci Fukuhara w prowincji Settsu. bo dla arystokracji stolecznej byl tylko parweniuszem. Ksiaze zginal od strzaly. prowadzone poczatkowo ze zmiennym szczesciem. zdlawil go sila i zastosowal surowe represje wobec wszystkich podejrzanych. Zmuszeni do ucieczki ze stolicy Mochihito i Yorimasa wraz z kilkuset konnymi rozbici zostali nad rzeka Uji w poblizu swiatyni Byó-dóin. Nastepna propozycja (najczesciej spotykana) to rok 1185. ksiaze Mochihito (1151—1180). Na domiar zlego zaczal gwaltownie podupadac na 110 zdrowiu. ale jedna ceche mieli wspólna — umieli walczyc. Baza operacyjna Yoritomo byl rejon Kantó. bo na wiosne wnuk Kiyomoriego objal tron po ojcu Takakurze. Najgorsze jednak bylo to. Wojna ogarnela po raz pierwszy cala Japonie. Na skutek nieporozumien. nigdy by nie doszedl do fortuny.. Antoku (1180—1185). wykazywal cechy geniuszu w wielu swoich posunieciach strategicznych i ponadto obdarzony przez nature innymi. które w przyszlosci mialy sie okazac bardzo pozyteczne. Piec lat wojny Gempei to cala. gdzie uczestniczyl w walkach na poczatku wojny domowej. wielokrotnie opiewana w piesniach. gdzie jego kwatera glówna stala sie miejscowosc Kamakura. tak wspanialy w wojnie.Jolanta Tubielewicz utrzymac. Walki.

Najwazniejsze znane in extenso próby powstrzymania tego procesu pochodza z 902 r. ze wszystko. Wszystkie wymienione cechy typowe sa jedynie dla okresu Heian i zostana kolejno. Dotyczylo to równiez chokushidenów. która od siedziby rzadu stworzonego przez Yoritomo nazywac sie bedzie okresem Kamakura. z rozkazu Yoritomo. ze cala ziemia japonska nalezy do cesarza. kiedy wydano szereg edyktów w tej kwestii. wydanego polaczonym silom tych trzech kuzynów). badz tez w nastepnych edyktach cesarskich (inne znane edykty pochodza z lat: 984. Data inwestytury Yoritomo na shóguna jest ostatnia z proponowanych dat zamkniecia okresu Heian. 1045. które wreszcie doprowadzaja do obalenia rzadów administracji cywilnej. Te same edykty legalizowaly istnienie posiadlosci sprzed 897 r. Im dalej Strona 51 . nie spotykana ani przedtem. Rezultatem bowiem edyktów z 902 r. ostateczne zalamanie systemu handen-sei. upragniony tytul sei-i-taishógun. które sa wyrazem odchodzenia od wzorów chinskich. Jednoczesnie jeden z edyktów nawolywal do przywrócenia systemu handen. co bylo charakterystyczne dla epoki Heian w szczytowym okresie jej kultury. Yoritomo uzyskal w 1192 r. Trudno powiedziec dokladnie. którzy dla niego wywalczyli supremacje. jezeli edykty mialy jakies skutki. o którym mowa byla na poczatku niniejszego rozdzialu. nowe prady religijne — rozwój sekt ezoterycznych i buddyzmu masowego. Z punktu widzenia wladzy centralnej bylo to zjawisko nad wyraz szkodliwe. rozwój gospodarki typu shóen i w rezultacie zmiany w prowincjach. które powstaly po r. Byla to odwazna próba uciecia szkodliwych dla budzetu panstwowego praktyk podjeta przez cesarza Daigo i jego wybitnego ministra Fujiware Tokihire (871 909). bylo zlikwidowanie glównie cesarskich chokushidenów. ale zakazywaly tworzenia dalszych. a zwlaszcza edykt o “wieczystym posiadaniu nowizn".upadek wladzy cesarskiej. które przynosily niezle dochody prywatne poza oficjalnymi nadaniami z budzetu panstwowego. Poza tym. narzucone po przewrocie Taika.Historia Japoni . omówione. Cala reszta Japonii przystosowywala sie z wigorem do zmienionych warunków. a nie byla to inwestytura chwilowa. Jakie wiec byly cechy charakterystyczne okresu Heian? Biorac pod uwage tylko najistotniejsze aspekty tej dlugiej epoki. z wyjatkiem punktu pierwszego. Prerogatywy zwiazane z tytulem nadanym dozywotnio Yoritomo przeksztalcil w dyktature i przekazal nastepnym pokoleniom. 897. poniewaz wzrost shóenów odbywal sie kosztem kokugaryó. Od tej daty mozna mówic... a ziemie kokugaryó stanowily podstawe utrzymania aparatu panstwowego i cesarza jako centralnej osobistosci zycia publicznego. uznane zostaly za nielegalne. Ostatnia i najbardziej definitywna. wymienic mozemy nastepujace cechy wyrózniajace: dlugi okres wzglednego pokoju przez trzy i pól wieku. rodzina cesarska potrafila uzyskac pewne posiadlosci zwane chokushiden (“pola na mocy edyktu cesarskiego"). odeszlo w przeszlosc. Zrezygnowanie z tego zalozenia i przystapienie do wolnej konkurencji z innymi rodami bylo niemozliwe. zmiany instytucjonalne. bo podwazyloby najistotniejsze podstawy ustroju. Kolejno zabici zostali: Yukiie. W okresie Heian proces ten nabral przyspieszenia i od podokresu sredniego mozna mówic o gospodarce shóen jako o przewazajacym 113 typie ekonomicznym. Rodzina cesarska skrepowana byla w dazeniu do posiadania wlasnych shóenów przez podstawowe zalozenie ustrojowe. STOSUNKI EKONOMICZNO-SPOLECZNE Nadania ziem z immunitetem fiskalnym. ani potem estetyzacja zycia (glównie w stolicy). Dobra fujiwarowskie natomiast — juz w tym czasie najrozleglejsze wsród swieckich posiadlosci pozostaly prawie nietkniete. Wszystkie shóeny. w duzym skrócie. 1055. zniklo bezpowrotnie. bo od tego momentu mozna z cala pewnoscia mówic o nowej epoce. Niemniej jednak w ciagu VIII i IX w. 1069). Jedynie dwór cesarski zyl nostalgicznymi wspomnieniami i kultywowal niektóre z dworskich tradycji. dlugi okres dominacji rodu Fujiwara i równolegle . Ma to swój delikatnie ironiczny wydzwiek. o ile wlasciciele nie umieli sie wylegitymowac odpowiednimi dokumentami dotyczacymi prawa wlasnosci. bo sprawa shóenów powraca co jakis czas badz to w zanotowanych wypowiedziach mezów stanu. to niezbyt dlugotrwale.Jolanta Tubielewicz spowodowal kolejno smierc swoich najblizszych krewnych. kiedy na szczeblu centralnym zaczelo narastac zaniepokojenie wzrostem shóenów i kurczeniem sie kokugaryó. stworzyly juz w okresie Nara solidna podstawe do powstawania shóenów i prywatyzacji duzych posiadlosci. Yoshitsune i Noriyori (Yoshinaka zginal w 1184 r.

wytworzyla sie bowiem praktyka nadawania tytulów gubernatora (kuni-no karni) lub wicegubernatora (kuni-no suke) przedstawicielom arystokracji stolecznej. Wszelkie wysilki mezów stanu zmierzajace do ukrócenia nielegalnych praktyk zwiazanych z tworzeniem shóenów byly raczej beznadziejne. od poczatków swojego istnienia. tym oddzialywanie aparatu panstwowego bylo slabsze. Polegalo to na tym. a raczej z linia Minamoto nalezaca do warstwy zwanej zuryb. urzednicy w ten sposób ograniczani szukaja wszelkich mozliwych sposobów powiekszania prywatnych dochodów poprzez zdobywanie nowych shóenów. by wreszcie splesc sie w wezel wzajemnych zaleznosci. zatwierdzajace ich prawa wlasnosci. przy czym stosunki takie. w Dewie i Mutsu. Obok instytucji religijnych najmocniejsza pozycje ekonomiczna zdobywal ród Fujiwara. a do wyznaczonej prowincji wysylali swojego deputowanego (mokudai. nie dzialal sprawnie na dalekich rubiezach. zwana Hpkke (“ród Pólnocny") lub sekkanke (“ród regentów i kanclerzy"). Byc moze zreszta projektodawcy czuli sie bezpieczni. czy chramy shintoistyczne Ise-jingu. Coraz bardziej interesy gubernatorów zazebialy sie z interesami stolecznej arystokracji. którzy chcieliby uszczuplic wlasne dochody. na Kyushu czy Shikoku). Najmocniejsza pozycje w tym wzgledzie mieli przedstawiciele kuge i przed ich bramami w okresie poprzedzajacym nowe nominacje staly zawsze tlumy suplikantów. Schludnie wypracowany system urzedów chihókan nigdy. a zwlaszcza jedna z jego linii. które najwczesniej zaczely obrastac w bogactwa i wobec tego mialy dluga tradycje przyjmowania “w opieke" licznych komendowanych im drobnych i srednich posiadlosci.Jolanta Tubielewicz wchodzimy w okres Heian. Od schylku IX w. Yorimichi poczatkowo odmówil wspólpracy. Gubernatorstwa bowiem przynosily znaczne korzysci legalne. Ponadto zadaniem gubernatorów cesarskich bylo pilnowanie interesów panstwowych w powierzonych im prowincjach. to z kolei wywoluje koniecznosc wprowadzenia redukcji w wyplacanych urzednikom pensjach. tym wyrazniej mozemy obserwowac jeszcze jeden zaklety krag: tworzenie lub poszerzanie shóenów powoduje kurczenie sie kokugaryó. zadal od cesarza wydania zarzadzen kontrolujacych wzrost shóenów. Wytworzyly sie stosunki patron—klient pomiedzy przedstawicielami kuge a kandydatami na gubernatorów prowincjonalnych. Tak bylo np. Z punktu widzenia patrona rezydujacego w stolicy umieszczenie klienta w prowincji dawalo bezposredni dochód w postaci swiadczen materialnych zwanych prezentami. Na przyklad ród sekkanke wiazal sie chetnie z rodem Minamoto. ze im dalej od stolicy. kurczenie sie kokugaryó powoduje zmniejszanie sie wplywów do skarbu panstwa. Na przyklad Fujiwara Strona 52 . którzy po ukonczeniu jednej kadencji uzyskiwali nastepna nominacje i rzeczywiscie do wyznaczonej prowincji wyjezdzali. bo sami projektodawcy zarzadzen byli ostatnimi ludzmi. który w 1040 r. nielegalne zas zyski mogly byc niemal nieograniczone -to zalezalo zarówno od rejonu dzialania. Takie prezenty osiagaly czasem niebywale rozmiary. “zawodowi" gubernatorzy prowincjonalni. Cesarz Gosuzaku (1036-1145) 114 odmówil i sprawa upadla. Jest to bardzo charakterystyczne i wazne. bo posiadali dokumenty oficjalne (wydawane przez Dajókan i Mimbu-shó). Kófukuji. Zuryó byli to. Kiedy jednak Gosanjo wzial sie do dziela energicznie. Prawdziwymi potentatami staly sie takie swiatynie buddyjskie. z Fujiwara Yorimichim. ale po pewnych naciskach przedstawil swoje dokumenty. Onjóji (inaczej Miidera). Posiadaczami naj rozleglej szych shóenów i najwiekszej ich liczby byly przede wszystkim instytucje religijne (dziedzictwo neofickiej poboznosci okresu Nara). Iwashimizu-Ha-chimangu i inne. jak i od osobistych inklinacji i zdolnosci funkcjonariusza. rusudokoro). Z punktu widzenia zuryó chodzilo o zapewnienie sobie lukratywnych stanowisk w prowincjach. tym bardziej sprzyjalo tworzeniu sie nie kontrolowanych fortun i szerzeniu bezprawia. 116 Korzysci ze zwiazków zuryo i arystokracji stolecznej byly obopólne. Na dalszych pozycjach byly inne rody z kregu kuge (niewiele ich bylo poza Fujiwarami) i oczywiscie rózne rody prowincjonalne spoza kregu arystokracji stolecznej.Historia Japoni . Zadowalali sie pobieraniem pensji z racji stanowiska. szczególnie zas rody osiadle na dalekich od stolicy krancach Japonii (w Kantó. ze arystokracja stoleczna mogla wplywac na nominacje funkcjonariuszy prowincjonalnych poprzez protekcje w Dajókanie. jak Tódaiji. to znaczy tacy. nawiazane w jednym pokoleniu. mozna powiedziec. Coraz bardziej jednak gubernatorzy dbali o swoje prywatne interesy ze szkoda dla panstwowych. mialy tendencje do przechodzenia w stosunki dziedziczne. Termin zuryb funkcjonowal jako przeciwstawienie terminu ybnin — gubernatora (lub innego urzednika) nominalnego. którzy nie mieli najmniejszego zamiaru opuszczania stolicy dla trudów pracy w prowincji.

Jolanta Tubielewicz Michinaga. Sam gubernator mógl sie stac ogniwem posrednim w piramidzie komendacji. Im szersze byly tego rodzaju praktyki. Zdarzalo sie tez. Tytuly i ziemie nizszych urzedników prowincjonalnych stawaly sie w ten sposób dziedziczne i z wolna wylonila sie nowa warstwa arystokracji prowincjonalnej zwana zaichb-kanjin (“urzednicy osiedli w miejscu pelnienia urzedu"). gubernatorzy byli urzednikami cywilnymi. zachowujac tytul i zwiazana z nim ziemie. gdzie juz zdazyli sie zaaklimatyzowac. Kiedy np. osiadlymi z dawna prominentami. Czesto byly to konie lub woly. W pamietnikach Michinagi bardzo liczne sa wzmianki o prezentach otrzymywanych od zuryó. Niektórzy z nich wracali do stolicy i próbowali imponowac majatkiem w oczekiwaniu na nastepna nominacje. i wówczas dotyczyl funkcji specjalnych wytepienia korsarstwa na morzach japonskich. Poza tym mieli jeszcze mozliwosci tworzenia shóenów i zagarniania nowizn. Wsród przedstawicieli warstwy zaichó-kanjin wielu bylo Fujiwarów. którzy mogli scigac. aresztowac i karac przestepców. którzy naduzywali wladzy w dwóch kierunkach: z jednej strony wyzyskiwali chlopów wymuszajac swiadczenia i robocizne powyzej ustawowych norm. którzy mieli mozliwosci stlumienia buntów przy uzyciu wlasnych sil zbrojnych. Potem tytul nadawany byl policji specjalnej. ale szerzace sie bezprawie stworzylo koniecznosc nadania im uprawnien policyjno-wojskowych. lecz takze w shóenach i na terenach swiatynnych. którzy dysponowali swoimi oddzialami zbrojnych. a nie jej popierania. Cieszyli sie duzym autorytetem i korzystajac z tego gromadzili ziemie z komendacji. Skoro juz definitywnie zwiazali 117 sie z prowincja zrywajac bezposrednie zwiazki ze stolica i gromadzac prywatne posiadlosci. Od pierwszej polowy X w. rebelia Sumitomo.fhi o podobnych uprawnieniach.1021) i Yorinobu (968. Nieuczciwi gubernatorzy jadac na prowincje wlaczali sie do gry o zyski. splonela jedna z jego rezydencji. nie wylaczajac dziel sztuki. jezeli nie dysponowal odpowiednia sila militarna dla obrony wlasnych interesów. ze zaprzyjazniony gubernator pilnowal shóenów patrona rozsianych w podleglej mu prowincji. ze posredniczyl w tworzeniu nowych. a nastepnie anulowane. Nominacje nadawane byly lokalnym magnatom. a prywatna wlasnosc powiekszali przez reklamowanie nowizn. Yorimitsu wyekwipowal kompletnie nowa rezydencje we wszystko. bo niejednokrotnie ich zywotne interesy zaczynaly wymagac obrony przed wladza centralna.Historia Japoni . a nastepnie zostawali na stale. Drugim typem korzysci czerpanych ze zwiazków zuryó — kuge bylo to. ich dziedziczne tytuly urzedowe niekiedy stawaly sie tylko ornamentem. zdobyc majatek i nawiazac kontakty z lokalnymi. Ponadto przedstawiciele warstwy zaichó-kanjin tworzyli wlasne Strona 53 . Termin tsuibushi po raz pierwszy uzyty byl w 932 r. gubernatorzy co niesforniej szych prowincji mogli uzyskiwac oraz nadawac tytul i uprawnienia óryóshi zbrojnych przedstawicieli prawa. ze uczciwych gubernatorów nie bylo tak wielu. do której uprawnien nalezalo wystepowanie zbrojne dla utrzymania porzadku publicznego. W sektorze panstwowym.). zgodnie z kodeksami. Ich prestiz skutecznie chronil Michinage przed ewentualnymi zakusami na jego osobe lub posiadlosci. Inni natomiast po skonczeniu kadencji zostawali w prowincji. a mógl tez (i to bylo jednym ze zródel jego nielegalnych dochodów) przyjmowac komendacje na wlasny rachunek. tym wieksza stawala sie bezradnosc uczciwych gubernatorów. Yorimitsu (inaczej: Raikó. Powstal tez urzad tsuibu. Tairów i Minamotów. którzy poczatkowo piastowali jakis urzad w ramach chihókan. Zwiazki Michinagi z bracmi Minamoto (i innymi czlonkami tego rodu) dawaly ponadto zabezpieczenie interesów w zupelnie innej dziedzinie — Yorimitsu i Yorinobu mieli reputacje (w pelni zasluzona) dzielnych wojowników. czerpal z tej przyjazni rozlegle korzysci. Tsuibushi mianowani byli nie tylko w kokugaryó. Z pamietników arystokratów dworskich sredniego i póznego okresu Heian nalezy jednak wnioskowac.ludzi. Najszybciej bogacili sie tacy. Od sredniego okresu Heian coraz liczniejsze staja sie przyklady osiedlania sie w prowincjach drobniejszej arystokracji stolecznej . W narastajacym bezprawiu nikt nie mógl byc bezpieczny. Poczatkowo tytul i uprawnienia óryóshi nadawane byly w okresach buntów czy innych zamieszek (np. W miare powstawania coraz wiekszej liczby arystokratycznych rodów na dorobku w prowincjach tereny te stawaly sie coraz trudniejsze do opanowania przez centralna administracje.1048). którego klientami byli miedzy innymi bracia Minamoto. ale wytworne rodziny stoleczne niechetnie patrzyly na przepych nowobogackich. 948. ale równiez bardzo istotna forme swiadczen stanowilo dostarczanie budulca i sily roboczej przy budowaniu nowych rezydencji lub swiatyn. Wielu gubernatorów bogacilo sie niepomiernie w czasie swoich kadencji. sklaniajac lokalnych drobnych wlascicieli do komendowania ziemi patronowi. z drugiej zas oszukiwali panstwo nie wysylajac podatków w pelnym wymiarze. 940 r. co bylo potrzebne do zycia w domu.

Drobni i sredni posiadacze potrzebowali ochrony przed urzednikami panstwowymi i przed potezniejszymi sasiadami. Ci potezni dazyli z kolei do osiagniecia takiej pozycji. zasluga dla swietnosci rodu bylo to. Te wlasnie dalekie rejony staly sie ich sfera wplywów. ale licznie na pólnocnym wschodzie oraz w rejonie morza Seto-naikai. wystepujac przeciwko przedstawicielowi innej linii Minamoto. Synami Mitsunaki byli wspomniani juz Yorimitsu i Yorinobu (zwani “psami gonczymi Michinagi"). nie miala tak wielu wybitnych indywidualnosci. poniewaz kazdy z rodów pochodzil od innego cesarza (a raczej potomka cesarskiego). W sektorze prywatnym militaryzacja dokonywala sie na jeszcze szersza skale. co odegralo role w okresie Gempei. Najwieksza. a poza tym wielu z nich jezdzilo na gubernatorstwa glównie w prowincjach pólnocnych i wschodnich. Po nim w kazdym nastepnym pokoleniu powody do slawy rosly. Slowo “ród" w odniesieniu do Minamotów i Tairów uzywane jest tu dla uproszczenia opisu. któremu nadano nazwisko Minamoto. ale za to oddajac wielkie uslugi Fujiwarom. Stalo sie to tak niepokojace dla wladz cywilnych. jak Minamotowie. Autorytet wojskowy Minamotów (z linii Seiwa-Genji) zaczal miec znaczenie od rebelii Sumitomo. co w tekscie nazywane jest “linia". w jej bowiem tlumieniu zasluzyl sie Tsunemoto (?-961). Takie potrzeby i tendencje powszechne w prowincjach doprowadzily do powstania sieci zaleznosci militarnych. wydany zostal edykt zabraniajacy drobnym wlascicielom komendowania ziem temu wojownikowi. Ród byl zreszta bardzo rozgaleziony i nie wszystkie linie kultywowaly zajecia militarne. Po pierwsze: Yoshiie nie zostal wynagrodzony za swoje zaslugi wojenne. Minamotowie mieli baze ekonomiczna w bogatych shóenach w rejonie centralnym. w rzeczywistosci powinno sie nazywac “rodem". a takze dwaj jego synowie. po trzecie: zostal przez tenze dwór wezwany ponownie do stolicy. wojownicy byli wzywani jak sluzba. Nie byl wprawdzie ubogi. Masamori. to slynni bohaterowie wojen na pólnocy. autorytet ostatnio wymienionego wzrósl do tego stopnia. która osiagnela supremacje za Kiyomoriego. Na przykladzie Yoshiie mozna poczynic kilka ciekawych spostrzezen. Trzeba jednak pamietac. Widac z tego. W przykladzie Yoshiie wystepuje jeszcze jeden wazny element: po zakonczeniu kampanii na pólnocy Yoshiie z wlasnych zasobów wynagradzal zasluzonych wojowników. ze ród jest grupa pokrewienstwa pochodzaca od wspólnego przodka znanego lub domniemanego. Z takich zwiazków zrodzily sie wielkie kariery Minamotów i Tairów. a jego druzynie zabraniajacy wstepu do stolicy. Syn Yorinobu. poswiecajaca sie przede wszystkim sprawom militarnym. Bardzo wprawdzie starozytna linia pochodzaca od cesarza Kammu. Yoshimitsu (?. która by im pozwolila drwic z aparatu panstwowego (warto tu przypomniec przyklady rodów Abe i Kiyohara z okresu wojen na pólnocy). ze wielu wlascicieli ziemskich komendowalo mu swoje dobra. jego syn Mitsunaka (913-997) polozyl zaslugi w likwidowaniu przewrotu palacowego w 969 r. jak sie okazalo. Po zwyciestwie w 1087 r. To natomiast. W procesie tworzenia sie zwiazków typu bushidan warstwa wielkich wlascicieli ziemi zaczela sie przeksztalcac w warstwe wojskowa. ze swoje prywatne ziemie w prowincji lga komendowal córce cesarza Shirakawy. Z biegiem czasu rozrastaly sie przez przyjmowanie innych 118 szukajacych opieki rodzin lub rodów. który wslawil sie zlikwidowaniem dwóch zbrojnych zamieszek i walkami z piractwem na morzu Seto-naikai.1127) i Yoshiie. Sila Minamotów polegala nie tylko na ich slawie wojennej. Takie zwiazki obronne poczatkowo opieraly sie na wiezach pokrewienstwa lub powinowactwa. ze arystokracja stoleczna jeszcze u schylku XI w. ze nie jest ono zgodne z definicja rodu. W swietle takiego sformulowania nalezaloby mówic o “rodach" Minamoto i Taira. po drugie: po spelnieniu swojego zadania traktowany byl przez dwór z chlodna arogancja. Tylko gdy niebezpieczenstwo grozilo stolicy lub stolecznym interesom. Z definicji wynika.. Yoriyoshi. Równiez szeroko rozgalezionym rodem byli Tairowie. kiedy trzeba bylo zlikwidowac rozruchy zbrojnych mnichów (sóhei) w 1095 r. ze w 1091 r. ale jednak to poczucie odpowiedzialnosci za podwladnych i troska o ich egzystencje zyskaly mu ogromna popularnosc i daly podstawy trwalym zwiazkom zaleznosci.Jolanta Tubielewicz oddzialy zbrojne. Podstawy przyszlej wielkosci zaczal dopiero budowac dziadek Kiyomoriego. zamykala oczy na rosnaca sile wojowników ( i ich znaczenie. i nie wykazywala spójnosci rodowej.Historia Japoni . Dwór nie byl w stanie uwolnic sie od przekonania ze wojownik nie jest godzien korzystania ze splendorów stolicy. których shóeny 119 rozrzucone byly po calej Japonii — w niewielkiej liczbie na terenie centralnej Japonii. wnuk cesarza Seiwy. Strona 54 .

co dla obu stron bylo jednakowo korzystne. ze w okresleniu “rzady ex-cesarzy" jest duzo przesady. Ostateczne decyzje dotyczace wszystkich tytulów i urzedów. Uzyskal nawet prawo wstepu do palacu cesarskiego. który abdykowal. którego zadaniem bylo zbadanie praw wlasnosci do shóenów. z którymi Kiyomori nie zawsze zyl na przyjaznej stopie). ze cesarz zasiadajacy aktualnie na tronie ciagle nie mógl byc patronem (honke) ani wlascicielem (ryoshu) shóenów we wlasnym imieniu. jedynym zródlem legalnie uznawanych tytulów i urzedów byla stolica.Historia Japoni . Po smierci Tadamoriego Kiyomori mial dobry start zyciowy i w poczatkowych etapach swojej kariery szedl przetarta przez dziadka i ojca droga. Wzbogacone rody prowincjonalnych klientów juz nie potrzebowaly tak czesto szukac protekcji w stolicy. Istotne jest tu jednak to. w dziele mnicha Jiena (1155—1225) pt. tym wyrazniej autorytet stawal sie realny. Mozna jednak uznac. Samo tylko bogactwo rodów prowincjonalnych nie moglo tego podstawowego faktu zmienic. W ten sposób rodzina cesarska weszla do konkurencji w zdobywaniu ziemi i z racji swego tradycyjnego autorytetu stala sie ulubionym patronem drobniejszych wlascicieli na drabinie komendacji. aczkolwiek nie byla to przyjazn calkiem bezinteresowna. Gukanshb. jak i w prowincjach. ale nieuchronnie zaczelo wysychac. Trzeba tutaj zwrócic baczna uwage na to. a nadal jako ojciec lub brat panujacego cieszyl sie najwyzszym szacunkiem. W XI w. czy tez takie ograniczenie bylo produktem ubocznym. które zostaly zorganizowane podobnie jak inne shóeny nalezace do arystokracji. Trudno powiedziec. Otworzyl droge do kariery swojemu synowi Tadamoriemu (1096— 1153). Cesarz. W ciagu ostatniego stulecia okresu Heian ex-cesarze zdolali sie wydzwignac na pozycje posiadaczy najwiekszej ilosci shóenów. oparty na sile ekonomicznej. odbyl sie proces odwrotny. Masamori po tym zrecznym otwarciu kanalu porozumienia z rodzina cesarska nie ustawal w wysilkach. by odrzucic protekcje Goshirakawy. Dwuletnia praca urzedu przyniosla wyniki korzystne dla tronu. i w poczatkach XII w. jednakze zaczal nieco tracic na popularnosci. Ex-cesarze byli zreszta o tyle dyskretni. ze uzyskiwane shóeny najczesciej przejmowali nie pod swoim imieniem. Im wiecej ziemi przechodzilo na wlasnosc rodziny cesarskiej. w policji i w gwardii cesarskiej). który uzyskal szereg lukratywnych stanowisk zarówno na terenie stolicy (m. by autorytet cesarzy panujacych Strona 55 . Fujiwarowie jeszcze nie wiedzieli o tym. Szereg posiadlosci nalezacych do instytucji religijnych i do osób prywatnych (nie wylaczajac rodzin sekkanke) uleglo konfiskacie.in. U schylku XI w. Obaj panowie swiadczyli sobie uslugi wedlug ukladu patron — klient. W okresie insei ziemie goin rozrosly sie w ogromnym tempie. Oprócz zalet wojskowych posiadl tez oglade niezbedna w karierze dworskiej. 120 Shóeny bez odpowiednich dokumentów mialy byc konfiskowane i przekazywane panstwu. które tradycyjnie stanowily oficjalne zródlo utrzymania rezydencji ex-cesarzy. stolecznych i prowincjonalnych. Oczywiscie ród sekkanke stal tu na pierwszym miejscu. przestawal natomiast byc centralna figura publiczna. Dlatego wytworzyl sie system laczacy stolice z prowincja przez wiezi typu patron . czyli prywatnych ziem cesarskich. Ex-cesarze zwracali pilna uwage na to. W zamian za budowanie cesarskich swiatyn i inne swiadczenia podniesiony byl do czwartej rangi nizszej pierwszego stopnia. bo byloby to sprzeczne z zalozeniami panstwa. ze przyszedl czas odwetu. stajac przez to w rzedzie z Fujiwarami. Czesc uzyskanych w ten sposób ziem dostala status chokushiden. Zyl w przyjazni z Shirakawa. Wzrost pozycji ex-cesarzy byl tak spektakularny. Dysponowali ponadto ziemiami zwanymi goin. Dopiero po dojsciu do wladzy dzieki przewadze zbrojnej mógl sobie pozwolic na to. Potem jest juz mechanicznie powtarzany az do naszych czasów. Najbardziej wplywowe rody mialy najwieksza klientele. ze wypaczyl perspektywe historyczna u pózniejszych badaczy. ale ich dominacja wchodzila w stadium schylkowe. Za czasów supremacji Tairów ród cesarski gwaltownie stracil swoja pozycje z trudem zdobyta w okresie zwanym insei. lecz pod firma instytucji religijnej lub kogos z dalszej rodziny badz powinowatych. Termin insei pojawia sie w historiografii japonskiej po raz pierwszy w pierwszej polowie XIII w. by sie dalej tej rodzinie przysluzyc. spoczywaly w rekach wladzy centralnej. W 1069 r. Zródlo dochodów nieznacznie.Jolanta Tubielewicz Odtad zaczely sie bliskie stosunki Masamoriego i jego potomków z Shirakawa i ex-cesarzami okresu insei (do Goshirakawy. Mozna powiedziec. utworzony zostal (na mocy wspomnianych uprzednio edyktów o shóenach) urzad zwany w skrócie Kiro-kujo. czy dzialalnosc cesarza Gosanjó zmierzala glównie do ograniczenia pozycji Fujiwarów.klient. ze az do schylku XII w. W poczatkowym okresie Heian Fujiwarowie przejeli wladze z rak cesarzy poprzez opanowanie ekonomiczne. miedzy innymi z konfiskat.

Jest to uklad dosyc szczególny. Ex-cesarz zapewnial swoim klientom mozliwosc awansu spolecznego i stanowiska w najlepiej prosperujacych prowincjach. polityka mariazy pan Fujiwara z domem cesarskim stala sie waznym ogniwem w wykuwaniu przyszlej supremacji. w którym wszystko odbywa sie “na niby". który tak by sie zasluzyl dla kultury narodowej. ale nie tak dalece. W sklad In-no chó wchodzili ludzie spoza kregu kuge. Nowatorstwo ex-cesarzy polegalo na tym. wymagajacy w przyszlosci dalszego sprecyzowania. Zauwazyc przy tym nalezy. ale z wylaczeniem osoby panujacego. ale prawie nic one nie znacza. Sprawy te nabraly ogromnego rozmachu i wigoru. ciagle sesshó lub kampaku prezydowali na posiedzeniach Wielkiej Rady Stanu. Pierwszym nosicielem tego nazwiska byl Nakatomi Kamatari. bo wiekszosc wzmianek o nich ukazywala ich w nie najkorzystniejszym swietle. a jedna siostra zona ksiecia krwi. a ozeniony z druga córka (czyli wlasna ciotka cesarza) imieniem Kómyó. i twórców nowego porzadku. zrodzony byl z córki Fuhito imieniem Miyako. oraz na zasadzie przydatnosci dla bylego monarchy jako klienci. ów najpobozniejszy z wladców. Prowadzona przez wszystkich Fujiwarów. A przeciez nie ma w Japonii rodu. lecz odnosily sie do prywatnych spraw ex-cesarza. a ofiarami niefortunne panny na wydaniu. Z tego 122 mariazu zrodzila sie pobozna acz nazbyt romantyczna wladczyni Koken-Shótoku. wyzwolili sie spod krepujacej kurateli Fujiwarów z sekkanke i nawiazali bezposrednie kontakty z Japonia prowincjonalna. jeden z przywódców przewrotu palacowego w 645 r. Ceremonial byl zachowany. Dopiero Fuhito otwiera liste cesarskich dziadków Fujiwarów. 121 W rezydencji ex-cesarza panowala zupelnie inna atmosfera. Do najblizszych klientów ex-cesarza nalezaly rodziny Takashina. Jego syn Fuhito byl najbardziej wplywowa osobistoscia schylkowego okresu Yamato i w pierwszej dekadzie okresu Nara. Ich reskrypty wydawane przez In-no chó (In-no chó-senji) nie dotyczyly spraw zalatwianych przez Dajókan. ze obalenie starego porzadku ritsuryó-kokka dokonalo sie na skutek dynamicznego rozwoju gospodarki shóen i prywatyzacji ziemi w prowincjach. a nie pochodzenia. Dlatego tez okres insei mozna by nazwac okresem supremacji (lub hegemonii) rodu cesarskiego. który bez oparcia w sile wojskowej potrafilby tak dlugo dominowac w zyciu politycznym kraju. Z tych wzgledów w najkrótszych mozliwie slowach zrekapitulujemy dzieje owego wielkiego rodu. ale gdyby na tym poprzestac nie poswiecajac mu odrebnego rozdzialu. Strona 56 . ciagle snuly sie intrygi wokól mariazy cesarskich. Intymny stosunek pokrewienstwa przez matke (gaiseki) stwarzal rozliczne mozliwosci wplywania na wladców. z którym to procesem równolegle przebiegal proces slabniecia wladzy centralnej a militaryzacji rodów prowincjonalnych. Dzieki temu obie strony odnosily ogromne korzysci. gdzie wykonuje sie rózne gesty. ze nie wszystkie damy byly potulnymi narzedziami w dworskich rozgrywkach. ale ich potomstwo nie osiagnelo tronu. wybierani na zasadzie umiejetnosci. od Kamatariego poczynajac. ale jako jeden z rywalizujacych rodów. a dworacy nizszych stopni zabiegali o awanse. Ale od czasów Gosanjó nie podejmowano juz zadnych prób prowadzenia konstruktywnej polityki. Wiele z nich natura obdarzyla duza sila charakteru i wplyw wielu z nich mógl zahamowac. kilka bocznych galezi rodu Fujiwara (spoza sekkanke) oraz Tairowie z linii K-ammu. zlamac lub wylansowac niejedna kariere. W podsumowaniu tego rozdzialu stwierdzic nalezy. SUPREMACJA RODU FUJIWARA Ród Fujiwara wspominany byl dotychczas wielokrotnie. i nie ma rodu. Dwór stal sie wielkim teatrem. Cesarz Shómu. a miedzy cesarzem Uda (887-897) i Gosanjó wszystkie matki cesarskie byly z tego rodu. w ciagu ponad trzech wieków) tylko pieciu cesarzy nie bylo synami pan de domo Fujiwara. byloby to moze krzywdzace dla Fujiwarów. Dzieki temu doszli do pozycji hegemonów juz nie jako cesarze.Jolanta Tubielewicz nie byl w niczym uszczuplony. Jego dwie siostry byly wprawdzie zonami cesarza Temmu. stojacych w wyraznym kontrascie do inercji dworu cesarzy panujacych. Od czasów Shómu az po panowanie Gosanjó (tzn. Wokól sprawy formowania wiezów gaiseki rozgrywalo sie wiele dramatów. w których glównymi aktorami byli ambitni ojcowie.Historia Japoni . Na dworze panujacego ciagle trwala stara biurokratyczna maszyneria. Mowa byla poprzednio o poczatkach rodu Fujiwara. by przycmic sprawy naprawde istotne. W zamian za to ciagnal bezposrednie zyski wedlug opisanego poprzednio schematu i za posrednictwem swoich prowincjonalnych klientów poszerzal prywatne posiadlosci wlasnego rodu. ze ci dawni wladcy potrafili sie oderwac od starych nawyków obracania sie wylacznie w kregu kuge.

Oddano mu jako malzonke córke Yoshifusy (a wiec wnuczke Fuyutsugu. ale ciagle Michizane stanowil potencjalne zagrozenie dla rosnacej dumy i rosnacego znaczenia politycznego Fujiwarów. wiezy powinowactwa miedzy rodzina cesarska a Fujiwarami zostaly jeszcze scislej zadzierzgniete przez ozenienie Seiwy z Takaiko. Jednoczesnie Fujiwara Tokihira zostal sadaijinem. mimo smierci dobrze zapowiadajacej sie czwórki wsród kuge bylo juz szesciu Fujiwarów. szesciu Minamotów. cesarz Yózei. nastepny cesarz Daigo stale popieral kariere dworska Michizane i w 899 r. ozeniony zostal z Junshi. Tragiczna smierc Tanetsugu nie zniszczyla jeszcze widoków na przyszlosc jego rodziny. Szczególy calej afery nie sa znane. Dodac nalezy. ze po 20 latach zostal zrehabilitowany i posmiertnie przywrócony do wszystkich utraconych Strona 57 . bratanica Yoshifusy. Ten incydent. której uji-no chója Fuyutsugu (775—826) cieszyl sie szczególnymi wzgledami cesarza Sagi. W ciagu tego dziesiecioletniego panowania ulubionym doradca cesarskim byl Sugawara Michizane (845—903). z wyjatkiem drugiej polowy IX w“ kiedy przewazali Minamotowie. których zalozycielami byli synowie Fuhito (ci sami. 123 Heizei przyjal swiecenia mnisie. stala sie niezmienna cecha kregu kuge. w miare wzrostu ilosciowego w ramach kazdej linii. które mialy równe szanse kariery i zachowywaly miedzy soba wiez rodowa. Po smierci tego ostatniego Mototsune wylansowal jako nastepnego wladce syna Koko. tym bardziej ze nawet po abdykacji Udy w 897 r. przewaga wzgledna Fujiwarów. zostal karnie zeslany do Dazaifu. Byl tak nieznosny. a inni przywódcy spisku podlegli surowym karom. mianowal go udaijinem. Umakai linii Shikke. Córka Tanetsugu zwana Kusuko zostala tesciowa cesarza Heizeia. W okresie Nara przedstawiciele wszystkich linii zajmowali stanowiska dworskie i powoli zdobywali przewage liczebna w kregu najblizszych doradców cesarskich. Na poczatku 901 r. jeden ksiaze krwi oraz Michizane.Historia Japoni . a siostra Mototsune. Skonczylo sie to dla niego fatalnie. jak pozostali koledzy. Przykladowo: w 731 r. w tym bylo czterech Fujiwarów. a bratanice Junshi) Akirakeiko. W 750 r. Kusuko zazyla trucizne. zwany Kusuko-no hen (“bunt Kusuko"). liczba ta sie podwoila i od tego czasu. A byl to ród ogromnie zywotny i szybko sie rozrastal. mial wiec pewna przewage formalna nad Michizane. bo nie pomogly mu zalosne apele wysylane do ex-cesarza i cesarza. a nastepnie bezwzgledna. których zmiotla epidemia w 737 r. W ciagu pól wieku od czasów Kamatariego w sposób naturalny nastapil podzial na cztery linie. gdzie umarl po dwóch latach jako czlowiek zlamany i opuszczony. W tym czasie krag kuge obejmowal 14 osób. Wiadomo jednak. W okresie schylkowym Nara zaczela sie zarysowywac przewaga linii Shikke. Armia zostala rozbita (dzieki Tamuramaro i Wakamaro). Po abdykacji tego wladcy w 809 r. Ude. doszlo do powaznych nieporozumien miedzy ex-cesarzem a cesarzem Saga. Wsród nich bylo szesciu Fujiwarów. której przedstawiciel Tanetsugu byl faworytem cesarza Kammu. Z poduszczenia Kusuko i jej brata Nakanariego Heizei (który po abdykacji rezydowal w Narze) wyslal armie do Heian-kyó z zamiarem dokonania zbrojnego przewrotu i powrotu na tron. Syn Seiwy i Takaiko. co bylo równoznaczne z przekresleniem jego dalszej kariery dworskiej. ze po smierci stal sie najbardziej upartym msciwym duchem od czasów ksiecia Sawary. synów Fuhito. zostal obalony przez kampaku Mototsune i zastapiony przez cesarza Koko. Michizane ociagajac sie wyjechal na Kyushu. i ksiaze zrodzony z tego mariazu doszedl do tronu jako cesarz Montoku. Dopiero nastepne pokolenie przyczynilo sie do rodzinnej kleski. Linie Nanke i Keike stosunkowo szybko wypadly z konkurencji. Do 762 r. córka Fuyutsugu. cesarz Nimmyó. poniewaz wszystkie dokumenty z nia zwiazane zostaly zniszczone. Fusasaki — linii Hokke. Prosperowac natomiast zaczela linia Hokke. nie mial bowiem roszczen do tak znakomitego pochodzenia.Jolanta Tubielewicz Ród Fujiwara od poczatku swojego istnienia stal blisko tronu. Maro linii Keike (lub Kyóke). Syn tej pary to byl wlasnie Seiwa. Muchimaro stal sie przodkiem-zalozycielem linii zwanej Nanke. Poczatkowo poszczególne linie byly tylko rozgalezionymi rodzinami. zamknal krótki okres swietnosci linii Shikke.). wybitny jak na owe czasy uczony i poeta. Skoro to tylko stalo sie mozliwe. ze jakies potezne sily musialy dzialac przeciwko Michizane. Z punktu widzenia genealogii Michizane mógl byc uwazany za kogos znacznie nizszego. wiezi rodowe ulegaly rozluznieniu. którego panowanie odznaczalo sie tyloma precedensami. krag kuge obejmowal 10 osób. Popularnosc tego doradcy byla sola w oku Fujiwarów. jak juz uprzednio wspomniano. który zapalal do niej malo zieciowskim uczuciem. ustepujac miejsca solidarnosci rodzinnej i solidarnosci zespolów rodzin wchodzacych w sklad kazdej linii. Stopniowo jednak. Syn Sagi.

ale ostatecznie Tamehira zostal zdyskwalifikowany. Sam Murakami zrodzony byl z Onshi. poniewaz od tego czasu Fujiwarowie nie mieli juz rywali spoza swojego rodu. Sprawa tej nominacji rzuca ciekawe swiatlo na stosunki panujace podówczas na dworze. 124 mial dostateczne ambicje i mozliwosci samodzielnego rzadzenia. Anshi zostala matka dwóch kolejnych cesarzy: Reizeia (967-969) i En'yu (969-984).) prawie dyktatorska pozycje osiagnal Tadahira (880—949). Przyczynili sie walnie do uformowania “panstwa opartego na kodeksach" i w okresie. Na panowanie cesarza Daigo przypada okres szczególnego nasilenia dzialalnosci legislacyjnej i trzeba tu podkreslic ogromne zaslugi mezów z rodu Fujiwara (glównie Tokihiry i jego brata Tadahiry) w opracowywaniu uzupelnien i nowelizacji kodeksowych. Pozycja Saneyoriego jako kanclerza nie byla szczególnie mocna. Z chwila wstapienia na tron Reizeia. Zarzucono mu udzial w spisku zmierzajacym do osadzenia Tamehiry na tronie. przedwczesnie zmarlemu bratu. Teoretycznie obaj mieli równe szanse. cesarz Daigo. a Morotada udaijina. który mial wówczas 11 lat. Trzeba bylo za wszelka cene zagrozenie usunac. Jego inni bracia mogli w równym stopniu roscic sobie pretensje do stanowiska kampaku. jego stanowisko odziedziczyl ojciec Kaishi. Incydent ten nazywa sie w historii Anna-no ran (“bunt ery Anna") i uwazany jest za wazny moment przelomowy. do dzis otaczane sa wielka czcia. W 930 r. bo w 972 r. Takaaki skazany zostal na banicje do Dazaifu. sadaijin Fujiwara Saneyori (900—970). wnuczka Tadahiry. który nie uwazal. gdyz pojawilo sie gorsze zagrozenie ze strony osobnika spoza rodziny. Koretada. poezji i nauki pod imieniem Temman lub Tenjin. a córka Morosuke (908—960). jakkolwiek poziomem umyslowym nie dorównywal starszemu. Po smierci Tokihiry (w 909 r. Kanemichi (925 977). energiczny i nie pozbawiony reformatorskich pomyslów. ale nie cieszyl sie dlugo tym stanowiskiem.Historia Japoni . Jego chramy. W 969 r. ksiazeta Tamehira i Morihira. Pare miesiecy po zeslaniu Takaakiego cesarz Reizei abdykowal i na tron wstapil ksiaze Morihira (cesarz En'yu). a jego 125 glówna malzonka byla Anshi. a rozsiane sa po calej Japonii. zwane Tem-mangu. a nastepca tronu obrano ksiecia Morosade. Tadahira uzyskal urzad sessho z racji akcesji osmioletniego cesarza Suzaku (930—946). Stosunki w rodzinie Fujiwara zaczely nabrzmiewac niesnaskami. Najbardziej wplywowymi osobistosciami w kregu kuge byli wówczas. Nie zostal nigdy regentem ani kanclerzem. gdy te kodeksy okazaly sie juz nieprzydatne na potrzeby czysto japonskie. bo nie bylo juz nikogo. które zostaly zebrane w zbiorach Engi-kyaku i Engi-shiki. kto móglby sie z nim równac sila charakteru i zdolnosciami. Niemniej jednak wspólpraca obu panów byla scisla i owocna. Koretada. ze ten manewr nie uspokoil Fujiwarów. Chodzilo mianowicie o ustalenie nastepstwa tronu po Reizeiu. syna Reizeia i Fujiwary Kaishi. bo jego wladca. po czym'nastapily dalsze przesuniecia: Takaaki objal urzad sadaijina. Sposród tego rodzenstwa zwiazki Anshi i Koretady z rodzina cesarska nie Strona 58 . umarl. ze wzgledu na niezmiernie delikatny stan zdrowia tego wladcy. przejawiajac sie miedzy innymi w owym cyklu reskryptów dotyczacych shóenów z 902 r. a ponadto dzialalnosc Minamoto Mitsunaki w zdlawieniu spisku polozyla podwaliny pod przyszla swietnosc Seiwa-Genji. by za jego panowania potrzebny byl kanclerz. poniewaz byl tylko wujem Anshi i jego wiezy powinowactwa z cesarzem nie byly bliskie. Przypuszczac nalezy. powstala koniecznosc wybrania kanclerza. uzyskal nominacje na kampaku. wzieli sie z energia i umiejetnoscia do tworzenia nowych. a nastepnie deifikowany jako bóg kaligrafii. syna Daigo i Onshi (siostry Tadahiry). Kandydatami na nastepce tronu byli dwaj rodzeni bracia Reizeid. Kanemichi i Nakaie (929 990) byli dziecmi Morosuke. bardziej praktycznych norm prawnych. Byl to bowiem rzeczywiscie czlowiek zdolny. a na tron wstapil jego brat Murakami (946—967). mimo ze Suzaku abdykowal. Na kanclerza wybrany zostal Saneyori i mianowany jednoczesnie dajódaijinem. nad którym nie pracowaliby Fujiwarowie. dainagon Fujiwara Morotada (920-969). Po usunieciu Michizane z areny politycznej Tokihira stal sie pierwsza osoba wsród kuge. ale nie doszlo do powazniejszych rozgrywek. W miesiac potem brat Koretady. udaijin Minamoto Takaaki (914-982). Notabene od czasów reform Taika nie bylo w Japonii ani jednego dokumentu prawnego. Po smierci Saneyoriego w 970 r.Jolanta Tubielewicz przez zeslanie godnosci. Po jedenastu latach tytul sessho zmieniony zostal na kampaku i na tym stanowisku Tadahira pozostal az do smierci. poniewaz byl ozeniony z córka Minamoto Takaakiego. Cesarzowa Anshi. Kampaku Saneyori zostal sesshó.

poniewaz w 976 r. 986—1011). zona Reizeia). by zrobic miejsce dla ksiecia Kanehito. gdzie wymógl na cesarzu przekazanie urzedu kampaku kuzynowi Yori-tadzie (924—989). byla zona En'yu. syna Reizeia. dotychczasowy ksiaze Morosada). En'yu abdykowal. ulegly gwaltownemu pogorszeniu. a nastepnie uzyskal tytul kampaku po to tylko. córka Chóshi urodzila ksiecia Isade. Wszyscy w stolicy sadzili. W ten sposób rozkwit domu Kaneie zostal zapewniony. Stosunki miedzy bracmi.Historia Japoni . ksiecia Isade. sam zas przyjal swiecenia mnisie gotujac sie do zejscia z tego swiata. by przechylic szale zwyciestwa na strone Kanemichiego. który sila perswazji przekonal Kazana. Dotychczas wszyscy jego poprzednicy funkcje regenta lub kanclerza pelnili dodatkowo. Kanemichi ciezko zapadl na zdrowiu i zapragnal pojednania z bratem. Strona 59 . Nie zalamal sie jednak. Z punktu widzenia Kaneie nalezalo go jak najszybciej z tronu usunac. ale Kaneie musial sie wstrzymac z dalszymi planami matrymonialnymi. na tron wstapil Kazan (syn Reizeia i Kaishi. Kanemichiemu. które nigdy nie byly przykladne. ale za to wyzszy ranga i urzedem od brata. Yoritada bedac zbyt daleko spokrewniony z nowym wladca musial sie zrzec piastowanego urzedu kampaku. Obaj wprawdzie juz nawiazali wiezy gaiseki z rodzina cesarska (Kosili. ze nominacja Kaneie jest prawie pewna. Nowatorskie posuniecie Kaneie swiadczy o tym. Michitaka jako regent i kanclerz zadbal o zapewnienie kariery swoim dzieciom. W ten sposób Kaneie po raz drugi zostal pominiety w wyborze. ze autorytet sesshó lub kampaku byl juz na tyle wysoki. by cesarz nie rozmyslil sie w drodze. Kiedy ceremonia przyjecia Kazana do stanu mnisiego zostala zakonczona. ze obaj powinni wstapic do klasztoru. Okazalo sie. W dziesiatym miesiacu 977 r. Poniewaz starszy brat przestal mu przeszkadzac. obok wysokiego urzedu ministerialnego. Senshi stala sie najbardziej ulubiona sposród zon En'yu i urodzila mu syna. zrzekl sie mianowicie swojego urzedu ministerialnego i zadowolil jedynie urzedem regenta. Najstarsza córka. chociaz zatriumfowal w pierwszej fazie rozgrywki. a nastepca tronu zostal Kanehito. W palacu tymczasem dwaj inni synowie Kaneie. Po smierci Koretady jako kandydaci do stanowiska kampaku pozostali Kanemichi i Kaneie. Michitaka (953—995) i Michitsuna (955 1020). W 7 miesiacu 986 r.995). Po objeciu urzedu sesshó Kaneie wprowadzil pewna istotna innowacje. wyslany zostal do kampaku Yoritady. Chóshi. 126 w którym cesarzowa matka wyrazala sugestie. Kaneie byl wprawdzie mlodszy. Nastepnego dnia wrzalo w palacu. Nastepca tronu obrano drugiego wnuka Kaneie. ze nie potrzebowal byc podbudowywany zadnym innym stanowiskiem. których zadaniem bylo pilnowanie. Kaneie sprawowal urzad sesshó przez cztery lata. Koretada natomiast byl tesciem Reizeia i dziadkiem nastepcy tronu Morosady. Cesarzem zostal ogloszony Kanehito (cesarz Ichijo. W 984 r. Kaneie czekal na okazje niecale dwa lata. Noca 23 dnia 6 miesiaca Kazan przynaglany przez Michikane wykradl sie z palacu i udal do swiatyni Gangyóji. ale ostateczny rezultat byl pomyslny 127 dla Kaneie. zabrali regalia z dotychczasowych kwater Kazana i przeniesli je do kwatery ksiecia Kanehito. Wówczas Kaneie wyslal do niego swojego syna Michi-kane (961 .Jolanta Tubielewicz pozostawiaja zadnych watpliwosci Anshi h\la malzonka cesarza Murakami i matka jego trzech synów. ze autorytet cesarzowej matki byl na tyle mocny. Na skutek nieporozumienia nie tylko nie doszlo do zgody. by go przekazac synowi Michitace. Tymczasem Kanemichi podobno przedstawil cesarzowi list Anshi. córka Kaneie. Najmlodszy z synów. Przez nastepne piec lat rodzina Michitaki prosperowala. Michikane spokojnie wrócil do stolicy. Umarl dwa miesiace pózniej. ze urzedy sesshó i kampaku powinny w rodzinie przechodzic wedlug starszenstwa. umarla ulubiona konkubina Kazana i mlody wladca pograzony byl w rozpaczy. Teishi. W momencie intronizacji Kazan mial 16 lat i byl mlodziencem impulsywnym i uczuciowym. ale Kanemichi jeszcze bardziej rozgoryczony na Kaneie zwlókl sie ze smiertelnego loza i kazal zawiezc do palacu. a ponadto o wiele bardziej popularny na dworze. jakie snul w zwiazku z córka Senshi i cesarzem En'yu ze wzgledu na wroga atmosfere w otoczeniu Kóshi.córka Kóshi nie urodzila cesarskiego syna i cala rodzina narazona byla przez to na szyderstwa ze strony zawistnych krewnych. syna Senshi. córka Kanemichiego. Michinaga. a Kanele jako jego dziadek mógl zadac urzedu sesshó. Cala droga z palacu do Gangyóji obstawiona byla wojownikami z rodu Minamoto. gdzie juz wszystko bylo przygotowane do udzielenia mu swiecen mnisich. mógl wzmocnic swoje stosunki z domem cesarskim i oddac córke Senshi do palacu. zycie nie szczedzilo goryczy . ksiecia Kanehito. synowi Saneyoriego. Kaneie ostatecznie okazal sie szczesliwszy. by go zawiadomic o naglej abdykacji Kazana.

gdyby nie splot przyczyn obiektywnych. ze tytuly sesshó i kampaku staly sie juz tylko ornamentami. a jego stosunki z rodzina cesarska nie osiagnely etapu powinowactwa. Korechika uzyskal nairan-no senjl — dekret uprawniajacy go m. W chwili uzyskania nairan-no senji Michinaga mial 29 lat i zajmowal urzad zastepcy wielkiego radcy stanu (gondainagon). Okazalo sie jednak. Okres rzadów regentów i kanclerzy trwal juz ponad sto lat i dwór cesarski byl do tego stopnia obsiadly paniami de domo Fujiwara i ich krewnymi.Historia Japoni . trzecia córka zostala konkubina ksiecia krwi Atsumichiego. Synowie tez zyskali pod wzgledem rang i urzedów. jego silna wole w polaczeniu z niemala sila fizyczna. ale 128 usmiechnieta i oswiadczyla. a Michinaga byl jej najulubienszym bratem. który dowiódl. Cesarzowa wdowa Senshi byla matka Ichijo. nastapil natomiast niebywaly rozkwit rodziny Michinagi. Cieszyl sie bardzo krótko tym splendorem. nie wahal sie w wykorzystywaniu oficjalnych kanalów wladzy dla pomnazania wlasnego bogactwa. jakie udalo mu sie osiagnac. Ale mial rywala w osobie Michinagi — nastepnego brata dwóch poprzednich kanclerzy. Wedlug relacji Okagami cesarzowa wpadla wzburzona do komnaty syna i po pewnym czasie wyszla z oczami czerwonymi od placzu. ze cesarz zdecydowal sie na nominacje Michinagi. ze byl on dziedzicem dlugiej fujiwarowskiej tradycji i fujiwarowskich bogactw. a takze jego zalety jako dworzanina i arbitra elegancji. Michikane. co bylo traktowane równoznacznie z pelnieniem funkcji kanclerza. Wlasnie to mozna by nazwac jego najwiekszym indywidualnym “osiagnieciem". Chyba jednak nalezy spojrzec na ten problem nieco inaczej: Kancie byl tym. poniewaz umarl siedem dni pózniej i wszedl do historii pod przezwiskiem nanuka-no kampaku — “siedmiodniowy kanclerz". do wgladu w prywatne dokumenty cesarskie. in. jakoby za czasów Michinagi rzady regentów i kanclerzy osiagnely apogeum. Taka wersja podana jest w jednym tylko zródle historycznym — w opowiesci Okagami (Wielkie zwierciadlo) — ale brzmi bardzo prawdopodobnie. Po smierci Michikane znowu wzrosly nadzieje Korechiki. oddana zostala na dwór nastepcy tronu. ze zacierala sie róznica miedzy prywatnymi interesami Fujiwarów a sprawami publicznymi. Od czasów usuniecia rywali spoza rodu (Michizane. Trzeba nade wszystko pamietac. Sama jednak osobowosc Michinagi nie moglaby wydzwignac go na takie wyzyny. Ale nie to jest przeciez najistotniejsze. Genshi. Za czasów Michinagi natomiast supremacja Fujiwarów jako rodu osiagnela apogeum.Jolanta Tubielewicz byla od 990 r. Osiagniecie pozycji dyktatorskiej bylo mozliwe dzieki czynnikom subiektywnym i obiektywnym. ale dzieki interwencji cesarzowej wdowy Senshi 11 dnia 5 miesiaca Michinaga uzyskal nairan-no senji. kiedy byl ciagle mlody i w rozkwicie sil meskich. niejednokrotnie otwarcie sie przeciwstawial woli cesarskiej. Swoja niestrudzona dzialalnoscia dyktatorska wykazal. Niemniej jednak od tego momentu zaczyna sie okres dyktatorskich rzadów Michinagi. W trzecim miesiacu 995 r. ze urzedy sesshó i kampaku sa wazniejsze od wszystkich innych. Nie byl wiec nawet ministrem. jego niewyczerpana ambicje i zywotnosc. co wypracowaly poprzednie pokolenia. manewrowal ludzmi i urzedami pod katem widzenia interesów swojej rodziny. inteligencje i zrecznosc w politycznej intrydze. Wydawalo sie. Przez 30 lat narzucal swoja wole dworowi i administracji centralnej. a czwarta zainstalowano na dworze Ichijo jako zarzadzajaca prywatna garderoba cesarska. Michitaka zapadl na zdrowiu i wszczal zabiegi o przekazanie urzedu kampaku swojemu ulubionemu synowi. Takie stwierdzenie jest sprzeczne z powszechnie przyjeta opinia. W koncu 994 r. Przez czynniki subiektywne rozumiemy tu osobowosc samego Michinagi. Michitaka umarl w czwartym miesiacu i przez nastepne dwa tygodnie po jego smierci cala rodzina zyla w napieciu czekajac na nominacje Korechiki. Druga córka. a waznosc urzedów regenta i kanclerza znacznie juz Strona 60 . Michinaga zdyskontowal to wszystko. a wiec nie oznaczalo to jeszcze nominacji. Szczesciem dla niego niespodziewana smierc obu starszych braci otworzyla mu mozliwosc przejecia wladzy. co w okresie Heian bylo niezwykle wazne dla kariery politycznej. W dekrecie jednak bylo powiedziane “na czas choroby kampaku (Michitaki)". Od tego momentu rodzina Michitaki zaczela stopniowo podupadac. ze nominacje uzyskal brat Michitaki. stal sie on bowiem znowu logicznym kandydatem na stanowisko kampaku. który uzyskal w wieku 20 lat nominacje na naidaijina. a najszybsza kariere zrobil najbardziej przez Michitake faworyzowany Korechika. ze pozycja Korechiki jako kandydata jest mocniejsza. Takaaki) walka o najwyzsze urzedy toczyla sie juz tylko miedzy Fujiwarami i nie do pomyslenia bylo dopuszczenie kogos z zewnatrz do tej konkurencji. a w dodatku dzieki swojej osobowosci dorzucil jeszcze indywidualne osiagniecia do puli rodzinnych zdobyczy. trwajacy az do jego smiertelnej choroby w 1027 r. cesarzowa.

kiedy z oficjalnego punktu widzenia byl nikim. Suplikanci szukajacy opieki i protekcji Michinagi nie przychodzili z pustymi rekami. Wsród ofiarodawców bylo 26 Fujiwarów. ze Michinaga — najpotezniejszy czlowiek w cesarstwie — nigdy nie uzyskal formalnie tytulu kampaku. W 1016 r. ale utracily stopniowo wszelkie realne znaczenie. To ostatnie zródlo najtrudniejsze jest do zdefiniowania. przekazal urzad sesshó synowi Yorimichiemu i sam przez pare miesiecy formalnie zadnego urzedu nie sprawowal. Podany poprzednio przyklad wyposazenia rezydencji Michinagi przez Minamoto Yorimitsu jest slynny i czesto cytowany.1017.nie byl w stanie uzyskac tytulu kampaku. do sesshó i kampaku wlacznie. Gosuzaku (1036-1045) i Goreizei (1045-1068). ze nie dzialal bezposrednio. W ten sposób korzysci byly obopólne i miescily sie w opisanym poprzednio schemacie systemu klientalnego. z rozlicznych shóenów rozrzuconych po calej Japonii oraz ze zwiazków z warstwa zuryó i innymi klientami. zostal mianowany dajódaijinem. zrzekl sie swojego urzedu ministerialnego sadaijina. shokuhb i in. Nijó i Ichijó. Dokladnie mówiac. przed którym ugiela sie cala Japonia . który Michinaga dostal od Yoshimine Koremitsu). monopolizujac przez wszystkie wieki przywilej dostarczania pozbawionych wladzy regentów i kanclerzy pozbawionym wladzy cesarzom. Dzisiaj nazywaloby sie to nieelegancko “lapówkami". shóen Oyumi. ale po dwóch miesiacach zlozyl rezygnacje. Dochody jego musialy byc niezmiernie wysokie. a poza tym duze czesci pamietnika zaginely). Konoe. Nawet Hideyoshi dyktator wojskowy. Oczywiscie. Z zachowanych notatek wynika. w 1015 r. shikiden. ze Michinaga dostal 223 konie i 28 krów (lub wolów) od 58 osób. Asortyment byl o wiele wiekszy i obejmowal nawet cale shóeny (jak np. Do glosu doszli wojownicy z prowincji. Trzech wnuków kolejno objelo tron: Goichijó (1016 1036). z tego trzy w tym samym czasie nosily tytuly cesarzowych. Inny ciekawy przyklad mozna znalezc w monografii Murai Yasuhiko (Heian-kizoku-no sekai — Swiat arystokracji Heian. Jest to wiec typowy przyklad korzysci plynacych z systemu klientalnego. tyle tylko. nie zdolal tez okielznac silnej indywidualnosci cesarza Gosanjó. Michinaga byl tylko “p. 39 ofiarodawców bylo gubernatorami lub wicegubernatorami prowincjonalnymi. 4 dnia 12 miesiaca 1017 r. 9 Tairów i pieciu innych. Kujó. Tak scisle wiezy gaiseki z rodzina panujaca poparte ogromnym dziedzictwem rodowym ustawily Michinage na pozycji. ale w niczym to nie przygasilo jego dyktatorskiego zapalu. lecz poprzez Yorimichiego. regenta" (jun-sesshó). a w 1017 r. Mozna przy tym 130 dodac. Nie udalo mu sie nigdy zostac dziadkiem cesarskim. tym gesciejszy tlum klientów i pochlebców stal u bram jego rezydencji. Wykaz oparty jest na darach zanotowanych w pamietniku Michinagi i trzeba wobec tego pamietac. Urzedy regenta i kanclerza az do przewrotu Meiji nie zostaly zniesione. W jego karierze byly nawet takie okresy. Piec córek Michinagi wydanych bylo za maz w rodzinie cesarskiej. ze przysparzalo wiecej bogactwa od oficjalnych nadan. której nie osiagnal przed nim nikt. Po smierci Michinagi Yorimichi objal dziedzictwo. którego interesy byly sprzeczne z interesami Fujiwarów. a za jego nastepców warunki zewnetrzne zmienily sie do tego stopnia.Jolanta Tubielewicz przybladla. ale w okresie Heian mowa byla jedynie o “prezentach" i wzajemnej wymianie uslug. ze im potezniejszy stawal sie Michinaga. jakkolwiek mozna przypuszczac. odsuwajac na bok swoich bylych stolecznych protektorów. Wszystkie te Strona 61 . ale byl on juz tylko cieniem swojego poteznego ojca.Historia Japoni . do 16 dnia 3 miesiaca 1017 r. Pieciu synów zajmowalo rózne wysokie pozycje w Dajókanie. ze dawni urzednicy cywilni przestali odgrywac istotna role w zyciu politycznym kraju. a po uzyskaniu pozadanych stanowisk z czystej wdziecznosci slali dary swojemu protektorowi. Historyk ten zrobil wykaz koni i krów ofiarowanych Michinadze w latach 999. zanim nie zostal adoptowany przez rodzine Fujiwara. Za czasów Yorimichiego nastapilo zahamowanie wzrostu fortuny Fujiwarów.o.). ze nie moze byc pelny (nie wszystko prawdopodobnie bylo notowane. a tytul sesshó piastowal zaledwie przez rok i piec 129 miesiecy od 27 dnia 10 miesiaca 1015 r. 18 Minamotów. Piec rodzin fujiwarowskich mialo ten wyjatkowy przywilej zaopatrywania dworu w regentów i kanclerzy: Takatsukasa. który az do smierci ojca byl mu calkowicie podporzadkowany. tym czesciej i obficiej plynely dary. s. 337). Wskazuje na to fakt. prezenty nie ograniczaly sie do koni i krów. a formalny dekret nominacyjny uzyskal dopiero 29 dnia 1 miesiaca 1016 r. a plynely z trzech zródel: z oficjalnych nadan zwiazanych z ranga i urzedem (iden. Od tego momentu formalnie rzecz biorac byl na emeryturze. Niemniej jednak ród Fujiwara az do przewrotu Meiji zachowal zludzenie dawnego splendoru. ihb.

ze obce instytucje nie sa przystosowane do rodzimych potrzeb. byla bowiem przelozona dam dworu (naishi-no karni) i do jej obowiazków nalezalo przekazywanie dekretów cesarskich. jak dlugo zmienione warunki nie niweczyly ich przydatnosci. Powstal on w 810 r. O urzedzie kampaku — najwazniejszym pozakodeksowym urzedzie cywilnym — stosunkowo szeroko byla mowa w poprzednim rozdziale. W krótkim 132 Strona 62 . Z biegiem czasu wzorowane na Chinach kodeksy zaczely obrastac gestwina nowelizacji. Naidaijin byl to urzad pominiety w kodeksach. który wprawdzie istnial od dawna. Bardzo czesto jednak dochodzilo do powaznych nieporozumien miedzy nowym funkcjonariuszem a zdajacym mu urzad. Nowe urzedy. nie zawsze byly dlugowieczne. Kageyushi mieli szerokie uprawnienia i byli postrachem nieuczciwych urzedników. Glówna sfera dzialania kageyushi (funkcjonariuszy Kageyushi-no chó) byly prowincje i urzedy chihókan. Do takich nalezeli Fujiwara Fuyutsugu i Kose Notari i im w 810 r. W swiecie finansów duza role odgrywal Urzad Audytorski (Kageyu-shi-no chó). cesarz powierzyl funkcje prywatnych sekretarzy (kurbdo-no karni). W 669 r. a obok niej powolywane byly do zycia urzedy i instytucje dzialajace sprawniej. co jeszcze bardziej podnosilo liczbe czlonków Dajókanu i otwieralo mozliwosci wejscia do kregu kuge nawet bardzo mlodym ludziom z uprzywilejowanych rodzin. a wiec arystokracji z najbardziej ekskluzywnych rodzin. Dopiero w 989 r. rozrastal sie w miare slabniecia autorytetu cesarskiego. jakkolwiek istnial jeszcze przed formulacja Taihó.). Powstawaly nowe urzedy. bo tworzone w miare potrzeby. tytul taki nadany byl Kamatariemu.najpotezniejszego z Fujiwarów.Historia Japoni . o sprawdzonej lojalnosci. Cesarz Saga. Wsród takich wysokich urzedów pozakodeksowych warto wspomniec chociazby sangi — doradców cesarskich i naidaijina .Jolanta Tubielewicz rodziny wywodzily sie od potomków Michinagi . Tradycja wielkiego rodu przetrwala do czasów nam wspólczesnych i “ostatnim z Fujiwarów" nazywano ksiecia Konoe Fumimaro (1891 1945). Przedsiebiorcza ta osoba przekraczala podobno swoje przywileje i niekiedy sama formulowala dekrety. ze p. Z takich konfliktowych sytuacji zrodzila sie potrzeba powolania Urzedu Audytorskiego.wielkiego ministra srodka. czyli Kuródodokoro. ZMIANY INSTYTUCJONALNE Kilkakrotnie juz w róznych kontekstach mowa byla o tym. nawet juz po stlumieniu buntu.o pierwszej fali entuzjazmu dla chinskich wzorów Japonczycy zaczeli sie orientowac. najwyzszy organ administracyjny. pelnila wazne funkcje administracyjne. ale potem na dlugi czas popadl w zapomnienie. Sama Kusuko. który po kapitulacji Japonii uznany zostal za zbrodniarza wojennego i popelnil samobójstwo (16 XII 1945 r. który powstal na samym poczatku okresu Heian i przetrwal do okresu schylkowego. który na skutek machinacji Kusuko nie mógl miec zaufania do wielu sposród swoich dworzan. Innym waznym urzedem pozakodeksowym byl Sekretariat cesarski. ale mógl byc nadawany tylko ksiazetom krwi. W pózniejszym okresie dopuszczani byli do narad w Dajókanie osobnicy w czwartej randze z tytulem hisangi — “kandydaci na doradców". Stara struktura administracyjna stawala sie coraz bardziej bezwladna. a ponadto po przeprowadzce dworu Heizeia do Nary zostal pozbawiony znacznej czesci urzedników. mógl sie oprzec tylko na ludziach naprawde zaufanych. kiedy narastajace wplywy Fujiwarów nie mogly sie juz zmiescic w ramach starego porzadku i trzeba bylo nadac im forme legalna. tez. ale dzialaly tak dlugo. zostal przywrócony dla Fujiwary Michitaki. które dopuszczaly do udzialu w rzadzeniu coraz wieksze ilosci kuge. Dajókan. a w okresie Konin (810—823) liczba doradców zostala ustalona na osmiu. trzykrotnego premiera w latach II wojny swiatowej. zwane pozakodeksowymi (ryóge-no kan). Doradcy cesarscy rekrutowali sie sposród nosicieli trzeciej rangi dworskiej i nominacje 131 na to stanowisko zaczely sie juz wkrótce po promulgowaniu kodeksu Taihó. Podobnie rzecz sie miala z urzedem sesshó. Zadaniem kageyushi bylo kontrolowanie dokumentów oficjalnych i wprowadzenie nowo mianowanych urzedników po przejeciu calosci od urzednika konczacego kadencje. dopóki sami nie ulegli korupcji. Urzad ten stworzony zostal dla Mototsune w momencie. zanim opuscila dwór. a nie dla biurokratycznej symetrii. z inicjatywy cesarza Sagi. Dopiero od czasów Yoshifusy urzad ten nabral zupelnie innego znaczenia i w okresie zwanym sekkan-seiji powinien byc rozpatrywany w uzupelnieniu z urzedem kampaku jako jeden z ryóge-no kan. Zgodnie z kodeksami kazdy urzednik w hierarchii chihókan obowiazany byl przed zakonczeniem kadencji wyczyscic wszystkie sprawy i przekazac swojemu nastepcy urzad wolny od wszelkich obciazen.

poniewaz swoim charakterem wyraznie sie róznia od innych ryóge-no kan.Historia Japoni . ale nie beda tu omawiane. W okresie rozkwitu Kebiishi-no chó. ze niektórzy historycy mówia nawet o srodkowych dekadach IX w. Dzieki temu pozycja ich wzrosla do tego stopnia. jak np. badz tez w porozumieniu z lokalnymi tsuibushi i óryóshi. Byl to Urzad Policyjny. zwany Kebiishi-no chó. W ten sposób ten jeden operatywnie dzialajacy urzad usprawnil zawila dotychczas droge kodeksowych organów wymiaru sprawiedliwosci. NOWE PRADY RELIGIJNE Mowa byla poprzednio o powstaniu tzw. sesshó. kampaku. Prywatni sekretarze cesarscy stali sie oficjalnymi posrednikami pomiedzy wladca a Dajókanem. pojawialy sie jako wyraz istotnych potrzeb praktycznych. u-naidai/in). a takze formulowanie i przekazywanie dekretów. Utrata znaczenia notabene nie oznacza zniesienia samego urzedu. bo przeciez wiele urzedów cywilnych przetrwalo przez wszystkie czasy az do przewrotu Meiji. stawiajac te forme sprawowania wladzy równolegle z pózniejszymi sekkan-seiji i insei. Tutaj podsumujemy jedynie. ze wybierani byli sposród kuge. Wiekszosc urzedów. Mozna nawet powiedziec. a mnisi w dalszym ciagu obok dzialalnosci religijnej pilnie zabiegali o swoje sprawy doczesne. wypierane coraz bardziej przez nowe sekty nalezace do kierunku ezoterycznego. miala podobna historie. szesciu szkól i o zywiolowym rozwoju kleru buddyjskiego w okresie Nara. ze Strona 63 . które pojawily sie w ostatnich latach okresu Heian. ale tez niemozliwe byloby pominiecie chocby zwiezlego opisu tych nowych sekt shingon i tendai . zorganizowany na wzór gwardii cesarskiej. Ostatecznie przerodza sie one w buddyzm masowy. rosly w sile. Po przeniesieniu stolicy z Nary dotychczasowe szkoly mysli buddyjskiej istnialy nadal. iz mozna im bylo powierzyc nie tylko sciganie. Poczatkowo do zadan funkcjonariuszy (kebiishi) nalezalo utrzymywanie porzadku publicznego. a nastepnie tracily znaczenie na skutek zmieniajacych sie warunków spolecznych i politycznych. rozrósl sie i zostal zmonopolizowany przez Fujiwarów. pelnili jednoczesnie urzedy wielkich ministrów (sa. emisariusze urzedu wysylani byli nawet ze stolicy na prowincje. Dwa urzedy: jitó i shugo. ale zakres obowiazków i uprawnienia rosly. zwlaszcza w takich dziedzinach. a dyrektorzy. O wysokim autorytecie sekretarzy swiadczy miedzy innymi to. Powstanie dotychczas omówionych urzedów pozakodeksowych bylo wynikiem dwóch podstawowych tendencji: checi zalegalizowania nie zamieszczonych w kodeksach rodzinnych 133 inklinacji oraz prób ratowania cywilnej administracji przez nasilenie srodków przymusu. Obie tendencje wiaza sie scisle z arystokratycznym charakterem panstwa i obie zanikna z chwila przejscia wladzy w rece rodzacej sie klasy wojowników. ale równiez prowadzenie sledztwa oraz sadzenie i karanie przestepców. ze oddzialy kebiishi byly na tyle sprawne. W tak krótkim zarysie historii Japonii nie sposób omawiac szeroko wszystkich zmieniajacych sie ciagle kierunków religijnych. O potrzebie odswiezenia atmosfery religijnej swiadczyc moze fakt. powolany do zycia w wyniku palacej potrzeby opanowania napietej sytuacji w stolicy. ze stare szkoly traca zywotnosc. okazalo sie bowiem. ze powstawanie w okresie Heian róznych organów zbrojnych — takich wlasnie jak kebiishi. O tych dwóch ostatnich urzedach pozakodeksowych byla juz wzmianka w jednym z poprzednich rozdzialów. tym bardziej staje sie widoczne. jakkolwiek od sredniego podokresu coraz silniej zaczna dochodzic do glosu tendencje przeciwstawiajace sie tym kierunkom. K uródodokoro i in. jak malarstwo. zwani kurbdodokoro-no bettb. tsuibushi i óryóshi — swiadczy o tym. ze stary porzadek sitsuryó-kokka ulegal powolnemu rozkladowi i dawne organa administracji cywilnej nie byly juz w stanie uporac sie z narastajacym bezprawiem. Za panowania cesarza Sagi powstal jeszcze inny urzad pozakodeksowy. Im dalej jednak wchodzimy w okres Heian. przypadajacego na sredni okres Heian. jako o okresie Kuródodokoro-seiji (“rzady Sekretariatu cesarskiego"). ze przez cztery wieki okresu Heian zycie duchowe kraju zdominowane bylo przez sekty shingon i tendai.Jolanta Tubielewicz czasie powstal z tego urzad. który nabral duzego znaczenia. Do kompetencji Kuródodokoro nalezalo zajmowanie sie prywatnymi dokumentami i finansami cesarskimi. Ostatecznie nawet i te organa zbrojne inspirowane przez stolice utracily znaczenie wraz z powstaniem w prowincjach silnej warstwy obszarników opierajacych sie na prywatnej ochronie wojskowej. które powstaly w okresie Heian.ze wzgledu na ich ogromna role w kulturze Japonii. gdzie dzialali badz to na wlasna reke. rzezba i literatura. nabraly ogromnej wagi w nastepnych epokach. co dawalo im bezposredni i scisly kontakt z cesarzem.

Obaj wrócili do Japonii po dwóch latach z ogromnym zasobem wiedzy i energii apostolskiej. Podstawa calego systemu bylo przekonanie. Silny nacisk kladziony na zewnetrzna oprawe rytualu i nienaruszalnosc formul magicznych sprawil.ostatniego z Buddów ziemskich. Najwazniejszym tekstem shingon stala sie sutra Wielkiego Slonca — Dainichi-kyó. osiagniecie stanu Buddy. tytul nadawany tylko najwybitniejszym eklezjastom). Najwieksza czcia otaczany jest grób-mauzoleum Kukaia. ze Saichó powinien zgodzic sie na status ucznia. tajemna (mikkyo). Saichó natomiast. Kukai przy calej swojej 135 wiedzy i zarliwosci apostolskiej nie byl zaslepionym fanatykiem i odznaczal sie wielka zyczliwoscia. wychlodzonych nauk starych szkól Nary i stworzyli systemy eklektyczne.Jolanta Tubielewicz jednoczesnie i niezaleznie od siebie pojawilo sie dwóch reformatorów religijnych. a Kukai odmówil. Po przybiciu do chinskich brzegów drogi obu mnichów sie rozeszly Kukai wyruszyl do Ch'anganu. na których trzeba przechodzic przez liczne rytualy o silnym zabarwieniu magicznym. Zrozumienie jednak w tym znaczeniu nie jest równoznaczne z prostym. w która wcielil sie Budda absolutny. roslinie czy zwierzeciu znajduje sie Budda Absolut. Zostal mianowany opatem Tódaiji w Narze. wsiedli na dwa rózne statki tej samej oficjalnej delegacji plynacej na kontynent. Po tym incydencie przyjazn nieco ochlodla. Ale tez zycie nie szczedzilo mu ciosów i goryczy. Spotykali sie czesto lub wymieniali korespondencje do momentu. obaj zaczeli wkrótce glosic swoje doktryny. a takze stosowac praktyki medytacyjne (zen). wyrozumialy i nie przesladowal odmiennych pogladów. zwany posmiertnie Kóbó daishi. Obaj. na którym znajduja sie miejsca spoczynku lub monumenty posmiertne najwybitniejszych osobistosci. Kukai stal sie zalozycielem sekty shingon (“prawdziwe slowa"). Byl ugodowy. Nie wiedzac o sobie wzajemnie. której podstawa byla nauka niejawna. by przekazac swiatu prawde wiodaca ku zbawieniu. w kazdej drobinie. wiecznie uwiklany w spory teologiczne ze starymi sektami Nary. Zaniedbanie czegokolwiek w rytuale niweczy intencje. w którym Saichó poprosil o wypozyczenie mu pewnego traktatu. którzy róznymi drogami doszli do bardzo podobnych wyników. Saichó jeszcze przed wyruszeniem do Chin byl uznawanym na dworze mistrzem buddyjskim. lub tez nowej interpretacji prawdy. Zywa dzialalnosc obu reformatorów rozwijala sie harmonijnie i doprowadzila ich do serdecznej przyjazni. Obok zespolów klasztornych powstalo tam miasteczko ze wszystkimi instytucjami edukacyjnymi od przedszkola poczynajac po uniwersytet buddyjski. odrzucajaca znaczenie przypisywane dotychczas Buddzie historycznemu. rzemiosla artystycznego i nauki. W przeslanym wówczas liscie Kukai dal do zrozumienia. odmówil powrotu do swojego starego mistrza. gdzie wedlug wierzen patriarcha spoczywa w stanie transu mistycznego. Zrozumienie tego uznane bylo za utozsamienie sie z Absolutem. z którego sie obudzi wraz z nadejsciem Miroku . a wiec we wszystkim. a Saichó na góre Tien-t'ai. objawiajaca te wielka prawde. niezadowoleni z istniejacego stanu buddyzmu w Japonii. prostota i serdecznoscia w stosunkach z innymi ludzmi. Osrodek na Kóyasan jest do dzis jednym z najbardziej kwitnacych kompleksów buddyjskich w Japonii. Obaj odeszli od scholastycznych. niezaleznie od siebie postanowili udac sie do Chin w poszukiwaniu nowej prawdy. ze wszechswiat jest absolutnym cialem Buddy.Historia Japoni . Miejscem nie konczacych sie pielgrzymek jest zwlaszcza cmentarz — najwiekszy i najwazniejszy w kraju. Kukai natomiast po powrocie bardzo szybko zdobyl sobie opinie wybitnego mysliciela i geniusza w wielu dziedzinach sztuki. o silnym ladunku emocjonalnym i magicznym. a nastepnie Tóji w Heian-kyó. 134 Stal sie tez zalozycielem swiatyni Jingoji (Takaodera lub Takaosanji) oraz kompleksu klasztornego Kongóbuji na górze Kóyasan. Budda Absolut. tracil sily i nerwy w beznadziejnej walce. Do stanu utozsamienia sie z absolutem prowadzi wiele skomplikowanych etapów. ale do ostatecznego zerwania stosunków doszlo. gdzie znajdowal sie osrodek chinskiego buddyzmu ezoterycznego. mahajanistyczne. gesty i mysli musza byc zgodne ze soba wedlug scisle okreslonych regul i musza byc odpowiednio dobrane zgodnie z intencja. oraz Saichó (767 822) o posmiertnej apelacji Dengyó daishi (taishi lub daishi “wielki mistrz". Reformatorami tymi byli czczeni do dzis: Kukai (774 835). wyslany na nauke do Kukaia. rozumowym przyjeciu dogmatu. ze w odbiorze laików zagubila sie glebia mysli filozoficznej Strona 64 . Zgodnie z dogmatem shingon Budda Shaka w swojej ludzkiej postaci byl jedynie ulotna forma. której mial sluzyc rytual. a w centrum rozbudowanego panteonu umieszczony zostal Budda Wielkie Slonce — Dainichi-nyorai. Slowa. przedmiocie. Ta sprawa jest dosyc charakterystycznym przykladem ilustrujacym pewne cechy osobowosci obu reformatorów. w 804 r. gdy jeden z uczniów Saichó. czlowieku.

a swiadomosc ludzka jest identyczna z Absolutem. zachodzily procesy podobne. rozwinal sie na podstawie zalozenia filozoficznego o dwuaspektowosci (rybbu) Absolutu. Budda przejawia sie we wszystkim i wszedzie jest raj. a Dainichi — “Wielkie Slonce". zostala uznana za hipostaze Buddy Dainichi stojacego w centrum magicznego universum shingon. co oznacza 136 wcielenie. który po powrocie zalozyciela z Chin rozrósl sie w potezny osrodek buddyjski. W podobny sposób nastapily dalsze identyfikacje i liczne bóstwa kultu oficjalnego.Historia Japoni . Zapoczatkowany w ten sposób synkretyzm rozwinal sie w kierunek zwany sannb-shmto lub tendai-shintó. Podobnie równiez w rezultacie eklektycznego podejscia bóstwa shintoistyczne zostaly przygarniete jako gongen. Przepisy magiczne pozwalaja na wyzwolenie magicznych sil. religia ta bowiem nie musiala juz byc przeciwstawiana rodzimym kultom. gestach. ze byt empiryczny jest identyczny z Budda. ze proces synkretyzacji odbywal sie juz od dawna. Na substracie mahajanistycznym wiecej tu bylo przymieszek z hinajany. zwany shingon. Nazwa Sannó-gongen znaczy “przejawiony jako Król Góry". Powstanie mniej wiecej w tym samym czasie dwóch kierunków synkretycznych laczacych w jedno starych i nowych bogów Japonii dowodzi tego. a takze bóstwa lokalne. Zrozumienie tego równa sie osiagnieciu stanu Buddy. przejawiajace sie we wspanialosci swiatyn. egzorcyzmowali zle duchy. Mimo tych widomych oznak sily nie zdolal jednak przeniknac do dna psychiki ludzi — nawet tych najbardziej swiatlych sposród laików. a wiec przejawy Buddy absolutnego. Pomogla tu zapewne zbieznosc centralnej pozycji w obu kultach. Dopiero w okresie Heian. inkantacje i zaklinania ze wszystkimi swoimi implikacjami magicznymi. wchodzac przez ten zabieg do goscinnego panteonu buddyjskiego. a takze zbieznosc apelacji: Amaterasu znaczy “Swiecaca na niebie". Mnisi buddyjscy uczestniczyli w festiwalach chramowych. zawierajace jako drugi czlon slowo gongen (“przejawiony". buddyzm zaczal wspólzyc harmonijnie z Strona 65 . a takze rozbudowana symbolika oddawana w ikonografii. gwaltownym rozkwicie sztuki sakralnej i potedze ekonomicznej kleru. System religijno-filozoficzny Saichó byl równie eklektyczny jak Kukaia. choc nie mial ciagle oficjalnego blogoslawienstwa ze strony kleru. a w interpretacji Saichó bylo to bóstwo identyczne z Budda Shaka (którego Saichó nie lekcewazyl. slowach. zaklinali zywioly. Dopiero uformowanie tendai-shintó i shingon-shintó usunelo wszelkie skrupuly teologiczne i otworzylo droge do szerokiej popularyzacji buddyzmu. Podobno pierwszy krok w kierunku teoretycznie opracowanego synkretyzmu zrobil wlasnie Saichó. Centralne bóstwo kultu dynastycznego. wszystko ma znaczenie magiczne. W lonie sekty tendai (nazwa od chinskiej góry T'ien-t'ai). a kaplani shintó nie unikali nabozenstw buddyjskich. Ale wlasnie ta niezbyt przez ogól rozumiana filozofia doprowadzila do uformowania jednego z kierunków synkretycznych wlaczajac elementy shintó do i tak juz eklektycznego systemu shingon. podobnie jak w wypadku shingon. bogini Amaterasu. a do chramów wprowadzono bóstwa buddyjskie. Na terenie swiatyn buddyjskich zaczely powstawac przybytki shintoistyczne. W tendai za najwazniejszy tekst uwazano sutre Kwiatu Lotosu — Renge-kyó lub Myóhórenge-kyó — która wykazywala. inkarnacje lub awatar) lub myojin (“jasne bóstwo"). Nawet architektura chramów ulegla zmianom. nadajac nazwe Sannó-gongen bóstwu Oyamagui. klasztor Enryakuji. zewnetrzne formy latwiej trafialy do przekonania laików i przyczynialy sie do wzrostu popularnosci tendai. utensyliach liturgicznych. uzyskiwaly nowe imiona buddyjskie. Kierunek ten. a pozostaly w swiadomosci nade wszystko gesty. które czczone bylo w chramie Hie-jinja jako bóstwo Hieizan. kiedy nastepowala stopniowa japonizacja kultury. a rygorystyczne zachowanie rytualu czyni z czlowieka Budde. jakkolwiek proporcje elementów skladowych i niektóre zasadnicze dogmaty byly rózne. 137 Buddyzm w okresie Nara podniesiony byl przez dwór do rangi religii panstwowej i osiagnal wielkie sukcesy zewnetrzne.shintó lub rybbu-shintó. Poprzez rózne spekulacje rozumowe doszlo do identyfikacji buddów i boddhisatwów z rodzimymi bóstwami karni. jak to bylo w shingon). Z tego przekonania zrodzil sie skomplikowany obrzadek z misteriami swietego ognia (górna) i chrztami wtajemniczenia (kanjo). zalozonej przez Saichó. slowa. Uzbrojeni w narzedzia magiczne mnisi tendai podejmowali sie leczenia chorób i opetania. ale nacisk na rytual i magie byl równiez bardzo silny.Jolanta Tubielewicz Kukaia. Bóstwa shintoistyczne zaczely byc traktowane jako wcielenia lub przejawy bóstw panteonu buddyjskiego. Tutaj tez. albo tez ichijitsu-shintb (“shintó jedynej prawdy"). Na Hieizan Saichó budowal od 788 r. a poniewaz wszechswiat jest absolutnym cialem Buddy. mieszajac sie stylem ze swiatyniami.

który mozna uznac za wiek degeneracji zarówno idei shingon i tendai. wplywajaca bezposrednio na tych. ale literature swiecka pochlanial kazdy. do tej klasy. przestawiaja sie na zaspokajanie doczesnych potrzeb przez swiadczenie uslug magicznych poszczególnym patronom. ale w odczuciu ludzi sekty te juz stracily swoja atrakcyjnosc. ROZKWIT KULTURY DWORSKIEJ Wszystko to. Do konca okresu Heian oficjalna pozycja sekt ezoterycznych nie ulegla zachwianiu. na przedstawicieli arystokracji. W pierwszym okresie reformatorskim za zycia Kukaia. wytworzylo inny od tradycyjnego sposób myslenia. Z biegiem czasu jednak oslabla surowosc wobec tzw. oczywiscie. zlozylo sie w sumie na stworzenie wyrafinowanej atmosfery kulturalnej nie majacej swojego odpowiednika w zadnym innym 139 okresie dziejów Japonii. Powstanie takiej literatury dowodzi. Strona 66 . który nauczal “na rogach ulic" stolicy lub wedrowal po calym kraju az po najdalsze krance pólnocne. które omawiane byly w poszczególnych ujeciach tematycznych. a wiec: dlugie wieki wzglednego pokoju. W tej dziedzinie dzialalnosci byl nastepca Kukaia. Sekty te uzyskaja masowa aprobate w okresie Kamakura. Obie glówne sekty ezoteryczne zaczely tracic sens jako religia majaca chronic panstwo. Kuya (903. ale je wzbogacajac i poglebiajac. W X w.jako najpewniejsza droge ku zbawieniu. W zwiazku z rozpowszechnionym pojeciem o nieuniknionym “upadku prawa" (mappó). kto roscil sobie pretensje do kultury.Historia Japoni . takich jak np. Saichó i ich bezposrednich nastepców entuzjazm dla systemów tendai i shingon byl taki. ze nie sposób by ja zrozumiec bez znajomosci samego buddyzmu. pamietac o tym. wprowadzajac na to miejsce wiare w niezglebione milosierdzie Buddy. o czym byla mowa dotychczas w rozdziale dotyczacym okresu Heian. lewych praktyk oraz nastapilo rozluznienie dyscypliny kleru. pisma teologiczne nie byly chetnie czytane przez pudrowanych lekkoduchów i piekne panie. buddyzmu ortodoksyjnego. najwybitniejszego inzyniera starozytnosci. A literatura okresu Heian jest tak przesiaknieta duchem buddyjskim. stawial tamy. Trzeba. Zaczal wzrastac w sile nieortodoksyjny ruch ascetyczno-magiczny zwany shugendó (“droga ascezy"). zdobywal zarliwych wyznawców gloszonych przez siebie prostych idei. jak i swiecka. szerzylo sie poczucie beznadziejnosci zycia i swiadomych wysilków wiodacych ku zbawieniu. ozywila sie dzialalnosc róznych magów o mieszanym rodowodzie buddyjsko-shintoistyczno-taoistycznym. Kuya byl uwielbianym przez prostych ludzi nauczycielem i gdziekolwiek sie zjawial.. Przyczynila sie do tego eklektycznosc teorii synkretycznych. W jego naukach naczelne miejsce zajmowala wiara w nieograniczona dobroc Buddy Amidy. W tym klimacie zrodzily sie nowe idee buddyjskie. ze slowo buddyjskie trafialo tez do niepismiennych mas. jakkolwiek ich oddzialywanie w dziedzinie sztuki bylo nadal silne i twórcze. która obok teologów stworzyla swoja literature pisana. Tódaiji staje sie swiatynia rodziny cesarskiej. Powstala tez obfita literatura zarówno teologiczna. co dzisiaj nazwalibysmy inzynieria ladowa budowal mosty. ze nastapil nawet krótki czas przesladowania przez panstwo praktyk nieortodoksyjnych. tzn. co jakoby mialo nastapic w 1052 r. ale równiez dzialalnosc wielkich osobowosci. jak i ich glosicieli. Kófukuji . a wsród kleru buddyjskiego coraz wyrazniej ujawnialy sie oznaki dekadencji. Nastepuje nawet zmonopolizowanie wielu przybytków buddyjskich przez bogate rody (np. Wiadomo jednak. Mnisi wciagani w barwne zycie arystokracji powoli przechodza na uslugi 138 bogatych klientów. uformowane nastepnie w sekty jódo (“czystej ziemi") i amidystyczne. ze wiele idei buddyjskich (choc nie wszystkie i nie te najglebsze) przeniknelo do psychiki ludzkiej i uksztaltowalo wiele nowych postaw. a jednoczesnie zajmujac sie tym.972). Chodzi tu o te wszystkie czynniki. tzn.Jolanta Tubielewicz kultura rodzima i przenikac do codziennego zycia. Kuya propagowal powtarzanie formuly “namu Amida-hufsu'" (w skrócie: nem-butsu) “chwala Buddzie Amidzie" . niosac slowa Buddy. nie przeciwstawiajac sie rodzimym. Oczywiscie. tzn.rodu Fujiwara). japonskim inklinacjom. bardziej dbaja o pomnazanie bogactw niz wiedzy. daja sie juz zauwazyc nowe tendencje (czego wyrazem byla chociazby dzialalnosc Kliyi) do uproszczenia buddyzmu we wszystkich jego aspektach i do rzeczywistego przyblizenia go najszerszym masom spolecznym. ze odnosi sie to do arystokracji. do których zaliczano miedzy innymi praktyki szamanskie. kopal studnie i projektowal trakty.. Zwalnialy one ludzi od zglebiania tajników wiedzy ezoterycznej. którzy umieli czytac. Modly dla kraju wypierane sa przez modly i zabiegi magiczne na rzecz jednostek. do Dewy i Mutsu.

by wspólzawodniczyc o jej reke.Historia Japoni . której wytwory do dzis sa zródlem nieustajacej radosci estetycznej. Byl zeglarzem. Ogromna obfitosc dziel literackich z okresu Heian przyczynila sie zapewne — choc moze to zabrzmiec paradoksalnie — do wypaczenia obrazu epoki. która znalazl w bambusie poczciwy dziadek i wychowywal jak wlasne dziecko.). Kiedy Kaguya-hime urosla i stala sie slawiona pieknoscia. które polaczyl w niezbyt spoista calosc. Zasugerowany wyidealizowanym obrazem literackim nie mial slów potepienia dla “zniewiescialosci" dworu. Moze sie tez kojarzyc z galeria wybitnych indywidualnosci kobiecych. i wobec tego jego spojrzenie na spoleczenstwo Heian nie bylo obiektywne. Kokin-waka-shu (w skrócie Kokin-shu) jest pierwsza antologia zebrana z rozkazu cesarskiego.Jolanta Tubielewicz rozwój gospodarki shóen. jak je chcialy widziec kobiety-pisarki z przelomu X i XI w. z jakiej dzis patrzymy. Pierwsze zachowane dzielo literackie pisane proza powstalo dopiero w drugiej polowie IX w. Takie przekonanie zostalo zapewne narzucone japo nistom wszelkich ras przez Jamesa Murdocha. wykazywaly kobiety. przenikniecie idei buddyjskich do codziennego zycia i powstanie syntetycznych teorii religijnych. Okres Heian znal z posrednich przekazów literackich. Naiwna jest ta pierwsza japonska opowiesc. Nieznany autor zawarl w tej opowiesci szereg popularnych wówczas watków basniowych. podziwu i niejednokrotnie natchnienia dla wspólczesnych twórców. i Bunkashurei-shu z 818 r. a Taketori-monogatari ciagle. a wiec w epoce gwaltownych przemian spoleczno-politycznych. co najmniej we fragmentach. Piekna Kaguya-hime i zbieracz bambusów sa ciagle popularnymi postaciami. powolne odchodzenie od wzorów chinskich i zwracanie sie w strone tradycji rodzimych. Widzial to spoleczenstwo tak. a takze ze wzgledu na niezupelnie sluszne przekonanie. ze utracili wigor i szorstkosc wczesniejszych epok. Wszystkie te czynniki wplywajac na siebie wzajemnie daly w rezultacie kulture jedyna w swoim rodzaju. skrzywienia perspektywy.. kultura Heian bowiem uzyskala od historyków miano “zniewiescialej" ze wzgledu na wyrazna dominacje kobiet w wielu dziedzinach zycia. a przy tym uczonym duzej miary i utalentowanym pisarzem. jest obowiazkowa lektura szkolna. Byla to Opowiesc o zbieraczu bambusów (Taketori-monogatari). Jej wiersze znalazly sie w wielu antologiach. z niezapomnianymi zabytkami literatury i z zyciem arystokracji spedzajacej leniwe dni na rozrywkach estetycznych. czego rezultatem bylo wzmocnienie pozycji ekonomicznej arystokracji. a takze sztuki teatralne do dzis zywe i wzruszajace. podróznikiem i odkrywca. ze stamtad wlasnie pochodzila. a nawet w ramach tej klasy stosunkowo waskiego kregu. który zreszta utozsamial z cala Japonia. przy czym z biegiem czasu wieksza energie pisarska. ukonczona zostala w 905 r. Obok dzialalnosci poetyckiej innym nurtem biegla wyspecjalizowana dzialalnosc pisarska w dziedzinie teologii oraz historiografii. 140 Przez pare dekad okresu Heian poezja byla najpowszechniej uprawianym gatunkiem pisarstwa. Przetarla szlak dla nastepnych utworów literackich pisanych proza. pojawili sie zalotnicy z wysokich sfer. a jej pobyt na ziemi byl kara za jakies przewinienie. Okazalo sie bowiem. A poniewaz jego Historia Japonii napisana jest nader sugestywnie. dajac im niemozliwe do spelnienia warunki. Wreszcie po odrzuceniu wzgledów samego cesarza Kaguya-hime zostala uniesiona w niebianskim powozie do swiata ksiezycowego. jak i w poezji. Kokin-waka-shu. dominacja rodu Fujiwara. Cala bowiem bogata spuscizna dotyczy jednej tylko klasy. przy czym pierwsze antologie kompilowane z rozkazu cesarskiego zawieraly jedynie poezje chinska (Ryóun-shu z ok. Sam Murdoch prowadzil zycie nad wyraz urozmaicone i pelne “meskich" przygód. który swoja Historie Japonii pisal u schylku XIX w. Ona jednakze pozbywala sie zalotników. a nie z przekazów historycznych. w epoce kolonializmu i wielkich szans dla awanturników wszelkiej masci. a o niej samej powstaly legendy i opowiesci. Twórcami i odbiorcami literatury byla jedynie arystokracja. Nastepna slynna opowiesc to Ise-monogatari (Opowiesci z Ise). ze mezczyzni tego okresu stali sie wlasnie zniewiesciali. Ludziom nawet bardzo pobieznie znajacym historie Japonii slowo “Heian" wypowiedziane bez kontekstu kojarzy sie natychmiast z mnogoscia dziel sztuki. stala sie na kilka dekad biblia japonistyczna i ksztaltowala poglady nastepnych pokolen historyków. Ten rodzaj antologii nazywa sie chokuseu-sliu (“zbiór z rozkazu cesarskiego") w przeciwienstwie do antologii prywatnych lub rodzinnych. szesciu mistrzów poezji (rokkasen) spotykamy Ono-no Komachi (daty urodzenia i smierci nieznane) — dame slynna z urody i wielkiego talentu poetyckiego. 814 r. ale jednak wazna w historii literatury. Glówna postacia opowiesci jest tajemnicza dziewczyna Kaguya-hime. a ponadto wniosla trwaly wklad do obiegowych pojec japonskich. zarówno w prozie. Pierwsza wielka antologia poezji japonskiej. ale juz wsród tzw. W poczatkowym okresie Heian panie jeszcze nie byly tak aktywne. Na temat autorstwa Strona 67 .

ozdabiajac postacie pierwszoplanowe wszelkimi przymiotami. znanego poety dworskiego. W 935 r. “Murasaki" jest imieniem glównej bohaterki Genji-monogatari. Nowe gatunki literackie zapoczatkowane wymienionymi wyzej wybitnymi pozycjami rozwijaly sie w X w. zwana Sei Shónagon (960. poslugujac sie sylabariuszem uwazanym za wylaczna domene kobiet (w stylu zwanym onnade). co Murasaki Shikibu. Dotyczy to glównie bohaterów plci meskiej i daje w rezultacie portrety osobników tak wysubtelnionych. ale jakze przy tym bogaty! Autorka jednakze. 54 zwoje Genji-monogatari stanowia dzielo niezwykle.1020). byl jednym 141 z najbardziej znanych i plodnych poetów. córka Kiyohary Motosuke. Najczesciej opracowywanym i cytowanym przez wszystkie generacje dzielem stala sie Genji-monogatari — (Opowiesc o Genji) autorstwa skromnej damy dworu zwanej Murasaki Shikibu. i nie pózniej niz w 951 r. a ponadto glównym redaktorem Kokin-waka-shu.staly sie wielkimi salonami literackimi. Ki-no Tsurayuki (?—946). zywym umyslem i Strona 68 . Z duza ostroznoscia mozna przyjac. Zwlaszcza dwory dwóch malzonek cesarza Ichijó .Jolanta Tubielewicz i daty powstania utworu panuja rózne poglady. które jej sie wydawaly idealne. poniewaz autor mezczyzna ukrywa tu swoja tozsamosc i pisze jako kobieta. ze anegdoty tez jego dotycza. który z kolei dal poczatek gatunkowi literackiemu zwanemu nikki (“dziennik" lub “pamietnik"). które dzieki temu ocalaly od zapomnienia i sa do dzis swiadectwem poetyckiego talentu nie znanych z imienia “ludzi z gminu". delikatnoscia stylu i sugestywnoscia opisów. bo Ise-monogatari nie ma walorów zródla historycznego. W tym jednym dziele pomyslanym jako powiesc realistyczna zawiera sie szczególowy obraz swiata arystokracji dworskiej.Historia Japoni . Do tej antologii napisal tez wstep uwazany za pierwsza w Japonii rozprawe teoretyczna o poezji. ze jej najulubienszy bohater. Zainteresowanego czytelnika mozemy jedynie odeslac do monografii Ivana Morrisa Swiat ksiecia Promienistego lub do antologii Kotanskiego Dziesiec tysiecy lisci. Ten pierwszy dziennik o wartosciach literackich zatytulowany Tosa-nikki (Pamietnik z Tosy) stanowi swoista mistyfikacje. ze utwór zostal spisany nie wczesniej niz w 904 r.) na dworze cesarzowej Shoshi oraz liczne poematy zamieszczone w wielu zbiorach prywatnych i antologiach cesarskich. gubernator prowincjonalny. 1005 r. Podróz z Shikoku przez Naniwe do Heian-kyó trwala prawie dwa miesiace i nie brak w niej bylo rozmaitych emocji.934 Tsurayuki pelnil obowiazki gubernatora prowincji Tosa i jego Pamietnik z Tosy opisuje droge powrotna do stolicy. zadziwiajace wnikliwoscia portretów psychologicznych. Tsurayuki udajac kobiete opisal wszystko piekna proza. nie uniknela istotnego bledu pisarskiego. W tym samym czasie.. ale takze pamietnik pisany w okresie sluzby 142 (od ok. które wspólzawodniczac ze soba skupialy niezwykle talenty i stymulowaly bogata. ukonczony zostal inny utwór proza. Byc moze. O niezwyklym talencie pani Murasaki swiadczy nie tylko jej monumentalna powiesc. spotkac wiec mozna sie z pogladem. ksiaze H'karu. umarla nie pózniej niz w 1020 r. jest natomiast wysoce cenionym dzielem literackim. W latach 930. Urodzila sie nie wczesniej niz w 973. z których kazda zawiera co najmniej jeden poemat i kazda jest wycinkiem romantycznego zyciorysu nie znanego z imienia “pewnego mezczyzny". tzn. W ksiazce poswieconej glównie omawianiu historii polityczno-spolecznej nie sposób nawet wymienic z imienia wszystkich utalentowanych twórców. Jest to wiec opis dosyc hermetyczny. przy calej swojej niezwyklej inteligencji i genialnie rozwinietym zmysle obserwacji. opowiesci osnutych wokól poematów (uta). ze istotnie przestaja wygladac jak normalni mezczyzni. róznorodna twórczosc. na imie miala Takako. Ojcem pani Murasaki byl Fujiwara Tametoki. który autorka znala najlepiej.Teishi i Shóshi . autorka w pewnym momencie zdala sobie sprawe z tego. obdarzona bujnym temperamentem. Ise-monogatari sklada sie ze 125 anegdot. Przytoczyl tez szereg oryginalnych piesni ludowych. Osoba ta. tego swiata. w która wplatal poematy. czy tez tytulów dziel. jest nazbyt nieskazitelny i wobec tego w jednym ze zwojów poprzez glos ducha msciwej kochanki wymienila cala litanie przywar bohatera. co wydaje sie najwazniejsze. Byc moze. dzialala literacko jej najpowazniejsza konkurentka. Najwspanialszym okresem rozkwitu literatury byly czasy przypadajace na panowanie cesarzy Ichijó i Sanjó. Poniewaz poematy sa autorstwa znanego poety Ariwara-no Narihiry (825—880). Utwór nalezy do gatunku literackiego zwanego uta-monogatari. by znalezc swe apogeum na przelomie X i XI w. Nie jest to sprawa istotna. Dokladne daty jej zycia i smierci nie sa ustalone. Tutaj ograniczymy sie do pobieznego wspomnienia o tym. Autor.

aby napisac dziennik po japonsku. zbiory poezji. Z pamietników sredniego okresu Heian wnioskowac mozna. przed nimi i po nich dzialala i tworzyla plejada innych pan. Nawet zwykla korespondencja prowadzona byla za pomoca poematów przeplatanych rzeczowymi wstawkami proza. 143 co jest zawarte w jego tresci. a opowiesci historyczne (tzw. rozkwit wielu dziedzin rzemiosla artystycznego (w tym tez produkcja licznych gatunków eleganckiego barwionego papieru).Jolanta Tubielewicz wielkim talentem pisarskim. baczne zwracanie uwagi na forme otaczajacych przedmiotów. masowej produkcji poezji nastapila znaczna formalizacja stylu i chociaz poezje uprawiali wszyscy ludzie z pretensjami do oglady. Sztuka epistolarna kwitla dajac impuls do rozwoju odrebnej dziedziny plastyki. Poematy trzeba bylo komponowac na kazdy temat i przy kazdej okazji. których nazwiska czczone sa do dzis. ale nie wszyscy byli wybitnymi artystami. barwnym jezykiem. Ówczesne pojecie obyczajnosci nakazywalo kobietom ukrywanie twarzy przed mezczyznami i zycie w izolacji od swiata zewnetrznego.1000). Oczywiscie. ucieczka od monotonii dlugich dni spedzanych w zamknieciu domów. W zyciu codziennym arystokracji “dobrze ulozona reka" byla równie koniecznym elementem oglady towarzyskiej. ze czytelnictwo stalo sie powszechne wsród arystokracji. to przeciez nie wszyscy byli naprawde poetami. Wypracowanie takich szczególowych regul korespondencji bylo wynikiem wielu charakterystycznych dla ówczesnej arystokracji elementów zycia. totez powszechnie przyjeta forma porozumiewania sie . psychologiczne portrety ludzi. ze ukazuje intymne zycie dworu (Sei Shónagon byla dama dworu cesarzowej Tei'shi w latach 991 . a ze sredniego okresu tez trzech artystów: Ono-no Michikaze (894—966). pastelowe opisy przyrody. czy tez towarzyszacej ozdoby — dyskwalifikowaly piszacego w oczach odbiorcy i calego otoczenia. migawkowe obserwacje z zycia wyrazone sa pieknym. zly dobór kolorów papieru.Historia Japoni . Obok oficjalnych antologii cesarskich w okresie Heian powstalo bardzo wiele zbiorów poezji z licznych uta-awase. Przez ulice Heian-kyó dniem i noca biegali poslancy niosac listy z rezydencji do rezydencji. ale nade wszystko ze wzgledu na wyborny sposób opisu. Nieumiejetnosc poslugiwania sie forma poetycka dyskwalifikowala kazdego towarzysko chocby pochodzil z najlepszej rodziny. jak komponowanie poezji. Pamietnik jest dzielem pomnikowym nie tylko dlatego. z których wiele stanowi do dzis wartosciowa spuscizne literacka. Powstawaly pamietniki. a dla wielu romantycznych dam bylo nalogiem.tanka. opowiesci i powiesci. Gdyby z epoki Heian pozostaly tylko te dwa dziela Genji-mono-gafari i Makura-no sóshi . jaka przynosi wiadomosc lub jakiego jest odbiciem nastroju u piszacego. Fujiwary Sukemasy (944-998) i Fujiwary Yukinariego (972-1027). Panowie jak gdyby sie wstydzili poslugiwania rodzimym jezykiem w prozie i dlatego nie przetrwaly zadne wielkie nazwiska prozaików okresu Heian poza owym Tsurayukim. przy tak ogromnej. Niechlujne pismo. Zywiolowy rozwój pismiennictwa. Podobnie tez jak w przypadku poezji wszyscy cwiczyli kaligrafie i dazyli do osiagniecia doskonalosci. Tachibany Hayanariego (?—842) i genialnego w wielu innych dziedzinach Kóbó daishiego. zostawila po sobie pamietnik zatytulowany Makura-no sóshi (Zeszyty spod wezglowia) oraz zbiór wlasnych poematów. listy pieknie pisane na papierze dobranym w zaleznosci od okazji kolorem i faktura. w których przewazajaca forma staly sie opisane uprzednio “krótkie piesni" . w którym dowcip. przy czym zdobycie wyróznienia na takim konkursie ogromnie podnosilo pozycje towarzyska wyróznionej osoby. rygorystyczne przestrzeganie zasad dobrego smaku przy dobieraniu kolorów — wszystko to skladalo sie na podniesienie praktycznej czynnosci pisania listów do wyzyn wysublimowanej sztuki.juz mozna by te epoke uznac za wielka w literaturze swiatowej. Nikt natomiast nie wstydzil sie pisania poematów. Pamietniki mezczyzn pisane po chinsku nie osiagnely rangi dziel literackich. Z epoki Heian najwiekszym uznaniem znawców ciesza sie dziela trzech ludzi z wczesnego okresu: cesarza Sagi. A przeciez obok Murasaki i Sei Shónagon. Opowiesci. niewlasciwe dla okazji zlozenie listu. a takze kompilacji prywatnych lub rodzinnych. ironia. a nawet prywatne listy o szczególnych walorach artystycznych Strona 69 . Wytrawny korespondent z daleka mógl rozpoznac po wygladzie listu. odpowiednio tez zlozonym i przyozdobionym galazka lub kwiatem. Na dworze i w rezydencjach magnackich organizowano czesto konkursy poetyckie zwane uta-awase. który musial sie uciec do mistyfikacji. jaka w okresie Heian stala sie kaligrafia. nieustanne obracanie sie w kregu poezji i poetyckich aluzji.nawet w bliskiej rodzinie — stala sie korespondencja. rekishi-monogatari) lub zbiory legend zazwyczaj pisane byly anonimowo. Wrecz przeciwnie.

chinskie dziela sztuki ciagle byly cenione i poszukiwane. Zarówno z pamietników. który dostala córka Michi-nagi. która tak bujnie rozkwitla dzieki kultywowaniu rodzimego jezyka w zapisie dla tego jezyka wlasciwym. Przedmioty przywozone z Chin przez mnichów i kupców. które ukladaly sobie reke przepisujac kolejno poematy z tej antologii. Man'ybgana byla zbyt uciazliwa w czytaniu. malarstwa czy muzyki stalo sie czyms wiecej niz moda. Obrazom towarzyszyl tekst pisany pedzelkiem. Udzial tego rodu w tworzeniu kultury narodowej byl tak wielki.Jolanta Tubielewicz przepisywane byly wielokrotnie i krazyly od rezydencji do rezydencji. a od czasu do czasu urzadzane tez byly konkursy malarskie podobne do konkursów poetyckich.Historia Japoni . jak i czytelnictwa. Kokin-shu natomiast dzieki zapisowi japonskiemu znana byla nawet dzieciom. wsród których pierwsze miejsce zajmowala linia Pólnocna Fujiwarów. uwazane za najbardziej typowe dla epoki. Stalo sie koniecznoscia zyciowa. a wsród zachowanych najwybitniejsza pozycje zajmuja zwoje ilustracji do Genji-nwnogafuri. ze na dworze i w rezydencjach magnackich chetnie uprawiana rozrywka bylo ogladanie obrazków. Przedstawiciele rodu Fujiwara nie tylko Strona 70 . Dlatego tez np. Szczuple ramy tej ksiazki nie pozwalaja na obszerniejsze omówienie tego tematu. W okresie Nara tematyka ograniczala sie do sutr buddyjskich. zainteresowanie kultura chinska znacznie oslablo. Dzieki sylabariuszowi kazdy mógl na pismie przekazac najdelikatniejsze odcienie uczuciowe i stylistyczne. Jak juz wczesniej wspomniano. przy czym czesto wystepujacym motywem byly kaligrafowane poematy z towarzyszacym odpowiednim obrazkiem. skladany parawan (hyohu). który odegral podstawowa role w upowszechnieniu zarówno pismiennictwa. chinskie materialy i stroje. Jak widac z tego chociazby przykladu. Cecha charakterystyczna tego malarstwa sa piekne wygaszone kolory i drobiazgowe oddanie realiów. Czynnikiem. a gratulacyjne poematy wpisal najlepszy w owym czasie kaligraf. czego wyrazem bylo wstrzymanie oficjalnych kontaktów od schylku IX w. Manyo-shu — pierwsza w Japonii antologia poezji japonskiej — nie cieszyla sie w okresie Heian taka popularnoscia. ze malarstwo o tematyce swieckiej zrodzilo sie wylacznie z ilustracji towarzyszacych powiesciom czy poematom. Osrodkiem zycia kulturalnego byl oczywiscie dwór cesarski. zaspokajajac glód przygody lub wzruszenia estetycznego licznych czytelniczek. Jakkolwiek istniala warstwa zawodowych malarzy. jak Kokin-shu. Uprawianie literatury. nazywany jest “epoka Fujiwara". co bylo znacznie utrudnione lub wrecz niemozliwe przy poslugiwaniu sie znakami chinskimi. ze w historii sztuki okres miedzy 145 846 a 1185 r. jak i powiesci okresu Heian wynika. wsród cenionych artystów nie bylo wyraznego rozgraniczenia na zawodowców i amatorów. a coraz czesciej jako ciekawostki o walorze snobistycznym. ale warto przypomniec chociazby najwspanialszy talent literacki — dame Murasaki. pózniejsza cesarzowa Shóshi. Fujiwara Yukinari. a w okresie Heian zakres tematów znacznie sie poszerzyl dzieki ilustracjom dziel literackich. rzezbiarzy czy rzemieslników zatrudnionych na stale w palacu. Kazdy tez mógl — nawet panie programowo odsuniete od nauki chinskiego — przeczytac to. Fakt ten z kolei wplynal na powolne odwracanie sie od wzorów chinskich i tworzenie rodzimych form w wielu dziedzinach 144 zycia. Róznica polegala na tym. ze zawodowcy byli oplacani za swoja prace. ale równiez malarstwa swieckiego. Wyraznym tego przykladem jest wlasnie literatura. i ukazuja sceny z zycia arystokracji. co napisali inni. Popularna forma stalo sie tez malarstwo na parawanach i wachlarzach. jakkolwiek nie mozna powiedziec. ale z dworem konkurowaly rodziny kuge. czy wielkich kaligrafów Sukemase i Yukinariego. Obrazy na parawanie namalowal znany artysta Asukabe-no Tsunenori. Swiadome rozwijanie wsród arystokracji kultu piekna dalo w rezultacie spolecznosc artystów i koneserów zyjacych na co dzien w atmosferze przesyconej sztuka w jej róznorodnych przejawach. Wiele jednak dziel z okresu Heian zaginelo. z czystego impulsu artystycznego. bylo wypracowanie japonskiego sylabariusza. Zwoje te powstaly w pierwszych dekadach XII w. amatorzy zas zajmowali sie dzialalnoscia twórcza dla przyjemnosci. z okazji ceremonii dojscia do wieku dojrzalego. Kaligrafia i malarstwo jako uzupelniajace sie wzajemnie formy przekazu artystycznego maja dluga tradycje w Japonii i kontynuowane beda poprzez wszystkie czasy az do nam wspólczesnych. ale coraz rzadziej jako wzorce. to przeciez twórczosc artystyczna nie ograniczala sie tylko do nich. Ród ten—najpotezniejszy ekonomicznie — wydal tez wielu wybitnych artystów. Rozkwit literatury stal sie tez bodzcem do rozkwitu i popularyzacji nie tylko kaligrafii (o czym juz byla mowa). Slynny byl np.

a takze fundowali nowe swiatynie. na terenie ufundowanej przez niego swiatyni Hójóji. o wplywie prawa przyczynowosci na ludzki los. podejmowany chetnie w poezji. Zewnetrzne formy buddyzmu dawaly jeszcze jedna okazje do ksztalcenia kultu piekna. z najlepszych materialów i zaopatrywane byly w wykwintne przedmioty pochodzace zarówno z importu. Niejednokrotnie ceremonie czytania sutr ciagnely sie przez wiele dni i stawaly okazja do okazania goscinnosci i zbytku. a to bylo uwazane za niezbedny atrybut czlowieka kulturalnego. Ich rezydencje budowane byly przez najwybitniejszych fachowców. Slynna byla np. a jeszcze inni byli fanatykami. Istotnym elementem bylo tu tez dazenie do stworzenia atmosfery piekna. Wspaniala oprawa towarzyszaca ceremoniom religijnym wyplywala nie wylacznie z checi “pokazania sie przed znajomymi". Kronikarze nie mieli wprost slów zachwytu dla wspanialosci dekoracji i przedmiotów sakralnych. ze nie mozna sie skupic na tekscie sutry. literaci. Nabozenstwa celebrowalo tysiac mnichów w wieku od 12 do 15 lat wybranych specjalnie z uwagi na ich urode. niechec bedaca stalym uzupelnieniem pogoni za pieknem. o beznadziejnosci doczesnego zywota. poniewaz obejmuje mnogosc znaczen i w zaleznosci od kontekstu mozna go bardzo rozmaicie tlumaczyc. na terenie tej samej swiatyni zona Michinagi. które stana sie w Genji-monogatari mysla przewodnia wielu zwojów i juz potem na pare wieków nie opuszcza dziel literackich. który cieszyl sie opinia kulturalnego. Zwrot jest bardzo trudny do zdefiniowania. urzadzona przez Michinage w 1023 r. Od Taketori-monogatari mozna sledzic coraz silniejsze nasycenie literatury watkami buddyjskimi. W epoce Heian — podobnie zreszta jak w kazdym innym okresie — 146 rózni ludzie mieli rózne podejscie do spraw religii. nie szczedzac kosztów na budulec i wyposazenie. Jedni traktowali je lekko lub obojetnie. ale nade wszystko przyczynili sie do rozkwitu kultury dworskiej. drogie ozdoby osobiste i liczne przedmioty o najwyzszych walorach estetycznych. Pisze on: “Kiedy ludzie dostrzegaja zwiazek miedzy pieknem a smutkiem Strona 71 . Kazdy czlowiek. ze to nie buddyzm ksztaltowal sposób myslenia i wartosci moralne. jezeli lektor jest brzydki. swiadczyla bowiem o wrazliwosci uczuciowej. Nie nalezy jednak wyciagac zbyt szybkich wniosków. obrazy czy inne utensylia. co nazywano wówczas mono-no aware. Uroczystosc trwala 3 dni i 3 noce. wyrazila wazna ceche swojej spolecznosci: niechec do brzydoty. urzadzila uroczystosc otwarcia nowego pawilonu. Logiczne i abstrakcyjne myslenie nie bylo mocna strona arystokratycznego spoleczenstwa i wobec tego zalozenia filozoficzne buddyzmu nie znajdowaly gorliwych studentów. ostentacyjnej poboznosci. W rezydencjach Fujiwarów odbywaly sie czesto uroczystosci buddyjskie celebrowane przez najwyzszych dostojników tendai lub shingon i z udzialem licznych gosci. dla których zamawiali posagi. staje sie w okresie Heian utartym zwrotem. tez nie byly praktykowane. Podobnie w 1022 r. powodowaly wybiórczosc w odbiorze religijnym i ograniczenie percepcji. Edukacja prywatna mlodych paniczów zajmowali sie najbardziej znani fachowcy: kaligrafowie. Sei Shónagon mówiac. malarstwa czy pachnidel (bo i takie cieszyly sie duza popularnoscia) sciagaly tlumy uczestników do fujiwarowskich domów. muzycy czy tancerze. Czeste konkursy poezji. stymulujac i finansujac dzialalnosc artystyczna. Tego rodzaju zbytek i ostentacja w ceremoniach religijnych moga podwazac zaufanie do pietyzmu arystokracji. jak i od rodzimych znakomitych rzemieslników. Niezaleznie jednak od nasilenia swiadomosci religijnej poszczególnych jednostek spoleczenstwo epoki Heian widziane jako calosc przyswoilo sobie pojecia buddyjskie i wplotlo je w zycie codzienne.Jolanta Tubielewicz licznie osobiscie uczestniczyli w tworzeniu dziel sztuki. Ceremonia ta opisana jest w ówczesnych kronikach jako impreza o nieporównywalnych walorach spektakularnych. moneta obiegowa w wykwintnej konwersacji. Motyw ulotnosci zycia i wyzwolenia przez smierc. które mozna obserwowac we wszystkich innych dziedzinach zycia. poniewaz nie godzily sie z przyjetym stylem zycia". Z latwoscia natomiast przyjmowano poglady o nieuchronnym przemijaniu wszystkiego na tym swiecie. musial odczuwac (lub zrecznie udawac. Budowanie bogatych swiatyn nie bylo jedynym wyrazem kosztownej. ceremonia zwana mandoe (“ceremonia tysiecy swiatel"). Morris proponuje jako odpowiednik “lacrimae rerum" — “patos rzeczy". ale odwrotnie — pozareligijne inklinacje arystokracji wplywaly na ksztalt buddyzmu.Historia Japoni . Panny Fujiwara oddawane do palacu jako damy dworu lub malzonki cesarskie wyposazano w najwykwintniejsze stroje. Ponadto Fujiwarowie byli patronami licznych chramów i swiatyn. ze odczuwa) to. Cnoty buddyjskie. tak istotne dla doktryny. to samo dazenie. inni mieli wieksze sklonnosci do religijnej zadumy. Rinshi. Melancholijna zaduma nad smetkiem egzystencji nalezala do dobrego tonu. Mozna jednak odniesc wrazenie.

Plytki sentymentalizm japonski. Nie ma w tej pagodzie zadnych sztuczek konstrukcyjnych. Dla okreslenia czlowieka kulturalnego uzywano zwrotu “rozumie sens mono-no aware". W pawilonie Amidy ciagle trwaja w wielowiekowej zadumie cudowne rzezby skarby narodowe. ale dlatego. Nie mozna tego powiedziec o Byódóinie. Jóruriji. Z licznych niegdys budynków zachowaly sie jedynie Amidadó (pawilon Amidy) i trzykondygnacyjna pagoda. kiedy nagle wylania sie przed nimi ten obraz.. zwanego kutai-Amidadó (“pawilon dziewieciu Buddów [z otoczenia] Amidy"). i jezeli sie ma umiejetnosc ignorowania natretnego tlumu. kto interesuje sie kultura Heian. dla administracji. Co ja wyróznia. dzieci. w srodku zalozenia glównego. milkna i nie od razu zaczynaja pstrykac aparatami fotograficznymi. którego cecha charakterystyczna bylo umieszczenie najobszerniejszego budynku. Byódóin bowiem stal sie swiatynia w 1052 r. od którego mial sie zaczac “upadek prawa" (mappb). Brak wrazliwosci estetycznej przekreslal mozliwosc nie tylko zycia towarzyskiego. a osobnika nie do przyjecia w eleganckim towarzystwie zbywano krótko “nie odczuwa mono-no aware". Nieprzemijajace piekno kompozycji dziala na kazdego. przydajaca szczególnego. stanowi wrecz kwintesencje tej estetyki. Przejawia sie to oczywiscie w obrzadku. co to “zaliczaja" zabytki po to tylko. Architektura budynków nabrala cech japonskich przez podniesienie podlogi ponad poziom gruntu i przez zastapienie glazurowanych dachówek pokryciem z kory cyprysów. Niemniej jednak jest to zabytek niezmiernie wazny dla kazdego. Wiele swiatyn okresu Heian lokalizowanych bylo z dala od miasta (chociaz w Heian-kyó tez zbudowano ich niemalo). Cecha charakterystyczna tych przybytków bylo odejscie od chinskiej symetrii w ustawieniu pawilonów i harmonijne przystosowanie do otaczajacego krajobrazu. Niewiele pozostalo zabytków z okresu Heian. op. ze samo w sobie jest tak wzruszajace. . Ze wszech miar warte sa obejrzenia wszystkie posagi.Historia Japoni . Pojecie mono-no aware zwiazane jest nierozerwalnie z estetyka okresu Heian. Nawet niezbyt wrazliwi turysci (tacy. bo zywioly w Japonii nie sa laskawe dla drewnianej architektury. co stworzyla tu przyroda. zwlaszcza w literaturze. ale nade wszystko w pamiec zwiedzajacych zapada pagoda. Przejawia sie równiez w architekturze sakralnej. to usytuowanie w krajobrazie. w ikonografii i sztuce swiatynnej.. 148 Jest to wiec zachowany. to znaczy w roku. Wrazliwego obserwatora doprowadza do lez piekno przyrody lub jego ucielesnienie w sztuce [. Dzieki temu nad calym terenem panuje melancholijna atmosfera zapomnienia. jak i temu. wschód i zachód od glównego pawilonu i polaczone z nim zadaszonymi galeriami. widoczny w wielu wczesnych utworach 147 literackich. ze patrzac na obraz skomponowany z zalesionego górskiego zbocza. Buddyzm natomiast musial odejsc od surowosci okresu Nara i dostosowac swe formy zewnetrzne do wyrafinowanego gustu bogatych patronów. to mozna tu znalezc pewne cechy typowe dla architektury okresu Fujiwara.] nie tylko dlatego. s. wymienimy tu dwa ze wzgledu na ich cechy szczególne: Jóruriji i Byódóin. co zbudowal czlowiek. Poludniowa Strona 72 . przyklad budownictwa swieckiego. a wiec w centrum rojnego i gwarnego rejonu turystycznego. ze w obliczu tego piekna czlowiek ze szczególna ostroscia uswiadamia sobie efemeryczny charakter wszystkiego. pod wplywem buddyzmu nabral glebi. Atmosfera przyblizajaca wspólczesnym starozytne pojecie mono-no aware. choc nieco okrojony. zeby sie sfotografowac “na tle") tutaj. z których najslynniejszy jest posag bogini Kisshóten. które by ja wyróznialy sposród setek innych pagód. ale nawet i kariery urzedniczej.Jolanta Tubielewicz swiata. które sie szczesliwie zachowaly. dzikiego uroku zarówno temu. w miejscowosci Karno niedaleko Kioto. Jest tak doskonale. Przedtem byla to rezydencja wiejska Yorimjchiego. ufundowana byla w schylkowym okresie Fujiwara i jest dzis jedynym zabytkiem popularnego wówczas budownictwa swiatynnego. W architekturze rezydencyjnej panowal styl zwany shinden-zukuri (“styl pawilonu sypialnego"). 191). sluzby i strazy oraz pomieszczenia gospodarcze stawiane byly na pólnoc. Jak twierdzi Morris (ibidem). co zyje na tym swiecie" (Morris. co Japonczycy rozumieli niegdys przez pojecie mono-no aware. pagody i stawu mozna zrozumiec nagle. Budynki przeznaczone dla zon. odczuwaja najdotkliwiej sens mono-no aware. w Genji-monogatari slowo “aware" wystepuje 1018 razy w najrozmaitszych odcieniach znaczeniowych. cii. staja na chwile. usytuowanym w Uji kolo Kioto.. Jóruriji lezy na uboczu znanych szlaków turystycznych i nie jest tlumnie odwiedzanym zabytkiem. oddzialywajac na siebie wzajemnie. Z tych. a wyrazane bylo we wszystkich dzielach. stanowiacego kwatere pana domu. po wejsciu na teren swiatyni. syna Michinagi. W pojeciu mono-no aware spotkaly sie japonskie wysublimowane idee estetyczne z ideami buddyjskimi.

Za pomoca przesuwanych scianek (fusuma) oraz. To wielkie szczescie. Jako syn Yoshitomo byl on glowa rodu Seiwa-Genji. ale ciagle calosc ogladana od strony poludniowego stawu wyglada nad wyraz wdziecznie. zachodnia i pólnocna. Namyslal sie przez pare miesiecy i prowadzil w tym czasie korespondencje z domami. Autorstwo tych pelnych uroku rzezb przypisywane jest samemu Jóchó lub jego uczniom. Nie od razu tez porwal sie do czynu. W pierwszym okresie Gempei przystapil Yoritomo do gry jak hazardzista. Armia rosla z dnia na dzien. dobudowujac nowe pawilony i laczace je galerie. mimo ze sam sie z niego wywodzil i wladze swoja oparl na sile militarnej. wkrótce dotarl do Yoritomo. Strona 73 . W Azmm-kagtimi (Zwierciadle wschodnich prowincji — anonimowe dzielo z ok. ze powstanie shógunatu nie bylo jedynie zastapieniem w aparacie rzadowym jednego rodu wojskowego przez drugi — Tairów przez Minamotów. który caly swój kapital stawia na ieden numer. Trzeba w tym momencie zdac sobie sprawe z tego. Tego samego dnia wydal dokument (kudashihumf) nadajacy jeden powiat chramowi Mishima. powiedziane jest nieco przesadnie. Centralnym posagiem jest Amida wyrzezbiony w drewnie przez najwybitniejszego mistrza swoich czasów. chociaz Uji bylo wielokrotnie widownia krwawych rozgrywek bitewnych. Zmiana. dokad zostal zeslany po zamieszkach ery Heiji. stanowila rezultat dlugo narastajacych procesów i dlugo tlumionych tendencji. Wewnatrz budynków zasadniczo nie bylo stalych scian tworzacych pokoje. ze Yoritomo na serio przystapil do wojny. Apel ksiecia Mochihito wzywajacy do walki z Tairami. IX.Historia Japoni . Byódóin w obecnej postaci jest zaledwie resztka dawnej wspanialej rezydencji. zebral garsc ludzi i 17 dnia 8 miesiaca uderzyl na Taire Kanetake.) armia Tairów w prowincji Mino ginela z glodu. W zaleznosci od potrzeb i zasobów wlasciciela mozna bylo rezydencje poszerzac. Zachowalo sie bowiem swiadectwo eleganckiego stylu osiagnietego w okresie najpiekniejszego rozkwitu kultury dworskiej. biale sciany przeciete barwionymi na czerwono slupami i belkami oraz bogate ornamentacje okapów i galeryjek. na otaczajacych go scianach. na czym polegal sukces Yoritomo. kronice owych czasów. zachowal sie bowiem tylko glówny budynek oraz odchodzace od niego galerie: wschodnia. na których poparciu mu zalezalo. Aby zrozumiec. OKRES KAMAKURA (XIi-XIV W..Jolanta Tubielewicz elewacja glównego budynku zwrócona byla w strone stawu. Dopiero kiedy zapewnil sobie pomoc lub co najmniej zyczliwosc. Pod biale sztandary bojowe Minamotów przechodzily tlumy wojowników. ze moze “rozbic bank" i siegnac po hegemonie. gdy w spokojnej tafli stawu jak w lustrze odbijaja sie kryte dachówka. podczas gdy Minamotowie “rosli w sile tysiackrotnie kazdego dnia". Nie byla to wielka bitwa i dopiero dwa dni pózniej mozna powiedziec. Jóchó (? 1057). Skutki takiego podejscia musialy chyba 150 zaskoczyc jego samego.jak sie okazalo — jedynie sluszna w danym momencie historycznym. ale jako banita nie dysponowal zadna realna sila -ani ekonomiczna. ani militarna. Dosyc dziwne wrazenie moga sprawiac owe urwane. a nastepnie o utrwaleniu hegemonii rodu Minamoto. jak gdyby nieswiadom ciazen i ambicji prowincjonalnego rycerstwa. ze w drugim roku Gempei (5 miesiac 1181 r.). niczym nie zakonczone galerie. która sie dokonala w okresie walk Gempei. na którym zazwyczaj znajdowala sie sztuczna wysepka i mostki. Numer wyszedl. zwlaszcza w pogodny dzien. który przebywal wówczas w miejscowosci Hiruga-Kojima na pólwyspie Izu. musimy sie jeszcze cofnac do okresu Gempei. parawanów (hyóhu) mozna bylo dzielic wnetrze na dowolna liczbe izb. wystosowany w 4 miesiacu 1180 r. Kiyomori szedl droga utarta przez Fujiwarów nie naruszajac istniejacego porzadku. Poczatkowo nie zdawal sobie nawet sprawy z tego. ze na mocy edyktu ksiecia Mochihito przejmuje jurysdykcje “nad wszystkimi ziemiami publicznymi i prywatnymi we wschodniej Japonii". Yoritomo uzyskal dalszy kapital i wygrywal dalej — coraz wiecej i coraz smielej. ze Byódóin nie ulegl calkowitej zagladzie. ale obrazowo. umieszczone sa 52 mniejsze rzezby przedstawiajace postacie bodhisatwów splywajacych na chmurkach i zajetych muzykowaniem lub modlitwa.) DOJSCIE DO WLADZY YORITOMO W ROZDZIALE dotyczacym historii politycznej okresu Heian mowa byla o upadku wladzy cywilnej i dojsciu do potegi rodów militarnych. Wokól Amidy. Yoritomo natomiast wybral inna droge i . tak ze jeden pawilon mógl byc uzytkowany jako jedno duze pomieszczenie. Oglosil. Wnetrze pawilonu przerobione nieco do celów swiatynnych stanowi skarbnice dziel z okresu Fujiwara. 1374 r. Od tego momentu zaczal szeroko stosowac metode nadan lub konfirmacji w zamian za przysiege wasalna. zadarte ku górze naroza dachu.

co równiez powodowalo. zaczal budowac swoja rezydencje i kwatere glówna w Kamakurze.Jolanta Tubielewicz Swiadczy o tym jego petycja do dworu. wystosowana w 8 miesiacu 1181 r. mozna realizowac ambicje i nadzieje pod bialym sztandarem Minamotów. obsadzony gesto przez Tairów. bo wiadomo. ani lojalnosci rodowej. ze jeszcze dokladnie w rok po przystapieniu do wojny Yoritomo nie zamierzal podporzadkowac sobie calej Japonii i nie dazyl do zniszczenia Tairów. ale w rzeczywistosci pod tymi pozorami niszczac osobistych wrogów i zdobywajac upragniona ziemie. ale glównie dla niego samego. pokazal spragnionym ziemi wojownikom. ze lepiej jest stawiac na Genji niz na Heishi. ze szybko doszlo miedzy nimi do dramatycznych spiec. ze jest wodzem. Yukiie doniósl ex-cesarzowi o narastajacym spisku. Wojna stworzyla szanse zalatwienia róznych. Yoshinaka Wyslal armie na zachód. i proponowal podzial administracyjny Japonii na wschodnia i zachodnia. a Yoritomo konsolidowal sily w Kantó i prowadzil tajne negocjacje z dworem. ze pojecie “sprawa Minamotów" jest niejednoznaczne. Poczatkowy 152 entuzjazm dla zwycieskich Genji zaczal z wolna przeksztalcac sie w przerazenie ze wzgledu na gwalty. glowe rodu Sciwa-Genji. Dwór. Wynika z tego dokumentu. ze nie jest buntownikiem. Apel ksiecia Mochihito postawil przed Japonia alternatywe: Taira lub Minamoto? Ostatecznie jednak o wyborze nie decydowaly ani wzgledy osobistej sympatii. Wojownicy powstawali oficjalnie przeciwko wladzy tairowskiej. jak otwieraly sie przed nim coraz to nowe. Niesnaski i zawisc miedzy kuzynami nabrzmiewaly przez trzy lata. Trzeba bowiem pamietac. a ten szybko zawiadomil o tym Strona 74 . Zapewnial jednoczesnie. dajac jednym cale powiaty lub shóeny. Z jednej strony nie mozna identyfikowac Yoritomo z jego krewniakami. Yoritomo tylko w pierwszych miesiacach aktywnie uczestniczyl w walkach. wielorakich porachunków i w calym kraju zakotlowalo sie od lokalnych zajazdów.Historia Japoni . skutki takiego dzialania okazaly sie korzystne dla sprawy Minamotów. ze rycerstwo garnace sie do obozu Yoritomo dzialalo pod wplywem jakichkolwiek pobudek innych niz wyczucie wlasnego interesu. co zostalo poprzedzone paniczna ucieczka armii tairowskiej wraz z malym cesarzem Antoku pod pozorem poboznej pielgrzymki. bijatyk i potyczek. Z drugiej strony natomiast nie nalezy ani przez moment myslec.). Stosowal tez metode nadan i konfirmacji. o co go proszono. na szerokim froncie kierowanym teoretycznie przez Yoritomo. Yoritomo w zamian za przejscie pod jego wladze gwarantowal osobiste potwierdzenie praw wasala do ziemi lub urzedu. Konsekwencje wykazywal jedynie w zdobywaniu i dzieleniu. którym uprzykrzyla sie wladza Heishi.. On sam mialby sie zajac wschodnimi rejonami. Trudno powiedziec. Osiadl nastepnie w Kantó i od 10 miesiaca 1180 r. jakie byly jego motywacje. a jeszcze innym gwarantujac tylko prawo do rezydencji. Przez caly ten czas Yoshinaka walczyl w Chubu. W 9 miesiacu Goshirakawa nakazal Yoshinace zniszczenie Tairów.) utrafil we wlasciwy ton. Yoshinaka powstal w Shinano i szybko poszerzyl swój teren dzialania na caly rejon Hokuriku.. Sam zas w stolicy wszczal intrygi przeciwko Yoritomo. innych zatwierdzajac na zajmowanym uprzednio urzedzie. Niezaleznie jednak od tego. ze mozna pominac 151 dwór przy podziale ziemi i urzedów. Wojna toczyla sie na dwóch plaszczyznach: na plaszczyznie lokalnych burd i sasiedzkich porachunków oraz na plaszczyznie oficjalnej. szersze horyzonty. Sytuacja wyklarowala sie do pewnego stopnia. Jego poglady i taktyka zmienialy sie stopniowo w okresie Gempei w miare tego. ale zostala ona rozgromiona na granicy Bizen i Pitchu w Mizushimie. ze jego prywatna armia rosla w sile. gdy armie Yoshinaki i Yukiie zajely stolice (7 miesiac 1183 r. których sie dopuszczali rozzuchwaleni zolnierze. W rzeczywistosci jednak dopóki zyl Yoshinaka. Byc moze kierowal sie niekiedy czystym kaprysem. szukajac sojuszników nawet wsród Tairów. w stalym umacnianiu swojej pozycji poza tradycyjnymi kanalami wladzy. rejony zachodnie zas zostalyby pod administracja Tairów. ze gubernatorzy prowincjonalni moga nadal dzialac z nominacji dworu. W stolicy pozostal ex-cesarz Goshirakawa i jego dwór oraz wszyscy. Rozmaitosc tych gwarancji lub nadan byla bardzo duza. Do konca wojny stamtad teoretycznie kierowal wszystkimi operacjami. co Yoritomo myslal i czym sie kierowal. Od pierwszego publicznego wystapienia (kudashihumi z 19 dnia 8 miesiaca 1180 r. nie mial swobody dzialania. nie mógl miec pewnosci. w której zapewnial dwór. oficjalnie opowiadajac sie za Minamotami. jakkolwiek w miare przeciagania sie wojny stawalo sie coraz bardziej oczywiste. Byc moze szedl zatym.

mnicha Tósabó Shóshuna. witany byl entuzjastycznie i obsypywany zaszczytami przez dwór. Yoritomo 154 przeslal mu rozkaz zabicia Yukiie. a 19 dnia 2 miesiaca powierzyl mu nastepnym dekretem likwidacje bezprawia w calym kraju. Kiedy z jencami przyjechal do Kioto. Zdobycze Kamakury byly na ogól szybsze tam. oficjalnie z rozkazem zniszczenia Heishi i przywrócenia porzadku. dzielna amazonka i niezwykla kobieta. nie próbujac okielznac swoich wojowników. Wojna ciagnela sie jeszcze ponad rok. ale skutecznych schematów. Skaptowany w ten sposób wojownik stawal sie bezposrednim wasalem Kamakury (gokenin) i umacniajac swoja pozycje przez podporzadkowywanie sobie wojowników nizszych szczebli umacnial tym samym zasieg wplywów Kamakury. W 10 miesiacu wyslal tez dla Yoritomo dekret upowazniajacy go do utrzymywania porzadku w kraju.Historia Japoni . Yoshinaka zmuszony do ucieczki ze 153 stolicy stoczyl swoja ostatnia walke w rejonie Uji-Seta 20 dnia 1 miesiaca 1184 r. Na terenie Kantó do" tego czasu Yoritomo byl juz mocno osadzony jako senior wielu rodów dysponujacych bushidanami. Przez caly ten czas rozciaganie sieci zaleznosci wasalnych odbywalo sie wedlug kilku prostych. prowincja Bizen ciagle byla rzadzona przez urzedników cesarskich i drobnych funkcjonariuszy wojskowych. usilujac natomiast narzucic wlaze dworowi. Rody te (np. a Noriyori i Yoshitsune zblizali sie od poludnia. Pani Tomoe przezyla meza i podobno zostala mniszka. Niechetnie tez zaczal on patrzec na rosnaca popularnosc wuja Yukiie. wymijajac aparat cywilny. W zdobytych lub podporzadkowanych prowincjach Yoritomo obsadzal swoich ludzi na nizszych szczeblach aparatu administracyjnego. gdzie istnialo duzo shóenów. Schemat zastosowany tutaj polegal na przyciaganiu waznego lub najwazniejszego w prowincji wojownika i wiazaniu go z Kamakura poprzez nadanie lub potwierdzenie praw do ziemi. Na mocy tego dekretu Yoritomo mógl poszerzyc swój teren dzialania poza Kantó. Wyslal braci Noriyoriego i Yoshitsune do centralnej Japonii. W zachodniej Japonii sprawa byla trudniejsza. Yoshitsune odmówil tlumaczac sie choroba. Wykorzystal swoje dobre stosunki na dworze i uzyskal od Goshirakawy dekret obwieszczajacy Yoritomo buntownikiem i osoba poza prawem. Dalo to Yoritomo poswiadczenie legalnosci dla tych wszystkich poczynan. którzy nigdy nie zostali wasalami Kamakury. Kazusa i inne) zajmowaly wysokie funkcje w aparacie prowincjonalnym i przez podporzadkowanie ich sobie Yoritomo mógl opanowac cale prowincje. W 11 miesiacu wuj z€bratankiem 155 Strona 75 . by znalezc nagle rozstrzygniecie w ciesninie Dannoura. poniewaz na tych terenach tradycyjne wplywy Heishi znacznie przewyzszaly zasieg wplywów Genji. Zaatakowal nawet w 11 miesiacu rezydencje Goshirakawy i wymógl na ex-cesarzu ogloszenie Yoritomo buntownikiem. a klasa wojowników byla slabo rozwinieta. Wojna zakonczyla sie w 3 miesiacu 1185 r. Wladza Kamakury nie docierala wszedzie. Np. Pozwolil tez sobie na usuniecie kampaku i wysuniecie wlasnego kandydata do tronu. ze jego kariera dobiega kresu. Aby sprowokowac lub moze wystawic na próbe Yoshitsune. W szesc dni po rozgromieniu Yoshinaki ex-cesarz wystosowal dekret nakazujacy Yoritomo zniszczenie Heishi. ale pozornie nie naruszajac dotychczasowej struktury.. lub tez jezeli nie dawal sie przyciagnac.Jolanta Tubielewicz Yoritomo. Bohaterem bitwy morskiej w Dannourze byl Yoshitsune. U jego boku walczyla jego zona Tomoe. Dzieki takiej polityce rozciagal swoja wladze na cale prowincje. Armia Yukiie juz stala w Kawachi. wydany 18 dnia 10 miesiaca 1185 r. Opornie szlo zwlaszcza w tych prowincjach. Wkrótce potem Yoritomo naslal na niego zabójce. co wzbudzilo podejrzliwosc i zawisc siedzacego w Kamakurze Yoritomo.: Chiba. powierzal Yoshitsune i Yukiie zadanie zniszczenia buntownika. Pozwolilo mu tez na rozciagniecie swojej organizacji wasalnej na caly kraj. Miura. wówczas stosowany byl schemat podboju pod pozorem niszczenia opozycji tairowskiej. które dotychczas byly czysta uzurpacja. gdzie znajdowalo sie duzo ziemi publicznej. Jezeli w prowincji nie bylo takiego prominenta. Byly to jednak ostatnie chwile jego triumfu. ale gdzie aparat administracyjny ulegal dominacji wojowników. Skonczyla sie ta afera niespodziewanie: niedoszla ofiara zamachu zabila niedoszlego zabójce. a takze poprzez obdarzenie go jakims atrakcyjnym urzedem militarnym. Dekret. a dla siebie nominacje na shóguna. ale przede wszystkim chodzilo chyba o zlikwidowanie zagrozenia ze strony Yoshinaki. Nie poprawilo to stosunków miedzy bracmi i Yoshitsune zrozumial. Mial zaledwie 31 lat. pozostawiajac dworowi w Kioto mianowanie gubernatorów. Yoshinaka tymczasem narazil sie juz wszystkim w stolicy. Yoshinaka zginal w miejscowosci Awazu.

i w dokumencie z 1147 r. 1249 r. Wspomniany dokument byl petycja o przyznanie tego urzedu w shóenie Shimazu na Kyushu. Od konca XI w. Tak sie zaczela ich tulaczka zakonczona dla obu smiercia w walce. stala sie kampania na pólnocy. Wypadki owe pobudzily Yoritomo do dzialania. Problemowi shugo i jitó poswiecona jest monografia J. w którym pojawili sie jitó jako funkcjonariusze. Pretekstem dla tej ogromnej zbrojnej wyprawy byla chec ukarania ich za udzielenie pomocy banicie Yoshitsune. w której Sasaki Kagehiro byl posiadaczem siedmiu jitb-shiki (praw jitó) w siedmiu powiatach. Yoritomo zabiegal o sankcje cesarska dla tego przedsiewziecia. przeciwko Fujiwarom z Hiraizumi. Mass twierdzi. Dekretem z 29 dnia 11 miesiaca 1185 r. ale pierwsze nadanie przez niego tego tytulu odnotowane jest dopiero w 1184 r. surowy wojownik z Kantó i juz w tym momencie wyksztalcony polityk. Okazja do nowych rekrutacji a potwierdzenia dawniejszych. -nie dal sie skusic blaskiem stolicy i stolecznego zycia. a dopiero od 1184 r. Staral sie nastepnie zatrzec zle wrazenie. wsi. Waznosc tych dwóch urzedów w spoleczenstwie opartym na supremacji wojowników nie budzi watpliwosci. ze slowo shugo. slowo to zaczyna oznaczac lokalnego prominenta. W poprzednim rozdziale zostaly wspomniane urzedy shugo i jitó jako przyklad ryóge-no kan. otaczac opieka".. uzyskal prawo mianowania i odwolywania tych funkcjonariuszy. zanim zaczely oznaczac urzedy.powiatów. mozna uwazac. lub tez wyeliminowania niepewnych. co swiadczy o tym. Ostateczne przeksztalcenie znaczeniowe dokonalo sie zapewne w pierwszych dekadach XII w. uzywane poprzednio czasownikowo. ze musi sprawe ujac w swoje rece. Kyushu bylo rejonem.Jolanta Tubielewicz opuscili Kioto i ruszyli na zachód w celu rekrutowania armii. Slowo shugo bowiem w okresie Heian funkcjonowalo jako czasownik w znaczeniu “chronic. poniewaz nabraly realnego znaczenia dopiero w okresie Gempei. Autor watpi jednak. Do Kamakury zaczely wreszcie plynac skargi na naduzycia wladzy w prowincjach i Yoritomo zorientowal sie zapewne. proponujac Yoritomo rózne dworskie zaszczyty. stalo sie tytulem. z której wynika. P. ale ich geneza nie zostala dokladnie wyjasniona. Termin jitb mozna znalezc w dokumencie z 896 r. slowo jitó uzyte juz jest w znaczeniu tytulu urzedowego. Razem dotarli do wyspy Shikoku i tam sie rozstali. Strona 76 . Massa. czy chodzilo w tym wypadku o tytul urzedniczy. bo inaczej w ogólnym wojennym i tuz powojennym zamieszaniu moze mu sie wymknac kontrola nad krajem. ale wiazal sie z realnymi korzysciami. ze i tym razem chodzilo o “powierzenie ochrony prowincji". ale nie byly one omawiane. co zamierzal dokonac. który zdaje sie mediowac w rozmaitych sporach o miedze i pelni jakies funkcje administracyjne. Funkcje jitó nie byly jeszcze wtedy dokladnie sprecyzowane (podobnie zreszta jak funkcje shugo) i uprawnienia nosicieli tego tytulu. Po zakonczeniu dzialan wojennych przeciwko Tairom i po pozbyciu sie niewygodnych krewnych Yoritomo zaczal zaprowadzac lad wsród swoich wasali. Inna wzmianka znajduje sie w opowiesci historycznej Gempei-seisni-ki (Kronika rozkwitu i upadku Minamotów i Tairów opowiesc wojenna nieznanego autora napisana ok. Nieszczesny ex-cesarz Goshirakawa. Po raz pierwszy od paru lat opuscil Kamakure i na czele doborowej armii ruszyl do Kioto. Dlatego tez dekret Goshirakawy nadajacy mu funkcje sójitó i sóshugo musial byc z jego punktu widzenia zalegalizowaniem a priori tego. gdzie funkcjonuje w znaczeniu “ziemie nalezace do lokalnej rodziny". Przeciwnie. Yoritomo w swojej dzialalnosci poslugiwal sie sporadycznie urzedem 156 jito. O ile w latach wojny usilnie zabiegal o jak najwieksza ich liczbe.) i dotyczy równiez 1180 r. ale Goshirakawa odmówil. czyli zwierzchnika wszystkich jitó i wszystkich shugo w kraju. mogly dotyczyc róznych jednostek administracyjnych . Przez literature okresu Gempei przewija sie jednak watek przywlaszczania tytulu jitó i pojawiania sie samozwanców. ze tytul ten nie byl tylko ornamentem. o tyle teraz zrobil sie bardziej wybredny. a utrwalily sie po zwyciestwie Yoritomo.Historia Japoni . w Óshu. ze prawdziwym celem Yoritomo jest podporzadkowanie sobie nie poddajacej mu sie dotychczas pólnocnej Japonii. Przyjal natomiast skwapliwie tytul sojitó i byc moze sóshugo. ale przeciez w planach cesarskich nie miescilo sie ulatwianie zycia panu z Kamakury. shóenów czy terenów swiatynnych i mogly wyznaczac rózny zakres obowiazków. jitó-shiki. a potem musial to anulowac. równiez i tym razem cofnal poprzedni dekret. Yoritomo. Z okresu hegemonii Tairów znana jest tylko jedna prowincja Aki. Ex-cesarz wiedzial. który juz kilkakrotnie ulegajac naciskom oglaszal Yoritomo buntownikiem. Wedlug Massa termin shugo pojawil sie po raz pierwszy w kronice Aziima-kagami we wzmiance mówiacej o obdarzeniu tytulem shugo dwóch wasali Yoritomo w 1180 r. ze oba terminy przeszly pewne transformacje. Zabronil tez swoim wojownikom przyjmowania urzedów dworskich i mieszania sie z kuge.

Owym szkieletem byl system wasalny przeksztalcony stopniowo w system wladzy. dysponowal w tym momencie solidna baza ekonomiczna. starajac sie znalezc jakas przeciwwage dla narastajacej nawaly ze wschodu. który w unii kuge i bushi Strona 77 . Ex-monarcha nie zywil ani sympatii. aby shóeny nalezace do kuge i instytucji religijnych nie zostaly uszczuplone wsród szerzacego sie bezprawia wojennych lat. ani zaufania do “barbarzynców z Kantó". Po jej korzystnym ukonczeniu mógl sie spokojnie wycofac do Kamakury i zajac utrwalaniem struktury. Przed ta sila zalamala sie potega Tairów i tej sile nie mógl sie oprzec wytrawny intrygant Goshirakawa. na która skladaly sie liczne shóeny uzyskane z konfiskat oraz z komendacji wasalnych. czyli kontrolerzy (lub generalni zwierzchnicy) wszystkich jitó. by jitó rekrutowac sposród lokalnych wojowników. Nadanie Yoritomo funkcji sóshugo i sójitó bylo bliskie bezwarunkowej kapitulacji.Historia Japoni .Jolanta Tubielewicz ex-cesarz szedl na wszelkie ustepstwa wylacznie pod ciezkim przymusem. wciagnietych w system urzedów shugo i jitó. Wielokrotnie zmienial swoja taktyke w zaleznosci od sytuacji. z rak cesarza Gotoby (1183-1198). Wiele wysilku wkladal w pilnowanie. nie bardzo zwracal uwage na to. Cala reszta Japonii opleciona zostala siecia rozciagajaca sie poprzez wasali Kamakury z Kantó. ale ostatecznie az do smierci nie zlozyl broni. robil to z ponura satysfakcja. mial bowiem tam prawo wyznaczania urzedników wojskowych. gdzie znajdowalo sie duzo rozdrobnionych jitó-shiki. z przyjemnoscia natomiast widzial potencjalne zagrozenie. Raz po raz musial ustepowac i cofac sie na coraz mniej korzystne pozycje. jakkolwiek w doborze personalnym dawaly sie zauwazyc pewne róznice. przy czym dotyczylo to przede wszystkim prowincji wschodnich. Czasem jeden czlowiek mógl uzyskac jednoczesnie shugo-shiki i jitó-shiki. z odmówieniem aprobaty na wyprawe pólnocna. Tak bylo np. Goshirakawa umarl 13 dnia 3 miesiaca. Ich obowiazki na ziemiach publicznych obejmowaly utrzymywanie porzadku. a jitó dzialali w shóenach w charakterze komisarzy majatków ziemskich. zajety porzadkowaniem spraw majatkowych i organizacyjnych. Glównym lacznikiem pomiedzy nim a dworem byl kampaku Kujó Kane-zane (1149— 1207). Rozciagajac coraz dalej swoje strefy wplywów zapewnial jednoczesnie dwór. Byla to juz ostatnia kampania kierowana przez Yoritomo. by pozyskac sobie dwór i wielkie klasztory. Yasuhira tez niewiele skorzystal na swojej zdradzie. system z malymi wyjatkami obejmujacy cala Japonie. Po chaosie okresu przejsciowego funkcje shugo i jitó zostaly okreslone: shugo jako gubernatorzy wojskowi objeli nadzór nad sektorem kokugaryó. jak sciaganie podatków i pilnowanie praworzadnosci. Ród Seiwa-Genji. co sie dzialo w Kioto. a takze powolywanie wojowników do sluzby wojskowej w Kioto. Niewatpliwie jednak shógunowi Yoritomo najblizsze sercu byly problemy 158 Kantó. chociaz banita Yoshitsune juz nie zyl zdradzony przez Fujiware Yasuhire. ale w zasadzie polityka Kamakury szla w tym kierunku. tutaj bowiem jego wladza byla najmocniej osadzona. Jezeli mógl bezkarnie przeciwstawic sie jakims zadaniom Kamakury. ze nie zamierza w niczym naruszac prerogatyw urzedników cywilnych. choc nie formalnie. której glowa byl Yoritomo. Od poczatku swojej dzialalnosci Yoritomo zabiegal o to. Stosowana przez niego miekka polityka nie pozyskala mu jednak przyjaciela w osobie Goshirakawy. którzy juz dawniej pelnili funkcje administracyjne w danym powiecie czy prowincji. Oba urzedy obsadzane byly wylacznie przez wasali Kamakury. dzieki czemu mógl przejac cala administracje rejonów Tókaidó i Tósandó. Po uzyskaniu inwestytury. jakim dla wladzy Yoritomo mogli sie stac Fujiwarowie z Hiraizumi. Oczywiscie. poniewaz 22 dnia 8 miesiaca armia Yoritomo zajela Hiraizumi. system wasalny stworzony przez Yoritomo. ograniczalo bowiem dwór w tak 157 waznych prerogatywach. której szkielet wyrósl w ciagu trudnych bitewnych lat. wojownicy z Kantó wysylani byli jako sójitó.. Jako shógun Yoritomo stal sie kokushu (gospodarzem) dziewieciu prowincji i faktycznie. jego samego zwiazki z gokeninami nie mialy zadnej sankcji cesarskiej i traktowane byly przez wszystkich jako prywatna sprawa rodu Minamoto. Byly to wiec funkcje zblizone lub pokrywajace sie z funkcjami tsuibushi i kebiishi okresu Heian. a Yasuhira zostal zabity przez wlasnego wasala. okrojony juz do swojej glównej linii. siedmiu dalszych. Na Kyiishu. ale nade wszystko z odmówieniem Yoritomo inwestytury na shóguna. Shugo natomiast z reguly byli wojownikami z Kantó. Ostatecznie armia z Kamakury wyruszyla w 7 miesiacu 1189 r. a Yoritomo uzyskal tytul shóguna 12 dnia 7 miesiaca 1192 r. Przeksztalcenie tych zwiazków w aparat wladzy mozliwe bylo dzieki sile militarnej zbudowanej stopniowo w okresie Gempei. sciaganie i karanie zbrodni morderstwa oraz buntów.

KAMAKURA-BAKUFU Administracja utworzona przez Yoritomo zwana jest w historiografii japonskiej (Kamakura)-bakufu — “rzady pod namiotem (w Kamakurze)". Yoritomo nie byl w stanie uporac sie z nawalem spraw interwencyjnych. ze wplywy Kamakury w stolicy do tego czasu juz ulegly atrofii. Jednakze tego rodzaju polityka nie znajdowala wielu zwolenników i Kanezane w 1196 r. Kumonjo — przeksztalcone pózniej w Mandokoro — stalo sie centralnym organem administracyjnym. wbrew obiegowej nomenklaturze nie powinno byc utozsamiane z shógunatem. w historiografii pozajaponskiej natomiast najczesciej spotyka sie okreslenie “shógunat Kamakura" lub “shógunat Minamoto". Obaj bracia nie nadawali sie na godnych nastepców swojego ojca.. A warto w tym miejscu zauwazyc. byla pani Masako (1157 1225). Byl lepszym poeta niz administratorem (a w poezji tez nie byl geniuszem). Obaj bracia kolejno narazeni byli na skrytobójcze zamachy. Bakufu zreszta. Nazwa Samuraidokoro zaczerpnieta zostala z administracji domów arystokracji stolecznej. wdowa po Yoritomo i matka jego dwóch synów. a zwlaszcza shógunatem Minamoto. pozbawiony ambicji rzadzenia. ze dzialo sie to jeszcze wtedy. Za kadencji obu braci Kamakura stala sie widownia wielu intryg i krwawych dramatów. Dynastia. Oznacza to. Monchujo natomiast pelnilo funkcje sadu cywilnego. wyznaczajaca jednoczesnie róznice miedzy dwoma epokami w historii. Wsród najblizszych wasali i dawnych towarzyszy walki Yoritomo krzyzowaly sie rózne tendencje. ale cieszyl sie tym urzedem tylko czternascie miesiecy. powolal Wade Yoshimoriego (1147— 1213) na stanowisko betto. zostal usuniety z urzedu.Jolanta Tubielewicz widzial szanse podniesienia pozycji arystokracji dworskiej. ale troche ograniczylo. Sanetomo natomiast. a urzad przekazano jego bratu Sanetomo (1192 1219). nim Yoritomo uzyskal uprawnienia shóguna. to znaczy szefa tego organu. Rok pózniej zginal sam Yoriie. nie trwala dlugo. Jego Monchujo rozstrzygalo spory strumieniami plynace z calej Japonii i niekoniecznie dotyczace gokeninów. Yoritomo zorganizowal dalsze dwa urzedy wzorowane na prywatnej administracji arystokratycznych rodów okresu Heian. gdzie funkcjonowala w znaczeniu: Urzad do Spraw Sluzby. jako aparat wladzy. Kamakura na pare lat popadla w chaos walk o wladze. iz byl shógunem. Bezsilnosc organów stolecznych powodowala. Wówczas Yoritomo zmuszony byl oglosic. Yoritomo utworzyl urzad zwany Samuraidokoro (Urzad do spraw Samurajów) i 17 dnia 11 miesiaca 1180 r. poniewaz zajmowalo sie sprawami gokeninów rozrzuconych po calym kraju. wyrastajaca stopniowo z potrzeb wojennych. Byla to struktura prosta w zalozeniach. Sanetomo zostal zaatakowany i zabity w czasie pelnienia funkcji ceremonialnych na terenie chramu rodowego Strona 78 . polegala na tym. Zostal nastepnie zdjety. W 1187 r. zabity zostal Ichiman. trzyletnie podówczas dziecko. a pelniacych funkcje administracyjne na róznych szczeblach w shóenach i kokugaryó. do której zalozenia dazyl Yoritomo. podobnie jak Samuraidokoro czy Mandokoro Fujiwarów z okresu supremacji arystokracji stolecznej. rodowy. lecz odwrotnie . Nalezy wyraznie powiedziec. Jego Samuraidokoro zostalo sila rzeczy wmontowane w strukture wladzy cywilnej.Historia Japoni . co moze swiadczyc o tym. zaproponowal przywrócenie w Kioto dawnego Kirokujo jako organu rozstrzygajacego spory o ziemie. Nie zatrzymalo to lawiny. trzeciego syna Yoriie. kiedy liczba wasali gwaltownie rosla. Jedyna osoba. ze przyjmowac bedzie wylacznie sprawy przekazywane 159 do arbitrazu po wstepnym rozpatrzeniu w Kioto. Starszy syn Yoriie (1182. kiedy zbudowany przez niego aparat wladzy juz dzialal sprawnie.1204) uzyskal tytul shóguna w 7 miesiacu 1202 r. rózne interesy osobiste oraz animozje. W 1203 r. ale skargi nadal naplywaly do Kamakury. W 1214 r. poniewaz po prostu nie znal innej. ze autorytet Kioto byl juz bardzo nikly i wszyscy patrzyli na Yoritomo jako na czlowieka zdolnego do wprowadzenia porzadku i sprawiedliwosci. Zasadnicza róznica. która nieugiecie kontynuowala polityke personalna pierwszego shóguna i cementowala sprawy rodziny Minamoto. W 1184 r. dazyl do zblizenia z dworem cesarskim na plaszczyznie kulturalnej. najstarszy syn Yoriie. Yoriie byl troche dziki. ze Yoritomo rozciagnal swoja wladze na caly kraj nie dlatego. Zadaniem urzedu bylo sprawowanie kontroli nad gokeninami. Po smierci Yoritomo w 1199 r. W ciagu pierwszych miesiecy wojny Gempei. ze kazdy wolal zwracac sie do Kamakury.uzyskal inwestyture dopiero wtedy. impulsywny i nieokielznany w zachciankach czysto prywatnej natury. Ponadto stworzona przez niego struktura miala charakter prywatny. a w 1219 r. ze organizacja Yoritomo obejmowala caly kraj i opierala sie na zwiazkach zaleznosci wasalnych wewnatrz klasy wojowników. Kirokujo w istocie zaczelo funkcjonowac. zamordowano Senjumaru. Yoritomo posluzyl sie stara nomenklatura.

jak równiez w spisek przeciwko Sanetomo. Linia wprawdzie wygasla. a nastepni. i slowo to w odniesieniu do Hójó byloby w zupelnosci sluszne. jest wiec rzecza zrozumiala. Jest to dosyc bliskie znaczeniowo. zamknal definitywnie liste potomków Yoritomo. rozwijajac sie i przeksztalcajac od wewnatrz. Z jednej strony jest to uproszczeniem. w której sklad wchodzili funkcjonariusze najwyzszych organów bakufu z rodów Hójó. W imieniu cesarza rzadzil sesshó lub kampaku. Tak wiec przez caly okres Kamakura w sektorze cywilnym — a wedlug zalozen: nad Japonia — panowal cesarz wraz ze starym aparatem wladzy. Podzial ten utrwalil sie od czasu rozbudowania przez Yoritomo systemu wasalnego i wmontowania gokeninów w system zarzadzania prowincjami. dzialajacych poprzez In-no chó. a w 1213 r. W sumie od chwili osiagniecia hegemonii przez ród Hójó w strukturze wladzy na skale krajowa widzimy objawy zwielokrotnionego delegowania wladzy.Historia Japoni . ale juz od momentu nominacji Sanetomo shógunat stal sie jedynie fasada. Miyoshi i Nakahara. Linia wygasla. ale struktura bakufu wprowadzona przez Yoritomo przetrwala trudny okres walk o wladze. a dzialala w jego imieniu rada regencyjna. Za zycia Yoritomo byl to rzeczywiscie najwazniejszy urzad w kraju. Prócz tego byl ryóke lub honke wielu innych shóenów. aby uniknac mylenia z regentami sesshó. który trzyma wladze". Slowo “regent" oznacza czlowieka. Dotyczyly juz tylko ceremonii dworskich. Niemniej jednak. stopniowo zaczeli dominowac na scenie politycznej. ukladów personalnych wsród kuge i mianowania urzedników chihókan. Wada. gdybysmy uznali shógunów za nominalnych wladców. W zwiazku z tymi aferami w 1205 r. Govemment and Local Power. Po smierci Goshirakawy. Ten dualizm wladzy przetrwal póltora wieku. Bylo to mozliwe dzieki pani Masako i dzieki opanowaniu najwazniejszych stanowisk przez jej krewnych. nie wykazywali zadnych checi rzadzenia. Jak juz wczesniej wspomniano. który sprawuje wladze w imieniu nominalnego wladcy. Sanetomo mial 11 lat. az wreszcie osiagneli nie kwestionowana hegemonie. Ale tu wlasnie sprawa sie komplikuje. który aktywnie uczestniczyl we wszystkich intrygach politycznych dworu. na tym najwyzszym szczeblu bakufu 161 panowaly duze róznice opinii. który inwestyture otrzymywal od cesarza i którego obowiazkiem formalnie bylo utrzymywanie porzadku publicznego w cesarstwie. Po nim szefem Mandokoro zostal jego syn Yoshitoki (1163—1224). zwana ama-shbgun (“mniszka-shógun"). Zlapany wkrótce i stracony. pelnil funkcje szefa Mandokoro (Mandokoro-no bettó) i nazywany byl shikkenem. zmuszony do wycofania sie z zycia publicznego na zawsze. Jego nastepca Gotoba mial 1180 shóenów w 59 prowincjach (Hali. objal równiez urzad szefa Samuraidokoro i równiez nazywany byl shikkenem. s. poniewaz slowo shikken mozna tlumaczyc doslownie jako “ten. a czterech nastepnych bylo ksiazetami krwi. a wzajemne nienawisci i zawisci szybko znalazly ujscie w walkach i morderstwach. Oe. Nastepców Yoritomo mozemy uwazac za nominalnych shógunów. 158). 160 HEGEMONIA RODU HOJO W pismiennictwie japonistycznym przyjelo sie nazywac ród Hójó rodem regentów. Od smierci Sanetomo nie bylo shóguna do 1226 r. Od 1203 do 1205 r. Stala za nim pani Masako. którzy teoretycznie dzialali w imieniu nominalnych wladców — cesarzy. wybierani sposród przedstawicieli arystokracji dworskiej. panów Hójó.Jolanta Tubielewicz Tsurugaoka-Hachimangu. Zabójca okazal sie ostatni z zyjacych synów Yoriie. Po Sanetomo dwóch shógunów wywodzilo sie z rodu Fujiwara. z drugiej natomiast komplikacja. albo “ten. stary Tokimasa (1138—1215). nalezace do 90 indywidualnych wlascicieli. Niemniej jednak bakufu istnialo i dzialalo. której zakres obowiazków i zasieg dzialania znacznie sie skurczyly. Goshirakawa ufundowal kaplice Chókódó i pod ta nazwa zgromadzil posiadlosci w 42 prowincjach. Ten wlasnie termin — shikken — przekladany jest na wszystkie jezyki jako “regent". Ojciec pani Masako. Dalsza komplikacja wynika z faktu wystepowania ciagle przy osobie monarchy regentów i kanclerzy z rodu Fujiwara. uzywac bedziemy terminu Strona 79 . ze nie potrafil osobiscie kierowac funkcjami bakufu. przewodniczac posiedzeniom Wielkiej Rady Stanu. który w 1213 r.. instytucja ta stracila znaczenie. Obok dworu cesarskiego trwala instytucja ex-cesarzy. którzy od 1203 r. jakkolwiek baza ekonomiczna w tym czasie jeszcze sie nie zmniejszyla. zamieszany byl aktywnie w zabójstwo Yoriie. kiedy uzyskal inwestyture. który dysponuje prawami". ale ulegajac tylko nieznacznym modyfikacjom. W sektorze militarnym na szczycie hierarchii stal shógun. zostal przez wlasne dzieci usuniety z zajmowanego urzedu. Miura. Nawet rodzina Hójó rozdarta byla dramatycznie. Kugyó. Przede wszystkim trzeba sobie zdawac sprawe z podzialu na dwa wielkie sektory: cywilny i wojskowy.

by natchnac nowa nadzieja dwór. Dlatego tez struktura stworzona przez Yoritomo pozostala w tym czasie nienaruszona. Siedziba urzedu byla Rokuhara (rezydencja w Kioto) i w sklad jej wchodzily dwa zespoly: pólnocny (Hokuden) i poludniowy (Naden). Wreszcie uznal.) urzad drugiego shikkena lub kosygnatariusza Strona 80 . a jego syn Chukyó — trzyletni wówczas monarcha — zostal zdjety z tronu (przebywal na nim siedemdziesiat dni). pozostalych dwudziestu 163 trzech natomiast nalezalo do tego rodu. Tokimase uwaza sie za pierwszego shikkena z dynastii Hójó. stworzono bowiem urzad Rokuhara-tandai. jakie bylo przywiazane do tego urzedu. Kiedy ucichly echa wojny domowej. 15 dnia 5 miesiaca 1221 r. które stworzyly kapital nagród dla wasali Kamakury. Wojna domowa. W 1225 r. Drugi zyjacy ex-cesarz Tsuchi-mikado (1198—1210). by rzucic wyzwanie bakufu. Hyójóshu stalo sie zarówno cialem doradczym. poniewaz jest powszechnie przyjete zarówno w podrecznikach. Funkcje tandai od zakonczenia Jókyu-no ran pelnilo zawsze dwóch ludzi (tandai pólnocny i tandai poludniowy). Konfiskacie uleglo wtedy ponad trzy tysiace shóenów. zwana Jókyu-no ran (“zamieszki ery Jókyu"). armia pod Yasutokim zajela stolice. zostal ex-cesarzem (Gotakakura-in). chociaz nigdy przedtem na tronie nie zasiadal. Trzeba bylo dopiero wielkich wstrzasów. Hyójóshu. ex-cesarz Gotoba. oglosil Yoshitokiego “osoba poza prawem". ksiaze Morisada.: Rokuhara-shugo. którzy nie byli zyczliwi ani Minamotom. 162 Hegemonia rodu Hójó ustalila sie w okresie sprawowania urzedu przez Yoshitokiego. 15 dnia 6 miesiaca. Rokuhara-nampó. jak i najwyzszym trybunalem. ponad dwadziescia lat pracowal skrycie nad podwazeniem bakufu. trwala dokladnie miesiac. ale i wsród swoich przedstawicieli. Ex-cesarz Gotoba. O sprawnosci jego swiadczy fakt. Regula tez bylo. Nakahara). W tekscie uzywamy slowa tandai (namiestnika). poniewaz az do schylku zycia musial jeszcze walczyc zbrojnie. zeslany zostal na wyspe Sado. okazalo sie. Siec jitó mogla byc zacisnieta jeszcze mocniej i jeszcze dokladniej.Historia Japoni . powstala Rada Naczelna. który przejal czesc funkcji Monchujo. ze ojciec Gohorikawy. Naden. jak i monografiach. który okazywal niezalezny charakter jeszcze za czasów Yoritomo. ze przez cale stulecie nie zrodzil sie w stolicy nawet zalazek buntu przeciw bakufu. Od 1221 do 1333 r.: Oe. ale nie byl on pierwszym shikkenem w historii. a Kioto zostalo bezposrednio podporzadkowane wysokim funkcjonariuszom z Kamakury. Przed nim nazywano tak Óe Hiromoto. szefowie wszystkich najwazniejszych organów bakufu oraz niektórzy naczelnicy najbardziej wplywowych rodów wasalnych Kamakury (razem okolo pietnastu osób). i to nie tylko sposród dawnych urzedników cesarskich sprowadzonych z Kioto (np. a zwlaszcza tych wszystkich. Nastapily teraz represje wobec dowódców “buntu cesarskiego". wzmocnily natomiast realna sile bakufu. Na jego miejscu osadzono Gohorikawe. po bitwie nad rzeka Uji. Dla scislosci dodac nalezy. Swiadczy to o znaczeniu. Yasutokiego (1183— 1242). a ostateczny ksztalt przybrala pod rzadami nastepnego shikkena. tylko szesciu tandai nie nosilo nazwiska Hójó. ani rodowi Hójó. Miyoshi. sam opuscil stolice i wyjechal na Shikoku. a nastepnie od 1191 r. Zamieszki ery Jókyu podkopaly resztki autorytetu cesarskiego. uznany przez bakufu za niewinnego. dodamy. ze ród Hójó dysponuje wieloma ludzmi o talentach administracyjnych.. Hokuhó. Yoshitoki nie mial mozliwosci wypracowania zadnego systemu w spokoju. W tym celu prowadzil akcje przyciagania wielkich klasztorów oraz samurajów. Reformy Yasutokiego polegaly miedzy innymi na wprowadzeniu kolektywnosci do organów zarzadzania. a glówny sprawca zajsc. Kontynuujac tez polityke pierwszego shóguna Yoshitoki utrzymywal przyjazne stosunki z dworem w Kioto i nie dostrzegl rosnacego tam niebezpieczenstwa. Stal sie on jakby duplikatem organizacyjnym dla obszaru Kansai. zostal zeslany na wyspe Oki. ze czlowiek desygnowany na shikkena najpierw wciagal sie w obowiazki pelniac funkcje tandai w Kioto. by oslabic hegemonie Hójó. ze nazwa Rokuhara-tandai wprowadzona zostala juz po upadku Kamakura-bakufu. ze dysponuje dostateczna sila. w której sklad wchodzili shikken. Bardzo szybko sformowaly sie trzy armie. Trzeci ex-cesarz Juntoku. Wiadomosc o tym dotarla do Kamakury za posrednictwem kuge Saionijego. zorganizowany na tych samych zasadach co Kamakura bakufu. Mandokoro-no bettó. który abdykowal w 4 miesiacu. który nigdy nie wyrzekl sie wspomnien dawnej swietnosci. który pelnil funkcje szefa Kumonjo (Kumonjo-no bettó) od 1184 r. Hokuden).Jolanta Tubielewicz japonskiego. Aby jeszcze poglebic dziwacznosc sytuacji na “wieczystym tronie". które róznymi drogami ruszyly na Kioto. Yasutoki wprowadzil równiez (w 1224 r. Decyzje podejmowane byly zbiorowo. W okresie Kamakura urzad nazywany byl rozmaicie (np.

: azukaridokoro. W miare bogacenia sie tych funkcjonariuszy zdobywali oni ziemie. rezygnowali z prób rugowania jitó. 190. kiedy inne organa nie mogly osiagnac rozsadnej konkluzji. w okresie rozkwitu bowiem dyscyplina wasalna byla surowo przestrzegana.Historia Japoni . okreslane bylo jako 1/11 czesc dochodu z ziemi pod jurysdykcja. a rezygnujac z wyplaty. Ryóke stosowali wiec metody targów i kompromisowych rozwiazan. ale na ogól niemile widziane przez tych. ogloszony zostal kodeks zwany Jóei-shi-kimoku (Zbiór przepisów ery Jbei). jest bezstronnosc w rozstrzyganiu sporów i umiejetnosc utrzymywania dyscypliny wsród wasali oraz stala troska o praworzadnosc. ale nawet bakufu. który zawsze wybierany byl z rodu Hójó. takie drastyczne przejawy naleza do schylkowego okresu bakufu. coraz pewniejsi swojej bezkarnosci. Jitó natomiast. “Jitó lub shugo. W pózniejszym czasie zdarzaly sie od czasu do czasu reorganizacje. Hikitsukeshu zajmowalo sie rozpatrywaniem skarg gokeninów i rozstrzyganiem innych sporów jako instancja wyzsza. Po zamieszkach ery Jókyu w miare postepujacego paralizu cesarskiej stolicy rosly zadania i naduzycia wladzy dokonywane w shóenach nalezacych do kuge. Podkreslana przez wszystkich wspólczesnych historyków cecha rzadów Hójó do schylku XIII w. nazywano okuto — “partie zlych". którzy nie podlegali bezposrednio zadnemu seniorowi. Po zamieszkach Jókyu jednak ryóke. Wielu czlonków akutó wywodzilo sie z warstwy wojowników zwanych kokujin (albo kunishu) — “ludzie prowincji". Zaczely tez powstawac grupy niezaleznych lub luzno zaleznych od shógunatu wojowników. których dotyczyly. Ale nie rezygnowali jednoczesnie z róznych innych swiadczen. to przeciez ci ostatni robili wszystko. mówiac innymi slowami. Byly to szlachetne sformulowania. Zabronione im bylo rozciaganie jurysdykcji na posiadlosci dworu i posiadlosci instytucji religijnych. jeden po drugim. ze owi funkcjonariusze powinni byc straznikami pokoju reprezentujacymi sile militarna bakufu. gesu i inni) — przez nieobecnych na miejscu ryóke. Skladal sie on z 51 paragrafów napisanych prostym jezykiem i zawierajacych formulacje prawa zwyczajowego. Wielu kokujinów pochodzilo po prostu z chlopów i osiagnawszy status samurajski dzieki sprzyjajacym okolicznosciom 165 Strona 81 .Jolanta Tubielewicz (renshó). których sie niejednokrotnie dopuszczaly. Przed Jókyu-no ran wiekszosc jitó rekrutowala sie z lokalnych bushi — wojowników. ale w zasadzie utrzymala sie struktura ustalona do polowy XIII w. którzy laczyli sie dla obrony wspólnych interesów i zbroili w celu obrony ziem i wlasnosci. Miedzy innymi znalazly sie tam cztery paragrafy dotyczace shugo i jitó. które coraz bardziej dominowaly w sprawach prowincji" — stwierdza Hali w pracy Govern-meni and Local Power. Juz po smierci Yasutokiego powstal ostatni z waznych urzedów bakufu — Hikitsukeshu. która mogli przekazywac dziedzicom lub dawac ludziom od siebie zaleznym. W 1232€r. zeby podniesc swój stan posiadania. Jitó wyznaczani byli przez bakufu. Przez caly okres Kamakura bardzo powoli i nieznacznie. System wasalny Yoritomo rozciagal sie prostymi liniami od Kamakury do shugo lub jitó w prowincjach. Pelnil funkcje trybunalu podporzadkowanego Hyójóshu. ale nieustannie zachodzily zmiany w ukladach spolecznych na prowincjach. stawali sie osrodkami lokalnych zespolów bushi. az wreszcie jitó zaczeli sie “rozliczac" z ryóke zagarniajac po prostu sama ziemie. W takich wypadkach nieuniknione stawaly sie antagonizmy i rywalizacja miedzy nimi a miejscowymi urzednikami shóenów. ale ich pozycje byly coraz slabsze. 164 Po zamieszkach Jókyu natomiast wielu wojowników z Kanto bylo wysylanych do centralnych i zachodnich prowincji i umieszczanych na zupelnie sobie nie znanym terenie. zaczynali uzurpowac sobie prerogatywy gesu — funkcjonariuszy shóenu. a ponadto nie tracili praw administracyjnych i fiskalnych na ziemi pozostawionej ryóke. s. a rzemioslo wojenne uprawiali z koniecznosci. Grupy takie ze wzgledu na gwalty. Mozliwosci bylo duzo. poniewaz bakufu coraz czesciej opowiadalo sie za swoim wasalem. Dochodzilo do tego. z których wynikalo. Z biegiem czasu uposazenia wzrosly do polowy dochodu. ale nastapil podzial kompetencji. Po Jókyu-no ran legalne uposazenie jitó. ale nie wszystkie legalne. tworzac w ten sposób dalsze szczeble drabiny feudalnej. a nawet ich urzedowe tytuly. z którymi mozna sie bylo porozumiec na zasadzie stosunków dobrosasiedzkich. Jakkolwiek Kamakura staral sie ograniczyc i trzymac w karbach swoich jitó. Oczywiscie. Poczatkowo ryóke apelowali do Kamakury i czesto udawalo sie uzyskac odwolanie zbyt chciwego jitó. cywilni urzednicy shóenów (np. ze wzbogaceni jitó ignorowali nie tylko ryóke. równolegle z innymi przywilejami. bo ich najwazniejsza troska byla ziemia. stanowiacego podstawe wspólzycia w ówczesnym spoleczenstwie.

do Dazaifu na Kyushu przybyl posel mongolski w towarzystwie posla koreanskiego przywozac pismo od Wielkiego Chana. porcelane. Japonczycy nie reagowali. Niemniej jednak shikken Tokimune. przekazujac opornym poczatkowo wojownikom dworskie obyczaje i maniery. a takze kruszce (glównie zloto). W pólnocnych Chinach ustalila sie okolo 1230 r. domagajac sie coraz natarczywiej posluchania dla swoich wyslanników u wladcy.. domagajac 166 sie odpowiedzi na poprzednio przekazane pismo. dwór w Kioto wypracowal wreszcie projekt listu do Kubilaj-chana i przeslal do akceptacji bakufu. ale na skutek niesprzyjajacych zywiolów nie dotarly one do celu. NAJAZDY MONGOLSKIE Dynastia Sung. Nastepne poselstwo mongolskie dotarlo na Kyushu w 9 miesiacu 1271 r.Historia Japoni . W 1264 r. a skoro im odmówiono. Wreszcie lawina runela. W 9 miesiacu Koreanczycy odwiezli dwóch porwanych na Tsushime. Kamakura zaczela nasladowac styl zycia Kioto. ulegla najazdom Mongolów. Kamakura zaczela obrastac w dostatki. podczas gdy na poludniu trwala ciagle dynastia Sung (zwana Poludniowa). wyroby z laki. Tokimune wzywal swoich shugo do mobilizacji i sciagniecia armii w pasie obrony wzdluz pólnocnego wybrzeza Kyushu. Dwór po dojrzalym namysle zareagowal w charakterystyczny sposób: wyslal posla do Wielkiego Chramu w Ise i zamówil modly o bezpieczenstwo kraju. Armia. w Kamakurze. Zupelnie inny proces odbywal sie na szczeblu centralnym. co stopniowo doprowadzilo do zlagodzenia szorstkich obyczajów zolnierskich i podniecilo ambicje posiadania pieknych. Wasale Kamakury zostali zawiadomieni o zagrozeniu i zobligowani do przygotowania obrony. kadzidla. przywozac ze soba wykwintne stroje i przedmioty. jakkolwiek na kontynencie zaszly powazne zmiany. handel nie zostal przerwany. Tymczasem dochodzily do nich wiadomosci z kontynentu przekazywane ukradkiem przez zyczliwych Koreanczyków. w którym zawarte bylo zadanie zlozenia holdu przez Japonie cesarstwu mongolskiemu. Wraz z ksiazetami przybywal do Kamakury ich dwór. wladza mongolska. które zawislo nad krajem. a wreszcie stawiajac ultimatum.) Kubilaj przesylal poselstwa. które wkrótce wywarly wplyw na dalsze losy Japonii. porwali kilku wyspiarzy i odplyneli. paziowie i damy. Byl to gest zyczliwosci ze strony Koreanczyków. chan Mongolów Kubi-laj (1215— 1291) przeniósl swoja siedzibe z Karakorum do Tatu (obecnie Pekin) i stal sie zalozycielem nowej dynastii Ylian. W ciagu kilku lat podbil Koree. W 3 miesiacu nastepnego roku poselstwo mongolsko-koreanskie wyladowalo na Tsushimie. wytwornie urzadzonych rezydencji. poniewaz wiedzieli. Tokimune natychmiast wyslal do Kioto kopie otrzymanego listu. Japonczycy mieli do zaoferowania swoje wyborne miecze. Bakufu po miesiacu odeslalo poslów z pustymi rekami. która panowala w Chinach od 960 do 1127 r. wysylal poselstwa do Japonii. przekazujac przez nich mapy cesarstwa mongolskiego. monety miedziane i inne. co wywarlo wplyw na styl zycia stolicy bakufu. ze Mongolowie zechca wykorzystac flote i doswiadczenie Korei na morzu.Jolanta Tubielewicz nie bylo w stanie wykazac swojej szlacheckiej genealogii. urzad shóguna piastowali ksiazeta krwi. Wiedzieli wiec. skladajaca sie z 30 tys. Rezydujacy w Kamakurze wojownicy chowali zbroje i helmy do skrzyn. Dwukrotnie jeszcze (w 1272 i 1273 r. który wkrótce wlasnie objal urzad (5 dnia 3 miesiaca). Warstwa owa zawazy na historii nastepnych epok. W drugiej polowie XIII w. a sami paradowali po ulicach odziani w jedwabie i brokaty. zaladowana na okolo 900 statków. Wielu jitó i shugo nie chcialo sie ruszac z tego ciagle piekniejszego miasta i do prowincji wysylani byli zastepcy (jitbdai oraz shugodai). prowadzony przez przedsiebiorczych prywatnych kupców. Z Chin sprowadzano delikatne tkaniny. Dwór w Kioto tez wlaczyl sie do dzialania w miare swoich mozliwosci i 'umiejetnosci. List zawieral pelne godnosci oswiadczenia o boskosci Japonii i wieczystosci tronu potomków Amaterasu. Shikken Tokimune zobaczywszy to zapewne zwatpil. Ozywil sie handel zamorski. Dopiero w 1 miesiacu 1268 r. Od 1252 r. perfumy. ze te argumenty przekonaja Wielkiego Chana. ze chan szykuje inwazje. Chinczyków i Koreanczyków. to znaczy zamówil modly w swiatyniach i chramach. a nastepnie prawie cale terytorium chinskie. Listu nie przekazal. W 1 miesiacu 1270 r. zdawal sobie sprawe z realnosci niebezpieczenstwa. tylko nadal zajmowal sie przygotowaniami do obrony. wachlarze i parawany. ciezko juz doswiadczonych pod mongolskim zaborem i przerazonych ewentualna inwazja na Japonie. Mongolów. Juz w 1266 r. Wiekszosc jednak wywodzila sie od lokalnych jitó. Powrócila fala zainteresowania Chinami ze wzgledu na rosnaca zadze posiadania luksusowych importowanych towarów. wyladowala na Tsushimie 5 dnia 10 Strona 82 .

a 14 dnia zajela wyspy Iki mimo dzielnej obrony zalogi pod wodza Tairy Tsunetaki. Przez caly dzien trwaly ciezkie zmagania w pasie przybrzeznym i Japonczycy nie ustepowali. Japonie ogarnela wkrótce taka fala entuzjazmu.Jolanta Tubielewicz miesiaca 1274 r. Nastepnie 20 dnia armada posunela sie na poludnie i armia mongolska zaczela schodzic na lad w rejonie Hakaty. dwór cesarski nie ustawal w wysilkach. ludzi 6 dnia 6 miesiaca zaczely ladowanie na kilku wysepkach u wybrzezy Kyushu w rejonie zatoki Hakata. mimo ze zaskoczyla ich taktyka Mongolów oraz ich lepsze wyposazenie — krótkie. armia najezdzców rozlala sie szeroko po wybrzezach Kyushu. slaba flotylla koreanska próbowala zajac 168 Iki i Tsushime. Sposród tych. uzyskal imie Kamikaze — “Boski Wiatr". ze armia mongolska w slepej panice rzucila zajete pozycje i w dzikim pospiechu ladowala sie na statki. Przewazyl jednak rozsadek i pod kierownictwem dzielnego a przemyslnego Tokimune posuwaly sie przygotowania do odparcia ewentualnego nastepnego natarcia Mongolów. Tak sie skonczyla pierwsza próba podboju Japonii. Koreanczyków i Chinczyków w liczbie okolo 100 tys. zwlaszcza jezeli sie wezmie pod uwage. po czym skrajnie wyczerpani wycofali sie z pierwszej linii. Glówne uderzenie nastapilo w 6 miesiacu. ze zmiennym szczesciem toczone walki trwaly juz 54 dni. wiekszosc ulegla zagladzie na pelnym morzu. Strona 83 . Ciezar obrony spadl na oddzialy z Kyushu. lecz dalekonosne luki i miotacze kamieni. Japonczycy bronili sie z podziwu godna zaciekloscia. Na Kyushu przez piec lat trwala budowa umocnien w pasie nadbrzeznym miedzy Imazu a Hakozaki. która teraz zapanowala w Japonii. caly dzien kaprysna. Niemniej jednak korzystajac z lepszej znajomosci terenu Japonczycy wytrzymali do zmierzchu. by zapewnic krajowi skuteczna ochrone ze strony bóstw i buddów. Tymczasem w nocy pogoda.. Radosc. bakufu natomiast systematycznie sciagalo wojska do zachodniej Japonii i wzmacnialo obrone Kyushu. bez wozenia ich do Kamakury. Szczególnie zasluzyly sie oddzialy Mutó i Kikuchi. W 1279 r. aby armia co rychlej wrócila na statki.Historia Japoni . Mongolowie najpierw ostrzeliwali z daleka. 167 Kubilaj nie zrezygnowal jednak z planów zholdowania Japonii. Podobno zeglarze koreanscy swiadomi niebezpieczenstwa nalegali na dowództwo mongolskie. Armia japonska stawila opór. a zarazem koniec drugiej inwazji na Japonie. Przez caly czas pomiedzy pierwsza a druga inwazja. która nastapila w 1281 r. który ocalil kraj. Tajfun. w rejonie Hakaty. Iki i Tsushima padly w 7 miesiacu. a w ostatecznym rozrachunku zgubne dla wladzy Hójó. Ciezkie. Poslowie mongolscy (pieciu ludzi) zostali przewiezieni do Kamakury i 7 dnia 9 miesiaca publicznie scieci. Polaczone armie Mongolów. przerodzila sie w tajfun. W porównaniu z liczebnoscia najezdzców obrona japonska byla cienko rozciagnieta i armii mongolskiej udalo sie na wielu odcinkach rozerwac pierscien obrony i wedrzec w glab terytorium. a sily japonskie zlozone z lokalnego rycerstwa stacjonowaly od 1276 r. Wiele statków nie zdazylo odbic od brzegów i rozbilo sie na przybrzeznych skalach. które zdolaly odplynac. a rycerstwo japonskie nie mialo tradycji walki w tloku. Wiadomosc o wydarzeniach na Kyushu dotarla do Kamakury w dziesiec dni pózniej. budowe statków. Szczególnie ciezkie walki toczyly sie na Hirado i w rejonie Imari na wybrzezu zachodnim. ale zostala zdecydowanie odparta. Pózniejsze pokolenia nie mialy wielu okazji do cwiczenia sie w rzemiosle wojennym. gromadzenie zapasów zywnosci i sprzetu dla wojska. i bez trudu zlamala obrone. kiedy znowu zywioly przyszly z pomoca “boskiej ziemi" japonskiej: 1 dnia 7 dodatkowego miesiaca nadszedl tajfun tak straszny. ze ostatnia wielka kampania (Jókyu-no ran) odbyla sie ponad pól wieku przedtem i nie zyli juz wojownicy. Japonczyków dotknelo to do zywego. Luki japonskie o malym zasiegu i grozne miecze byly malo skuteczne na odleglosc. tracac wiele statków wraz z zaloga. aby cesarz stawil sie w Tatu. którzy w niej aktywnie uczestniczyli. Rózne zadania zostaly rozlozone na shugo jako na odpowiedzialnych za werbunek. Kubilaj — ciagle nie zrazony szorstkim zachowaniem Japonczyków — znowu przyslal poslów z naleganiem na poddanie sie jego woli. Na wiosne nastepnego roku przyslal nowe poselstwo z zadaniem. Byla to straszliwa kleska pysznej armady. Ci poslowie zostali scieci od razu w Hakacie. a dopiero po takim przygotowaniu uderzali duzymi formacjami. bo zajazdy sasiedzkie i walki o miedze mialy zgola inny charakter niz walka z regularnym zolnierzem mongolskim. W 5 miesiacu 1281 r. Wsród szalejacego huraganu armada wyszla w morze. ze w bakufu zaczeto nawet myslec o wyslaniu ekspedycji na Koree. przybrala objawy nadzwyczaj korzystne dla instytucji religijnych.

kiedy umarla pewna ksiezniczka krwi. We wszystkich wojnach toczacych sie dotychczas na archipelagu zawsze tylko wsród Japonczyków byli zwyciezcy i zwyciezeni. aby dac ujscie nagromadzonemu potencjalowi wojennemu. Koszty samej wojny byly ogromne. Wsród wojowników na prowincji zakielkowala mysl. Mial 34 lata. Pod lada pozorem konfiskowano ziemie kuge i gokeninów. natarczywe zadania nagrody wysuwane przez wojowników walczacych przeciw Mongolom. Po paru latach odstapili od tych agresywnych zamierzen. Bakufu jako maszyneria administracyjna ciagle stanowilo jednolite cialo. a jednak poniesli ofiary w wojnie. co stanowilo siegniecie po srodki ostateczne w obliczu niebezpieczenstwa. na której imie zapisany byl inny blok shóenów (Muromachi). Gofukakusa i Kameyama odwolywali sie o sprawiedliwosc do bakufu. Bakufu zaczelo sie uginac pod ciezarem zobowiazan. Nastepca jego zostal Sadatoki. Tódaiji. którzy bezposrednio uczestniczyli w walkach i z których wielu zadluzylo sie u kupców czy lichwiarzy na rynsztunek. Konsekwencja Strona 84 . zwlaszcza na zewnatrz. Po dlugich negocjacjach doszlo do kompromisu: linia Jimyóin uzyskala kontrole nad 170 Chókódó. czternastoletni podówczas chlopiec. W ogólnej mobilizacji przeciw Mongolom miedzy innymi werbowani byli wszyscy wojownicy z Kyushu. Nie mogac zalatwic tych prozaicznych spraw ekonomicznych na plaszczyznie milosci braterskiej. Czasem nawet. ale przeciwnie — przyniosly 169 krajowi ciezkie straty w ludziach i wielkie straty materialne. Kófukuji. dopóki istnialo zagrozenie obcym najazdem. Problemem bylo jednak: skad czerpac zasoby na zaplate? Bakufu musialo sie chwytac rozpaczliwych metod. w tym równiez czlonkowie akutó. Najwieksze wsród nich i najbogatsze bloki Chókódó i Hachijóin staly sie przedmiotem najgoretszych sporów. ze o wlasne interesy nalezy zadbac poza centralnym osrodkiem wladzy. Szczególnie glosno domagali sie swoich praw ci samuraje. Próbowano nawet metody losowania przydzielanych urzedów. Najazdy mongolskie nie tylko takiej szansy nie daly. a zadania zaplaty i nagrody spadly jak grad na Kamakure. których nie bylo w stanie wypelnic. W ogólnym chaosie i rozgoryczeniu dom cesarski tez przezywal kryzys. Wojny domowe dawaly szanse wzbogacenia sie zwyciezców przez konfiskaty i zagarnianie mienia pobitych wrogów. a stare jitó-shiki podlegaly dzieleniu na kilka osób. Linia Gofuka-kusy (1246—1259) zwana byla od rezydencji monarchy Jimyóin. Wszystko to nie bylo w stanie zaspokoic nawet czesci potrzeb. Ciagle utrzymywane byly umocnienia przybrzezne. wyposazenie i swite. Ale z punktu widzenia bakufu najpilniej wymagaly zaspokojenia zadania kleru oraz wojowników. które zawsze dysponowaly silna baza ekonomiczna. SCHYLEK I UPADEK KAMAKURA-BAKUFU Najazdy mongolskie byly pierwszym zetknieciem sie Japonczyków z obca interwencja zbrojna. Kiedy ta groza zostala odsunieta. linia Daikakuji natomiast nad Hachijóin. Naród byl zjednoczony i ofiarny. a i solidarnosc w rodzie Hójó zaczela sie lamac.Historia Japoni . a wiec zawsze na miejscu znajdowala sie zdobycz do podzialu. ale Japonia ciagle trwala w gotowosci. umarl przepracowany Tokimune. ostatni wybitny shikken z rodu Hójó. Gosaga zostawil liczne shóeny zgrupowane w wielu blokach. Zaczeli nawet nalegac na trzeci najazd i budowali w tym celu okrety bojowe. a takze zbrojnymi oddzialami. co doprowadzalo Koreanczyków do rozpaczy. zmianach decyzji oraz wlascicieli zostal podzielony miedzy linie Jimyóin i Daikakuji. a jeszcze potem przez wiele lat trwal alert i czesc wojowników z Kyushu stala w gotowosci na tej wyspie. To na jakis czas ukoilo umysly. Do tych zadan dolaczyly sie liczne. W tak ciezkim okresie kryzysu wewnetrznego zabraklo silnej reki. Zadania wynagrodzenia za modly i egzorcyzmy plynely do Kamakury z Iwashimizu-Hachimangu. Ale niedlugo i w tym monolicie poczely sie ukazywac pekniecia. do których prawa wlasnosci zapisane byly na rózne instytucje religijne. W 1272 r. a linia mlodszego cesarza Kameyamy (1259— 1274) — Daikakuji. Enryakuji i innych wielkich klasztorów.Jolanta Tubielewicz Klasztory i chramy sobie bowiem przypisaly chwale za pognebienie wrogów “wiecznego cesarstwa". Na domiar zlego w 4 miesiacu 1284 r. Znów zaczely sie kwasy w rodzinie cesarskiej. tworzono zupelnie nowe jitó-shiki. natychmiast ozywily sie stare nienawisci i klótnie. Nowy konflikt zarysowal sie w 1300 r. Blok Muromachi po róznych wybiegach. którzy nie byli gokeninami.. Gdzie tylko sie dalo. robiono rajdy na brzegi koreanskie. a nastepnie nadawano najbardziej natretnym suplikantom. umarl ex-cesarz Gosaga (1242—1246) i dom cesarski podzielil sie na dwie linie sklócone miedzy soba o schede.

tajfuny. Yoshida (Fujiwara) Sadafusa doniósl bakufu o narastajacym spisku. Przedstawiciele bakufu na kolejnych etapach sporu próbowali róznych srodków perswazji lub nacisków. który abdykowal.nie zasiadalo na tronie (wspomniany uprzednio przypadek Gotakakury byl jedyny i nie stworzyl precedensu). który uderzal i znikal. przy czym cesarze mieli zasiadac na tronie nie dluzej niz dziesiec lat. ze ten manewr wzmocni budzet cesarski (cesarza na tronie). Wsród tych klesk naturalnych dodatkowym powodem podniecenia bylo wykrycie przez bakufu spisku samuraj skiego. W obu wypadkach decyzje podejmowal excesarz (Goshirakawa w 1183 r. jak i w Kamakurze. Taka samowola nie bylaby mozliwa w okresie rozkwitu bakufu. aby zechcial laskawie abdykowac i przekazac regalia. by pojawic sie w innym miejscu. raz na Daikakuji. zostali przewiezieni do Kamakury celem blizszego zbadania sprawy. ale od czasów inwazji mongolskich wladza rodu Hójó stopniowo ulegala bezwladowi i w calym kraju zaczynaly sie szerzyc niepokoje wywolywane przez niezadowolonych wojowników. W 1321 r. czyli wlasciwa intronizacja (sokui). znowu zadac straty i znowu zniknac.Jolanta Tubielewicz podzialu schedy byl spór o nastepstwo tronu. W celu uporania sie z licznymi problemami ekonomicznymi znowu zaczelo przy dworze dzialac Kirokujo. na tronie w Kioto osadzony byl Gotoba.podobnie jak sto lat wczesniej Gotoba — 171 zabiegal o przyjazn i poparcie zbrojne wielkich klasztorów oraz wojowników z centralnych prowincji. ale interpretowal je na korzysc rodu cesarskiego. na terenie Kioto. W 5 miesiacu zaczely sie aresztowania (miedzy innymi znowu byl aresztowany Hino Toshimoto) i cesarz Godaigo wyczul. przewieziony do Rokuhary i poddany naciskom. Zaczela sie wojna podjazdowa przeciwko rodowi Hójó i jego stronnikom. i Gofushimi w 1331 r. Po rocznych deliberacjach Suketomo znalazl sie na zeslaniu na wyspie Sado. obie linie bowiem chcialy zachowac swój stan posiadania dla bezposrednich potomków. odlozona zostala do czasu odzyskania regaliów. ze za jego glowe zostala wyznaczona wysoka nagroda. snujac dalekosiezne plany. Sprawa byla niezmiernie drazliwa. w porozumieniu z ex-cesarzem Gouda (1274—1281) Godaigo doprowadzil do likwidacji instytucji insei.Historia Japoni . Kusunoki Masashige (1294— 1336). ze to samo przekonanie zywilo wielu zaprzyjaznionych z cesarzem ludzi. Trzesienia ziemi. Marzylo mu sie przywrócenie autorytetu cesarza i zepchniecie klasy wojskowej do wlasciwej — jego zdaniem—roli sluzebnej wobec tronu. mimo ze zbiegly Antoku ani nie abdykowal. zostal on zeslany na wyspe Oki — we wlasnym przekonaniu pozostajac nadal cesarzem. 24 dnia 8 miesiaca ukradkiem zabral regalia i uciekl do Nary. Za sprawa cesarska opowiedzial sie od tego pierwszego momentu i trwal do ostatka znakomity wojownik z Kawachi. W tym celu . Nie byla to wprawdzie pelna ceremonia. ale w 1331 r. Upór Godaigo spowodowal. a jesli nawet sprawa sukcesji byla im obojetna. Godaigo. czlowiek inteligentny i mocnego charakteru. a stamtad na góre Kasagi do zespolu klasztornego Kasagidera. który do takiej wscieklosci doprowadzil bakufu. Tymczasem w 1318 r. Aresztowani w 1324 r. Dokonano jedynie tak zwanego przejecia tronu (senso). Toshimoto natomiast zwolniony byl od kary. Zaczal zywo sie krzatac wokól stworzenia stronnictwa. a nie mozna bylo uzyskac shóenów cesarza. Godaigo zostal pojmany. bo prowadzona czesto przez nieuchwytnego przeciwnika. W 9 miesiacu wojsko bakufu obieglo twierdze na Kasagi. Dzialalnosc cesarza przez pare lat nie zwracala uwagi wladz. Mistrzem partyzantki okazal sie Masashige. wierzac. powodzie i pozary szczególnie dotkliwie dotknely stolice cesarska. ani nie przekazal regaliów. Trudna to byla wojna dla bakufu. na którego czele stali dwaj nie spokrewnieni ze soba panowie o nazwisku Hino — Toshimoto i Suketomo. poniewaz zywioly nie oszczedzaly obu tych osrodków. który — jak sie okazalo — nie mial zamiaru abdykowac w ustalonym terminie ani tez przekazac sukcesji ksieciu z linii Jimyóin. Sukcesja miala odtad przechodzic alternatywnie — raz na linie Jimyóin. to w wystapieniu po stronie zeslanego monarchy widzieli szanse obalenia bakufu. Wreszcie w 1317 r. Równiez wysoka nagroda miala byc za glowe Strona 85 . tron objal Godaigo z linii Daikakuji. Nastepne lata pelne byly troski zarówno w Kioto.). a druga czesc ceremonii. poniewaz po ucieczce cesarza do Ksagidery w 20 dniu 9 miesiaca odbyla sie juz ceremonia intronizacji ksiecia Kazuhito z linii Jimyóin (cesarz Kógon). rozumial te objawy oslabienia bakufu. jezeli sie przedtem — chocby na krótko . które byloby sklonne i zdolne do obalenia wladzy bakufu. Nowy konflikt w rodzinie cesarskiej zaczal grozic rozpadnieciem sie dotychczasowych dwóch linii na drobniejsze frakcje. ze wokól niego zaciesnia sie krag zagrozenia. ze w 3 miesiacu 1332 r. To lagodne potraktowanie spiskowców wplynelo podobno na skrystalizowanie sie planów cesarza Godaigo. Okazalo sie. gdyz brakowalo regaliów. wypracowany zostal kolejny kompromis dotyczacy nastepstwa tronu. Precedens juz byl: w 1183 r.

Zarliwosc apostolska Hónena zyskala mu rzesze wyznawców. poniewaz 24 dnia dodatkowego 2 miesiaca cesarz Godaigo zbiegl z wyspy Oki i znalazl schronienie w Funanoue (Hóki) u Nawy Nagatoshiego (?—1336). Przed Hónenem jednak pojawialy sie zwiastuny amidyzmu w lonie sekt shingon. latwe do przyjecia nie tylko przez elite intelektualna. ale jednoczesnie pobudzila do dzialania wrogów i w 1207 r. W 4 miesiacu z Kioto wyruszyla armia. Ród Hójó po dlugim okresie hegemonii schodzil z areny dziejowej. Hójó Nakatoki. Wojna rozlala sie na zachodnie prowincje. lub tez restauracja Kemmu.Historia Japoni . Tymczasem wypadki zaczely sie toczyc w przyspieszonym tempie w innych rejonach. ale po ucieczce ojca na Kasagi zrzucil szaty mnisie i na czele oddzialu zbrojnych mnichów wlaczyl sie do walki. Czesc oddzialów szla pod dowództwem Ashikagi Takaujiego (1305— 1358). ze bakufu tutaj wlasnie bedzie chcialo go zniszczyc. a Masashige przez pare miesiecy szykowal obrone swojej twierdzy Chihaya na górze Kongósan. W istocie. Wielu przedstawicieli tych rodów weszlo do historii jako przyklady walecznosci i poswiecenia. Kamakura bowiem definitywnie przestala byc synonimem wladzy. Wraz z nim skonczyl sie shógunat. armia Hójó nekana byla wojna podjazdowa. 21 dnia 5 miesiaca armia Nitty Yoshisady (1301—1338) po ciezkich walkach zdobyla Kamakure. tendai czy kegon i za prekursora sekty jódo uwaza sie Eshina (942—1017). królujacego w Raju Zachodnim. Przede wszystkim nalezy tu wymienic sekty amidystyczne. którego siedziba. Jego zalecenia. Osrodkiem zycia politycznego stalo sie znowu Kioto. Rozpoczal sie krótki okres zwany odrodzeniem wladzy cesarskiej. bo zdawal sobie sprawe z tego. podczas gdy drobne wprawdzie i efemeryczne kierunki amidystyczne wnosily element prostoty w zycie religijne i powoli zyskiwaly grunt. który w swoim dziele O potrzebie odrodzenia w raju dal wyraz wiary w niezglebione milosierdzie Buddy Amidy. tez legla w gruzach. W perspektywie historii byl to epizod stanowiacy przejscie pomiedzy hegemonia rodu Hójó a hegemonia rodu Ashikaga i dlatego nie poswiecajac tej sprawie specjalnego rozdzialu przylaczymy restauracje Kemmu do nastepnej epoki. bakufu zakazalo szerzenia nauk jódo. Chihaya otoczona szczelnym pierscieniem wojska bronila sie przez pare miesiecy i dzieki rozmaitym ciekawym rozwiazaniom taktycznym wprowadzonym przez Masashige nigdy sie nie poddala. pojmac krnabrnego Godaigo i przywrócic pokój. Hójó Takatoki i kilkuset wojowników popelnili samobójstwo. Przez caly 1332 r. a on sam zabity. przylaczali sie do niego bowiem liczni wojownicy. Miejscowosc Funanoue stala sie tymczasowym dworem cesarskim. od poczadku 1333 r. Ksiaze Morinaga umacnial sie tymczasem w Yoshino. armia 172 bakufu przystapila do ofensywy. a wielu Strona 86 . Buddyzm okresu Kamakura wyksztalcil sie w kilku kierunkach. Z biegiem czasu jego armia rosla. Takauji natomiast zawrócil z Yamashiro i opowiadajac sie po stronie lojalistów zaatakowal Kioto. do którego zaczeli sciagac lojalisci. Rokuharatandai. czesc pod Nagoshim Takaie. które przerodzily sie w sekty popularne. którym ciazyla wladza bakufu. która miala spacyfikowac Zachód. Kitabatake i Nitta. Armia Takaie zostala zaraz rozproszona. byly niezmiernie proste: wierzyc we wszechogarniajaca dobroc Amidy i jak najczesciej powtarzac inwokacje “namu Amida-hutsu" (w skrócie: “nemhutsu") — “chwala Buddzie Amidzie". konieczne wydaje sie zasygnalizowanie rozwoju kultury i powstanie nowych pradów religijnych. Cesarz Godaigo 5 dnia 6 miesiaca 1333 r. uwaza sie reformatora religijnego Hónena (1133—1212). gdzie popelnil samobójstwo. Dzialalnosc Hónena ujawnila sie publicznie dopiero po r. syna cesarza Godaigo. W calym kraju rozgorzaly walki. Za faktycznego zalozyciela pierwszej z nich. Miedzy Eshinem a Hónenem (a wiec w okresie okolo póltora wieku) wiele zaszlo zasadniczych zmian w Japonii. które mialy wiesc ku zbawieniu. Zanim jednak przejdziemy do opisu nastepnego okresu. Kamakura. sekty jódo (“czystej ziemi"). Bakufu przezywalo swoje ostatnie chwile. 1175. sekty ezoteryczne stracily popularnosc. kiedy zglebiwszy doktryny innych sekt wszystkie odrzucil i sformulowal zasady sekty jódo. Wsród lojalistów (zwolenników cesarza Godaigo) najaktywniejsze byly rody Kusunoki. które trwaja do dzis i z tego wzgledu zasluguja na chocby krótkie omówienie.Jolanta Tubielewicz ksiecia Morinagi (1308—1335). PRADY RELIGIJNE W rozdziale dotyczacym okresu Heian mowa byla o sektach shingon i tendai oraz o budzeniu sie nowych idei. Dzielny ksiaze w wieku 18 lat zostal mnichem. triumfalnie powrócil do Kioto. zabral cesarza Kógona i uciekl do Orni. 173 czyli w Raju Czystej Ziemi.

Podobnie jak Hónen. gdzie ufundowal osrodek zenistyczny w swiatyni Ken-ninji. Shinran studiowal w Enryakuji na górze Hiei. razem zostali skazani na banicje. powinnismy pic trucizne?" Shinran nie zachecal do zycia mniszego i sam sie za mnicha nie uwazal. a od umyslów nie wymagala szczególnego wysilku. przynajmniej raz na godzine. nie wierzyl w skutecznosc ascezy. która utrwalila sie i przybrala formy organizacyjne sekty dopiero w XIV w. pozostawiajac wiele teoretycznych problemów swojej nauki nie rozwiazanych. niewiele tylko z nich czerpiac dla swojej doktryny. Obaj. W zaleceniach dla wiernych Shinran wyszedl daleko poza wskazania mistrza Hónena. powiedziec z wiara “namu Amida-butsu". nie wylaczajac Kamakury. Kazdy — bogaty czy biedny. ze istota ludzka jest tak niedoskonala.Jolanta Tubielewicz propagatorów skazalo na wygnanie. to wierzyc w Amide. które zrazily go do nauk tendai. umartwien. Umarl w nastepnym roku. iz nie zasluguje na zbawienie i odrodzenie w Czystej Ziemi. przed sama smiercia. posty i dobre uczynki. W 1223 r. Innym kierunkiem. Nastepna ciekawa postacia wsród amidystów byl wedrowny mnich Ippen (1239—1289). Po zetknieciu sie z Hónenem stal sie jego goracym zwolennikiem. Odrzucal celibat jako recepte na cnotliwe zycie (sam byl zonaty i mial dzieci). W jednym ze swych traktatów Shinran napisal. jezeli nic go nie odwróci od glebokiej i szczerej wiary. W okresie poprzedzajacym wygnanie Hónena przybyl do jego pustelni w Yoshimizu inny zarliwy zwolennik reformy religijnej — Shinran (1173—1262). istota krucha. w skrócie: shlnshu). zaczal propagowac swoja nauke. W 1211 r. ale rozwinal dzialalnosc w Hitachi. co czlowiek moze zrobic. Czlowiek nie jest w stanie osiagnac zbawienia przez umartwienia. a obecnie zdaje sie przezywac druga mlodosc. W 1207 r. Wrócil po czterech latach i rozpoczal wyjasnianie doktryny sótó (chinskie: tsao-tung). która przekazal mu chinski mistrz Ju-ching (1163—1228). Czlowiek jednak. gdzie studiowali praktyki medytacyjne zwane po chinsku ch'an. Wsród chlopów prowincji Hitachi zalozyl gmine liczaca wielu czlonków i tam wlasnie uksztaltowal teoretyczne podstawy nowej nauki. gdzie zglebil doktryny tendai i nie znalazl w nich odpowiedzi na dreczace go pytania. którzy podobnie jak inni reformatorzy okresu Kamakura zaczeli studia buddyjskie na górze Hiei. jest zen. co równa sie zbawieniu. Mimo fal przesladowania ze strony bakufu amidyzm w róznych swoich zabarwieniach zyskal ogromna popularnosc dzieki prostocie doktryny. zalozyciel sekty jishu (“sekty godzinowej"). to tym bardziej dotyczy to grzesznika". z którego juz nie bedzie powrotu do ziemskich cierpien. Byl juz jednak starym. Dógen (1200—1253). ale odeszli od nauk tendai. a wiec w postaci zasad moralnych. choc kazdy w innym czasie. glównie w Kioto. ze “jezeli czlowiek szlachetny odradza sie w Czystej Ziemi. uformowany w dwa podstawowe kierunki: rinzai i sótó. odradzal praktykowanie magii. cnotliwy czy wystepny — moze liczyc na odrodzenie w Czystej Ziemi. Nauczal on. Zbawienie moze przyjsc tylko dzieki dobroci Buddy Amidy i dlatego wszystko. Zalozycielem szkoly rinzai byl Eisai (1141 — 1215). ale takze i w innych miastach. by odrodzic sie w raju. zmeczonym czlowiekiem. na krótko przed smiercia Eisaia przybyl do Kenninji. Zalozycielami tych szkól w Japonii byli dwaj mnisi. Uwazal. jezeli polega tylko na sobie. Glosil on. Zalozyciel szkoly sótó. nie moze przewidziec chwili smierci i dlatego powinien powtarzac inwokacje codziennie. Jódo-shinshu do dzis jest w Japonii potega w lonie buddyzmu. Po pierwszych sukcesach Strona 87 . po japonsku zen. który rozwinal sie w okresie Kamakura i wywarl ogromny wplyw na rózne dziedziny filozofii i estetyki.Historia Japoni . co bylo czesto interpretowane jako zacheta do odrzucenia cnotliwego zycia. gdzie “siedzial u stóp mistrza". a po jego smierci zostal uczniem niejakiego Myózena. Wystarczy raz w zyciu. zakaz zostal cofniety i Hónen wrócil do stolicy. mistrz i uczen. chociaz od czasów Shinrana sekta przeszla przez rózne stadia rozwoju. Po odwolaniu wyroku Shinran nie wrócil do stolicy. jezdzili do Chin. gdzie jego prosta w zalozeniach nauka z latwoscia “trafiala pod strzechy". Dógen towarzyszyl Myózenowi w podrózy do Chin. i tylko laska Amidy moze pomóc w uzyskaniu zbawienia. ze wyglaszanie nembutsu ma sile oczyszczajaca. Podstawowa zasada wiary wszystkich odlamów — wiara w milosierdzie Amidy — niosla pokrzepienie sercom. ze mamy lekarstwo. zwanej “prawdziwa nauka o Czystej Ziemi" (jodo-shinshu. która utozsamia wiernego z Absolutem. uzyskal bowiem aprobate Yoriie i nastepnie shikkenów Hójó. Mimo bardzo mlodego wieku Dógen juz mial wówczas za soba pierwsze doswiadczenia na górze Hiei. ze laska Amidy manifestuje 174 sie w spoleczenstwie ludzkim w postaci wzajemnego szacunku i milosierdzia. medytacji. który po powrocie z drugiej podrózy do Chin w 1191 r. Ale na stawiane mu zarzuty Shinran replikowal: “czy dlatego.

to cytuje szereg oderwanych wypowiedzi róznych mistrzów. poniewaz urazeni mnisi z Hieizan nie szczedzili wysilków. Bardziej jeszcze sie zaznaczyl w estetyce japonskiej. niz filozoficzna glebia doktryny. bo teraz znowu widze góry jako góry. jakkolwiek pismiennictwo zenistyczne rozwija sie od czasów Dógena i rosnie z kazdym pokoleniem. w skrócie: Hokke-kyó. Zupelnie inny ton do buddyzmu wprowadzil jeszcze jeden reformator religijny. ze wszystkie dotychczasowe doktryny byly balamutne i tylko prowadzily naród na manowce. chociaz — tak jak ptakom — nie ubywa mu troski o codzienna egzystencje. jezeli adept postepuje zgodnie ze swoja natura. “przebudzenia" (satori). doszedlem do tego. gdzie ustalil w 1244 r. kwitnacym osrodkiem szkoleniowym sótó i kwatera glówna sekty. W obu szkolach wiecej jest cech wspólnych niz róznic. uzyskalem spokój. Po dlugim studiowaniu nauk róznych sekt doszedl on do wniosku. jezeli idziesz. Tendai i shingon wymagaly rozbudowanego rytualu. ze nie istnieje nic takiego. poniewaz zazen — “siedzaca medytacja" nie zawsze bywa konieczna dla osiagniecia iluminacji. Obie szkoly daleko odbiegly od wszystkich kierunków. Ale przestaje go dreczyc nienawisc i zazdrosc. Jako kierunek medytacyjny. W starych kierunkach mahajanistycznych wyzwolenie traktowane bylo jako cos niezmiernie odleglego. kiedy doszedlem do samej istoty rzeczy. która mówila “postepuj zgodnie z natura". cos co mozna osiagnac jedynie po straszliwych wysilkach gromadzenia zaslug w ciagu wielu istnien. wszechswiata. to idz". wlasna natura bowiem jest Natura w ogóle — w znaczeniu przyrody. a wody znowu sa wodami" (wypowiedz mistrza chinskiego Ch'ing-yuana. Wojownicy jednak 176 nie widzieli tu zadnej sprzecznosci. a smierc smiercia". W opisach zenu czesciej sie mozna spotkac z wyjasnieniami. indywiduum. jak studiowalem zen.Historia Japoni . Przeniósl sie do prowincji Echizen. jak i sótó naleza do tego samego gatunku mysli filozoficznej. Czlowiek. Watts. Rola mistrza zenu sprowadza sie tylko do pobudzania intuicji adepta. nie pragnie gromadzic majatku. a ich istnienie ogólnie przyjeta koniecznoscia. czym zen nie jest niz czym jest. Kiedy uzyskalem blizsza znajomosc rzeczy. sutra Lotosu). które je poprzedzaly. I dlatego prosta a pocieszajaca byla dla nich nauka. tez nie jest konsekwentny. Nie ma prawie dziedziny sztuki. Sekty amidystyczne kladly nacisk na wiare w Amide i uwalnialy od wszelkiego wysilku umyslowego. cytowana za: Allan W. staje sie swobodny jak ptaki. a wody jako nie-wody. To jest moze najwazniejsze: postepowac zgodnie z natura. Zrozumienie siebie równa sie zrozumieniu. symboliki i praktyk magicznych. a zalezy to wylacznie od samego adepta. ze zobaczylem góry jako nie-góry. czy tez “bezposredniego przekazu" za pomoca najzwyklejszych czynów i slów. której nazwe zmienil na Eiheiji. Powtarzanie formuly Strona 88 . czym zen jest.Jolanta Tubielewicz w Kioto wolal jednak miasto opuscic. a nawet wulgarne. “jezeli walczysz. Ich rola jako zbrojnych ludzi czynu byla w spoleczenstwie jednoznaczna. s. by mu zatruc zycie. Nichiren (1222— 1282). widzialem góry jako góry. aluzyjnego wskazywania drogi. swoja rezydencje w swiatyni Daibutsuji. które byly produktami ubocznymi zenu. Zarówno rinzai. jak “samosc". które niezainteresowanemu obserwatorowi moga sie wydac absurdalne. Zen jako kierunek intuicyjny i mistyczny nie opiera sie na egzegezie sutr i traktatach budujacych logiczny obraz wszechswiata. “zycie nie jest zyciem. to walcz". w najbardziej trywialnych okolicznosciach. ludzi. 146). W zenie natomiast osiagniecie wyzwolenia równa sie osiagnieciu iluminacji. a takze do udoskonalenia sztuki wojennej. Brzmi to moze paradoksalnie — stosowanie milosiernej nauki buddyjskiej do okrutnych spraw rzemiosla wojennego. Do dzis dnia Eiheiji jest wielkim. Oczywiscie do wojowników bardziej docieraly praktyczne wskazówki i techniki. Ale teraz. jakkolwiek najlepiej widoczne tego przyklady naleza do nastepnej epoki. Jedyna prawda zawarta jest w sutrze Kwiatu Lotosu Przedziwnego Prawa (Myóhó-renge-kyó. przestaje go przerazac smierc. Zen wprowadzony do Japonii w pierwszych latach okresu Kamakura okazal sie atrakcyjny dla wojowników i przyczynil sie do wytworzenia klimatu sprzyjajacego rozwojowi niektórych form etyki rycerskiej (zwanej bushidb — “droga wojownika"). Satori moze splynac na kazdego w kazdym momencie zycia. Niemniej jednak wplyw zenu byl bardzo silny w srodowisku militarnym. smieszne. na która zen twórczo by nie wplynal. The Way of Zen. 175 które by je dzielily. na co wskazuje nazwa. A jezeli juz ktos próbuje wyjasnic. który to pojmie lub intuicyjnie przeczuje. to siedz. który nie potrzebuje uciekac sie do pomocy boskich istot ani do formul magicznych czy umartwien. Moze sie to zdarzyc w kazdym momencie. a wody jako wody. albo: “nim minelo trzydziesci lat. jak na przyklad: “Jezeli siedzisz.

Samo tylko zastapienie amidystycznej inwokacji “nembutsu" przez “namu Myóhó-renge-kyó" tez nie zadowalalo Nichirena. Kiedy najazd mongolski stal sie juz realnym zagrozeniem. Stal sie tak nieznosny. oparta na zelaznej dyscyplinie i hierarchii. a realizowac sie moze jedynie przez dzialanie. wedlug niego. trzeba bylo dzialac. Terenem i celem dzialania jest Japonia.. odwracajac dotychczasowa praktyke.. prawdziwa i jedyna Czysta Ziemia. Jego przestrogi nabraly szczególnego znaczenia.organizacja wywodzaca sie w prostej linii od Nichirena. i przebywal na wygnaniu do wiosny 1274 r. Czysta Ziemia dla Nichirena byla na ziemi japonskiej. Stworzony przez niego system mial charakter nacjonalistyczny i bezkompromisowy.Historia Japoni . Aby osiagnac zbawienie. jak glosili amidysci. te kleski spadna nan niechybnie. Obecnie jedna z najpotezniejszych organizacji religijnych w Japonii jest Sóka-gakkai (Naukowe Stowarzyszenie Tworzenia Wartosci) . Wedlug Nichirena wladze powinny sie podporzadkowac prawu buddyjskiemu i budowac spoleczenstwo oparte na sutrze Lotosu. witany z szacunkiem. a takze podobne tendencje rozwojowe. Ciagle jeszcze istnial dwór i kultura w swoim charakterze arystokratyczna. a on sam ledwie uszedl z zyciem. 179 KULTURA W dziedzinie kultury zauwazyc mozna te sama dwoistosc. a nie gdzies “na Zachodzie". nie przebieral w slowach. Wkrótce wlasnie dotarlo na Kyushu pierwsze poselstwo mongolskie. ze tylko dwie kleski nie dotknely jeszcze archipelagu. zyskiwal sobie wielu zwolenników. oddaje sie nie tylko abstrakcyjnemu “tworzeniu wartosci". Strona 89 . Dotarl do wyspy Sado w 1271 r. co wzbudzilo w nim pewne nadzieje i ozywilo ducha walki. z jeszcze wieksza energia atakowal oponentów. Okres Kamakura byl ostatnim etapem dzialalnosci reformatorskiej wybitnych eklezjastów buddyjskich. ale doczekaly sie renesansu w czasach nam wspólczesnych. Umarl 13 dnia 10 miesiaca 1282 r. gdzie juz tylko poswiecil sie pisarstwu. ale i wielu zacietych wrogów. poniewaz modly o bezpieczenstwo kraju zostaly powierzone swiatyniom shingon. W nastepnych epokach nie nastapil wprawdzie zupelny zastój dzialalnosci religijnej. Rozgoryczony Nichiren rzucil Kamakure i przeniósl sie na góre Minobu. ale obok rozwijala sie nowa kultura. gdy grzmial. a wiec po drugim najezdzie mongolskim. poniewaz zadna istota nie istnieje “sama przez sie". Toczyl wojne polemiczna 178 ze wszystkimi innymi sektami. zwiazana z klasa wojskowa. poswiecajac czas na pisanie traktatów. Nie tylko nie zanikly gloszone przez niego idee. natarczywie ponawiajac ostrzezenia. W rezultacie jego pustelnia zostala spalona. Wylonila z siebie partie Kómeitó (Partia Czystych Rzadów). jezeli jego rady nie zostana przyjete. ze wladze skazaly go na zeslanie w dalsze rejony. Wyzwolenia nie mozna bowiem osiagnac przez indywidualna medytacje. W 1260 r. Organizacja ta. Elementem laczacym arystokracje cywilna i wojskowa byly klasztory buddyjskie. opamietania sie wladz i nawrócenia na prawdziwa nauke oraz przestrzegal przed kleskami. ale pózniejsi dzialacze nie wyszli juz poza dotychczas uformowane sekty. Napastliwy fanatyk. Przekonal sie jednak. sile wywolywania w czlowieku ukrytego w nim Buddy-Absolutu. ze bakufu jest niepoprawne. ale to nie poskromilo jego zarliwosci. jak prorok. zadal zniesienia wszystkich sekt z wyjatkiem wlasnej. W nastepnym roku zostal aresztowany i zeslany do Izu. uczestniczyc w zyciu spolecznym. Nichiren wrócil do Kamakury. które spadna na kraj. Nie bylo 177 tam miejsca na cicha kontemplacje czy bierne poddanie sie Amidzie. Nichiren wówczas rozeslal kopie Ankoku-ron do wladz i swiatyn. chociaz przez pare wieków wiele nauk patriarchy uleglo daleko idacym modyfikacjom. obca inwazja i wojna domowa. nietolerancyjny nacjonalista. Jezeli naród nie zawróci z grzesznej drogi. która cechowala okres Kamakura w innych dziedzinach zycia spolecznego. Wzywal bakufu do nawrócenia sie na jego nauke.. Zalozona przez Nichirena sekta hokke rozwinela sie po jego smierci i rozpadla na kilka szkól. i wlasnie ta kultura coraz bardziej przytlaczala i eliminowala starsza.Jolanta Tubielewicz “namu Myóhó-renge-kyó" mialo. Dysputy teologiczne i nierzadkie monachomachie prowadzily jedynie do rozpadania sie duzych sekt na mniejsze odlamy. sile jednania czlowieka z Absolutem i tworzenie Czystej Ziemi. która stala sie w ostatnich dekadach sila polityczna o duzym znaczeniu. przekazal bakufu swój traktat Risshó-ankoku-ron (Traktat o ustanowieniu prawdy i o bezpieczenstwie kraju) i zadal zniesienia innych sekt. Uwolniony w 1263 r. zgodnie z która buddyzm byl narzedziem w rekach klas rzadzacych.

Jest to Izayoi-nikki (Diariusz szesnastej nocy). O ile Chómeia i pania Abutsu-ni mozemy zaliczyc do pogrobowców okresu Heian. Niemniej jednak cztery sposród gunki-monogatari weszly na stale do historii literatury. to mozna zauwazyc tradycje Heian ciagle silne zarówno w literaturze. Literatura dworska reprezentowana jest przez kilka zbiorów poezji. którzy przy dzwiekach instrumentu hiwa (rodzaj lutni) opiewali czyny bohaterów. skompilowany zostal miedzy 1205 a 1210 r. Antologia zawiera okolo dwóch tysiecy poematów. które wstrzasnely starym ustrojem i na miejsce wykwintnych arystokratów w rodzaju Hikaru Genji wprowadzily do literatury szorstkich wojowników. nie znika z architektury. a bogacace sie rycerstwo nie mialo jeszcze wyksztalconych potrzeb estetycznych. staje sie o wiele bardziej widoczny. wsród których znajduja sie utwory cesarza Gotoby. ale ukazanych w stylu odpowiadajacym nowej epoce. Ale to nie te ziejace dekadencja osobniki poruszaja wyobraznie i ksztaltuja obraz okresu Kamakura. 1162—1241) — jeden z ostatnich wielkich poetów dworskich. Napisane w stylu kultywowanym w okresie Heian. czesto nieco Strona 90 . zatytulowany Hojoki (Notatki : pustelni). “dwunastu boskich generalów" (juni-shinsho). Chómei jest postacia typowa dla swojej epoki — rozgoryczony dworzanin. Ciagle wprawdzie powstaja uduchowione postacie buddów gladkolicych. Powstaly tez w tym czasie dwa interesujace (wsród szeregu nieciekawych) pamietniki. perypetie podrózy i zabiegi 180 w Kamakurze. czterech królów (shitenno). mnicha Saigyó (1118— 1190). pisany proza. przeplatany jest gesto poezja w stylu dworskim. Karno Chómeia (1153— 1216) i innych. mnichów. Dzielko jest tez pod wieloma wzgledami typowe dla epoki. Trwa jeszcze w postaci dawnych szkól rzezby i malarstwa. Jest to sformulowanie bardzo. Ale nowy rodzaj literatury i sztuki. a nie wyrzekali sie przy tym popisów erudycji sinologicznej. Przesadnie umiesnione. Jest to rezultat powstawania gunki-monogatari z opowiesci snutych przy obozowych ogniskach przez wedrownych mnichów-bardów. Okres przewrotu stworzyl nowe wzorce w literaturze. ogólnikowe i ukazuje sytuacje ogladana z odleglej perspektywy. daje o sobie znac w literaturze. do polowy XIII w. Kultura dworska przechodzi jakby do defensywy. gdzie oddawal sie nostalgicznym wspomnieniom. W tym gatunku literackim spotyka sie znakomite sceny obok miejsc ziejacych nuda i nacechowanych sino-logiczno-klasztornym snobizmem. ze arystokracja stoleczna gwaltownie zubozala. Znacznie bardziej charakterystyczne staja sie postacie tzw. Redaktorem zbioru i autorem wielu zamieszczonych w nim poematów byl Fujiwara Teika (lub Sadaie. Podobnie bylo w dziedzinie rzezby i malarstwa. czego owocem sa wlasnie Notatki z pustelni. W chaosie wojennym jeden z shóenów nalezacych do jej rodziny stal sie przedmiotem sporu. Jak widac z dat i tytulów. Izayoi-nikki opisuje rozstanie ze stolica. czy tez róznych strazników niebianskich postaci zaczerpnietych z klasycznego panteonu buddyjskiego.Jolanta Tubielewicz które musialy w znacznej mierze przejac mecenat artystyczny w kraju ze wzgledu na to. ale najbardziej uderza to w rzezbie (w kazdym razie na przykladach zachowanych do naszych czasów). Shinkokin-waka-shu (Nowy zbiór starych i nowych poeimilt'm). przeznaczony dla innego odbiorcy. Abutsu-ni byte drugorzedna zona Fujiwary Tameie i dama dworu malzonki cesarza Juntoku (zeslanego na Sado po Jókyu-no ran). Japonia ciagle zyla wspomnieniami walk.Historia Japoni . oczywiscie. Sa to eposy historyczne opisujace zmagania okresu Gempei. Drugi sposród wybitnych pamietników nalezy do gatunku literackiego zwanego kikb (“pamietnik z podrózy"). przeplatajac je gesto zawiesistym buddyjskim moralizatorstwem. Zniewiescialosc dworska przestala byc walorem towarzyskim i literackim. Pierwszy z nich. przez owego Karno Chómeia. Rzeczowy tekst. jak i w sztukach plastycznych. który dal tez wklad poetycki do Shinkokin-waka-shu. o tyle najslynniejsze dziela okresu Kamakura naleza niewatpliwie do nowej epoki. Gdy sie jednak przyjrzec blizej. ale sa to wlasnie tradycje. Pani Abutsu-ni dla zapewnienia dziedzictwa swojemu synowi Tamesuke w 1277 r. by upominac sie o swoje prawa. z których najwiekszy. napisany przez pania zwana Abutsu-ni. tresciowo odpowiada najistotniejszym problemom okresu przejsciowego. oraz Gempei-seisui-ki (Kronika rozkwitu i upadku rodów Minamoto i Taira) z okolo 1249 r. nastepnie Heike-monogatari (Opowiesc o rodzie Taira) z okolo 1240 r. którego bolal upadek dworu. wyruszyla z Kioto do Kamakury. zajmujace do dzis wysoka pozycje w literaturze japonskiej. zakwalifikowane w literaturze jako gunki-mono-gatari — “opowiesci wojenne".. spisany byl w 1212 r. spisane miedzy 1220 a 1252 r. Sa to: Hógen-monogatari (Opowiesci z ery Hogen) i Heiji-monogatari (Opowiesci z ery Ifeiji). usunal sie do pustelni na górze Hino. slicznych Kannon i zamyslonych Miroku. w 1206 r.

a byly to przedmioty wykonywane z wielu surowców jednoczesnie (metal. dluta anonimowego artysty ze szkoly Unkeia (XIII w. a na wychudlej twarzy o nobliwych rysach kladzie sie cien smierci. Wzbogaceni wojownicy starali sie o uzyskanie pieknie wykonanych mieczy nie tylko uzytecznych. formalizm szaty i grubawe rysy zadumanej twarzy. Kazda postac jest inna i uchwycona 181 w innym gescie.). skrzynie na zbroje. skupionej energii i meskosci. odlana z brazu w 1252 r. Dlatego moze sztuka portretowa tego okresu jest taka swieza i piekna. ale o gigantyczna erupcje pietyzmu amidystycznego — tak waznego w epoce wojen i przewrotów spolecznych. podczas gdy postacie buddów i bodhisattwów utrzymane w kanonie sakralnym sa bardziej sformalizowane i sztuczne. stara sie wyjsc poza dotychczasowe kanony sztuki sakralnej. Wiele znakomitych przykladów rzezby portretowej zachowalo sie od czasów Kamakury. ale styl nowy. co dawalo rzemieslnikom-artystom duze mozliwosci kombinacji artystycznych. pod kierunkiem slawnego rzezbiarza Kókeia i stoi wlasciwie na pograniczu dwóch epok. Wybacza sie sztywnosc pozy. a przede wszystkim zwój zwany Móko-shurai-eko-toha. ze podobnie jak w rzezbie — narzucona przez klasztory tematyka sakralna staje sie pretekstem do zupelnie swieckich przedstawien. Ise-mono-gatari. przez znanych artystów Kaikeia i Unkeia. w których ukazywane sa sceny z zycia nie zawsze bezposrednio zwiazane z opisywana postacia czy uwiecznianym obiektem sakralnym. kolczany. Zbroje i helmy tez stawaly sie coraz bardziej ozdobne. ale i zadbanych pod wzgledem ornamentacji detalu. Posagi jednak sprawiaja nieodparte wrazenie kunsztu bardziej typowego dla Kamakury niz dla Heian ze wzgledu na realizm ujecia. z których najbardziej znany jest portret Yoritomo namalowany przez Fujiware Takanohu (1142-1205). której patronuja bogate klasztory. Do drugiego gatunku nalezy zaliczyc ilustrowane zyciorysy reformatorów religijnych oraz kroniki chramów i swiatyn. Oczy patriarchów sa z obsydianu. Luki. Za jedna z najwspanialszych rzezb portretowych uwaza sie powszechnie posag mnicha Chógena.szesciu patriarchów sekty hosso"). Rzezby drewniane (wysokosci ponad 8 m). Najbardziej znanym przykladem formalnej sztuki sakralnej jest posag zwany Kamakura-Daibutsu (Wielki Budda z Kamakury). a wraz z popytem rosly tez wymagania. Tematyka buddyjska narzucana przez mecenat staje sie czesto jedynie pretekstem dla artystycznego wyzycia rzezbiarzy o zupelnie swieckiej orientacji. gdy sie pomysli. Charakter bardziej typowy dla okresu Kamakura bez 183 krepujacych wiezów klasycyzmu czy sakralnosci — mialy ilustracje do gunki-monogatari. Jest to jedna z najbardziej charakterystycznych cech okresu Ktimakm-a . kiedy indziej natomiast w tym. W okresie Kamakura narzedzia wojny zaczely sie przeradzac w dziela sztuki. uprzeze dla koni -wszystko to mialo ogromny popyt. jedwab i inne). Malarstwo okresu Kamakura tez sprawia wrazenie rozdartego miedzy dwoma epokami. Wsród nich szczególnie piekne sa hossb-rokuso (. Do tej kategorii trzeba zaliczyc np. ze z trudem 182 zauwaza sie jej brak wdzieku. Jest to niezwykle studium szlachetnej. przeskakujac uduchowione style Heian.Historia Japoni . to znaczy w tym wszystkim.rzezba. Jest to siedzaca postac Amidy wysokosci 11 m (tak jak trzypietrowa kamienica!). Makura-no sóshi i inne. wykonane byly w 1203 r. Poprzednio wspomniano o wplywie zenu na sztuke Japonii. ze nie chodzi tu o dzielo sztuki. strzaly. takie jak Genji-monogatari. postacie te daja wrazenie sily. Pochylony pod ciezarem wieku mnich trzyma rózaniec w zylastych. skóra. Czasem to rozdarcie wyraza sie w tym. co przedziwnie ozywia drewniane postacie. starosci. Utrwalajaca sie supremacja klasy wojskowej przyniosla rozwój zdobnictwa w ignorowanych dotychczas dziedzinach. co sie wiazalo z rzemioslem wojennym. Zespól powstal okolo 1189 r.Jolanta Tubielewicz rozneglizowane i zazwyczaj uchwycone w dynamicznym gescie. wysuszonych dloniach. przechowywane w Kórukuji. Zachowaly sie tez liczne portrety. a czesto stylem swoim powracaja do pierwocin realizmu z okresu Nara. ukazujacy fragmenty najazdu mongolskiego za pomoca obrazów przeplatanych tekstem. Kongó-Rikishi — dwóch strazników z bramy Nandaimon w kompleksie Tódaiji. Postac jest tak imponujaca. Do pierwszego rodzaju nalezaly liczne zwoje (emakimono) ilustrujace stare opowiesci dworskie lub inne dziela literackie. ze tematyka jest klasyczna. Twórcza inspiracja tego Strona 91 ..

Nie zawsze przeciez udawalo mu sie postepowac zgodnie z przekonaniami. ale nie zostalo jednoczesnie sprecyzowane.) RESTAURACJA KEMMU ZCHWILA gdy cesarz Godaigo rzucil wyzwanie. Godaigo nie zdawal sobie sprawy. ze bez restauracji Kemmu ów dualistyczny system trwalby jeszcze przez wieki. poniewaz tamten starozytny wladca rzadzil sam. swoich ziem i swoich prywatnych. Musial wiec stworzyc odpowiednie urzedy. Krótki epizod zwany restauracja Kemmu ani nie zatrzymal. ze od poczatku restauracji dzialalo Kirokujo. a baza ekonomiczna skurczyla sie do minimum. feudalnych wiezów zaleznosci rozbudowywanych lokalnie. rewizje “niewlasciwych decyzji sadowych". wielkich procesów historii. o która chodzilo cesarzowi. Restauracja Kemmu spowodowala przyspieszenie tych procesów. nie przezyl tylu wzlotów i ciezkich upadków. nawet bez pomocy kampaku.Historia Japoni . ze w okresie Engi klasa wojowników jeszcze nie istniala. Inna byla motywacja cesarza Godaigo i niektórych kuge. lecz stanowczo.Jolanta Tubielewicz kierunku stanie sie dominujaca w nastepnym okresie. po trochu. ale jednoczesnie godzac sie na traktowanie go jako ex-cesarza. Shugo stopniowo. poszerzali zakres swojej jurysdykcji. ze czasy wladzy cywilnej juz sie dawno skonczyly. Zaraz tez anulowal wszelkie nadania i zarzadzenia z okresu swojej nieobecnosci w Kioto. nie tulal sie po górach i bezdrozach. ale okazalo sie to niemozliwe. ale nieustannie. Kiedy umieral. co sie krylo za tymi terminami. i oczywiscie nie dopuszczal ingerencji wojowników w sprawy administrowania krajem. Zaden cesarz nie byl narazony na tyle upokorzen. Cesarz Godaigo nie chcial przyjac do wiadomosci tego. imie cesarskie posluzylo za sztandar. Po triumfalnym powrocie do Kioto w 6 miesiacu 1333 r. które mialy moc prawa. w calym kraju podniesli sie wojownicy. ze trzeba znalezc sposoby wspólzycia. Przyczynil sie jedynie do ostatecznego pognebienia kuge i wyrugowania resztek administracji cywilnej. którzy ksztaltowali w kraju idee procesarskie. dynastia cesarska. Okrutna ironia dziejowa bylo to. Godaigo dzielnie próbowal podolac przyjetym na siebie zadaniom. Haslem restauracji Kemmu bylo wiec: “powrót do Engi". W tym punkcie poglady cesarskie nie zgadzaly sie nawet z pogladami wybitnych przedstawicieli kuge. Idealem Godaigo byl okres Engi (901-923) wraz z panowaniem cesarza Daigo. Wiadomo jednak na pewno. ani nie zmienil biegu naturalnych. a czasem odrebnej. Ciagle jest wiele spraw niejasnych z okresu Kemmu. OKRES MUROMACHI (XIV-XVI w. Wyznaczal im jednak wylacznie role sluzebna wobec tronu i nie zgadzal sie na dopuszczanie ich do rzadów. zwrot wlascicielom posiadlosci “bezprawnie zagarnietych". Tutaj tylko zasygnalizujemy pojawienie sie malarstwa tuszowego wzorowanego na sungowskich Chinach i równolegle — rozwijania sie kaligrafii jako sztuki czasem towarzyszacej malarstwu. Godaigo zaczal rzadzic zapatrzony w model wladcy absolutnego. by przywrócic te wladze w calej swietnosci. zajmujace sie regulowaniem Strona 92 . Cesarz przyjal tez na siebie role superarbitra nad dotychczasowymi organami rozstrzygajacymi spory. która przy nim trwala. takich jak jego syn Morinaga czy Kitabatake Chikafusa (1293. samodzielnej. Godaigo jest w historii postacia tragiczna. odmawiajac uznania jego akcesji. Organizujac swój aparat wladzy wydawal osobiste edykty. która by sie mogla utrzymac w dualistycznym systemie wprowadzonym w okresie Kamakura. która chcial zjednoczyc i umocnic. Spowodowalo to powódz skarg i zazalen plynacych do dworu. Nie znaczy to. ale jednak nie negowali istnienia klasy wojskowej i uwazali. ze próba przywrócenia wladzy cesarskiej przyniosla w rezultacie calkowity upadek prestizu rodu cesarskiego oraz arystokracji dworskiej. Wielu przedstawicieli buke zostalo uplasowanych na róznych stanowiskach w administracji centralnej i prowincjonalnej. 184 X. by zniszczyc bakufu.1354). Natychmiast w pierwszym okresie zarzadzil miedzy innymi konfiskate “posiadlosci wrogów". ze czasy sie 185 zmienily. inna wielkich klasztorów. Wobec konkurencyjnego cesarza Kógona zachowal sie z kurtuazja. Wydawalo mu sie. którzy opowiedzieli sie po stronie cesarza. Przez caly okres supremacji Hójó na róznych szczeblach prowincjonalnych odbywalo sie pochlanianie prerogatyw sektora cywilnego przez sektor wojskowy. jakkolwiek motywacje bedace motorem dzialania mogly nie miec wiele wspólnego ze sprawa. Sam cesarz zreszta tez nie negowal do konca istnienia wojowników. ze wystarczy cesarskie “fiat". a zupelnie inna bushi — nawet tych. Jak to juz zdarzalo sie w dziejach Japonii. omijajac dotychczasowe kanaly biurokratyczne. rozdarta byla znacznie bardziej niz przed jego przystapieniem do odnowy.

poniewaz obaj pretendowali do stanowiska shóguna. a personel zdawal sie rosnac w oczach i osiagnal liczbe powyzej stu osób. a wiec powrót do ziemi publicznej i nadzialów oraz do podatków plynacych do centralnego skarbca. Oba biura nie pracowaly sprawnie. podówczas jedenastoletniego mlodzienca. na czele drugiego: Tóin Saneyo (1308-1359) i Madenokóji Fujifusa (1295— 1380). a na ich miejsce wprowadzic jedynie gubernatorów cywilnych. W administracji prowincjonalnej Godaigo nie byl konsekwentny w swojej niecheci do wojowników. jakie funkcje pelnilo. ze z prowincjonalnym bezprawiem wladza cywilna nie zdola sie juz uporac. Godaigo za krótko cieszyl sie wladza. Byc moze niektórzy dworzanie przywróceni do dawnego splendoru chodzili w radosnym upojeniu. Takauji nie wlaczyl sie do reformatorskiego ruchu Godaigo. a interesy osobiste krzyzowaly sie ze soba i prowadzily do tragicznych konfliktów. W dziedzinie gospodarki ziemia cesarz zdawal sie miec dalekosiezne plany. zwlaszcza ze na najwyzszych szczeblach braklo harmonii dzialania. W 1333 r. Nazwa zostala zaczerpnieta z nazwy urzedu do spraw bezpieczenstwa na terenie palacu ex-cesarza z X w. Naczelnikami byli czlonkowie rodu Nitta. Ze szczególnym oburzeniem przyjety byl pomysl cesarski zbudowania nowego palacu. wydany Ashikagom i przewieziony do Kamakury. Tlumy niezadowolonych zaczely zalegac stolice i jatrzyc przeciwko nowej wladzy. Najbardziej uparty reformator. oba bowiem wywodzily sie z linii Minamoto i oba pretendowaly do przejecia politycznej spuscizny Hójó. W stolicy tymczasem ksiaze Morinaga uzyskal inwestyture na shóguna i zazadal od cesarza nakazu zniszczenia Ashikagów. W kazdym razie dla przykladu cesarz zrzekl sie tytulów do czesci posiadlosci z bloku Jimyóin. coraz czesciej sie nie zgadzal z najblizszymi doradcami i byl chyba coraz bardziej osamotniony. W ostatnim miesiacu 1333 r. o to. a wsród bushi rozgoryczenie bylo ogólne.Biuro do Spraw Nagród. Takauji mial jeszcze dodatkowe problemy rodzinne i jego stosunki z bratem Tadayoshim nie zawsze ukladaly sie po bratersku. Urzad wykazywal zadziwiajaca zdolnosc rozwoju. Wiadomo. Przyjal polityke nominowania shugo zamiast gubernatorów i laczenia funkcji obu sektorów. W 10 miesiacu 1334 r. Koszta mialy pokryc prowincje Aki i Suó oraz specjalny podatek sciagany od wojowników w calym kraju. powstal równiez urzad zwany Zasso-ketsudanjo. a wzorców szukal w bardziej zamierzchlej przeszlosci niz era Engi. Wedlug zamyslów cesarza Narinaga po osiagnieciu dojrzalosci mial objac wladze w Kantó. oczywiscie.Jolanta Tubielewicz posiadlosci ziemskich. to znaczy Godaigo. Jeszcze innym centralnym biurem bylo Mushadokoro. wyslal do Kamakury Tadayoshiego. Byli tam przedstawiciele kuge i buke.Historia Japoni . Nie wiadomo 186 dokladnie. a wsród nich wielu dawnych funkcjonariuszy bakufu. Byc moze rozumial. kiedy dalsze wypadki polozyly kres marzeniom o odnowie. przesluchiwanie swiadków i zbieranie materialu dowodowego dostarczonego przez strony — podobnie jak Hikitsukeshu z okresu Hójó. Wiekszosc jednak zdawala sobie sprawe z nierealnosci cesarskich zamierzen. W ciagu roku istnienia z poczatkowych trzech wydzialów rozwinelo sie osiem. by podjac zdecydowana próbe obalenia shóenów w skali krajowej. którego oficjalna funkcja bylo eskortowanie ksiecia Narinagi 187 (jednego z licznych mlodszych synów cesarza Godaigo). nowy shógun zostal aresztowany pod zarzutem spiskowania. umacnial natomiast swoja pozycje wsród wojowników. Idealem okazal sie system wprowadzony przez reformy okresu Taika-Taihó. by wyznaczeni shugo rekrutowali sie sposród jego dworskich stronników. Zarówno tempo dzialania. co oczywiscie w konsekwencji podkopalo fortune cesarskiej rodziny. Atmosfera w stolicy nie byla zbyt promienna. Staral sie. oraz Onshógata . Do Zasso-ketsudanjo wplywaly sprawy rozstrzygane ponizej szczebla Kirokujo. Funkcje byc moze dotyczyly ochrony policyjnej w stolicy. Miedzy jego synem Morinaga a Ashikaga Takaujim wybuchl antagonizm. Niespelna trzy lata trwala restauracja Kemmu. ze Mushadokoro skladalo sie z szesciu wydzialów i zatrudnialo 64 ludzi. Na tle rywalizacji panowala równiez nienawisc pomiedzy rodami Nitta i Ashikaga. Trzymal sie na uboczu nurtu dworskiego. Na czele pierwszego stali: Kusunoki Masashige i Nawa Nagatoshi. jakkolwiek do ostatecznego rozlamu doszlo miedzy nimi w dlugi czas po restauracji Kemmu. W 7 Strona 93 . Cesarz odmówil. Nie staral sie wyrugowac shugo. cywilnego i wojskowego. jak i slusznosc podejmowanych decyzji budzily watpliwosci i wywolywaly rozgoryczenie wiekszosci petentów. Byc moze mialy to byc dzialania planowane na dalsze etapy przewrotu. Do zadan tego urzedu nalezalo przygotowywanie spraw sadowych.

Jolanta Tubielewicz miesiacu nastepnego roku Kamakura zostala zaatakowana i zdobyta przez Hójó Tokiyukiego. spróbowal nacisków. a ponadto nie udzielil sankcji na wyprawe przeciwko Tokiyukiemu. ale przedtem kazal zamordowac Morinage.. Obie linie uwazaly sie za prawowite. Nitta i ich zalezni. Zabral ze soba Narinage. Zima armia Takaujiego wszystkimi silami przystapila do ofensywy. cesarz Godaigo musial uciekac. Wówczas Takauji zazadal od cesarza Godaigo inwestytury na shóguna. Z biegiem czasu zasieg dzialan oddzialów poludniowych zawezal sie coraz bardziej. toczone ze zmiennym szczesciem. ale tylko w pierwszych latach. Podobnie jak w wypadku akcesji Kógona byla to tylko pierwsza czesc intronizacji. by chronic cesarza Godaigo. Byly chwile wytchnienia. a nastepnie zebral armie i próbowal odzyskac utracone pozycje w Kamakurze. zamyka restauracje Kemmu. Nitta Yoshisada dostal od cesarza Godaigo rozkaz zdobycia Kamakury. Cesarz odmówil. Armia Ashikagów wyszla z tego starcia zwyciesko i dokonala nastepnie szeregu podbojów. W ciagu kilku nastepnych dni nadciagnely nowe posilki armii procesarskiej i Kioto zostalo odzyskane. zyskujac Takaujiemu nowych wasali i wzmacniajac jego sily bojowe. Jesienia 1335 r..tym razem od zachodu. rozgorzaly walki w róznych rejonach. Masashige zginal. Dzieki temu mógl juz w 4 miesiacu ruszyc z Hakaty na Honshu i znowu ciagnac na stolice . dwór poludniowy natomiast przewaznie w Yoshino. ale czesto musial zmieniac miejsce pobytu ze wzgledu na walki toczone prawie przez 60 lat. W kazdym razie data ucieczki cesarza Godaigo do Yoshino. Yoshisada wycofal sie do stolicy. a nie przekonan politycznych. chociaz obie pozbawione juz byly realnego znaczenia. poniewaz brakowalo regaliów oraz abdykacji cesarza Godaigo. ze wojownicy z obozu pólnocnego przechodzili na strone Poludnia (miedzy innymi nawet brat Takaujiego. 188 Takauji staral sie przekonac cesarza Godaigo o beznadziejnosci dalszego oporu. Przez okres namboku-chó czterech cesarzy poludniowych objelo tron w Yoshino. Idac w strone Kyushu mógl juz werbowac ludzi w imieniu ex-cesarza. Od tej chwili zaczal dzialalnosc w zupelnym oderwaniu od dworu cesarskiego. Kioto tez kilkakrotnie przechodzilo z rak do rak. W 1 miesiacu 1336 r.. a Takauji wyparty i pchany tak mocno. zwany namboku-chó (“dwory pólnocny i poludniowy"). Kómyó (syna Kógona). Cesarz znowu musial zbiec pod naporem Ashikagów. kiedy walki zamieraly. pojawil sie na krótko jako 189 sojusznik w Yoshino). Sprawa regaliów — tak wazna dla uznania prawowitosci nastepstwa tronu — nie zostala do dzis wyjasniona. w której Ashikagowie mieli swoja rezydencje). Tadayoshi. Etap ten traktowany jest czesto przez historyków jako podokres okresu Ashikaga lub Muromachi (od nazwy dzielnicy Kioto. Umacnial swój system wasalny i rozbudowywal armie. Takauji znowu zajal stolice i 15 dnia 8 miesiaca 1336 r. ze byly one falszywe. Do decydujacej bitwy z armia procesarska dowodzona przez Nitte Yoshisade i Kusunokiego Masashige doszlo 25 dnia 5 miesiaca nad rzeka Minatogawa (Hyógo). polaczyl sie z silami Tadayoshiego i w kilku bitwach z armia popierajaca Hójó zadal jej ciezkie straty. 21 dzien 12 miesiaca 1336 r. otwiera natomiast nowy etap walki sukcesyjnej. To nadalo pozory legalnosci jego dalszym dzialaniom. gdy po kilkudniowym boju kolo Uji nacierajaca armia przerwala pierscien obrony i zajela Kioto. dazac do stolicy.Historia Japoni . Ashikaga Tadayoshi dal sie zaskoczyc i musial opuscic miasto. bo tymczasem w kraju odbyla sie nowa redystrybucja sil i uksztaltowala sie nowa wladza. Przy dworze poludniowym trwaly konsekwentnie rody Kusunoki. Kita-batake. unoszac regalia — podobno prawdziwe. Po drodze uzyskal od Kógon-ina reskrypt nakazujacy mu zniszczenie Nitty Yoshisady i innych “rebeliantów". Kiedy perswazje nie odnosily skutku. podczas gdy w Kioto panowalo pieciu pólnocnych. by potem znowu wybuchnac wraz z naplywem nowych sil. Strona 94 . który po klesce swojego rodu zbiegl i ukrywal sie w Shinano. Uparty monarcha-reformator sprowadzony do Kioto przekazal wprawdzie regalia (w 11 miesiacu). w obecnosci Kógon-ina odbyla sie ceremonia akcesji (senso) nowego cesarza. W 3 miesiacu w miejscowosci Tataranohama (Chikuzen) zastapila mu droge armia pod Kikuchim Taketoshim i Aso Korenao. Sam zas skorzystal z pierwszej nadarzajacej sie okazji i zbiegl do Yoshino. W okresie rozbicia dynastycznego dwór pólnocny rezydowal w Kioto. ze oparl sie az na Kyushu. Niemniej jednak Takauji wbrew zakazowi opuscil Kioto. Baza lojalistów staly sie klasztory na górze Hiei. Konflikt zbrojny ze stronnictwem dworskim stal sie wreszcie nieunikniony. przegnal Tokiyukiego i odzyskal Kamakure. ale twierdzil potem. Od czasu do czasu zdarzalo sie. ale zazwyczaj bylo to jedynie wynikiem tarc osobistych.

Ksiaze chcac stworzyc przeciwwage militarna zaczal organizowac wlasna armie w rejonie stolecznym. W 1336 r. Ród Ashikaga byl boczna galezia rodu Seiwa-Genji. by objal caly kraj. Takie spekulacje. poniewaz dawne. Jeszcze nawet nieszczesny ksiaze Morinaga ostrzegal ojca. Shimósa. Gokeninowie rodu Minamoto po smierci Sanetomo i wygasnieciu linii byli teoretycznie nadal wasalami shóguna. nic przy tym nie tracac z funkcji wojskowych. Wzory czerpal z poprzedniego bakufu. sa jednak nieostrozne i bezproduktywne. Jego baza w terenie byly prowincje Kózuke. Z postepowania Takaujiego przed rozlamem z cesarzem Godaigo wynika. poniewaz zaszly znaczne zmiany w ukladach polityczno-spolecznych. by uzyskac tytul shóguna. Dawne wiezy lojalnosci prysnely.Historia Japoni . Mikawa i Kazusa (w dwóch ostatnich przedstawiciele rodu dzierzyli shugo-shiki). Podzial kompetencji miedzy braci nie okazal sie szczesliwym rozwiazaniem i ostatecznie doprowadzil do konfliktu zakonczonego zabójstwem Tadayoshiego w 1352 r. Zamieszanie w kraju wprowadzone przez restauracje Kemmu i obalenie rodu Hójó sprzyjalo powstawaniu nowych zwiazków zaleznosci.Jolanta Tubielewicz Muromachi-bakufu. jak i miuchi pozostali bez seniora. Prerogatywy ich. cesarz poludniowy Goka-meyama przekazal regalia cesarzowi pólnocnemu Gokomatsu i dynastia zostala znowu zjednoczona. Z pózniejszymi uzupelnieniami Kininin-ijiijziiiiojzti stal sie podstawa prawa okresu Muromachi. Laczy sie to z upadkiem wielu shóenów. O ile w okresie Kamakura urzedem wojskowym dominujacym w zyciu prowincji byl urzad jitó. skonczylo sie to dla niego fatalnie. Potem Takauji nie tracil zadnej szansy -w ucieczce czy w ofensywie — by przeciagnac na swoja strone lokalnych prominentów i tworzyc blok zaleznosci wasalnych. ze Takauji zajal sie sprawami wasali oraz kampanii wojennych. ograniczymy sie wiec do faktów i ich interpretacji. ulegly zniszczeniu. dzialajac w imieniu shógunów. MUROMACHI-BAKUFU Ashikaga Takauji uzyskal od cesarza Kómyó tytul shóguna 11 dnia 8 miesiaca 1338 r. a ponadto dysponowal okolo 60 shóenami rozrzuconymi w róznych rejonach. nowe walki o zdobywanie ziemi i popleczników. Ród Hójó swoja strukture wladzy oparl na istniejacych wiezach Kamakura — gokeninowie. Takauji wraz z Tadayoshim sformulowali dokument zlozony z 17 artykulów. Strona 95 . poszczególni wojownicy przechodzili z obozu do obozu. Determinacja Takaujiego. który polegal na tym. Miedzy bracmi Ashikaga ustalil sie podzial kompetencji.silikimoku. który byl zapisem zasad zycia spolecznego pod dominacja klasy militarnej. gdyby". Shugo po okresie restauracji Kemmu nie wypuscili juz z rak funkcji gubernatorów cywilnych. ze zaczal formowac swój aparat wladzy na dlugo przed uzyskaniem 190 inwestytury. Byl to okres formowania sie Muromachi-bakufu i Takauji zajety byl nieustannie coraz to innymi wyprawami wojennymi. a jednoczesnie. kraj wrzal. a ponadto wprowadzajac stopniowo do organów administracji coraz wiecej swoich przedstawicieli oraz wlasnych wasali (miuchi). na czolo natomiast wysuwa sie urzad shugo. skupiajace sie w Kamakurze. Pelne nasladownictwo bylo niemozliwe. ze Takauji w stolicy wchodzi w uklady z innymi wojownikami. o tyle w okresie Muromachi rola jitó schodzi na dalsza pozycje. a Tadayoshi przejal funkcje administracyjne jako zwierzchnik nowego Monchujo i Hikitsukeshu. szukajac szansy zdobycia fortuny. ale wprowadzil tez pewne modyfikacje. Od chwili objecia urzedu shóguna Takauji zaczal rozbudowywac swój system wasalny tak. ale wiekszosc jego bezposrednich wasali (fudai-hikan) pochodzila z Mikawy i Kazusy. “co by bylo. ale jak juz uprzednio powiedziano. Po upadku bakufu i rodu Hójó zarówno gokeninowie. a zarazem ze wzrostem autorytetu shugo dzieki polityce prowincjonalnej cesarza Godaigo. i te date mozna uznac za formalny poczatek nowego bakufu. by organizacja wasalna Ashikagów przeksztalcila sie w aparat administracyjny 191 na skale krajowa. stajac na czele nowo utworzonego Samuraidokoro i Onshógata. nowe sie jeszcze nie uksztaltowaly lub nie utrwalily. byc moze nie doszloby do rozbicia dynastycznego. Zaczela sie wiec nowa redystrybucja przywilejów feudalnych. W ogólnym chaosie prawo miecza musialo zastapic organa sprawiedliwosci. zwany Krmniu-. Walki dynastyczne stwarzaly pretekst do zbrojnego zalatwiania prywatnych interesów. Wzorowany byl na Joei. widoczna byla juz znacznie wczesniej i gdyby cesarz Godaigo zgodzil sie na udzielenie mu inwestytury. Takauji w dazeniu do supremacji opieral sie wiec na zasobach materialnych i rezerwach ludzkich czerpanych z prywatnych sfer wplywów. Ostatecznie w 1392 r. którego siedziba zostala dzielnica Muromachi w Kioto. pod egida rodu Ashikaga.

Dotyczylo to glównie shugo z centralnych prowincji. ze to shugo zarzadzali prowincjami. pozostawiajac administrowanie prowincja swojemu pelnomocnikowi (shugodai). Ponadto shugo opierajac sie na wlasnej sile militarnej stale dazyli do dalszego poszerzania jurysdykcji. Dlatego Kioto stalo sie znowu prawdziwa stolica i osrodkiem zycia politycznego kraju. co oslabialo instytucje shógunatu. Warto jednak zauwazyc. ze sami shugo bardzo czesto mieszkali w Kioto. a wiec do r. ze oznacza to hegemonie. Takaujiego i Yoshiakiry. aby pilnowac swoich interesów. Yoshinoriego (1394—1441). jak i socjologicznym. jak poprzednio za Minamotów czy za rodu Hójó. które nie kierowaly sie wzgledami lojalnosci wobec teoretycznego suzerena-shóguna. Tak zywiolowych ruchów spolecznych nie bylo dotychczas w Japonii. Miasto zaroilo sie znowu i nastapil krótki. Ten etap skonczyl sie wraz ze smiercia szóstego shóguna. Intrygi i walki o wplywy powodowaly tez zmiany w ukladach personalnych na najwyzszym szczeblu. lub tez kierujac nim z miejsca swojego pobytu. który dostal sie na urzad w wieku dziesieciu lat i abdykowal w 1394 r. Wydawac by sie moglo. ze wreszcie shugo stali sie odpowiedzialni za sciaganie naleznosci w shóenach na rzecz nieobecnych wlascicieli sposród arystokracji stolecznej lub instytucji religijnych. Caly okres Muromachi charakteryzuje sie ciaglymi zmianami i przesunieciami na mapie geopolitycznej. w szczególnosci po najazdach mongolskich. Etap formowania sie bakufu obejmowal rzady dwóch pierwszych shógunów. a bawil w stolicy lub na dalekich wyprawach. trudno jednak powiedziec. prowincjonalni wojownicy przeciwstawiaja sie wladzy i wypieraja pelnomocników shóguna. zatwierdzanie jitó-shiki. O upadku autorytetu jitó swiadczyc moze fakt. po czym cykl mógl sie powtórzyc i z kolei ten ulegal jakiemus swojemu podwladnemu. bogactwa. tak zywiolowych i wszechogarniajacych zarówno w sensie geograficznym. W poczatkowych fazach organizowania Muromachi-bakufu rozdrobnienie feudalne nie bylo jeszcze kompletne. który zostal podstepnie zamordowany przez Akamatsu Mitsusuke. Z ogólnego chaosu wylonila sie hegemonia rodu Ashikaga. tworza sie nowe formy bogactwa. ze shóeny nalezace do wojowników ulegaly okrojeniu lub wchlonieciu przez shugo. Shugo bowiem zakladali tu rezydencje..Jolanta Tubielewicz obudowane prawnie przez nowa wladze. a zatem wazniejsze niz wiezy wertykalne laczace gokeninów z shógunem. ale jako shógun mial prawo nominowania i odwolywania funkcjonariuszy. które w lokalnej spolecznosci stawaly sie blizsze i bardziej bezposrednie. Wladza Ashikaeów musiala sie zatem oprzec na podporzadkowaniu sobie koalicji shugo. Pietnastu shógunów z tego rodu uzyskalo inwestyture miedzy 1338 a 1568 r. wobec czego shugo musieli zabiegac o jego wzgledy. 1367. ale nie byl to taki sam typ hegemonii.Historia Japoni . Dochodzilo nawet do tego. jezeli wlasciciel nie pilnowal swoich interesów na miejscu. powstaja silne gildie kupieckie zdolne do stawiania oporu samurajom. zaleznosci wasalne utracily swoja prostote. nadzór nad instytucjami religijnymi oraz powolywanie armii we wlasnym imieniu. oraz czasy maloletnosci trzeciego shóguna. ze zaginela dyscyplina feudalna pod naporem dzikiego wspólzawodnictwa o ziemie. które w pózniejszych czasach nazywac sie beda ksiestwami. Yoshimitsu (1358—1408). Przez okres Kamakura odbywal sie proces rozbudowywania drabiny feudalnej na jej nizszych szczeblach. nazywany tez czesto okresem Ashikaga. zostaly jeszcze poszerzone i obejmowaly sciganie przestepstw. Nie przeszkadzalo to jednak w tworzeniu poza zasiegiem bakufu rozmaitych grup. Ponad dwa wieki trwal okres Muromachi. Od konca XII do polowy XIV w. Drobni wasale niszcza wielkich seniorów. badanie i rozstrzyganie sporów o ziemie. Ze wzgledu na ogromne znaczenie shugo w historii okresu Muromachi przyjelo sie mówic. przesuniecia spoleczne ogarniaja tez nizsze warstwy — chlopi sie buntuja i zbroja. Z punktu widzenia sily politycznej Ashikagów okres Muromachi mozna podzielic na trzy etapy. Takauji przystapil do sprawowania wladzy majac ustalony alians z grupa poteznych shugo. przeprowadzanie spisów ziemi. poniewaz potrzebna byla legalizacja ich praw. ale wspanialy okres jego rozkwitu. Istotna tu byla zwlaszcza rola shugo. ale juz wielu shugo zajmowalo pozycje seniorów dysponujacych uksztaltowanym systemem wasalnym w ramach co najmniej jednej prowincji. drobni kramarze robia fortuny. Gokeninowie Kamakury wysylani do prowincji jako shugo lub jitó wchodzili 192 w rózne zwiazki z lokalnymi rodami i tam umacniali horyzontalne zwiazki zaleznosci. Shugo zabiegali o poparcie shóguna. ludzi. W rezultacie tego procesu nastapil poczatek feudalnego rozdrobnienia i rozpadniecia sie kraju na autonomiczne rejony. Okres dojrzalosci Yoshimitsu byl jednoczesnie okresem rozkwitu bakufu i nalezy go zaliczyc do drugiego etapu. W trzecim etapie nastapi juz Strona 96 . Nierzadkie byly wypadki rugowania shugo przez jego pelnomocnika. by z kolei ulec wlasnym pelnomocnikom. Niepokój.

a ponadto Koga-kubó i Horigoe-kubó z rodu Ashikaga. a ich namiestnicy. a ponadto administracje Kioto. Na szczycie drabiny zaleznosci administracyjnych stal shógun. Ponadto w miarerozwijania sie. W Kantó Takauji utworzyl rzad lokalny z siedziba w Kamakurze i na czele postawil Ashikage Motoujiego (1340—1367). wywodzili sie zawsze z rodów Yamana. a nastepnie slabniecia wladzy Ashikagów zachodzily w nich dalsze zmiany. zostal wyslany do Kamakury Ashikaga Masatomo. Najwieksza zywotnosc wykazywalo Mandokoro. Wasale domu Ashikaga dzialali jako urzednicy administracji centralnej oraz jako gubernatorzy wojskowi w prowincjach. który rezydowal w Kioto (Kyóto-kanrei). Najdluzej przetrwala linia Uesugi. shoshidai. Dazenia do osiagniecia stanowisk na jednej lub drugiej plaszczyznie wywolywaly wspólzawodnictwo i intrygi wokól dworu shóguna. miedzy innymi rozstrzyganie sporów miedzy przedstawicielami klasy bushi. Jednoczesnie z kubó Motoujim dzialalnosc zaczeli Uesugi Noriaki i Kóno Morofuyu jako shitsuji. Isshiki lub Kyógoku. zbiorczo nazywane sankan (“trzy [rody] kanrei"). a potem Ise). który dzialal przez swojego namiestnika. a przeciez urzad ten pod wzgledem waznosci traktowany byl jako drugi po kanrei na szczeblu centralnym. który wybierany byl z kilku tylko rodów (najczesciej Nikaidó. Noriaki uzyskal tytul 194 Kantó-kanrei i odtad ten urzad pozostal w jego rodzie. a ci z kolei przez swoich podwladnych. Hikitsukeshu w polowie okresu Muromachi zostalo obalone. ustalono. Kilkakrotnie' dochodzilo do zbrojnych konfliktów. rosly w Kantó wplywy i realna sila wojskowa Uesugich. Namiestnik. Zatrzymal sie w Horigoe (Izu) i ustalil konkurencyjny wobec Kogi osrodek wladzy. zoshiki. Jego zastepca do spraw domu Ashikaga. Od 1398 r. zwanego kanrei. W okresie formowania sie struktura bakufu uksztaltowala sie — tradycyjnie — na dwóch plaszczyznach: centralnej i prowincjonalnej. Kubo z rodziny Ashikaga ciagle byli teoretycznymi zwierzchnikami administracji Kantó. Byly to rody: Shiba. ze tylko trzy rody spokrewnione mogly pretendowac do tego urzedu. nabierajace przyspieszenia od tzw. ze wsród rodów shoshi tylko Isshiki mozna nazwac rzeczywiscie wiernymi wasalami rodu Ashikaga. Osrodek w Horigoe mial jeszcze krótsza historie — po Masatomo przejal schede Chachamaru i w 1491 Strona 97 . W 1363 r. az wreszcie kubó Ashikaga Shigeuji w 1455 r. Administracja centralna ustalila sie stosunkowo szybko zgodnie z gleboko zakorzeniona tendencja Japonczyków do szanowania precedensu i dziedziczenia rodowej tradycji urzedu.Historia Japoni . to w niektórych wielkich rejonach powstaly osrodki zorganizowane na wzór aparatu centralnego. wojny Onin (1467— 1477). Mandokoro i Monchujo. Tytul kubo byl blisko-znaczny z tytulem shóguna (w okresie Edo stal sie równoznaczny). Hosokawa i Hatakeyama. Koga-kubó bylo pieciu i linia wygasla po 1583 r. ale nie wpuszczono go nawet do miasta. 193 chociaz i tam w niektórych sferach owa japonska tendencja wywierala pewien wplyw. Do funkcji tego urzedu nalezalo administrowanie domem i wlosciami shóguna oraz podejmowanie centralnych decyzji administracyjnych dla calego kraju. Na czele Mandokoro stal shitsuji. Mandokoro przejelo czesc zadan dawnego Samuraidokoro. który nazywany byl Kantó-kubó.Jolanta Tubielewicz wyrazne oslabienie autorytetu Ashikagów. które przezylo dluzej niz autorytet i wladza bakufu. Zmiany zachodzily nieustannie w administracji prowincjonalnej. Hikitsukeshu. Byl to ród dziedzicznych wasali Ise. Podobnie zreszta bylo w innych organach centralnych. W 1457 r. Samuraidokoro przejelo funkcje policyjne podobne do niegdysiejszego Kebiishi-chó. Przez dlugi czas trwalo zamieszanie dotyczace tego tytulu. Nalezy przy tym zauwazyc. W miare jak kurczyly sie wplywy Ashikagów. Teraz w Kantó istnialy juz trzy linie pretendujace do sprawowania rzadów: w Kamakurze kanrei Uesugi. nie zmieniajac nazwy. byli ich bezposrednimi wasalami. Te stare urzedy z okresu Kamakura zmienily jednak swoje funkcje. Glowy tych rodów oraz inni starsi wasale rodu Ashikaga tworzyli rade shóguna. skladajaca sie z Samuraidokoro. Monchujo z organu sadowego przeksztalcilo sie w urzad zbierajacy dokumentacje dotyczaca posiadlosci wojowników. Zastepca shitsuji do spraw administracji centralnej (shitsujidai) dzialal poprzez urzedników zwanych yoriudo. Akamatsu. Na przyklad shoshi. naczelnicy Samuraidokoro. uciekl do miejscowosci Koga i tam próbowal odzyskac stracona pozycje. zwany mandokorodai. sprawowal funkcje nadzorcze nad administracja centralna. Czasem uzywany byl wymiennie z tytulem shitsuji. Jakkolwiek administracja w prowincjach pozostala w rekach shugo. ale ich autorytet stale malal. Na tych szczeblach równiez daje sie zauwazyc tendencja do dziedziczenia urzedów w rodzinie. wybierany byl w wiekszosci wypadków z rodu Ninagawa.

Po zjednoczeniu dworu pólnocnego i poludniowego wybral sie na dziekczynna pielgrzymke do chramu Ise. Mozna jednak przyjac za pewnik. nadajacym mu tytul “króla Japonii". ze byl to despota i bardzo silna indywidualnosc. wyrastaly obok nowe potegi. Ostentacyjna poboznosc dawala mu szanse roztaczania wspanialosci swojej osoby i dworu. ze mial on ambicje monarchistyczne. znany lepiej pod swoim pózniejszym nazwiskiem jako Hójó Sóun. Dewa. które potraktowal jako trybuty wasalne. urzadzil z ogromnym rozmachem. zostal zlamany przez szóstego shóguna Yoshinoriego. czy dazyl do wyeliminowania dynastii cesarskiej i zastapienia jej wlasna. zostal pobity przez Ise Nagaujiego. Yoshimitsu przez dlugi czas bezskutecznie dazyl do nawiazania stosunków oficjalnych z Chinami. Wprawdzie syn Yoshimitsu po smierci ojca zerwal stosunki z Chinami. który byl politykiem. po czym popelnil samobójstwo.Ten system neutralizujacy konflikty w pionie zaleznosci: shógun — shugo. i w nastepnym roku odeslal statki japonskie wraz z listem do Yoshimitsu. Ustabilizowany za czasów Yoshimitsu system sankan dal dobre rezultaty w umocnieniu wladzy bakufu. w gromadzeniu dziel o wysokich walorach artystycznych. dala pozadane rezultaty. Swoja rezydencje. ale jednoczesnie z wielkim smakiem artystycznym. zdrady. Rózne sa opinie na temat jego osoby i skutków dzialalnosci. które nie osiagnely sukcesu. Byli wyrazicielami opinii publicznej przekazywanej za posrednictwem shugo. wysylal misje. Minamoto. rekrutujacych sie sposród najwazniejszych shugo. Z pewnoscia jednak swoim postepowaniem staral sie ustawic dom Ashikagów na pozycji wladców absolutnych. Dotyczy to zarówno Ashikagów. zaczela go nasladowac w pogoni za estetyzacja zycia codziennego. Takie pogwalcenie japonskiej dumy narodowej wywolalo burze protestów w kraju. zbrojnych konfliktów. Dazac do wzmocnienia swojej wladzy wyeliminowal wplyw kanrei i rady yoriai. nie brzydzac sie wyrazaniem poddanstwa i ciagnac z tego duze korzysci. ale z kolei jego syn znowu je nawiazal. Jego zamilowania estetyczne mialy tez dalekosiezne 195 skutki w skali krajowej. król Japonii". Cesarz chinski chetnie przyjal prezenty. rekrutujaca sie z bushi. jak i rodu Uesugi. w których namiestnicy shóguna nosili tytul tandai. byl najswietszym z cesarskich chramów. a handel pod auspicjami bakufu rozwinal sie pomyslnie.Historia Japoni . olsniewania i podbijania mieszkanców tych wszystkich rejonów. Pozwalal sobie nadto na manewrowanie Strona 98 . Yoshimitsu od niemowlectwa wychowywany byl w ksiazecym luksusie i juz w wieku 16 lat wszedl do kregu kuge. Przypuszczac mozna. a wiec mogli niekiedy powstrzymac shóguna w jego nazbyt absolutystycznych poczynaniach. W palacu cesarskim czul sie jak u siebie w domu. który rozpadl sie na cztery konkurujace ze soba linie. w otaczaniu sie arbitrami sztuki sposród starej arystokracji i mnichów. aby przez nich przekazywac swoja wole organom wykonawczym. a wsród nich ów Ise Nagauji (1432—1519). jak wiadomo. a przez to do ozywienia legalnej i korzystnej dla bakufu wymiany towarowej. Niemniej jednak Yoshimitsu nie odstapil od przyjetej formuly. Kyiishu). Yoshimitsu przyjal tytul — a w konsekwencji formalne poddanstwo wobec Chin — i w nastepnym roku wyslal nowa misje z dokumentem zaczynajacym sie od slów: “Twój poddany. a takze nasladowal dwór cesarski w ceremoniale palacowym oraz w poboznych pielgrzymkach. Nowa arystokracja stoleczna. jak i kulturowej. Dzieje Kantó w tym okresie pelne sa intryg. wyksztalceniem bowiem i oglada nie ustepowal najwykwintniejszym dworzanom. Dopiero misja z 1401 r. nawiazal natomiast bezposredni kontakt z urzednikami aparatu administracyjnego. hegemonia Ashikagów (dopóki byla hegemonia) wspierala sie na utrzymywaniu bilansu sily w obliczu koalicji shugo. poniewaz handel zamorski prowadzony byl prywatnie przez niewielu moznowladców z Kyushu i Tsushimy.Jolanta Tubielewicz r. Dotychczasowy rynek na przedmioty z importu byl waski i nieregularnie zaopatrywany. klótni rodzinnych i brutalnych morderstw. burza ucichla. W okresie rozkwitu bakufu kanrei dzialali jako koordynatorzy opinii shóguna i jego doradców (yoriai). a przede wszystkim przez kupców. do których pielgrzymowal. chociaz trudno powiedziec. W 1374 i 1380 r. który. Yoshimitsu jawi nam sie jako zupelnie inny typ hegemona niz jego dziadek Takauji. których dostawcami byli piraci (zwani wako). W krótkim okresie rozkwitu shogunatu Ashikagów na szczególna uwage zasluguja czasy Yoshimitsu zarówno ze wzgledów natury politycznej. Szczególnie poszukiwane staly sie przedmioty importowane. ale nade wszystko wojownikiem. Hana-no gosho (“palac kwiatowy"). Jak juz poprzednio powiedziano. Mniejsze znaczenie i nie tak burzliwa historie jak Kantó-kubó i Kantó-kanrei mialy urzedy reprezentujace bakufu w dalekich prowincjach (Mutsu. W czasie gdy te przodujace rody tracily energie i wykrwawialy sie w bratobójczych bojach.

Glównymi antagonistami w konflikcie byli: Hosokawa Katsumoto (1430—1473) i Yamana Mochitoyo (lub Sózen. podczas gdy na szczeblu najwyzszym toczyly sie goraczkowe spory i negocjacje. aczkolwiek juz w innych ukladach personalnych. Isshikim Yoshinao. odwolal z klasztoru swojego brata. a glównie kulminacja dawno nabrzmiewajacych konfliktów jednostkowych. jezeli bedziemy brac pod uwage historie polityczna. abdykowal i shógunem zostal Yoshihisa. co spowodowalo zmiane planów sukcesyjnych. Obie strony wobec tego próbowaly prowokacji. ale jednoczesnie Strona 99 . zostawiajac aparat panstwowy urzednikom bakufu. Ostatecznie doprowadzilo to do tego. Hatakeyama Masanaga. przeszedl do obozu Yamany. proszac o pomoc w uzyskaniu inwestytury dla Yoshihisy. ale rebeliantem zostal ogloszony Mochitoyo. Miedzy innymi Yoshimi. W zamieszaniu. Akamatsu Masanori. osobnik slaby fizycznie i nie zainteresowany sprawami administracji. w 1464 r. Perspektywa zbrojnego konfliktu ujawnila liczne lokalne antagonizmy i nienawisci. Obie armie przez pare miesiecy staly w gotowosci. Mozna sie zgodzic z takim osadem. który poczatkowo wystepowal po stronie armii wschodniej. ale wojna. a poniewaz sam nie mial syna. Niemniej jednak do niego nalezalo zadbanie o sukcesje. Yoshimiego (1439—1491). Hatakeyamie Yoshinarim. jezeli mu sie to wydalo korzystne. Z chwila pokazania przez bakufu slabosci wewnetrznej dla wielu przywódców wojskowych otworzyla sie szansa osiagniecia bezposrednich korzysci w otwartej walce. Stulecie poprzedzajace wojne Onin niewiele sie rózni od stulecia. Ponadto po wygasnieciu dzialan wojennych owe procesy nie ulegly zahamowaniu. nie stroniac przy tym od zabójstwa. pani Hino Tomiko. Toczyly sie nadal. Z tego punktu widzenia wojna Onin stanowi wygodna cezure pomiedzy wzglednym rozkwitem shógunatu a jego wzglednym upadkiem. jezeli bedziemy na nie patrzec z punktu widzenia walk o wladze wewnatrz poszczególnych prowincji. zostanie ogloszony rebeliantem i wrogiem panstwa. i oglosil go nastepca. Yoshimi nie chcac sie wyrzec obiecanego mu urzedu shoguna poszukal oparcia u Hosokawy Katsumoto. Patrzac jednak z szerszej perspektywy historycznej stwierdzimy. Zajmowal sie przede wszystkim dzialalnoscia kulturalna. W 1443 r. Glówne sily armii zachodniej opieraly sie na Yamanie Mochitoyo. które po niej nastapilo. urzad shoguna przejal Yoshimasa (1436—1490). do której wybuchu bezposrednio sie przyczynili. ze charakter tych walk nieco sie zmienil. nikt nie byl w stanie powiedziec. a jednoczesnie z powodu antagonizmów narastajacych miedzy domami najpotezniejszych tego rodu wasali. w 1469 r. Yoshimasa zagrozil.Historia Japoni . Óuchim Masahiro. Shibie Yoshikado i Tokim Nariyorim. a drugi “armia zachodnia" (seiguri). Po jego smierci dlugo jeszcze trwaly walki frakcyjne miedzy rodami sankan i yoriai. urodzila syna Yoshihise. Ten mlody czlowiek. z których jeden nazywal sie “armia wschodnia" (togun). a wiec staly sie poczatkiem konca wladzy bakufu. dlugi czas bezskutecznie. ze owe 11 lat wojny domowej bylo jedynie kulminacja dlugiego procesu przemian w strukturze spolecznej. W armii wschodniej poczatkowo znalezli sie miedzy innymi: Hosokawa Katsumoto. Sprawa ta spowodowala rozpadniecie sie wielu rodów wojskowych na dwa stronnictwa. Yoshimasa w 1473 r. Shiba Yoshitoshi.Jolanta Tubielewicz wojownikami w odniesieniu do ich stanowisk i posiadlosci. dal sie sprowokowac Katsumoto. Takeda Kuninobu. kto walczy o co i dlaczego. Pani Tomiko natomiast odwolala sie do Yamany Mochitoyo. kanrei i wielu wasali rodu Ashikaga. w szczególnosci zas historie domu Ashikaga. które dotychczas trzymane byly w karbach dzieki wzglednej stabilnosci bakufu. trwala jeszcze pare lat po ich smierci. które teraz nastapilo. warto dodac nawiasem. Do wybuchu wojny Ónin doszlo ze wzgledu na spór sukcesyjny w rodzie Ashikaga. Uklady istniejace w chwili wybuchu wojny zmienialy sie w miare uplywu czasu. Obaj umarli w tym samym roku. Ostateczne zalamanie przyszlo wraz z wojna Onin. 1404—1473). Tymczasem w nastepnym roku zona Yoshimasy. 197 W atmosferze narastajacej burzy od polowy 1466 r. po czyjej stronie jest prawo. Przyniosly one oslabienie 196 pozycji shoguna. pod Kioto zaczely podciagac armie grupujace sie w dwóch obozach. ze kto pierwszy nastapi. Ostatecznie w 6 miesiacu 1467 r. ze sam zostal zabity przez rozgoryczonego wasala. Trudno jednak zaprzeczyc temu. Bedzie o tym mowa nieco dalej. wykazywal pewne cechy odziedziczone po oicu (zamilowanie do poezji i sztuk pieknych). WOJNA ÓNIN W historiografii japonistycznej wojna Ónin traktowana jest zazwyczaj jako punkt zwrotny w dziejach Japonii.

). Jego nastepca Yoshiharu tez byl dwukrotnie wypedzany i w 1546 r. Yoshimasa przez caly okres wojny staral sie trzymac na uboczu glównego nurtu wypadków i szukal zapomnienia w dzialalnosci kulturalnej. a zdziesiatkowane armie wycofywaly sie stopniowo do swoich prowincji. W 1521 r. Przesuniecia na mapie politycznej trwaly nadal. Próbowal walczyc o cienie autorytetu Ashikagów. Stulecie miedzy wojna Onin a wprowadzeniem Yoshiakiego do stolicy 199 Strona 100 . z tej racji glównie. Wojna wygasla w 1477 r. ze juz nikt nie mial sily walczyc. udawalo mu sie utrzymywac na centralnej pozycji. Wladza Ashikagów ledwie ogarniala centralne prowincje. który w tym wlasnie roku wkroczyl do Kioto na czele zwycieskiej armii i na stanowisku shóguna osadzil swojego protegowanego. Nowa Japonia ksztaltowala sie w tym czasie na prowincjach. Ashikade Yoshiakiego. Wojna sprawila. gdzie sila wiodaca byl ród Ouchi. skurczyly sie lub wygasly. Dopóki mial poparcie Yoshiokiego. Ale to nie te osobistosci mialy wplyw na dzieje Japonii. Czternastym shógunem Ashikaga byl bardzo krótko Yoshihide (1568 r. i wkrótce potem Yoshiteru tez ulegl w wojnie z Miyoshimi i Matsunaga. Yoshioki musial jednakze wycofac sie z Kioto ze wzgledu na zagrozenie w rodzimych prowincjach. i to wlasnie “ludzie prowincji" [kunishu) wykuwali jej przyszly ksztalt. az nastapil wreszcie zupelny jej upadek. abdykowal na rzecz swojego syna Yoshiteru. W 1489 r. Dopóki trwala wojna Ónin. który uszedl do Orni zrzekajac sie urzedu. który z kolei steral sie w walkach i intrygach pomiedzy rodem Hosokawa a rosnacymi w sile rodami Miyoshi i Matsunaga. poniewaz w 1493 r. zdjety z urzedu przez Ode Nobunage (1534—1582). nie wygasly mimo oslabienia glównych antagonistów i wycofania armii ze zrujnowanego Kioto. wybuchaly lokalne walki. którzy doszli do potegi w prowincjach. Yoshitane zreszta nie zrezygnowal calkowicie ze swoich ambicji i udal sie po zbrojna pomoc do zachodniej Japonii. Ród Hosokawa zostal zniszczony i usuniety z areny politycznej w 1563 r. Shógunem powtórnie zostal Yoshitane. wyznaczajac jego syna Yoshitane na nastepnego shóguna. pod presja Hosokawy Masamoto wypedzony zostal ze stolicy i zrzekl sie urzedu. Nawiazywal alianse za plecami swojego dobroczyncy z wrogimi temu ostatniemu rodami Móri. Kioto lezalo w gruzach. wypedzajac Yoshizumiego. Od wojny Ónin do pojawienia sie na arenie politycznej Ody Nobunagi uplynelo prawie jedno stulecie.zdjal z urzedu Yoshiakiego i wypedzil go ze stolicy. Dziesiaty 198 “kompromisowy" shogun Yoshitane uzyskal miano nagare-kuhó. czy tez — jesli ktos woli — “okresem Ashikaga". zbrojnie zajal Kioto. Temu wlasnie Yoshiakiemu przypadla historyczna rola zamkniecia dynastii ashikagowskiej. “wypedzonego shóguna". do Yamaguchi. Ale sily wyzwolone przez wybuch 1467 r. Armia Ouchiego opuscila Kioto w 1518 r. Oda Nobunaga. by sie w nia aktywnie wlaczyc. byl po prostu za mlody. Takeda oraz z instytucjami religijnymi. ze rody wielkie przed wybuchem teraz zmalaly. Nie dane mu jednak bylo dozyc swoich dni na tym stanowisku. Ci nowi przywódcy rekrutowali sie przewaznie sposród wasali rodów zaangazowanych bezposrednio w wojnie Onin. gdzie ostatecznie nedznie zginal dwa lata pózniej. i zaraz potem wybuchly tam walki. Gdy ich seniorzy wykrwawiali sie w beznadziejnych zmaganiach w rejonie stolecznym. popierany przez Masamoto. W ten sposób doszlo do zgody w centralnej linii Ashikagów. gdy wokól Kioto ciagle trwaly walki. Nie dokonal on tego dobrowolnie. Nowe sily doszly do glosu. Ale dom ten przezyl juz dawno swoje apogeum. a w ich cieniu zmienilo sie na “wieczystym tronie" dziesieciu cesarzy. Byl to kres nawet nominalnej wladzy shógunów Ashikaga.Jolanta Tubielewicz mial tez ambicje wojskowe. oni gromadzili sily na prowincji i stopniowo rugowali wplywy nieobecnych seniorów. a i to w bardzo ograniczonym zakresie. Na tej dacie mozna zamknac okres zwany “'drugim shógunatem" lub “Muromachi". mozna by uznac to za okragle zakonczenie sporu. nawrotami. Yoshihisa zostal zabity w Orni przez Rokkaku Takayoriego i wówczas Yoshimasa pogodzil sie ze swoim bratem Yoshimim. Gdyby wojna Onin toczyla sie wylacznie wokól sprawy sukcesji. W 1573 r. Óuchi Yoshioki (1477 — 1528) udzielil poparcia Yoshitane i w 1508r. Przez pare lat próbowal przeciwstawiac sie narastajacej potedze Nobunagi. Na jego miejscu zasiadl Yoshizumi. z których zwyciesko wyszedl ród Hosokawa. shógun Yoshitane zostal powtórnie pokonany i zeslany na wyspe Awaji. Teoretycznie rzadzilo w tym czasie osmiu shógunów Ashikaga. Asakura. W nieustannie zmieniajacym sie obrazie stref wplywów i przesuniec potegi militarnej zauwazyc mozna stale zmniejszanie sie zasiegu wladzy domu Ashikaga.Historia Japoni . Niepewna to juz byla posada i nie dajaca satysfakcji. takimi jak Ishiyama-Honganji. gdzie tez od czasu do czasu. Pojawily sie natomiast nazwiska nowych przywódców.

Dlatego dla okresów wczesniejszych dodaje sie slowo kwalifikujace (\lnigo-ihiiinyo. Stopniowo arystokracja rezydujaca w stolicy byla coraz bardziej ograniczona materialnie i coraz bardziej pozostawiona na laske lub 200 nielaske wojowników. kiedy to Ise Nagauji zlikwidowal Koga-kubó. Shugo. Rozpadanie sie gospodarki shóen sprzyjalo wzrostowi warstwy kunishu. do wlasciciela licznych shóenów lub do poteznego wojownika. a przeciez to wlasnie walka o nowe formy wladania ziemia powodowala te nieustanne przesuniecia okresu Muromachi. Sluszniej byloby powiedziec. izolowanych kawalków ziemi. ze rozmaitosc ich przebiegu zamazuje klarownosc obrazu. OD SHUGO-DAIMYÓ DO SENGOKU-DAIMYÓ W chaosie wojen domowych i rozgrywek politycznych na wszystkich szczeblach latwo utracic z oczu przemiany zachodzace w ekonomice. w znaczeniu “ksiaze feudalny". Nieudana restauracja Kemmu zadala cios wladzy cywilnej. jitó-shiki i inne. a przez to utrudnia synteze. Takauji zalegalizowal system zwany hanzei (“pól dochodu"). W dalszych od stolicy prowincjach zaglada shóenów byla szybsza. W okresie Heian-Kamakura shiki tworzyly hierarchie praw w obrebie tego samego kawalka ziemi: honke-shiki. ryóke-shiki. “przyjety przez shugo"). Uzyskany w ten sposób shóen "stawal sie prywatna domena shugo (shugo-uke. Slowo daimyb uzywane bylo w Japonii od starozytnosci. Bardzo ogólnie mówiac . Wlascicielom shóenów. Jeszcze inni sa zdania.Jolanta Tubielewicz przez Nobunage nazywane jest okresem sengoku (“kraju w wojnie"). Niektórzy historycy uwazaja okres sengoku za podokres Muromachi. ale dlugotrwale konanie. Czesto shugo pod róznymi pozorami nakladali tez innego rodzaju podatki lub zadali robocizny. gesu-shiki. nad którymi powinni sprawowac piecze. a ponadto cesarze stracili moznosc kontrolowania kokugaryó w prowincjach. W okresie namboku-chó wiele shóenów rodziny cesarskiej przepadlo na korzysc wojowników. a mniej wiecej od zakonczenia wojny dynastycznej shiki oznaczaly juz prawa do jednego. a nastepnie kosztem slabszych sasiadów. byly one do pewnego stopnia kontrolowane. System ten polegal na przejmowaniu polowy dochodu shóenu na cele militarne. Warto jednak pamietac. na którym posiadacz shiki nie dzielil sie wladza z nikim. ale dopóki trwala hegemonia Ashikagów. W doslownym przekladzie jest to “wielkie imie". który mógt odtad dysponowac nim na wlasny uzytek lub dawac swoim wasalom jako lenno. tj. W okresie Kamakura jitó-shiki mogly dotyczyc szeroko rozrzuconych. gdzie wielkie klasztory potrafily zbrojnie bronic swoich posiadlosci i gdzie przez dlugi czas shóeny pólnocnego dworu i niektórych kuge cieszyly sie immunitetem shógunów. Dlugotrwalymi zabiegami udalo sie wiekszosci kokujinów doprowadzic do Strona 101 . ale przeszlo zmiany znaczeniowe. azukaridokoro-shiki. a w prowincjach odbywalo sie wzajemne wyszarpywanie sobie praw do ziemi przez lokalnych funkcjonariuszy wojskowych. której przedstawiciele czesto byli potomkami lokalnych jitó z okresu Kamakura i w ciagu kilku pokolen zdolali poszerzyc swoje posiadlosci kosztem shóenów. W walkach Pólnocy z Poludniem zniszczone zostaly bogate niegdys rodziny arystokratyczne i ich ziemie tez przeszly w rece wojowników. Potem rozpetaly sie zywioly. którzy nie mieli dostatecznej sily. a wraz z upadkiem wladzy cywilnej przyszedl kres gospodarki shóen. ze stulecie poprzedzajace wojne Ónin tez wypelnialy walki. zwyklo sie nazywac shugo-daimyó. potem scngoku-ciuimyo). Obecnie slowo to znane jest przede wszystkim w znaczeniu obiegowym z okresu Edo.Historia Japoni . Mógl wyznaczac swoich ludzi na zarzadców (daikan). którzy zdolali zgromadzic duzo ziemi i dysponowali znaczna sila militarna. Pod pretekstem kosztów wojny shóeny czesto byly okrawane lub ich dochody zagarniane przez zarzadców wojskowych. czesciej oplacalo sie oddawac caly shóen w zamian za roczne oplaty.gospodarka shóen utrzymywala sie najdluzej w rejonie Kinai. Moglo sie to odnosic do chlopa-obszarnika. Od czasów Gempei wojny domowe byly znacznie czestsze niz okresy pokoju i wydzielenie okresu sengoku pod ta wlasnie nazwa ma chyba na celu zwrócenie uwagi na powszechnosc i intensywnosc walk. by bronic swych praw. Od czasów Kamakura poprzez Muromachi zmienilo sie znaczenie slowa shiki w odniesieniu do ziemi. okreslonego kawalka ziemi. ze cezura miedzy Muromachi a sengoku powinien byc rok 1491. Tego rodzaju dyskusje sa dosyc jalowe i w ogólnym opisie historii niewielki z nich pozytek. Nie byla to smierc gwaltowna. inni wola traktowac go jako odrebna epoke. W okresie Muromachi zaczely zanikac prawa wertykalne. Nie we wszystkich prowincjach te procesy przebiegaly podobnie.

niezalezni-wojownicy. Istnialy rody. lub tez mogli wyznaczac krewnych na stanowiska zarzadców i poprzez nich dzialac na sasiadów. Systemem sóryó poslugiwali sie shugo dazacy do opanowania swojej prowincji. Ale nie bylo to regula. co nie bylo latwe w czasach wielkich przemian. Wielu kokujinów wolalo zachowac niezaleznosc i od poczatku przeciwstawic sie presji shugo. czyli tego. Systemowi sóryó podlegali tez kokujinowie. lasów czy lak. ale jeszcze bardziej uciazliwe stawaly sie naciski ze strony shugo. poniewaz od przyjaznych zwiazków z nimi zalezaly wplywy w prowincji. musialo sie podporzadkowac sóryó na zasadzie prostej zaleznosci materialnej. Takie zwiazki jednakze okazywaly sie nietrwale i wystarczalo. zwane ikki (“ligi"). stawaly sie niezalezne. jako przedstawiciele bakufu. ale wszyscy czastkowi dziedzice zobowiazani byli do lojalnosci wobec sóryó. Laczylo sie to z powszechnie zauwazalnym dazeniem do odchodzenia od tzw. Oczywiscie. by pozycja shugo-seniora ulegla zachwianiu. który w wyznaczonej prowincji mial skupiona najwieksza liczbe swoich ziem. shugo tez byli posiadaczami ziemi. Warto w tym miejscu przypomniec. ze juz mniej wiecej w polowie okresu Muromachi ich posiadlosci skupialy sie wokól glównego. kokujinowie natomiast rekrutowali sie z lokalnych posiadaczy ziemskich. jakkolwiek zadnemu japoniscie nie jest obcy ze wzgledu na jego role w spoleczenstwie Japonii. ze shugo byli najczesciej ludzmi narzuconymi z zewnatrz. We wczesnej fazie ksztaltowania sie systemu sóryó wiezi rodowe byly silne i kontrola glowy rodu kompletna. Shugo-daimyó starali sie przyciagac kokujinów. Wladza shugo nie polegala wiec na dysponowaniu prowincja jako prywatna wlasnoscia. wobec czego 202 nastapilo przejscie do unigenitury. a takze wszyscy czlonkowie klasy bushi. ale boczne galezie. Lojalnosci rodowe przeradzaly sie z wolna w bardziej ograniczone lojalnosci rodzinne. lub tez unigenitury — nie zawsze bowiem najstarszy syn wybierany byl na dziedzica. wobec czego tworzyli zwiazki dla wspólnej obrony. odziedziczonego po dalekich przodkach kawalka ziemi. protekcja shugo bowiem mogla przyniesc szybkie. jezior. Konkurencja w ich warstwie byla drapiezna. System sóryó nie jest dokladnie opracowany w pismiennictwie japonistycznym. Schede dzielono testamentem miedzy wszystkich potomków. czy tez “systemu glównego dziedzica" (soryó-sei). który dziedziczyl glówne ziemie rodowe. Ci “ludzie prowincji". a natychmiast kokujinowie-wasale zrywali te odgórnie narzucone wiezy. a celem kazdego wlasciciela bylo stale poszerzanie wlasnosci. Prowincja natomiast zarzadzali jako gubernatorzy wojskowi. Tendencja najczesciej spotykana bylo tez to. ale byly i takie. ale niekoniecznie w powierzonej im prowincji. które dlugo utrzymywaly wiezi rodowe. jakie mieli uji-no chója w arystokratycznych rodach okresów Nara i Heian. Aby temu zapobiec. a bezposrednio uzytkowali jedynie odziedziczone ziemie uprawne. wymierne korzysci. Wielu kokujinów uwiklanych 201 w rywalizacje z sasiadami zgadzalo sie na przyjecie zaleznosci. które szybciej rozpadaly sie na poszczególne galezie i tracily wiezi z glówna linia. chcieli utrzymac swoja niezaleznosc. a czesto wrecz nieprzyjazne wobec siebie wzajemnie. Poza tym posiadlosci shugo — chocby nawet bardzo rozlegle — stanowily tylko nieznaczna czesc w proporcji do calej prowincji. Taki dziedzic byl glowa rodu i do niego nalezalo podejmowanie wszelkich decyzji dotyczacych mienia i spraw personalnych w rodzie. ze nominacje na shugo dostawal wasal Ashikagów. które juz powstaly Strona 102 . Pozostale rodzenstwo. W zamian za przywileje zadali przysiegi wasalnej. Poczatkowo byly to zwiazki oparte na pokrewienstwie i powinowactwie. Byly to wiec prerogatywy podobne do tych. pozbawione majatku. zaczeto stosowac prawo primogenitury. ale z biegiem czasu wiecej powstawalo zwiazków wyrastajacych ze wspólnoty interesów lokalnych.Jolanta Tubielewicz tego. Indywidualni kokujinowie nie byli w stanie tego dokonac. systemu dziedziczenia w glównej linii. Czasem zdarzalo sie. Taka wladze mieli shugo (podobnie jak kokujin czy kazdy inny czlowiek) wylacznie nad prywatnymi dobrami. a podniesc stan posiadania. ze sóryó zachowywal prawa do rzek. Niektóre rody wymagaly nawet przysiegi wasalnej od wylaczonych z dziedzictwa czlonków. Jezeli ich wlasnosciowe posiadlosci w tej prowincji byly rozlegle. inni zas dziedzice (najczesciej rodzenstwo) mogli tylko z nich korzystac w odpowiedniej proporcji i na mocy odpowiednich umów. Metoda czastkowego dziedziczenia oslabiala strukture sóryó-sei (systemu sóryó).Historia Japoni . mogli jako sóryó przydzielac ich czesc swoim krewnym. Slowo sbryo pojawia sie w spolecznosci wojowników od okresu Kamakura na oznaczenie dziedzica schedy rodzinnej w glównej linii rodu.

to podobnie wielu dogó stalo sie chlopami przez 203 dobrowolne wyrzeczenie sie przywilejów rycerskich.Jolanta Tubielewicz wczesniej. przejscia z klasy do klasy nie zakonczyly sie jeszcze w okresie Muromachi i sengoku. Zagrozenie kogokolwiek z zewnatrz spotykalo sie ze zjednoczonym frontem wszystkich pozostalych. na nich opierali swoja egzystencje. W polowie XV w. bakufu uzurpowalo sobie prawo potwierdzania wlasnosci ziemi nie tylko swoich wasali. Ta metoda jednak nie byla praktyczna na dluzsza mete. byly czesto zbyt slabe. co odcinalo chlopów od opalu oraz zasobów wodnych niezbednych do uprawy ryzu. ale przeciez istotna — to “os shógun — kokujin". a w razie potrzeby mogli sluzyc jako ochrona policyjna.. Jednoczesnie stale dazyli do wzmacniania swojej pozycji i rozciagniecia wlosci. poprzez sabotaz gospodarczy. lasów i zbiorników wodnych. te trzy elementy struktury wladzy zaczely sie chylic do upadku i chyba nalezaloby brac pod uwage ich wzajemne krzyzujace sie zwiazki dla lepszego zrozumienia ostatecznego upadku. Cala ta skomplikowana plecionka wzajemnych zaleznosci zaczela sie pruc od dolu. Przedstawiciele warstwy kunishu. poniewaz mogli pomijac shugo i zalatwiac swoje sprawy ponad jego glowa. Dogó wspólpracujacy ze swoim dobroczynca pilnowali jego interesów na wsi. co dawalo im szczególna pozycje w prowincji. których kokujinowie próbowali przeciagnac na swoja strone. co tez bylo bardzo waznym spoiwem osi shógun — kokujin. Czesto dokonywano tego poprzez nadanie ziemi na wlasnosc (myoshu-shiki) lub w uzytkowanie (saku-shiki). Poprzednio byla mowa o tym. poniewaz chlopi umieli sie bronic za pomoca odwolywania sie 'do wyzszych autorytetów. Sluzylo temu miedzy innymi podporzadkowanie dogb (“arystokracji chlopskiej"). Nierzadkie bowiem byly takie sytuacje. gdzie doszlo do konfliktów ekonomicznych. który nastapil po wojnie Ónin. skoro juz udalo im sie utrzymac glówne dziedzictwo. angazowali sie przede wszystkim w sprawy zwiazane z posiadlosciami ziemskimi i. Czlonkowie ikki dzialali na równych prawach i wszelkie decyzje podejmowano zbiorowo. Na swoich ziemiach. Metody byly rózneiw zaleznosci od lokalnych warunków. najbardziej wplywowych chlopów w spolecznosci wiejskiej. W konflikty zbrojne mieszali sie jedynie z koniecznosci. metode ekonomiczna natomiast stanowilo zawladniecie (pod jakimkolwiek pretekstem) lasami i woda. a takze — w ostatecznej instancji — przez organizowanie wlasnych ikki (tzw. Podstawa. Sila ekonomiczno-polityczna kokujinów byla w rozkwicie w tym samym czasie. ze zasada w bushidanach bylo podporzadkowanie sie slabszych silniejszemu. tak jak polska szlachta zasciankowa. Byla jeszcze czwarta os. które przybraly ostre formy powstan chlopskich (do-ikki). aby sie oprzec róznorakim presjom zewnetrznym: ze strony shugo. rozbudowywali domostwa i stopniowo poszerzali personel ludzi zaleznych. a zarazem dopóki shugo utrzymywali swa pozycje polityczna w prowincjach. ze tak jak wielu niezaleznych kokujinów o statusie samuraj skim wywodzilo sie z dogó. Spory miedzy dwoma czlonkami (lub wiecej niz dwoma) rozstrzygala rada wszystkich pozostalych czlonków. do-ikki). wykraczajaca poza stosunki w obrebie klasy wojskowej: “os kokujin — dogó". Takie praktyki musialy prowadzic do konfliktów ze spolecznoscia chlopska. Okazalo sie jednak. ze dazac do podniesienia swojego statusu dogó Strona 103 . w których indywidualni kokujinowie stawali sie bezposrednimi wasalami shóguna. Byla to metoda polityczna opanowania wsi. Ponadto od poczatków XV w. wokól której budowane byly ikki. Dlatego wlasnie powstawaly ikki. Warto tu zaznaczyc. Oczywiscie najprostsza metoda uspokojenia chlopskich zalów bylo prawo miecza. ze wladza bakufu wspierala sie na koalicji shugo. Mogly to byc póllegalne lub calkiem nielegalne przywlaszczenia lak. ze strony rodzin spokrewnionych lub najblizszych sasiadów i wreszcie ze strony chlopów. podczas gdy ikki organizowano na zasadzie równosci miedzy poszczególnymi grupami czlonkowskimi. Znacznie praktyczniej sze bylo pokojowe ulozenie stosunków ze wsia. a takze chlopskich dzialek ziemi uprawnej. Mogly to byc legalne transakcje. Pewne cechy tych organizacji przypominaja wczesne bushidany z okresu Heian — koniecznosc wspólnej obrony przed wladza i sasiadami oraz przeradzanie sie “rodzinnych" bushidanów w terytorialne.Historia Japoni . Przywódcami byli ci sami dogó. Glówna róznica polegala na tym. kiedy Muromachi-bakufu cieszylo sie szczytem swojej potegi. Nastepna os — najmniej zauwazalna. to znaczy od wsi. Jak wyniknie z dalszego tekstu. którzy bezposrednio byli obowiazani do pracy w gospodarstwie. Z kolei shugo starali sie opanowac prowincje przez podporzadkowanie sobie kunishu i nazwiemy to “osia shugo — kokujin". stanowila absolutna lojalnosc wzajemna wszystkich czlonków i absolutna jednosc dzialania w wypadkach zagrozenia. takie jak skup ziemi chlopskiej czy reklamacje nowizn. Mozemy to nazwac w strukturze wladzy “osia shógun — shugo".

Wielu ludzi wywodzacych sie z warstwy dogó zaczelo formowac najnizsza warstwe samuraj ska i szlo na sluzbe do swoich bezposrednich seniorów jako swita. zgodnie z którym daimyó sprawowal nieograniczona kontrole nad ziemia calego swojego obszaru. Przez pare dekad po wojnie Ónin utrzymywal jeszcze swoja pozycje ród Óuchi. a ci nastepni mogli miec jeszcze dalszych. nad którymi stal jako senior najpotezniejszy z lokalnych kokujinów. laki komunalne. Obok glównego nurtu zbrojnej rywalizacji zachodzily tymczasem socjo-ekonomiczne zjawiska. w którym shógun i shugo tracili zdolnosc ingerowania w sprawy prowincji. Sue Harukate (1521—1555). ale majac za soba zbrojne poparcie przeksztalcali sie w jej naczelników. Takeda i Imagawa. Tacy terytorialni wladcy feudalni nazywani sa w historiografii (od wojny Ónin) sengoku-daimyb. by sie bronic. Znane sa tylko cztery takie rody: Shimazu. którego wladza przeradzala sie w terytorialna wladze autonomiczna. mógl byc pewien. Sengoku-daimyó wywodzili sie sposród róznych ludzi: z shugodai. a rezultatem — uzyskanie przez wielu dogó statusu wasali. Slowo chigyo lub chigybchi oznaczalo ziemie uzyskana w nagrode lub na zasadzie jakiegos przywileju. Ale kiedy ta praktyka weszla w zycie. bakufu juz dogorywalo. z sóryó o rozbudowanych bocznych galeziach rodu. poniewaz w cztery lata pózniej sam zostal rozbity przez Motonariego z rodu Móri i ostatecznie ten ród przejal schede po rodzie Óuchi. którzy czesto nie dysponowali dostateczna sila pozaekonomiczna. Równolegle do przesuniec w warstwie kunishu odbywaly sie tez procesy podobne w warstwie dogó. a jej senior — jezeli potrafil dla dalszych pokolen w rodzinie utrzymac wiodaca pozycje — stawal sie moznowladca. do którego garneli sie drobniejsi. a przechodzila przez rózne etapy. którzy nie zrywali swoich bezposrednich zwiazków ze wsia. Stalo sie to mozliwe dzieki ogólnie panujacemu chaosowi. by sengoku-daimyó byl przedluzeniem w nowa epoke dawnego rodu shugo-daimyó. Silny kokujin. W ten sposób tez cementowala sie jednosc terytorialna obszaru pod wladza sengoku-daimyó. a pojawialy sie nowe i wyrastaly nowe potegi. trakty ladowe i wodne. zbiorniki wody. Potwierdzenie prawa do ziemi kokujinowi przez kokujina bylo jawna uzurpacja i rzuceniem wyzwania bakufu wraz z calym jego aparatem. gdy jego shugo tracil czas i energie na intrygach lub walkach w Kioto. Oto Strona 104 . Daimyó mial prawo nadawania swojemu wasalowi ziemi jako lenna i mial prawo zatwierdzania prawa do ziemi juz przez wasala posiadanej. Przyjeta ogólnie zasada. Ótomo. Po wojnie Onin trwaly ciagle walki o redystrybucje ziemi. tak podstawa autonomicznej wladzy stal sie system chigyó-sei. co doprowadzilo do ostrych konfliktów klasowych. Ostateczna faza bylo szukanie przez dogó opieki u kokujinów. Nie byla to jednostopniowa struktura. a w okresie sengoku nabralo znaczenia lenna. W pierwszej fazie rozgrywki na styku: kokujin — dogó. Zaczal sie formowac szereg silnych bloków zlozonych z wasali. ale w 1551 r. ci ostatni wyszli zwyciesko. Nastapila wówczas druga faza rozgrywki: chlopi (hyakushó) zaczeli wywierac naciski oddolnie na dogó. a nie na kokujinach. z organizatorów poteznych ikki. Najrzadziej sie zdarzalo. Kokujinowie pod grozba wybuchu lub pod konkretna presja do-ikki stopniowo zaczeli tracic zdobyte przywileje: lasy.Jolanta Tubielewicz uwazali za korzystniejsze oparcie sie na chlopach. poniewaz bezposredni wasale mieli swoich wasali. 205 dawala mu tez prawo nakladania renty i obciazania robocizna. Tak jak punktem zwrotnym na drodze do pozycji sengoku-daimyó bylo wprowadzenie praktyki konfirmacji. Sila rodzila i pomnazala sile. Broniac sie przed utrata posiadlosci i przywilejów niezalezni kokujinowie zaczeli teraz szukac opieki u silniejszych i stawali sie ich dobrowolnymi wasalami. Punktem zwrotnym bylo pojawienie sie praktyki zatwierdzania prawa do ziemi poza dotychczasowymi kanalami 204 wladzy. W ten sposób tworzyla sie terytorialna drabina feudalna. ze daimyó jest superwlascicielem calej ziemi. który zarzadzal prowincja. Droga do pozycji sengoku-daimyó byla dluga i twarda. które do niedawna byly zagadka dla historyków. poniewaz dogó stawali sie ogniwem posrednim miedzy kokujinami a hyakushó. ze przez potwierdzanie prawa do ziemi zyska jeszcze wieksza liczbe wasali. Ta tendencja rozpowszechnila sie prawie w calym kraju na dlugo przed wojna Ónin. uzyskujac prawa do uzytków komunalnych i stajac sie przez to wzbogacona warstwa w spolecznosciach wiejskich.Historia Japoni . z róznych innych politycznie silnych kokujinów. W ich trakcie ginely bez sladu wielkie niegdys nazwiska. sluzba domowa lub jako piesi wojownicy zwani ashigaru (“lekkonodzy"). Harukata zreszta niedlugo sie cieszyl owocami swojej zaborczosci. stracil znaczenie rozbity przez wlasnego wasala. które sklonil do wasalstwa. Czesto tez zmuszani byli do uznania praw wlasnosci chlopów do zagarnietej uprzednio ziemi.

kwitlo rzemioslo artystyczne. Rzemieslnicy oraz posrednicy handlowi zaczeli sie organizowac dla ochrony wlasnych interesów w stowarzyszenia branzowe zwane za. Ta nazwa obejmowala rzemieslników. Rzemieslnicy. a raczej przeciwnie — stymulowaly wytwórczosc potrzebna na zaopatrzenie armii i wymiane towarowa. ROZWÓJ MIAST I MIESZCZANSTWA Gdybysmy na wojny okresu Muromachi patrzyli jedynie jako na chaotyczne rozpetanie zywiolów. Sakai i inne). a czasem ponad nimi. artysci i wszelkiego typu “zabar wiacze" egzystowali pod patronatem domu cesarskiego. lub tez posredniczyly w dostarczaniu produktów z prowincji do prowincji i z prowincji do stolicy (Hyógo. czyli wlasciciele magazynów. Obok toiya. w miare postepujacego upadku bogatych. Ci otoczeni powszechnym szacunkiem czlonkowie spolecznosci machishu doszli do takiej potegi finansowej. Ale tez przyczynili sie oni w znacznej mierze do rozkwitu kultury. Powstawanie miast w okresie Muromachi mialo rózny przebieg w róznych rejonach. rozwijal sie handel. Nastapila tez specjalizacja branzowa. “mieszczanie"). arystokracji cywilnej i instytucji religijnych. znachorów i innych przedstawicieli sektora nierolniczego. Upadek ekonomiki shóen z równoleglym wzrostem znaczenia i potrzeb klasy wojskowej przyczynil sie do wyzwalania przedstawicieli sektora nierolniczego i powstawania spolecznosci miejskich. cywilnych patronów skrepowani dotychczas rzemieslnicy i uslugowcy zaczynali uzyskiwac pewna swobode ruchu. szukaly wiec opieki i poparcia arystokracji wojskowej oraz instytucji religijnych. Istnialy miasta portowe. az z magazynierów i nadzorców wyksztalcila sie warstwa toiya — hurtowników. egzystujaca równolegle do arystokracji cywilnej i wojskowej. posrednicy handlowi. Ciagle przemarsze wojsk nie hamowaly tego procesu. o których dawniej nawet marzyc nie smiala. W miare slabniecia ekonomiki shóen. Z biegiem czasu zaczela tez powstawac swoista “arystokracja kupiecka". Proces ten od drugiej polowy XIV w. to wówczas rzeczywiscie nie mozna by sie nadziwic rozwojowi. Gospodarka shóen byla z zalozenia gospodarka samowystarczalna. jaki w tym czasie nastapil. wówczas z chaosu zacznie sie wylaniac pewien logiczny obraz. Niektóre miasta cieszyly sie juz dluga tradycja. Potrzeby klasy wojskowej rosnace ilosciowo i jakosciowo wymagaly stalego rozbudowywania bazy uslugowej i zachecania rzemieslników i pelniacych uslugi do wzmozonej dzialalnosci. ujawnia sie w wielu dziedzinach. dajace mozliwosci bardziej niezaleznego bytu. kleru oraz chlopów. Nie mogly one istniec samodzielnie.Jolanta Tubielewicz bowiem wsród nie konczacej sie wrzawy wojennej powstawaly miasta z wlasnym samorzadem. która wywodzila sie z funkcjonariuszy systemu shóen. Slowo shokunin znaczy “ludzie parajacy sie zawodem". Hakata. kupców. Kamakura i Nara. Wlasciciele shóenów korzystali z produktów przesylanych im z róznych posiadlosci i to zaspokajalo ich potrzeby zyciowe. ogromna role w zyciu tworzacej sie spolecznosci miejskiej odgrywali dosb. osiedlali sie w wydzielonych dzielnicach i przeksztalcali z wolna w odrebna grupe zwana machishu (“spolecznosc miejska". Toi nie ograniczali swoich uslug do jednego tylko wlasciciela i z biegiem czasu ich interesy nabieraly coraz wiekszego zasiegu. a coraz bardziej wiazaly sie z klasa wojskowa — z bakufu i shugo-daimyó rezydujacymi w stolicy. Do takich niewatpliwie nalezalo Kioto. ale nabieraly nowego wigoru i wygladu.Historia Japoni . W okresie Muromachi interesy te coraz mniej dotyczyly cywilnych honke. zwani ton'ya lub toiya. których glównym zródlem olbrzymich zarobków byla lichwa i pozyczanie pod zastaw. Bogaci hurtownicy. kyglarzy. Byli równiez upowaznieni do sprzedawania nadmiaru ryzu i innych produktów. a niektóre dziedziny sztuki osiagaly doskonalosc. Jezeli jednak spojrzymy na wojny jako na zjawisko wynikajace z koniecznosci obalenia starego porzadku. -ze wielu shógunów i shugo-daimyó bylo ich dluznikami. Dzieki temu warstwa shokunin zdobywala pewne przywileje. W zamian za produkcje lub uslugi otrzymywali ziemie zwana kyuden (“pola jako odplatnosc") lub zasilki zwane hbroku i ich dzialalnosc regulowana byla zapotrzebowaniem patrona. którzy uzyskali monopole na posrednictwo miedzy wytwórcami a sprzedawcami detalicznymi. zwlaszcza w epoce Higashiyama (o czym bedzie mowa dalej). Przedstawiciele tej warstwy ciagneli do osrodków miejskich. które sluzyly handlowi zagranicznemu. artystów. W porównaniu z patronatem arystokracji cywilnej byly to formy o wiele korzystniejsze. stali sie bezposrednimi spadkobiercami 206 urzedników shóenowych zwanych toi (lub towaru). których obowiazkiem bylo gromadzenie w magazynach portowych oraz nadzorowanie transportu towarów plynacych z shóenów do wlascicieli rezydujacych w Kioto lub Narze. Powstawaly miasta przyzamkowe rozbudowywane wokól Strona 105 .

Tutaj toczylo sie bujne zycie machishu. kwatera glówna Minamotów i Hójó. Nie znaczy to jednak. zaczely z czasem powstawac stale kramy drobnych handlarzy. który zniszczyl wiekszosc stolicy. i bliskosc portów.. gdzie plebs mieszkal wylacznie po to. Klasztory Nary (Tódaiji. niezaprzeczalnym osrodkiem politycznym i kulturalnym calego kraju. Stara stolica zawdzieczala nowe zycie klasie wojowników. które odbywaly sie pod protektoratem shugo. ale nie na dlugo.Jolanta Tubielewicz rezydencji shugo. ale dumna ze swej tradycji. owej spolecznosci miejskiej. Jednostkami topograficznymi byly machi (kwartaly). Ogladzila sie troche i wypolerowala dzieki shógunom z krwi cesarskiej. a zwlaszcza klasztory zenistyczne. a czasem poza nia. za walke z pozarami i przestepstwami. a zdarzalo sie. ale równiez w tzw. kiedy nastapilo zamieszanie po zabójstwie Ashikagi Strona 106 . to wkrótce pojawiali sie toiya i pod ich opieka interesy nabieraly rozmachu. Ze starych miast Nara ustalila swoja pozycje jako osrodek klasztorny. a centrum strefy plebejskiej skupialo sie w rejonie Czwartej Alei (Shijó-dóri). Od tego czasu nazwa Heian-kyó wypadla z obiegu. przemarszami wojska i pojawieniem sie handlu obnosnego. a wyksztalcil sie nowy. jak za czasów Heian. gdyby nie swiete przybytki. Portem satelickim Nary bylo Sakai i miedzy tymi miastami przebiegal 207 dobrze ubity i ruchliwy trakt handlowy. tworzac swoja wyrafinowana kulture. by znowu wspaniale zakwitnac w okresie Muromachi. Tutaj tez zaczely powstawac zalazki samorzadu 208 miejskiego. Pierwszy taki wypadek zanotowany jest w 1441 r. a byc moze nie bez znaczenia byla sama tradycja osrodka politycznego. Ciezki cios zadal miastu pozar w 4 miesiacu 1177 r. Male osady na uczeszczanych szlakach tez mialy tendencje do wzrostu w zwiazku z nieustannymi wedrówkami swit daimyó. Górnej Stolicy (Kamigyó). a powszechnie zaczela byc uzywana nazwa Kioto. W ich obrebie mieszkancy organizowali sie w grupy odpowiedzialne zbiorowo za utrzymywanie porzadku.. Do rozkwitu nie przyczynila sie jednakze arystokracja skupiona wokól domu cesarskiego. Od tej chwili Kioto zaczelo sie w kazdym razie rozwijac na kilku naraz plaszczyznach. Potem miasto zaczelo sie dzwigac z ruin. Tworzyli tez rodzaj milicji. Podzial na arystokratyczna Górna Stolice i plebejska Dolna Stolice (Shimogyó) zostal zatwierdzony formalnie w okresie Muromachi. ale stara stolica nie przestala byc wzorem kulturowym. które siegaly az po krance Japonii. przezyla wojny i kleski zywiolowe. ale przyszly nastepne kleski okresu Gempei. Kófukuji i inne) prowadzily rozlegle interesy. które lagodzily surowosc mieszkanców. która tworzyla zaplecze uslugowe mieszkanców Górnej Stolicy. Kamakura — w przeciwienstwie do Nary — od samego poczatku byla miastem wojowników. Kioto okresu Muromachi mialo cechy obu tamtych miast. Zniknal bowiem dawny podzial na Lewa i Prawa Stolice (Sakyó i Ukyó). a ich urzednicy. Wlasnie ze wzgledu na potege ekonomiczna klasztorów Nara nie lezala w bezposredniej sferze zainteresowan klasy wojskowej i dlatego charakter miasta byl inny niz Kamakury czy Kioto. ze musiala nawet dbac o bezpieczenstwo zewnetrzne miasta. ze stala sie jedynie miejscem poboznych pielgrzymek. takich jak Hyógo i Sakai. Uboga. Wiele tez miast wyroslo w zwiazku z regularnymi jarmarkami (teiki-ichi). rozdarcie namboku-chó nie dodalo jej bowiem prestizu ani sily. który tu ustalil osrodek wladzy. Po zniszczeniach okresu Kemmu wrócila znowu do dawnego charakteru siedziby wojowników i taka by pozostala pod rzadami kanrei. Yamada kolo kompleksu Ise. a skoro stabilizowal sie handel detaliczny. Granica miedzy tymi dwoma strefami przebiegala przewaznie wzdluz Drugiej Alei (Nijó-dóri). jak np. bedacy wynikiem japonskich inklinacji do grupowania wedlug hierarchii. ale ponadto bylo czyms o wiele wazniejszym — stalo sie znowu. Do Kioto zaczeli sciagac shugo i budowac swoje rezydencje wzdluz arterii Karasuma-dóri. wasale i swita znajdowali kwatery nieco dalej. gdzie sie odbywaly jarmarki. która wspólpracowala z organami wymiaru sprawiedliwosci bakufu. Centrum zycia politycznego i kulturalnego stala sie dzielnica Muromachi z palacem shóguna. poniewaz w poblizu miejsc. na skrzyzowaniu szlaków wiodacych ze wschodu na zachód. Od chwili swego ufundowania z rozkazu cesarskiego Heian-kyó bylo miastem arystokracji cywilnej. W wyborze odegralo zapewne role strategiczne polozenie miasta w centrum kraju.Historia Japoni . by zaspokajac potrzeby blekitnokrwistych mieszkanców. Jeszcze innym rodzajem byly miasta powstajace w poblizu slynnych swietych przybytków. Heian-kyó zylo i kwitlo jako stolica przez cztery wieki. co znaczy po prostu “stolica". a konkretnie Takaujiemu. W okresie Kamakura polityczny osrodek ciezkosci przesunal sie do Kantó.

Jakkolwiek ataki do-ikki kierowane byly przede wszystkim na magazyny dosó i sakaya (producenci i handlarze sake — wódki ryzowej). ze przez blisko póltora wieku reprezentanci poszczególnych machigumi (“zespolów kwartalów") rzadzili miastem jak magistrat. a zlozyly sie na to rózne czynniki. Potem nasilily sie napasci na kupców i lichwiarzy kierowane przez grupy chlopskie. przypadajaca na okres rzadów Yoshimitsu. lub tez poprzez kupców posredniczyla w ich dostarczaniu. Byl on pod wielkim wplywem nauk zenu i faworyzowal mistrza znanego jako Musó Soseki (1275— 1351). tamtej wspanialosci. w rozleglej rezydencji Yoshimasy ciagle odbywaly sie wykwintne bankiety poswiecone dyskusjom o sztuce. które byly odjete przedstawicielom kuge. W takich wypadkach nie bylo róznic interesów pomiedzy bogatym dosó a najbiedniejszym rzemieslnikiem czy kramarzem. Wazne tez byly stosunki z Chinami i innymi krajami. Miedzy epoka Kitayama a Higashiyama lezy prawie cale stulecie.Historia Japoni . poniewaz bakufu utracilo wszelki autorytet. Warunki byly juz inne. które napastnicy puszczali z dymem. odpowiadajaca czasom Yoshimasy. arystokracja dworska — uboga. wiele obiektów uleglo zniszczeniu. która bezposrednio dzieki artystom i rzemieslnikom uczestniczyla w wytwarzaniu rodzimych dziel sztuki. Shugo czy shugodai jadac do swojej prowincji starali sie przeszczepic cos z atmosfery stolecznej na grunt prowincjonalny. Kioto okresu Muromachi dalo ogromny wklad do kultury narodowej. Do dzisiaj mozna ogladac w Japonii slady tej ambicji. Wojna Ónin zrujnowala miasto. Od schylku XV w. Autonomia miejska upadla dopiero po zajeciu Kioto przez Nobunage. ksztalcac przy tym swój wlasny smak i znajdujac zachete do finansowania dzialalnosci artystycznej. a takze zapoczatkowal organizacje swiatynna zwana systemem gozan (“piec gór". Nary czy Hyógo. ale zyjaca w atmosferze wysublimowanej kultury minionych wieków — rozbudzila potrzeby estetyczne wojowników. Nastapila bezposrednia konfrontacja kuge i buke. która dawala preferencje klasztorom rinzai i w obrebie rinzai tworzyla hierarchie przybytków otaczana opieka przez panstwo. to znaczy “piec swiatyn"). Mieszkancy Dolnej Stolicy musieli sami zadbac o bezpieczenstwo wlasne i wlasnego mienia. kiedy ulice miasta byly palone i pladrowane. Jako mistrz zenu Soseki przyczynil sie do rozpowszechnienia tej nauki na caly kraj. poniewaz tutaj mecenat shógunów i wielkich klasztorów stwarzal najlepsze warunki rozwoju artystów i koneserów. to przeciez juz Takauji przyczynil sie do przyszlego rozkwitu. zwarli szeregi i udoskonalili swój samorzad do tego stopnia. Soseki. W okresie Muromachi caly kraj ogarnela pasja do sztuki w jej rozmaitych przejawach. ale zaledwie ucichly echa walk. To ze sie nazywa te okresy epokami. która w okresie miedzy Kitayama a Higashiyama osiagnie wyzyny doskonalosci. cieszacych sie patronatem shogunów. Arystokracja wojskowa wniosla wigor swiezosci i ulubienie konkretu do nazbyt abstrakcyjnych form sztuki i rzemiosla artystycznego. komponowaniu poezji czy ogladaniu egzotycznych przedmiotów. Bardzo istotnym czynnikiem stal sie wplyw klasztorów zenu. Wielu z nich próbowalo ze swojego osrodka administracji stworzyc kopie stolicy. to przeciez cierpialy na tym cale dzielnice. Jakkolwiek za pierwszego wielkiej miary mecenasa sztuki mozna uwazac Yoshimitsu. swiadczy o ich wielkiej wadze w dziejach 209 kultury Japonii. nowoczesnosc wtargnela miedzy starozytne domy. Jemu przypisuje sie miedzy innymi stworzenie wielu arcydziel sztuki ogrodowej. zaczeli wracac i w krótkim czasie znowu powstaly ulice zlozone z dlugich. Strona 107 . co cementowalo miedzy nimi wiezy solidarnosci i doskonalilo formy organizacyjne. Ponadto bushi rezydujacy w stolicy dysponowali srodkami finansowymi. w ciagu którego Kioto bylo scena intensywnej dzialalnosci kulturalnej. Nawet w okresie Onin.Jolanta Tubielewicz Yoshi-noriego. oraz Higashiyame. Powstalo w ten sposób szereg miast prowincjonalnych zwanych “male Kioto". uwazany jest powszechnie za prekursora rozwinietej znacznie pózniej warstwy koneserów sztuki. Machishu nie mogli liczyc na pomoc wojowników i obrone mogli sobie zapewnic tylko wlasnymi silami. ROZWÓJ ZYCIA KULTURALNEGO Z punktu widzenia historii sztuki wydziela sie w okresie Muromachi dwie epoki: Kitayame. tej sztuki. Rzemieslnicy i kupcy pouciekali do Sakai. poniewaz pod jego wplywem Takauji nakazal budowanie w kazdej prowincji zenistycznych klasztorów zwanych ankokuji (“swiatynie na intencje pokoju w kraju"). choc w ciagu paru wieków wiele sie zmienilo. Ogromna rola przypadla tez “spolecznosci miejskiej". Mimo tego “male Kioto" — Takayama (prowincja Hida) czy Yamaguchi (prowincja Suó) — do dzis zachowaly cos z atmosfery tamtych dni. wybitna indywidualnosc. ale oczywiscie Kioto nadawalo ton i dyktowalo mody. równych szeregów domostw i ponownie miasto ozylo.

211 Stad tez wynikala aura zagadki czy tajemniczosci w malarstwie. czesto zaopatrywano w tekst. Oprócz nich dzialala jeszcze plejada innych. kaligrafii i w sztuce uzytkowej. cienia czy pólcienia przez odpowiednie manewrowanie pedzlem raz lekko samym koniuszkiem. ale prowadzily tez studia nad doktrynami innych sekt buddyjskich. Z biegiem czasu liczba “piec" pozostala tylko w nazwie. Owe teksty nie zawsze byly przejrzyste. chociaz byli tez mnisi sinologowie. a hieratyczne ujecia lansowane przez buddyzm ezoteryczny calkowicie stracily popularnosc. przy czym poczatkowo przewage mialy swiatynie Kamakury. Obiegowe wyrazenie gozan-hunka (“kultura pieciu swiatyn") lub gozan-hungei (“sztuka pieciu swiatyn") swiadczy o tym. ale jednoczesnie koniecznosc zabiegania o protekcje i walki konkurencyjne miedzy klasztorami sprawily. Powstawaly liczne zbiory opowiesci o mistrzach. glównie tendai (stad tez wynikly formy synkretyczne). ze w dziedzinie filozofii klasztory nie ograniczaly sie do poglebiania nauk Eisaia. Przedsiebiorczy kupcy znajac gusta swoich wladców przywozili z Chin obrazy jako towar. ilustrujace przypowiesci czy ukazujace postaci ludzkie. ale potem zaczela stopniowo podupadac. Najpopularniejsza w tym gatunku byla poezja chinska. wsród artystów suibokuga przewage mieli mnisi. a bardziej o dyscypline hierarchii klasztornej. Chodzi tu przede wszystkim o malarstwo monochromatyczne (suihokuga “obrazy tuszem"). które w miare 210 poglebiania sie symbiozy buke-kuge stawaly sie coraz bardziej eklektyczne. Do najwiekszych mistrzów okresu Muromachi naleza do dzis podziwiani: Shubun (1414 1465). Obrazy. Czystosc nauk zenu tez ulegla zmaceniu i w praktyki zaczely sie wkradac elementy mikkyó wraz z ich bagazem magicz' nym. przedstawiajace jakies widoki. swoboda pociagniec pedzla.Jolanta Tubielewicz “Piec swiatyn" usytuowanych bylo w Kamakurze i w Kioto. Sesshu (1420 1506) i Sesson (1504? —1589?). antologie anegdot i przypowiesci. na którym mozna bylo zarobic. a zwlaszcza ci dwaj najslynniejsi koneserzy. Yoshimitsu i Yoshimasa. Rozwijala sie tez jako samodzielna dziedzina sztuki od czasów Heian i miala w Japonii wielkie osiagniecia. Surowosc wczesniejszej nauki zenu odpowiadala klasie buke. Wyrazne wplywy chinskie widoczne sa przede wszystkim w filozofii. znajdujac entuzjastów w spoleczenstwie swieckim. Potem proporcje sie odwrócily. Do drugiej polowy XV w. jak i japonskich. Szczególna wage mialy swobodne kontakty z Chinami. która rozwinela sie najpiekniej. Shógunowie Ashikaga. potem Takauji i Yoshimitsu). a w rzeczywistosci zostala podwojona i wiekszego znaczenia nabraly przybytki Kioto.ostentacyjnie po nauke. Sztuka czesto towarzyszaca suibokuga byla kaligrafia. Wplyw klasztorów zenu przejawial sie w wielu dziedzinach. Tego typu synkretyzm byl zapewne wynikiem zjawiska typowego dla okresu Muromachi — wymieszania arystokracji wojskowej z cywilna. Polaczenie obu tendencji zadowalalo gusta klientów. Stworzenie silnej organizacji. ale takze wiele przedmiotów sztuki oraz umiejetnosci ich wytwarzania. Ograniczajac sie na razie do dziedzin inspirowanych przez Chiny wspomniec trzeba o tym. Zdarzaly sie wsród tych importów Strona 108 . którym zainteresowanie zaczelo sie budzic w sferach rzadowych znacznie wczesniej (cesarz Godaigo. Mistrzowie chinscy od czasu do czasu przyjezdzali do Japonii. Ten typ malarstwa zostal bardzo chetnie przez Japonczyków przyswojony i wyszedl poza klasztory. a ponadto nad neokon-fucjanizmem. raz mocno cala powierzchnia oraz dobór intensywnosci tuszu. ze mnisi gozanów zaczeli mniej dbac o dyscypline duchowa. ale nie brzydzili sie i handlem. Przywozili z kontynentu nie tylko pocieche duchowa i nowe pomysly doktrynalne. malarstwie. W dziedzinie literatury tzw. W ich zbiorach znalazlo sie wiele dziel zarówno mistrzów chinskich. a zarazem umiejetnosc osiagania efektów swiatla. oczywiscie. byli milosnikami malarstwa i zbieraczami obrazów. Oczywistosc i przegadanie calkiem nie miescily sie w srodkach dzialania zenu. Najwazniejsza zasada malarstwa tuszowego byla spontanicznosc. najbardziej dla zenu typowe. nie byla traktowana wylacznie jako uzupelnienie obrazu. ale mialy dzialac aluzja. Kaligrafia.Historia Japoni . Taka technika wymagala zenistycznego spokoju ducha i wbrew pozorom równiez wiekszego kunsztu niz narysowanie konturu i wypelnienie go kolorem. gdy natomiast arystokracja cywilna tradycyjnie zyla w kregu praktyk ezoterycznych. którzy próbowali tworzenia proza. mnisi japonscy czesto jezdzili do Chin . Malarstwo bylo ta dziedzina. literatura pieciu swiatyn (gozan-hungaku) przezywala swoja swietnosc w okresie Kitayama. ze organizacja gozanów zdolala wytworzyc swój wlasny swiat estetyki. Poza tym tematyka religijna przestala byc obowiazujacym kanonem. pobudzac do myslenia.

Z otoczenia Yoshimasy najslynniejsi byli: Nóami (1397-1471). o czym swiadcza ich imiona zakonczone na -ami (od Amida). dekoracji wnetrz. Rola Yoshimitsu jest ogromna w pobudzeniu zywiolowego zainteresowania estetyka. poniewaz kupcom zalezalo na zarobku. Laczyla w sobie rezerwe arystokratycznego stylu shinden z ostentacyjnym przepychem nowobogackich i smialoscia nowatorstwa. a ukonczyl dopiero w 1407 r. i odbudowano go piec lat pózniej. kuge) czy mieszczan z Dolnej Stolicy nie wpuszczano do komnat Hana-no gosho czy rezydencji w Kitayanie. rozwiazaniem przestrzennym ogrodów. ale pod podszewka wielu jego dzialan kulturalnych kryly sie zapewne równiez cele polityczne: chec przycmienia dworu cesarskiego. ze wladza jego rodu zapewni krajowi pokój i przetrwa wieki. z których dwie dolne rozwiazane sa na planie prostokata i wykazuja cechy typowe dla shindenzukuri. Samo slowo uzywane bylo znacznie wczesniej. jak na przyklad: nadzorowanie biesiad. Artysci wszystkich klas i stanów mieli do niego dostep. charakterystyczne dla kazdego okresu wielkich przemian. Po smierci Yoshimitsu rezydencja w Kitayamie zamieniona zostala w swiatynie zen pod nazwa Rokuonji. przewodniczenie na konkursach poetyckich. co bylo stosowane w budownictwie zenistycznym. Kultura epoki Kitayama nosi ciagle cechy przejsciowe. Typowymi postaciami spotykanymi w otoczeniu Yoshimitsu byli tzw. które wyrzekly sie zycia swieckiego") — mnisi niekoniecznie zwiazani z jakas sekta lub swiatynia. Sama rezydencje Yoshimitsu zaczal budowac w 1397 r.: Kan'ami czy Zeami. artyzmem wyposazenia wnetrz tego ogromnego kompleksu. a okna 213 ma w ksztalcie sylwety dzwonu. Tonseisha mogli byc specjalistami w jednej dziedzinie sztuki. Byli to zarazem “panowie do towarzystwa" biegli w wykwintnej konwersacji i o polerowanych manierach. jak np. z wyjatkiem Kinkaku. ufundowany przez Yoshimitsu w 1401 r. Z owych tonseisha od czasów Yoshimitsu do czasów Yoshimasy wyksztalcila sie warstwa zawodowych estetów nazywanych dobbshu (kompanionowie). Nic sie w tym czasie nie moglo równac ze wspanialoscia pawilonów. poniewaz w dalszym ciagu dworzan nizszych rang (spoza kregu. On sam na pewno byl koneserem. Myslal. Górna kondygnacja jest kwadratowa i znacznie mniejsza od dolnych. Z licznych pawilonów zachowal sie do naszych czasów tylko Kinkaku i popularna nazwa swiatyni stalo sie Kinkakuji (Swiatynia Zlotego Pawilonu). ale wykorzystywani byli do róznych celów.. Ten proceder zostal z biegiem czasu ukrócony. sklada sie z trzech kondygnacji. Geiami (1431-1485) i Sóami (?-1525). ale w okresie Higashiyama nabralo znaczenia “zawodowych uczestników w rozrywce estetycznej". ogrodnictwie i w ocenianiu dziel sztuki 212 uzytkowej. Aby uzyskac osobista protekcje shóguna i wstep do jego kwater. w malarstwie. Widomym dowodem moze byc np. Kinkaku splonal w 1950 r. lsniacej od zlota konstrukcji nikt przedtem nie wymyslil. dekorowanie pawilonów bankietowych. Pawilon. Caly budynek zostal oblozony zlotem listkowym.Historia Japoni . Strona 109 . Tak niezwyklej. Nie bylo to rewolucyjnym wprowadzeniem demokracji. Zupelnie nowym akcentem w zyciu socjalnym stolicy bylo zniesienie przez Yoshimitsu dyskryminacji klasowej w dziedzinie kultury. To przejscie dokonalo sie miedzy epokami Kitayama i Higashiyama. a nie na krzewieniu sztuki. Wszystkie budynki wzniesiono w tradycyjnym stylu shin-denzukuri. wciagniecie shugo-daimyó do wspólzawodnictwa w dziedzinie kultury i przez to samo odciagniecie od politycznych form rywalizacji. o ile wykazali sie rzeczywistym talentem. Dóbóshu musieli byc arbitrami w dziedzinie poezji. Wielu wywodzilo sie z amidystycznej sekty jishu. przeslawny Zloty Pawilon (Kinkaku). ton-seisha (“osoby. a w najwyzszej czesci dachu umieszczony jest feniks o rozpostartych skrzydlach. Tutaj Yoshimitsu pofolgowal eklektyzmowi i stworzyl cos trudnego do sklasyfikowania.Jolanta Tubielewicz falsyfikaty. gdy nowobogacka chec zablysniecia ustepowala miejsca prawdziwemu wyczuciu estetycznemu. a przez to osiagnac status ponadklasowy. na terenie rezydencji w Kitayamie. W tym czasie dokonuje sie bowiem przechodzenie od elitarnej kultury dworskiej do eklektycznej kultury o elementach plebejskich — typowej dla pózniejszego okresu Muromachi. olsnienie spoleczenstwa monarchiczna wspanialoscia. Zwienczona jest dachem czterospadowym z lekko podgietymi ku górze naroznikami. Mógl i poswiecal. Dzieki takiemu przekonaniu mógl w spokoju ducha poswiecac ogromne sumy na dzialalnosc artystyczna. usytuowany na wdzierajacym sie w jezioro pólwyspie. Yoshimitsu nie wiedzial — tak jak my wiemy dzisiaj — ze za jego czasów dom Ashikaga przezywa swoje apogeum. trzeba bylo zostac mnichem (albo juz nim byc). a co w jego czasach musialo wywolywac ogromne wrazenie (wywoluje zreszta do dzis).

zatarty" i “niezglebiony". Drewniane podwyzszenie ciagnace sie przez cala szerokosc pokoju nalezy do pierwszego typu. W okresie poprzedzajacym Muromachi istnialy stoliki w alkowach i prawdopodobnie wtedy byly to urzadzenia utylitarne. ceramika. Nie bylo tego w domostwach typu shindenzukuri. Shoin (lub tsuke-shoin) byla to alkowa obudowana wokól stolu do pisania i odgrodzona z jednej strony przesuwanymi sciankami shóji. Po nawiazaniu stosunków z Chinami shógun zapewnil sobie ich staly doplyw.oba wykazujace dziedzictwo Muromachi. kiedy w 1374 r. W okresie Muromachi przeszly juz ewolucje od uzytecznosci do celów czysto dekoracyjnych. stworzyl doskonalsza forme zwana sarugaku-no. Popularne natomiast byly tzw. ogladal prototyp widowiska zwanego surugaku (“malpia zabawa"). który nie przestaje fascynowac nawet odbiorców spoza japonskiego kregu kulturowego. Inny element nowego stylu to chigaidana. Pasja Yoshimitsu bylo kolekcjonerstwo. ale w XV w. a takze kadzielnice i wszelkiego rodzaju utensylia do herbaty. oshi-ity byly jeszcze przenosnymi stolikami lub lawami. zaczely byc obudowywane. Najwczesniejsze zastosowanie chigaidany znane jest z okresu Yoshimasy. Otoczyl opieka Kan'amiego (1333 1384) i jego syna Zeamiego (1363 1443). które w sumie przekazuja pojecie czegos tajemniczego. Wspólczesne tokonomy dziela sie na dwa typy . czyli “konkursy herbaciane". Tócha niejednokrotnie przybieraly tez formy ostrego hazardu. Typ pawilonów kaisho wyksztalcil sie we wczesnym okresie Muromachi. ze zostanie przez dwór potepiony za wulgarnosc. a nastepnie: genkan. Czesto nad pólkami i pod nimi umieszczano drewniane ozdobne schowki. W tym plebejskim typie przedstawienia zobaczyl ogromne mozliwosci rozwojowe. Wyposazone bywaly w przesuwane drzwi obite papierem (shóji) i przesuwane sciany (fusuma) — elementy nie wystepujace w stylu shindenzukuri. wyrafinowanego i wyrazajacego w japonskiej estetyce niezwykle wazne pojecie yugen. Za czasów Yoshimitsu “ceremonii herbaty" jeszcze nie znano. Talent Zeamiego dzieki protekcji shóguna mógl sie rozwinac i stworzyc niezwykly japonski teatr no. a w póznym zanikl. do drugiego natomiast odgraniczona alkowa zajmujaca pól pokoju lub mniej. Dawalo to okazje do prezentowania czarek. Wsród szczególnie pozadanych karamono znajdowaly sie obrazy. nazwanego nastepnie shoinzukuri (“styl gabinetowy"). ledwie wyczuwalnego. a takze chec popisania sie drogocennymi przedmiotami stworzyly koniecznosc wprowadzenia modyfikacji do tradycyjnej architektury. na której ustawialo sie przedmioty sakralne lub dekoracyjne. ze toko z okresu Muromachi stalo sie forma zalazkowa dzisiejszej tokonomy (rodzaj alkowy). imbryków i innej zastawy. ogólnie mówiac. nieformalnej atmosfery. gdzie do izby wchodzilo sie prosto z dworu lub z otwartej galerii. chigaidana i shoin. którzy wówczas uprawiali ten rodzaj teatru. które po przykryciu mata (tatami) moglo sluzyc jako siedzisko dla gosci. Prawdopodobnie jednak (mimo wspólnego komponentu toko) dzisiejsza tokonoma wywodzi sie od elementu zwanego oshi-ita. naczynia i figurki porcelanowe. poniewaz piciu towarzyszyly zawsze wykwintne przystawki. przeznaczone specjalnie na przyjecia i inne imprezy towarzyskie. polegajace. Chigaidany sluzyly ekspozycji ksiazek lub przyborów do herbaty. którym zarazil wielmozów ze swego otoczenia. wyroby z laki. i polaczonych pionowa listwa. Cechami typowymi dla stylu gabinetowego byly wspomniane wyzej shóji i fusuma. W shoinie eksponowalo sie — zgodnie Strona 110 . W XIV w. Pierwsze zaczely sie pojawiac pawilony zwane kuisho (“miejsca spotkan"). Oba typy sluza wylacznie celom dekoracyjnym. Ponadto znajdowaly sie tam miejsca specjalnie przeznaczone do eksponowania domowych drogocennosci. Pod protektoratem shóguna Zeami mógl odejsc od form schlebiajacych niewybrednym gustom szerokiej publicznosci. na rozpoznawaniu gatunków podawanej do picia herbaty. Toko bylo miejscem z podniesiona podloga. lub tez jako podwyzszenie dla pokazywania przedmiotów. czyli “przemienna pólka". tzn. ale niektóre cechy charakterystyczne dla kaisho daly asumpt do powstania nowego stylu architektonicznego. Byla to kombinacja dwóch pólek zawieszonych jedna nad druga. Slowo to sklada sie z dwóch komponentów znaczacych: “niewyrazny.Historia Japoni . od drewnianej platformy. która stala sie poczatkiem dojrzalego teatru no. loko. Byly one przystosowane do 214 swobodnej. Genkan jest przedsionkiem oddzielajacym wnetrze domu od swiata zewnetrznego. lecz nie w jednym pionie. locha. puzderek. Uwaza sie powszechnie. Bardzo ozywione zycie towarzyskie. a niekiedy wydzielane jako alkowy. spotykanej w kazdym japonskim domu.Jolanta Tubielewicz Yoshimitsu nie obawial sie. trudnego w slownym opisie. Najbardziej poszukiwane byly przedmioty zwane ogólnie kuramoiw (“rzeczy chinskie"). Dalo to rezultaty do naszych czasów zadziwiajace wielbicieli sztuki teatralnej. Zachowalo sie okolo 350 sztuk teatru no z okresu Muromachi i wiele z nich grywa sie do dzis.

nasycil spotkania herbaciane duchem estetyki zenu i sformulowal pierwsze reguly ceremonii. co za czasów Yoshimitsu jeszcze nie bylo mozliwe. zdawaloby 216 sie. Etoki-hoshi natomiast stanowia ciekawa nowosc. którego rozrzutnosc prawie nie miala granic. a przetrwaly wszystkie wyzej wymienione. Oczywiscie. Slowo etoki znaczy “wyjasnianie obrazków". Murata Juko (1422—1502). Do okresu Higashiyama spolecznosc miejska zdolala sie juz uksztaltowac i ustalic swoja pozycje niezbednego ogniwa w gospodarce shógunów. poniewaz zachowaly sie do naszych czasów jako standardowe wyposazenie kazdego japonskiego domu. róznych gatunków papieru. a ten z kolei korzystal z ich uslug nie tylko handlowych. Ikenobó Sen'0. w pierwszych dekadach XVI w. w miare nabywania stolecznej oglady: najpierw rezygnacja z halasliwych hazardów i przejscie na spokojne spotkania przy herbacie.Jolanta Tubielewicz z tradycja miejsca przybory do kaligrafii. wprowadzona na dwór Yoshimasy przez Ikenobó Senkeia. Wszystkie te przedmioty mogly byc istnymi dzielami sztuki (nie wylaczajac recznie czerpanego papieru). Obok rikka rozwinely sie tez inne rodzaje ikebany klasycznej. Na dwór shóguna ten typ relaksu wprowadzil Nóami. Kupcy musieli znajdowac potwierdzenie przywilejów i monopoli u shóguna. a w ostatnich latach pojawily sie nowe kierunki i style. ale i finansowych. z wyjatkiem owego shoinu.Historia Japoni . Za czasów Yoshimasy kultura Muromachi osiagnela dojrzalosc. sformulowal zasady rodzaju ikebany zwanego rikka (“stojace kwiaty") i te zasady do dzis sa wykladane na pólwyzszej uczelni Ikenobó w Kioto. Strona 111 . tez wymagaly bogatej oprawy i popisania sie ze strony gospodarza przepychem wnetrza. nowy wzrost wydatków. do literatury pisanej. A bylo co pokazywac. “wrzatek na herbate") — ceremonia herbaty. ale moze byly improwizowane. A rozrywki estetyczne owego czasu nie byly tanie. Wszystkie juz istnialy w okresie Higashiyama. Plebejska czesc Kioto miala swój udzial zarówno w tworzeniu. specjalnego otoczenia. Yoshimasa. pokazujac jednoczesnie ilustrujace opowiesc obrazki. jak i panowie Ikenobó wywodzili sie z gminu. Robilo to równiez wielu shugo. pedzelków. których rujnowala pasja kolekcjonerska i pogon za rozrywkami estetycznymi. którzy przy dzwiekach lutni biwa opiewali dzieje dawnych bohaterów. a potem sformalizowanie i obudowanie ich etykieta. Jego nastepca. Nie dotyczy to jedynie palaców z Górnej Stolicy. Ich artyzm i znajomosc etykiety utorowaly im droge do palacu shóguna. Rozwój ceremonii herbaty pobudzil wiec nowe szalenstwo zbieraczy i. jak konkursy poetyckie. uwielbiane przez mieszczan. Do takich nalezaly przedstawienia sarugaku i dengaku (“zabawy polne"). ciagle musial sie zapozyczac u dosó. dekoracji. byc moze. Wzajemne zaleznosci miedzy kupcami a shógunem rosly. Wedrowali oni po calym kraju i snuli ludziom opowiesci. chociaz to on pierwszy stworzyl ku temu szanse. podstawek pod pedzelki i przycisków do papieru. Biwa-hóshi byli to ociemniali minstrele. kamienia do rozcierania tuszu. Podobnie ikebana (“ozywione kwiaty"). najczesciej mnisi. a nastepnie inny sposród dóbóshu. Poza tym pojawiali sie od czasu do czasu wedrowni kuglarze i mimowie. Wazne sa niezmiernie. Znamy ich juz od czasów Kamakura. ceremonia herbaty przezyla wszystkie wieki od czasów Higashiyama i zyje bardzo intensywnie we wspólczesnym japonskim spoleczenstwie. slowo hoshi — “mnich" lub “mistrz". naczynia na wode. Chanoyu wymaga specjalnych pomieszczen. Teksty nalezaly. co za tym idzie. a zamiast nich pojawila sie chanoyu (dosl. intelektualne zajecia. która dzis nazywaloby sie audiowizualna. Elementy stylu shoinzukuri pojawialy sie stopniowo i w okresie Muromachi prawdopodobnie nie wiecej niz dwa lub trzy z nich wystepowaly 215 jednoczesnie. bo pisanie tuszem wymaga wielu przyborów: laseczki suchego tuszu. Niemniej jednak istnialy tu znowu formy rozrywki kulturalnej dostepne dla wszystkich. Np. poslugiwali sie bowiem metoda. jak i w konsumpcji dóbr kulturowych. gdyz nawet tak. Jak powszechnie wiadomo. a ze strony gosci wspanialoscia stroju i akcesoriów. a takze biwa-hóshi i etoki-hoshi. Ich zenskim odpowiednikiem byly Kumano-bikuni (“kaplanki z Kumano"). Wiele jednak nowobogackiej ostentacji i rubasznych zolnierskich zabaw pod wplywem ludzi o pokroju dóbóshu uleglo stonowaniu i sublimacji. wsród machishu nalezeli oni do elity artystycznej. szalenstwo okresu Kitayama — konkursy herbaciane tócha — wyszly z mody. przyborów. który dal nazwe stylowi. Wiekszosc mieszkanców Dolnej Stolicy i podobnych srodowisk w innych miastach nie miala wyrózniajacych sie talentów ani aspiracji. Zarówno Murata Juko. Zmiana od tócha do chanoyu nastepowala stopniowo.

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz Spadkobiercami ich tradycji sa do niedawna jeszcze zywotni we wspólczesnej Japonii przedstawiciele “papierowej sceny" — kami-shibai. Przedstawienia wedrownych trup i popisy opowiadaczy w Kioto 217 odbywaly sie zazwyczaj w rejonie dzisiejszej glównej arterii Kawara-machi. Podówczas nie bylo tu jeszcze miejskiej zabudowy, a rozciagala sie plaszczyzna piachu i zwiru wyschnietego koryta rzeki Karno. Teren wykorzystywany byl na egzekucje i wobec tego nie uczeszczany przez elite z Górnej Stolicy. Nie bylo to jednak pustkowie. Mieszkali tu ludzie zwani kawaramono (“osobnicy z wyschnietego koryta rzeki"). Zajmowali sie najpodlejszymi robotami (miedzy innymi uprzataniem trupów skazanców). Arystokracja cywilna brzydzila sie nimi. ale arystokracja wojskowa nie miala takich przesadów. Kawaramono mieli nawet szanse awansu spolecznego, jezeli podniesli swój status przez przejscie do stanu mnisiego. Mogli tez osiagnac pozycje dóbóshu na dworze shóguna. Wielu artystów z warstwy kawaramono zajmowalo sie ogrodnictwem i cieszylo szacunkiem wykwintnych estetów. Wielu sposród kawaramono pracowalo dla Yoshimasy, który wysylal ich jako ekspertów az po Nare w poszukiwaniu niezwyklych kamieni i pieknych drzew potrzebnych do ogrodów. Przyklad kawaramono jest wymowny z dwóch wzgledów. Po pierwsze: swiadczy o stalym zapotrzebowaniu na nowe talenty, zapotrzebowaniu tak silnym, ze znalazl sie sposób przelamania barier klasowych. Po drugie: talentów nie brakowalo w zadnej klasie czy warstwie. Sa to dwa wzajemnie ze soba powiazane aspekty kultury okresu Muromachi. Dzialalnosc Yoshimitsu i jego wspólczesnych wciagnela nizsze stany do udzialu w zyciu kulturalnym i wplotla elementy plebejskie do niektórych dziedzin sztuki. Z biegiem czasu owe elementy stopily sie 218 z bardziej wyrafinowanymi formami i w tej udoskonalonej postaci zaczely docierac do nizszych warstw spoleczenstwa. Tutaj najlepszymi odbiorcami dobrodziejstw rozkwitu kultury byli bogaci kupcy, którzy posredniczyli w handlu z Chinami. Przez staly kontakt z dzielami sztuki sami stawali sie znawcami i koneserami, a nierzadko tez zbieraczami. Nabyta przez nich wiedza i oglada przesaczala sie do innych warstw machishu i powoli prowadzila do wytworzenia swoistych form kultury mieszczanskiej. Wyodrebnienie sie tej kultury nastapilo dopiero w okresie Edo, ale okres Muromachi dal poczatek temu procesowi. Najbardziej znanymi zabytkami epoki Higashiyama sa: Ginkaku (Srebrny Pawilon), Tógudó i kamienny ogród przy swiatyni Ryóanji. Dwa pierwsze zabytki sa jedynymi ocalalymi budynkami z ogromnego kompleksu rezydencyjnego, który Yoshimasa budowal od 1482 r. Srebrny Pawilon nie jest wcale srebrny, tylko brazowy, w kolorze pieknego starego drewna, bo na szczescie Yoshimasa nie zdazyl go posrebrzyc. Razem z Tógudó wkomponowany w pelen uroku ogród tworzy obecnie kompleks swiatyni Jishóji. Ta nazwa, podobnie jak Rokuonji, rzadko jest uzywana. Popularnie swiatynia nazywa sie Ginkakuji - Swiatynia Srebrnego Pawilonu. Pierwotny ogród robiony byl wedlug zalozen estetycznych Musó Sosekiego, ulegl jednak zniszczeniu i dzisiejsza kompozycja pochodzi z okresu Edo. Centralnym elementem nizszej plaszczyzny ogrodu jest staw. w którym jak w lustrze odbija sie wdzieczna sylwetka Srebrnego Pawilonu. Swiatynia Ryóanji ufundowana zostala w 1450 r. przez Hosokawe Katsumoto i jemu tez niektórzy historycy sztuki przypisuja autorstwo najslawniejszego w Japonii kamiennego ogrodu (sekitei). Ten niezwykly ogród zaskakuje kazdego nie przygotowanego cudzoziemca, poniewaz nie ma w nim ani jednego drzewa, ani jednej trawki czy kwiatu. Jest tylko czysty zwir, zagrabiony w pasy i zakola, a wsród zwiru ulozone pietnascie kamieni róznej wielkosci, w pieciu grupach. Ten typ kompozycji nazywa sie kwe-sansui “wyschniety krajobraz", i jest najbardziej reprezentatywnym rodzajem sztuki zenu. Porównanie dwóch wymienionych obiektów, Ginkakuji i Ryóanji, a nastepnie zestawienie ich z Kinkakuji daje w ogromnym skrócie obraz kultury Muromachi: ostentacja i przepych shógunów, a obok tego spokojny nurt zenistycznej zadumy. Porównanie z kolei Kinkaku z Ginkaku ukazuje przejscie w czasie: od megalomanii okresu Kita-yama do utemperowanego i delikatnego smaku Higashiyamy. XI. OKRES AZUCHI-MOMOYAMA (XVI w.) SUPREMACJA ODY NOBUNAGI (OKRES AZUCHI) (OKRES AZUCHI) Gdy na arenie historii pojawil sie Oda Nobunaga (1534—1582), z realnej sily bakufu pozostaly juz tylko mizerne strzepy, a w prowincjach ciagle odbywal sie Strona 112

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz proces zwany przez Japonczyków gekokujo — “obalanie wielkich przez malych", zwierzchników przez podwladnych. Do nielicznej grupy poteznych sengoku-daimyó w tej dekadzie nalezeli: Shimazu, Ótomo, Ryuzóji i Arima na Kyushu, Móri w zachodniej czesci Honshu Chósokabe na Shikoku, Saitó, Asai i Asakura w centralnej Japonii, Imagawa w prowincjach Mikawa, Suruga i Tótómi, Uesugi w Hokuriku, Hójó w Kantó i Takeda w Kai. W dalszym ciagu sily rodów Hosokawa i Yamana byly nie zniszczone, ale oba te rody znajdowaly sie na pozycjach defensywnych. Ród Hosokawa uwiklany byl w walki z rodami Miyoshi i Matsunaga, ród Yamana natomiast stawial czola rosnacej agresji Móri. Wsród tych poteg ród Oda w Owari byl slabo zauwazalny. Od przelomu XIV i XV w. przedstawiciele rodu Oda pelnili funkcje shugodai w Owari jako wasale shugo z rodu Shiba (jednego z sankan). W 1466 r. ród Shiba rozpadl sie na dwie frakcje, a wraz z nim rozdzielil sie równiez ród Oda. Jedna galaz umocnila sie w Kiyosu, druga w Iwakurze. Wasnie rodowe wykonczyly Shibów, ale ród Oda utrzymal sie na powierzchni. Nobuhide (1510—1551) z linii Kiyosu doprowadzil do zgody w rodzinie i zaczal ekspansje do sasiednich prowincji. W 1542 r. wszedl do Mikawy i poturbowal oddzial Imagawy Yoshimoto (1519—1560), a nastepnie od czasu do czasu prowadzil walki z Saitó Dósanem w Mino. Utarczki zakonczyly sie kompromisem po ozenieniu sie Nobunagi, syna Nobuhide, z córka Dósana. Po smierci Nobuhide osiagnieta przez niego jednosc rodzinna znowu sie rozpadla. Nobunaga przez kilka lat musial walczyc, aby podporzadkowac sobie braci i kuzynów i stac sie hegemonem w polowie Owari. Armia jego byla niewielka, a doswiadczenie jeszcze mniejsze — w momencie przystapienia do walki o dziedzictwo po ojcu mial zaledwie 17 lat. W trakcie prowadzonych kampanii sily jego wzrastaly i nabieral doswiadczenia, ale w 1560 r. zaden z wielkich daimyó jeszcze sie z nim powaznie nie liczyl. Wsród wymienionych wielkich sengoku-daimyó z pewnoscia byli tacy, którym sie marzyla hegemonia na skale krajowa, ale uklady 220 geopolityczne byly dla nich niekorzystne. Aby uzyskac pozór praworzadnosci, trzeba bylo zdobyc stolice, usunac lub podporzadkowac Ashikagów i uzyskac jakas inwestyture z rak cesarza. Zadanie takie przerastalo mozliwosci wszystkich daimyó z peryferyjnych prowincji. Ci natomiast, którzy byli uplasowani blizej stolicy, znajdowali sie w otoczeniu konkurencyjnych rodów i kazdy ich ruch byl pilnie sledzony. Najbardziej sprzyjajace warunki mial Imagawa Yoshimoto (w kazdym razie tak mu sie wydawalo), poniewaz jego droga do Kioto prowadzila przez Owari (ród Oda), Mino (ród Saitó) i Orni (ród Asai). Z punktu widzenia Yoshimoto nie byly to nieprzekraczalne bariery i wobec tego w 5 miesiacu 1560 r. odwazyl sie on na przejscie do ofensywy. Jego straz przednia pod Tokugawa leyasu (wówczas jeszcze zwanym Matsudaira Motoyasu, 1542 1616) zajela bez trudu Marune w Owari. Reszta armii wraz z wodzem naczelnym dociagnela i rozlozyla sie obozem w górskim wawozie Okehazama (lub Dengakuhazama). W tym trudnym terenie Oda Nobunaga majac do dyspozycji dwunasto-krotnie mniejsze sily pobil i rozproszyl armie napastników. Armia Yoshimoto liczyla okolo 25 tys. ludzi, armia zas Nobunagi okolo 2 tys. Yoshimoto zginal w walce. Niespodziewane zwyciestwo nad poteznym daimyó otworzylo przed mlodym Nobunaga szerokie mozliwosci. Prawie kazdy rok zacznie mu teraz przynosic konkretne zdobycze, choc jeszcze przez pare lat tylko na skale lokalna. Na wiosne 1561 r. pogodzil sie z Tokugawa leyasu, który uwolniony spod uciazliwej kurateli Imagawów (byl u nich zakladnikiem) zdolal juz umocnic swoje wplywy w rodzimej prowincji Mikawa. W 1 miesiacu 1562 r. leyasu przyjechal do Kiyosu, gdzie uroczyscie zawarty zostal sojusz, co dla Nobunagi bylo bardzo istotne. poniewaz Mikawa mogla stanowic oslone dla Owari od wschodu. Równie wazne bylo zawarcie sojuszu z Takeda Shingenem (1521 - 1573). który dal sie poznac jako jeden z najbardziej ambitnych i agresywnych sengoku-daimyó. Szczesliwie dla paczkujacej wielkosci Nobunagi Shingen byl ciagle zajety walkami z Uesugim Kenshinem i rodem Hójó z Odawary, wobec czego do zerwania sojuszu i zbrojnej konfrontacji doszlo dopiero w dziesiec lat pózniej, kiedy Nobunaga byl juz dostatecznie silny, by to wytrzymac. W ciagu 1562 r. Nobunaga podporzadkowal sobie cala prowincje Owari i wkroczyl do Mino. Ta prowincja, jak wiadomo, lezala na szlaku ewentualnego pochodu do stolicy i Nobunaga sadzil, ze ozenek z panna Saitó zapewni mu tranzyt przez Mino. Aby zabezpieczyc sobie przejscie przez nastepny etap, to jest przez Orni, Nobunaga oddal Oichi, swoja siostre. Asaiemu Nagamasie. Uspokojony korzystnymi mariazami zajal sie konsolidowaniem sil. Dwór cesarski zwrócil na niego uwage jako na wojownika o wielkich mozliwosciach i cesarz Ógimachi (1557 1586) zaproponowal mu dwukrotnie, w 1562 i 1567 r., Strona 113

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz stworzenie ochrony wojskowej dla stolicy. Nobunaga za pierwszym razem rozsadnie nie przyjal zaproszenia, bo z jego punktu widzenia bylo jeszcze za wczesnie. Wolal zapewne nie podporzadkowywac sie cesarzowi, kiedy sam byl 222 ciagle na poczatku drogi do sukcesów. Wolal, byc moze, by jego wizyta w Kioto wypadla w bardziej dla niego samego dogodnym terminie. Na razie zbieral sily. Gotów byl dopiero w 1567 r. Okazalo sie wówczas, ze ozenek z panna Saitó nie wystarczal, by otworzyc mu droge przez Mino. Zniszczyl wiec ród Saitó i w 8 miesiacu objal w posiadanie zamek Inabayama (Gifu), zdobyty dla niego przez Toyotomiego Hideyoshiego (znanego wówczas jako Kinoshita Tókichiro). Po podbiciu calego Mino walczyl przez pare miesiecy w Ise i Orni (z Kitabatake i Rokkaku), po czym w 7 miesiacu 1568 r. spotkal sie w Gifu z Ashikaga Yoshiakim, który od pewnego czasu molestowal go o pomoc. Zbierajac sie do ostatecznej rozgrywki o stolice Nobunaga zarzadzil wielka mobilizacje w Owari i Mino, po czym 7 dnia 9 miesiaca opuscil Gifu. Przez 20 dni prowadzil walki z lokalnymi wojownikami, zdobywajac po drodze pare zamków, az wreszcie 26 dnia razem z Yoshiakim, na czele 35-tysiecznej armii, wkroczyl do Kioto. Yoshiaki 18 dnia 10 miesiaca uzyskal inwestyture na shóguna. Stosunki miedzy nowym shógunem a Nobunaga nie byly dobre. Nobunaga ciagle jeszcze musial wkladac wiele wysilku, by utrzymac i wzmocnic swa pozycje, a Yoshiakiemu zalezalo na czyms zupelnie przeciwnym. Wszczal wiec intrygi ze wszystkimi daimyó, którym tez sola w oku byla rosnaca sila Nobunagi. Wsród nich znajdowali sie: Takeda Shingen, Asai Nagamasa, Asakura Yoshikage, Móri Terumoto i inni. Oprócz sengoku-daimyó byly jeszcze inne potegi nieprzychylne Nobunadze, które przeciwko niemu werbowal Yoshiaki. Chodzi tu o wielkie klasztory Enryakuji na górze Hiei i Ishiyama-Honganji w Settsu oraz liczne i silne grupy fanatyków religijnych zwanych monto lub ikkb. Ishiyama-Honganji reprezentowala odlam jódo-shinshu, który czesto toczyl spory religijne z innymi odlamami, ale wlasnie cichly one w obliczu wspólnego zagrozenia. W miejscu, gdzie stoi obecnie donzon zamku w Ósace, w 1496 r. ufundowana zostala swiatynia. Spalona w 1532 r. w czasie jednej z monachomachii, zostala odbudowana i wzmocniona jako forteca. W owym czasie nie bylo zamku w Japonii, który móglby sie równac z ta twierdza. Jej obrone, prócz walów i fos. stanowilo pare tysiecy mnichów uzbrojonych w najnowoczesniejsza i malo jeszcze popularna bron palna. Swiatynna osada Ishiyama byla znakomicie zagospodarowana i mogla dostarczyc twierdzy wszystko, co bylo niezbedne do obrony'. Slowo monto oznaczalo wyznawców jednej sekty buddyjskiej. W okresie Muromachi zaczelo byc stosowane dla okreslenia wyznawców jódo-shinshu, az wreszcie sama sekte zaczeto nazywac monto-shuf. Mówienie jednak o calosci ruchu religijnego shinshu jako o monto jest dosyc mylace, poniewaz istnialo wiele odlamów i grup, które ze soba walczyly lub czasem wspólpracowaly. Jódo-shinshu jest sekta, której patriarcha byl Shinran. Nie stworzyl on zadnej hierarchii ani nie zachecal do fundowania klasztorów. Za jego zycia wyznawcy grupowali sie w gminy ko. którymi kierowal monio-no olomi (“starzec sposród wyznawców"). 223 Po smierci Shinrana powstalo wiele grup wyznawców w okolicach rozrzuconych po centralnej, wschodniej i pólnocnej Japonii. Z poczatkowych bowiem grup, takich jak: Takada-monto (Shimotsuke),' Yokos-one-monto (Shimósa), Kashima-monto (Hitachi) i Oama-monto (Mutsu), rozprzestrzenily sie gminy, tworzac w odleglych nawet prowincjach dalsze gminy, podporzadkowane macierzystej. Nieuniknionym rezultatem bylo rozpadniecie sie shinshu na szereg odlamów, z których kazdy utrzymywal, ze jest jedynym prawdziwym spadkobierca czystej nauki Shinrana. Potomkowie patriarchy walczyli o to, by wokól grobu swietego przodka w Kioto zbudowac swiatynie, która przejelaby role duchowego przewodnika wszystkich zblakanych owieczek shinshu. Szybciej jednak powstawaly konkurencyjne przybytki — nawet w Kioto — i mauzoleum zalozyciela uzyskalo status swiatyni dopiero w 1321 r. oraz nazwe Honganji (Otani-Honganji). W pózniejszych czasach inne swiatynie przyznajace sie do przynaleznosci do tego odlamu shinshu tez tak sie nazywaly. Niemniej jednak Otani-Honganji dlugo jeszcze zyla jakby na marginesie, gdy natomiast gminy monto w prowincjach zdobywaly coraz wiecej zwolenników i coraz 'mocniejsza baze ekonomiczna. Dopiero w drugiej polowie XV w. odnowiciel czystej nauki Shinrana, Rennyo (1415—1499), doprowadzil do zjednoczenia wielu sklóconych grup monto i w rejonie Hokuriku zyskal tysiace zwolenników podporzadkowanych Otani-Honganji. Zwlaszcza w Echizen pod opieka Asakury kwitlo odrodzone shinshu. W 1473 r. monto zostali wciagnieci do udzialu w wojnie Ónin, w roku tym bowiem Togashi Masachika Strona 114

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz (1455—1488), shugo polowy prowincji Kaga, uciekl do Echizen pobity przez swojego brata Kóchiyo, który byl popierany przez konkurencyjna wobec Ótani grupe shinshu (Takada-monto). Masachika stal po stronie Hosokawy, Kóchiyo zas po stronie Yamany. Masachika obiecal wzmocnienie pozycji monto podporzadkowanych Ótani, jezeli udziela mu pomocy. W 10 miesiacu mnisi licznych w Echizen swiatyn wezwali swoich wyznawców, aby powstali “w obronie wiary". Tysiace uzbrojonych fanatyków rzucilo sie na swiatynie innych sekt, niszczac po drodze wszelkie obiekty i zabijajac ludzi. Dzieki tej dywersji Masachika odniósl zwyciestwo i umocnil sie w calej prowincji Kaga, ale wkrótce doszlo do rozlamu miedzy nim a jego krótkotrwalymi sprzymierzencami. Rennyo, który na to wszystko patrzyl z duzym niesmakiem, zonentowal sie, ze nie jest w stanie powstrzymac zywiolów. Monto ogarnal fanatyczny zapal do walki, przy czym wzgledy religijne nie graly tu decydujacej roli. Chodzilo glównie o poszerzanie wplywów i zdobywanie calkiem przyziemnych korzysci. Rennyo rzucil wielbiacych go wyznawców i wrócil do Kioto, gdzie odbudowal Honganji, a nastepnie w 1496 r. ufundowal jej filie w Ishiyamie. Tymczasem w prowincji Kaga Togashi Masachika toczyl boje z monto i wreszcie ulegl w walce w 1488 r. Kaga w ciagu nastepnych paru lat prawie w calosci zostala ogarnieta przez monto. Przez nastepne stulecie prowincja byla przez nich zdominowana. Wybuchy zbrojnych buntów, zwane ikki, ogarnely 224 szereg prowincji i staly sie utrapieniem wszelkich autorytetów, które akurat próbowaly sie ustabilizowac lub byly juz ustabilizowane. Owe ikki nazywane sa powszechnie ikko-ikki, od nazwy sekty ikko-shu, która czesto jest mylona z odlamami monto. W rzeczywistosci sekta ikkó wywodzi sie z sekty jishu (której patriarcha byl Ippen), a nazwe wziela od imienia zalozyciela, ucznia Ippena. Rennyo wiedzial, ze jego nauka mylona jest z ikkó i protestowal przeciwko temu. Niemniej jednak zamieszanie zostalo i na przyklad wystapienia monto z 1473 r. nazywane tez sa popularnie ikkó-ikki. Z tego wzgledu, choc nie jest to zupelnie scisle, bedziemy stosowac te ogólnie przez historyków przyjeta nazwe. Okres sengoku rozzarzyl wojownicze sklonnosci ikkó. W sklad gmin wchodzili w znacznej wiekszosci chlopi i przedstawiciele kunishu, którym zalezalo na utrzymaniu swojej niezawislosci i dlatego walczyli z kazda wladza, a znajdujac poparcie u wielu sobie podobnych rosli w sile z roku na rok. W centralnej Japonii stopniowo powstalo szereg osrodków wywrotowych i fortec zaopatrzonych w bron palna, które formalnie lub faktycznie podlegaly Honganji z Ishiyamy. Nawet Kioto w latach trzydziestych bylo zagrozone przez grupy ikkó z rejonu stolecznego. Sama stolica w tym czasie ulegla wplywom sekty nichirenistycznej (hokke) i pomiedzy hokke a ikkó doszlo do ciezkich walk, które toczyly sie wprawdzie poza stolica, ale miasto zylo w strachu przed atakiem. Ostatecznie jednak to mnisi z Hieizan, przy poparciu finansowym Ishiyama-Honganji, zorganizowali atak na Kioto w 1536 r. i zniszczyli wszystkie swiatynie hokke (bylo ich dwadziescia jeden), a przy okazji spalili cala Dolna Stolice i czesc Górnej. Jak widac z tego krótkiego opisu, zbrojni mnisi i sterowani przez nich fanatycy byli potega militarna, z która daimyó musieli sie liczyc. Najzacietsze walki, jakie prowadzil Nobunaga, toczyly sie wlasnie z ikkó. Doprowadzali go nieraz do rozpaczy, bo raz pobici w jakims miejscu, wkrótce wzrastali w sile i znowu stawali sie zagrozeniem. Pozwalali sobie nawet na atakowanie Owari. Na skupisko fortec ikkó w Nagashimie (delta rzeki Kiso) Nobunaga trzykrotnie robil wyprawy: w 1571, 1573 i 1574 r., ale sily Nagashima-ikkó odrastaly jak glowy hydry. Z Saiga-ikkó (w Ise) od czasu do czasu tez dochodzilo do starc, a najciezsze walki angazujace sily Nobunagi toczyly sie w 1577 r. i nie przyniosly rozstrzygniecia. Mnisi z Negoro w Kii sami masowo produkowali bron palna i ich forteca skutecznie opierala sie atakom. W 1577 r. ulegli pod naciskiem Nobunagi, ale juz wkrótce podniesli sie znowu. Wszystkie te ugrupowania — i jeszcze wiele innych — zostaly zniszczone dopiero przez Hideyoshiego na dlugo po smierci Nobunagi, który ciezko dreczony za zycia zywil do kleru serdeczna nienawisc. W 1571 r. zaatakowal Hieizan i spalil wszystkie budynki nalezace do kompleksu Enryakuji (bylo ich podobno blisko trzy tysiace), a wszyscy mnisi poszli pod miecz. Ishiyama-Honganji, która inspirowala i popierala materialnie rózne ikki, oblegana byla przez 10 lat (1571—1580) i niekiedy sily Nobunagi zaangazowane w oblezeniu dochodzily do liczby 60 tys. ludzi. 7 dnia 3 dodatkowego 225 miesiaca 1580 r. opat Honganji poddal twierdze Nobunadze, a sam zbiegl do Saigi. Ishiyama zostala zniszczona. Strona 115

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz Z poczatkiem lat siedemdziesiatych sytuacja Nobunagi nie byla pewna pod zadnym wzgledem. Mógl liczyc jedynie na swoja wlasna prowincje Owari, na podbita prowincje Mino i ha sojusz z leyasu. leyasu w tym czasie zaczynal sie umacniac na wschód od Mikawy, w Tótómi i Surudze. Liczyl tez Nobunaga na poparcie Nagamasy w Orni, ale sie przeliczyl, o czym mial sie wkrótce przekonac. Wiedzac, ze moze sie uporac kolejno z poszczególnymi sengoku-daimyó. dazyl do odseparowania ich od siebie wzajemnie. Wymógl tez od Yoshiakiego przyrzeczenie, ze jako shógun bedzie z nim konsultowal wszelkie pociagniecia natury politycznej. Yoshiaki zgodzil sie, ale byly to czcze slowa, poniewaz natychmiast zaczal za plecami Nobunagi intrygowac w celu utworzenia koalicji daimyó i klasztorów, koalicji zdolnej do usuniecia z areny politycznej rosnacego w sily Nobunagi. W 3 miesiacu 1570 r. Nobunaga zwolal w Kioto narade najwazniejszych daimyó. Nie zglosil sie Asakura Yoshikage, co zostalo zinterpretowane - i slusznie! — ze jest wrogiem. W 4 miesiacu armia pod wodza Nobunagi i leyasu wyruszyla z Kioto do Echizen i wkroczyla do Orni. Wtedy wlasnie okazalo sie, ze szwagier Nobunagi, Asai Nagamasa, nie jest sojusznikiem. Armia Nagamasy zastapila droge Nobunadze nad rzeka Anegawa. Tu rozegrala sie bitwa, w której leyasu odegral decydujaca role, zmuszajac wojska Asai do rejterady. Ale Nagamasa nie byl jeszcze pobity. Nabral tylko wiekszego wigoru w zaciesnianiu stosunków z Asakura i ikkó, a takze z Enryakuji. Dlatego miedzy innymi Nobunaga byl tak rozgoryczony na mnichów, ze nastepnie puscil z dymem kompleks swiatynny na Hieizan. Tymczasem Tekeda Shingen zerwal sojusz z leyasu i po ugodzeniu sie z Hójó Ujimasa (1538—1590) wkroczyl do Mikawy, gdzie doszlo do konfrontacji zbrojnej. Shingen byl w kontakcie z Ashikaga Yoshiakim, a ponadto utrzymywal bliskie stosunki z opatem Ishiyama-Honganji, z którym byl spowinowacony. Mial ambicje zajecia Kioto, ale przeszkody po drodze byly liczne: Uesugi Kenshin z Echigo, leyasu wzdluz wybrzeza w Mikawie, Tótómi i Surudze. No i oczywiscie Nobunaga w Owari. Mino i rejonie stolecznym. Niemniej jednak Shingen zdecydowal sie na ofensywe. Najpierw grupy ikkó zrobily, jako dywersje, powstanie w prowincji Kaga. aby zwiazac sily Kenshina. Shingen zas po drobnych potyczkach w 10 miesiacu 1572 r. na czele armii opuscil Kófu i ruszyl na Kioto. W tym czasie Nobunaga zajety byl walkami z Nagamasa. Walki toczyly sie ze zmiennym szczesciem na terenie Orni. W 8 miesiacu Nobunaga wkroczyl do prowincji Etchu, gdzie wpadl w ciezkie tarapaty szarpany przez ikkó-ikki. Wycofal sie do Kioto, a wkrótce potem Uesugi Kenshin zajal Etchu i spacyfikowal ikki. Armia Shingena posuwala sie przez dwa miesiace, zajmujac kolejno Tótómi i Mikawe. Armia leyasu wzmocniona posilkami przyslanymi przez Nobunage zastapila droge Shingenowi 22 dnia 12 miesiaca 1572 r. w miejscowosci Mikatagahara. Rozegrala sie tam jedna z najwiekszych 226 bitew okresu sengoku. Shingen odniósl wspaniale zwyciestwo. leyasu ledwie uszedl z zyciem. Widzac w tym swoja szanse Ashikaga Yoshiaki porozumial sie z Asaklira. Asaim. ze zwycieskim Shingenem oraz z Honganji montujac koalicje, a nastepnie wciagnal do niej jeszcze Miyoshiego Yoshi-tsugu i Matsunage Hisahide. po czym oglosil zerwanie stosunków z Nobunaga. Dzialo sie to w 2 i 3 miesiacu 1573 r. W 4 miesiacu Nobunaga próbowal przemówic do rozsadku Yoshiakiemu, ale bezskutecznie, wobec czego otoczyl rezydencje shóguna, Nijó-tei, w Kioto. Yoshiaki ze strachu zgodzil sie na wszystkie warunki Nobunagi, który puscil go wolno. Yoshiaki przy pomocy Matsunagi i Asakury zaatakowal Kioto, próbujac odzyskac stracona pozycje, zostal jednak przez Nobunage odparty. W 8 miesiacu opuscil rejon stoleczny i udal sie do Hokuriku, wyzbywszy sie wszelkich ambicji powrotu Ashikagów do wladzy. Dodac nalezy, by zamknac historie shógunów Ashikaga, ze po smierci Nobunagi Hideyoshi wyznaczyl Yoshiakiemu skromne lenno. Yoshiaki umarl 28 dnia 8 miesiaca 1597 r. w zamku Ósaka, w goscinie u Hideyoshiego. Wsród zamieszania wywolanego pokonaniem shóguna przez Nobunage nie uszla jednak publicznej uwagi smierc Takedy Shingena. Umarl smiercia naturalna 12 dnia 4 miesiaca 1573 r., a dziedzictwo po nim przejal jego syn Katsuyori (1546—1582). Odszedl w chwili, gdy pamiec jego zwyciestwa pod Mikatagahara byla ciagle swieza i byc moze ludzil sie, ze syn poprowadzi zaczete dzielo do konca, do uzyskania hegemonii przez ród Takeda. Syn zapewne dzielil ambicje ojca, ale nie mial sil, by je zrealizowac, chociaz staral sie dzielnie. Do konca 1573 r. Nobunaga zalatwil porachunki z Asakura Yoshikage i Asaim Nagamasa. Pod naciskiem przewazajacych sil Nobunagi obaj wojownicy widzac nieunikniona kleske popelnili samobójstwo (pierwszy w Echizen, drugi w Orni). Zamek Nagamasy, Odani-jó, zajety zostal przez Hideyoshiego, który zaopiekowal Strona 116

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz sie wdowa Oichi i jej trzema córkami. Najstarsza z córek, nazywana wówczas Ochacha, to przyszla pani Yodo-gimi — najulubiensza sposród konkubin Hideyoshiego. Odegrala ona niemala role w zyciu przyszlego dyktatora, a przez to i w historii. Rok 1573 mozna uwazac za przelomowy dla rodzacej sie supremacji Nobunagi, a zarazem dla fortuny Hideyoshiego. Hideyoshi bowiem uzyskal jako lenno ziemie w Echizen i Orni, pobudowal zamek Nagahama (Orni) i zaczal prosperowac jako samodzielny sengoku-daimyó. Mimo osiagnietego statusu i potegi ekonomicznej nigdy nie chowal w sercu zdrady wobec Nobunagi i do konca zycia tego ostatniego prowadzil dla niego liczne zwycieskie kampanie. Caly rok 1574 wypelniony byl dla Nobunagi drobnymi pacyfikacjami oraz walkami z rozmaitymi ikki, z których nie zawsze wychodzil zwyciesko. Znacznie wieksze sukcesy odnosil w podporzadkowywaniu swieckich wojowników i zasieg terytorialny jego wladzy powoli rósl. Dotyczylo to centralnych prowincji. W dalszych prowincjach zycie tez 227 sie toczylo we wrzawie wojennej typowej dla sengoku. Hokuriku ciagle bylo widownia przemarszów i walk armii Kenshina, który od czasu do czasu robil tez rajdy na Kai. Hójó nieustannie poszerzali swoje zdobycze i wplywy w Kantó — na wschód i pólnoc od pólwyspu Izu. Takeda Katsuyori, jezeli nie musial sie oganiac od Kenshina, to szarpal prowincje leyasu, ten zas — jezeli nie musial walczyc z Katsuyorim — zajety byl umacnianiem swojej pozycji wzdluz pasa nadmorskiego, a ponadto jako sojusznik uczestniczyl w kampaniach Nobunagi. Na zachodzie Japonii ród Móri systematycznie rozciagal swoje wlosci, az wreszcie ogarnely one dwanascie prowincji. Na Shikoku. ród Chósokabe rozprzestrzenil sie na cala poludniowa czesc wyspy. Od 1575 r. na wschodzie zaczal naciskac Takeda Katsuyori, od zachodu natomiast Móri Terumoto (1553 - 1625). Katsuyori znowu wszedl do Mikawy i 21 dnia 5 miesiaca pod Nagashino rozegrala sie bitwa, która weszla do historii ze wzgledu na zastosowanie przez Nobunage nowoczesnej taktyki zwiazanej z uzyciem muszkietów. Pierwszy raz w Japonii zastosowane zostaly tzw. kontrmarsze. W dotychczasowych walkach otwartych uzywano czasem muszkietów, ale nie byly one skuteczne jako obrona przed frontalnym atakiem, poniewaz proces nabijania kula, przybijania, podsypywania prochem i odpalania byl tak powolny, ze po oddaniu jednego strzalu muszkieter nie byl w stanie przygotowac sie do nastepnego. Nim zdazyl, juz go ogarniala fala atakujacych. Kontrmarsz wprowadzony przez Nobunage polegal na tym, ze ustawiane byly trzy szeregi muszkieterów. Pierwszy szereg odpalal i natychmiast sie wycofywal, po czym odpalal drugi szereg i ustepowal miejsca trzeciemu. Do tego czasu pierwszy szereg juz znowu byl przygotowany do strzalu i cykl sie powtarzal. W ten sposób muszkieterzy tworzyli stala zapore ogniowa, która paralizowala atak. Spotkanie pod Nagashino zakonczylo sie gromkim zwyciestwem Nobunagi. Katsuyori musial sie wycofac. Móri Terumoto, który byl w kontakcie zarówno z Katsuyorim, jak i z Kenshinem, korzystajac z tworzonej przez nich na wschodzie dywersji zaczal tez aktywnie wspomagac Ishiyama-Honganji i stymulowac wystapienia przeciwko Nobunadze. Dzialania te to wybuchaly, to znów cichly. Dochodzilo nawet do walk na morzu, poniewaz Terumoto wysylal posilki dla Honganji przez Morze Wewnetrzne. Wsród nieustannych marszów i walk Nobunaga znajdowal czas na wprowadzenie róznych posuniec administracyjnych w podbijanych prowincjach. W 1576 r. prowincje Owari oddal synowi Nobutadzie (1557— 1582), sam zas przeniósl swoja siedzibe do Orni, gdzie w poblizu jeziora Biwa zbudowal zamek Azuchi-jo. Od nazwy tego zamku zwyklo sie czasy Nobunagi nazywac “okresem Azuchi". Zamek, ukonczony w 1579 r., wyznacza przelom w tym typie budownictwa. Byl on zbudowany w plaskim terenie, podczas gdy dotychczasowe zamki stawiano zazwyczaj na górach, które tworzyly naturalna oslone i utrudnialy dostep oblegajacym. Poza tym dotychczasowe konstrukcje byly znacznie bardziej prymitywne, przeznaczano je bowiem do obrony przed “klasycznym" arsenalem broni (luki, piki, miecze, miotacze kamieni). 228 Azuchi-jó zbudowano z rozmachem, wprowadzajac kilkupietrowy donzon i umocnienia murów odporne na dzialanie broni palnej. W latach 1577— 1582 Nobunaga pacyfikowal ciagle rejony centralne i robil wyprawy do Hokuriku, gdzie natrafial na opór ze strony Kenshina. Kenshin tymczasem zdobyl i spacyfikowal Noto i Kage i snul plany ataku na Nobunage, ale umarl 13 dnia 3 miesiaca 1578 r. Schede po nim przejal Kagekatsu (1555—1623), który dla Nobunagi nie byl tak uciazliwy. W ciagu tych lat armia pod wodza Hideyoshiego Strona 117

231 Europejczycy pojawili sie na archipelagu w 1542 lub 1543 r. Hideyoshi ustalil swoja kwatere glówna w zamku Himeji (Harima) i stad przez pare lat prowadzil dzialania przeciwko Mórim. 13 dnia 6 miesiaca wyploszyl Mitsuhide z zamku Yamazaki-jó (Yamashiro) i ruszyl za nim w pogon. Nobunaga i leyasu zmobilizowali sily. Podobnie jak ojciec popelnil wiec samobójstwo. wojowników. Inaba i Harima. gdy w zamku bronilo sie okolo 4 tys. a w latach 1577 i 1578 kolejno: do drugiej nizszej i drugiej wyzszej. Mitsuhide po dokonaniu dziela w Honnóji okrazyl rezydencje Nijó. by zawrzec z Mórim Terumoto korzystny uklad. A byly to prowincje strategicznie najwazniejsze w kraju. ale w indywidualnych starciach i pojedynkach rycerstwo japonskie az do okresu Meiji zachowalo preferencje dla miecza. a takze prestiz.Jolanta Tubielewicz ruszyla na zachód i kolejno podbijala prowincje Tamba. W 1581 r. Móri Terumoto zmobilizowal znacznie wieksze sily i napieral na Hideyoshiego.Historia Japoni . a stamtad na Honshu. Wiadomosc o zdradzie dotarla do Hideyoshiego w ciagu dwóch dni. az wreszcie Katsuyori osaczony i bezradny wobec przewagi najezdzców popelnil samobójstwo. a nie od ziemi. Bron palna odgrywala duza role w masowych bitwach (jak chociazby pod Nagashino). zostal bowiem nie po rycersku zabity przez rozwscieczona ludnosc wiejska w miejscowosci Ogurusu. Strona 118 .. ludzi. Nobunaga byl calkowicie zaskoczony i pozbawiony pomocy. Zrobily one furore wsród Japonczyków i mieszkancy wyspy wkrótce zaczeli otrzymane w prezencie arkebuzy kopiowac i sami je pracowicie produkowac. Kampania ciagnela sie przez pare miesiecy. Dlatego arkebuzy nazwane zostaly tanegashima. Hideyoshi wyslal do Nobunagi pilne wezwanie o pomoc. a od 1574 r. a w 1577 r. Nie mialy te urzedy zadnego realnego znaczenia i Nobunaga zrzekl sie ich w 1578 r. Z malej wyspy bron palna przeszla na Kyushu. Nobunaga stale gnebiony przez ikki zaczal prowadzic akcje rozbrajania chlopów (katanagari — “polowanie na miecze") oraz akcje rozbrajania swiatyn. i wyruszyli na ostateczna rozprawe z Takeda Katsuyorim. Nobunaga wrócil do tego czasu z wyprawy do Kai i zatrzymal sie w swiatyni Honnóji (Kioto). Tajima. po czym 2 dnia 6 miesiaca zaatakowal Honnóji. Jego szczatki splonely razem ze swiatynia. Na drodze do hegemonii poslugiwal sie systemem nadan lennych dla swoich wasali. Mial do dyspozycji 30-tysieczna armie. udaijinem. kiedy to na wyspie Tanegashima (kolo Kyushu) wyladowala lódz z rozbitkami portugalskimi. gdzie mnisi z Negoro pierwsi uruchomili masowa produkcje. Natychmiast wykorzystal swoje talenty dyplomatyczne. Bylo to w 3 miesiacu 1582 r. gdzie sytuacja wymagala jego osobistego nadzoru. Mitsuhide pozorowal jedynie wymarsz. Stopniowo zdobywal ziemie i rozdzielal je wedlug wlasnego upodobania. poniewaz jego podwladni i towarzysze bawili w róznych miejscach poza stolica. po czym szybkimi pochodami ruszyl do Kioto. i zdobywajac mu szereg terytoriów na szlaku San'indó. Zyl w dobrych stosunkach z dworem cesarskim i staral sie zawsze podkreslac swój szacunek dla nominalnego wladcy. Stosunki ich jednak ulegly pogorszeniu. Nobunaga uzyskal trzecia nizsza range dworska. do centralnej Japonii. zaczal tez przeprowadzac wlasne spisy. Dwór tez ze swej strony robil wszystko. W 1574 r. Uzyskawszy rozkaz wyruszenia na pomoc Hideyoshiemu. W 5 miesiacu tego roku Hideyoshi oblegal zamek Takamatsu-jó w Bitchu. które — stopniowo rozciagane na caly kraj — mialy stac sie podstawa nowego systemu podatkowego (podatek od produktu. po czym natrafila na trudnosci ze strony rodu Móri. która zostala podniesiona po dwóch latach do trzeciej rangi wyzszej. Ale ostatecznie Mitsuhide nie zginal z reki Hideyoshiego. ale przerzucajac armie i sam sie przenoszac tam.: kokudakd). by miec za soba poteznego wojownika. W 1575 r. podkopujac ich sile militarna i ekonomiczna. gdzie zatrzymal sie Nobutada — podobnie jak ojciec pozbawiony pomocy towarzyszy. 229 Do chwili tragicznej smierci Nobunaga podporzadkowal sobie okolo 20 prowincji calkowicie lub czesciowo. Jako odsiecz dla Hideyoshiego wyznaczyl armie pod dowództwem Akechiego Mitsuhide (1528— 1582). Tango. Nie widzac ratunku Nobunaga popelnil samobójstwo. dysponujacym silami obronnymi w liczbie 20 tys. jap. Na zdobytych terytoriach zadal spisów ziemi. Tak sie skonczyla swietnosc rodu Takeda. zostal mianowany udaishó (glównodowodzacy prawego oddzialu strazy cesarskiej). nie siedzac jednak na miejscu. Popieral natomiast kupców i w nadziei na korzysci handlowe zachowywal sie kurtuazyjnie wobec cudzoziemców. Niszczyl zawziecie wielkie klasztory. wojowników. Los zgotowal mu okrutniejsza smierc. Zaloga miala ze soba arkebuzy. Mitsuhide w przeszlosci oddal wielkie uslugi Nobunadze walczac dla niego od 1568 r. które podobno osiagnely liczbe 180 tys.

1630) i Nobutaka (1558. Byli to: Hideyoshi. Spryt. który dzialal w porozumieniu z Nobutaka. ale walczyl pod Nobuhide w szeregach ashigaru. w 1570 r. Poniewaz synowie Nobunagi nie potrafili znalezc klucza do podzialu. ale jest ona tak wielka. wobec czego Hideyoshi wszedl do Mino: zajal zamek Gifu. Bylo to 21 dnia 4 miesiaca. odwaga i pogodne usposobienie torowaly mu droge. bo przejal wówczas ziemie po Yoshikage i Nagamasie. Po smierci Nobunagi jego glówni wasale i rodzina zebrali sie w Kiyosu na narade. az w 1605 r. Ojciec umarl. która pod Sakuma Morimasa zastapila mu droge na przeleczy Shizugatake (Orni).. z tzw. chociaz i jemu zdarzaly sie porazki. osiagnela 750 tys. Nobukatsu (1558. Czterej wasale wyznaczeni zostali do administrowania stolica oraz do dzialania jako rada opiekuncza. Praca misyjna. które wywolala jego smierc. W 1558 r. wasala Imagawów. wiodacych go z chlopskiej chaty w szeregi wojowników. pozwalaly na powolna. Najwieksze osiagniecia misjonarze mieli na Kyushu. aby sie rozlecialy zdobycze Nobunagi w zamieszaniu.Historia Japoni . w wieku lat 15 uciekl z domu i zaciagnal sie na sluzbe u Matsushity Yukitsuny w Kuno. uciekl od Yukitsuny i wstapil na sluzbe u Ody Nobunagi. Nie dopuscil. Zaczal tez eliminowac przeciwników lub przeciagac ich na swoja strone. ani ojczym nie byli w stanie dac chlopcu zadnego startu zyciowego. Owari) w 1536 r. bardzo wazny w jego karierze. determinacje i brawure. Razem z nim zginela jego Strona 119 . Chlopak — zwany wówczas Tókichiró — przeznaczony przez rodziców do klasztoru. Lata chlopiece i mlodziencze Hideyoshiego stanowia epopeje barwnych przygód. Cofniemy sie zatem w czasie. Nobutaka zas Mino z zamkiem Gifu. Japonia weszla w kontakt z chrzescijanstwem. nie podnoszac przez to swojego statusu spolecznego. lepszej sfery. Opiekunami dziedzica zostali wujowie. liczba ta podniosla sie do 30 tys. ale stala wspinaczke ze szczebelka na szczebelek drabiny spolecznej. potem franciszkanie. Hideyoshi zawsze stal wiernie przy nim i wywalczyl mu wiele zwyciestw. Oddzialy Katsuie cofnely sie do zamku Kitanoshó w Echizen. pana licznych wlosci i wodza doborowej druzyny samurajskiej. a co wazniejsze. który byl chlopem. okazujac przy tym w bitwach. Shibata Katsuie. Matka powtórnie poslubila chlopa — Chikuamiego z Nakamury. byc moze. Odkad Nobunaga 232 zaczal prowadzic swoje kampanie wiodace go ku hegemonii.Jolanta Tubielewicz W 1549 r. by wprowadzic Hideyoshiego od zarania ciekawego zycia.1583). Urodzil sie we wsi Nakamura (prow. najpierw jezuici. Odtad jego coraz liczniejsza armia prowadzila go od zwyciestwa do zwyciestwa. ale tutaj wlasnie statystyka moze dawac bardzo przesadzony obraz. Sprawa byla najwyzszej wagi. Nie mogli zapewnic mu nawet sandalów na gole nogi. jako syn Kinoshity Yaemona. Z ich nazwisk w 1572 r. Niwa Nagahide i Ikeda Nobuteru (1536 — 1584). a 24 dnia Katsuie podpalil zamek i popelnil samobójstwo. W 1551 r. ze zasluguje na znacznie wiecej niz przelotne wzmianki. po czym stale rosla. 3 dnia 7 miesiaca w Kagoshimie zszedl na lad Franciszek Ksawery (Francis Xavier) z Towarzystwa Jezusowego i rozpoczal prace misyjna. Zdany byl na wlasne sily i przemyslnosc. jak juz wiadomo. Sposród wszystkich tych ludzi zainteresowanych spuscizna po Nobunadze Hideyoshi byl najsilniejsza indywidualnoscia. Wkrótce po nim zaczeli sie pojawiac nastepni misjonarze. Nobukatsu dostal Owari z zamkiem Kiyosu. W ciagu nastepnego roku wladza zaczela przechodzic w jego rece. dysponowal najwieksza sila militarna. kiedy chlopak mial 8 lat. “wa" moze byc tez czytane “ha"). W owych pierwszych latach sukcesów jego najblizszymi towarzyszami byli Shibata Katsuie (1522—1583) i Niwa Nagahide (1535—1585). Ani ojciec. sadzac ze statystyk. SUPREMACJA TOYOTOMIEGO HIDEYOSHIEGO (OKRES MOMOYAMA) Postac Hideyoshiego pojawiala sie juz kilkakrotnie przy okazji omawiania Nobunagi. wybrany zostal kompromisowy spadkobierca. chodzilo bowiem 233 o ustalenie sukcesji. chociaz ona sama pochodzila. rok liczacy Sambóshi (1581 — 1602) — znany nastepnie jako Hidenobu — synek zgaslego w aferze Honnóji Nobutady. dawala dobre rezultaty. oblezeniach zamków czy ukladach dyplomatycznych niezwykle pomysly. Rok 1573 byl. skomponowal swoje nowe nazwisko Hashiba (biorac drugi czlon nazwiska Niwy i pierwszy czlon nazwiska Shibaty. Szybko dal sie poznac jego zadziwiajacy talent strategiczny. Nagradzany byl za to i ceniony. a nastepnie ruszyl na Shibate Katsuie. Nobutaka w 4 miesiacu zaczal mobilizowac armie. liczbe konwertytów obliczano na 1000 do 1500 ludzi. dzieki czemu z wolna wyrastal na potege ekonomiczna i militarna. poniewaz daimyó poludniowo-zachodnich obszarów w nadziei na handel zagraniczny kazali niekiedy calym wioskom przechodzic na chrzescijanstwo. Hideyoshi skruszyl straz przednia Katsuie.

który byl w ciezkich opalach w Mino. który przez caly ten czas zajmowal sie rozlicznymi sprawami w prowincjach wokól stolicy. Kai i Shinano.Historia Japoni . przystapil do pertraktacji. poniewaz do kregu kuge nie mial prawa wejsc ten. ze w zamieszaniu. a nie poddanstwa. Ze wzgledów strategicznych bylo to wazne przedsiewziecie. a ona dwukrotnie wybrala jego przyjaciól. Dzialania rozciagniete na dlugiej linii i prowadzone bez specjalnego animuszu przeciagnely sie w miesiace. kto nie nalezal do dawno ustalonej grupy blekitnokrwistych. W kronice dworskiej notujacej wszystkie nominacje w kregu kuge (Kuge-bunin) Hideyoshi pojawia sie po raz pierwszy we wstepnym opisie 1582 r. aby mscic Nobunage. Dopiero wymiana zakladników i nawiazanie wiezi powinowactwa przypieczetowaly zgode.Jolanta Tubielewicz zona. W 1585 r. które teraz nastapi. którzy z biegiem czasu stali sie jego wrogami. Bylo to zadziwiajace osiagniecie tego chlopskiego syna. jak i “Fujiwara" byly “nazwiskami dworskimi" Hideyoshiego. Do budowy twierdzy sciagnal bowiem budulec i ludzi z 30 prowincji. na miejscu. Kogawie. ze zarówno “Taira". Nie rzucil sie. Po spacyfikowaniu klasztorów w Negoro. byl wlasnie w Sakai. Tak blyskawicznej kariery nikt jeszcze na dworze nie zrobil! Dodac nalezy. ale prace wykonczeniowe trwaly do 1590 r. ze w doprowadzeniu Katsuie do smierci Hideyoshi kierowal sie zapieklym zalem. ale natychmiast ruszyl do Mikawy. pani Oichi (primo voto Asai). Ochacha miala wówczas 26 lat i byla rzekomo niezwykle podobna do matki. Suruge. jego prowincje moga ulec rozbiciu. po drugiej stronie murów obleganego zamku. Przez dwa lata byl zbyt zajety. W 4 miesiacu zginelo kilku wodzów armii Hideyoshiego pod Nagakute. w czwartej randze nizszej drugiego stopnia" i podana jest nominacja na stanowisko w gwardii cesarskiej. na wiesc o smierci Katsuie popelnil samobójstwo. Jej trzy córki po raz drugi przeszly pod opieke Hideyoshiego. Oda Nobukatsu niezadowolony z poczynan Hideyoshiego zwrócil sie o pomoc do Tokugawy leyasu. byly sposoby na to. a juz w nastepnym roku notowany jest jako “Taira Hideyoshi lat 48. by obejsc 236 Strona 120 . ale swiadczylo tez o autorytecie. ze od afery Honnóji leyasu nie mieszal sie w sprawy centralnej Japonii. Kiedy doszla go wiadomosc o smierci Nobunagi. co jakoby zawazylo na dalszych jej losach. Hideyoshi byl w poblizu. Teraz Hideyoshi zaczal podbój na szersza skale. Od tej pory stosunki miedzy nimi ukladaly sie harmonijnie na zasadzie aliansu. który Hideyoshi juz zdazyl ustalic. poniewaz kiedys sam konkurowal do -reki pani Oichi. a wsród nich Ikeda Nobuteru. musial zginac. który stanowil skuteczny bufor miedzy domena Hideyoshiego w centralnej Japonii a najgrozniejszymi wrogami na wschodzie: rodem Hójó. z punktu widzenia Hideyoshiego prowincja Echizen byla mu potrzebna. Tótómi. poniewaz mial uzasadniona obawe. awansuje dwukrotnie: na stanowisko naidaijina w drugiej randze wyzszej i nastepnie na kampaku w pierwszej randze nizszej. gdzie niegdys stala tak klopotliwa forteca Ishiyama-Honganji. Pogodzil sie z Nobukatsu i oddal mu Owari (potwierdzil prawo posiadania) i Ise. i wynika z niej awans do trzeciej rangi nizszej i stanowiska gondainagona. Alians z leyasu byl bardzo dla Hideyoshiego wazny. jak widac. Poczatkowo przewaga byla po stronie leyasu i Nobukatsu. Byl to wielki szmat ziemi. Skoro Katsuie nie chcial sie poddac. Wspanialosc i obronnosc zamku znacznie przekraczaly Azuchi-jó. Wersja romantyczna 234 powiada bowiem. Nastepna wzmianka pochodzi z 1584 r. a armia Hideyoshiego juz ciagnela na spotkanie z Ósaki. W 1584 r. bez rangi. Budowa zostala zakonczona w ciagu trzech lat. jako Hashiba Chikuzen-no karni (gubernator Chikuzen) Hideyoshi. Niezaleznie od tego. by wmieszac sie w rozgrywki miedzy Hideyoshim a jego przeciwnikami. Nobutaka. gdy umierali szczesliwi rywale. poniewaz leyasu kontrolowal juz Mikawe. W 3 miesiacu armia 235 leyasu ruszyla z Kiyosu. Za kazdym razem. wyprawe na Shikoku i w krótkim czasie doprowadzil do zredukowania rodu Chósokabe oraz podporzadkowania wiekszosci wyspy. ale nie kompletnej ufnosci. Wolal byc na miejscu i pilnowac swoich prywatnych spraw. Warto tu zwrócic uwage na to. Obie armie spotkaly sie w Owari w dwóch punktach: w Komaki i w Nagakute. W 7 miesiacu uzyskal od dworu nazwisko Fujiwara i stanowisko kampaku. W 12 miesiacu ugodzil sie tez z leyasu. Ale. a nazwisko z Taira zmienione zostaje na Fujiwara. na górze Kóya i w Saidze oraz szeregu niesfornych ikki wyslal w 1585 r. Po konfrontacji w Owari obaj wojownicy rozstali sie pelni wzajemnego szacunku. Wreszcie Hideyoshi. ile jest prawdy w wersji romantycznej. W tym roku Hideyoshi zaczal budowac twierdze w Ósace.

by okazac swoje uznanie. Poniewaz Chiny staly sie wyniosle w stosunku do Japonii.Historia Japoni . Hideyoshi zreszta w nastepnym roku (1586) dostapil jeszcze jednego nadzwyczajnego zaszczytu: zostal dajodaijinem i otrzymal nazwisko rodowe Toyotomi. Pisal w tej sprawie do Móriego Terumoto. W okresie Muromachi Ashikagowie wystepowali w Kuge-bunin jako Minamotowie. dla ojca Allessandro Yalignano. Wynika z tego dokumentu. ojca Coelho. Rózne sa na ten temat teorie. zaborcza polityka rodu Shimazu. gdzie byl podejmowany na statku przez jezuite. oswiadczajac. do którego przybijaja okrety z Chin i od poludniowych barbarzynców [tzn. Ta blyskawiczna kariera dworska Hideyoshiego w ciagu czterech lat od smierci Nobunagi jest odbiciem rosnacej sily realnej. musialy sie ciagle bronic przed wspólnym wrogiem i slaly do Hideyoshiego wezwania o pomoc. W pózniejszym okresie tak beda notowani Tokugawowie. Uspokojeni tym misjonarze otrzasneli sie z pierwszego szoku i nadal dzialali bez przeszkód. Na Kyushu w ostatnich dekadach zaznaczala sie wyraznie ekspansjonistyczna. Tym bardziej przykrym zaskoczeniem stal sie wydany w Hakacie nakaz opuszczenia Japonii przez wszystkich misjonarzy zagranicznych.) Hideyoshi uderzyl. Witany byl w Ósace. by swoje zarzadzenie wprowadzic w zycie. ze zamiar taki zaczal dojrzewac juz w czasie kampanii poludniowej na Kyushu. Listy te nabiora znaczenia. Ponadto w dokumentach Towarzystwa Jezusowego zachowal sie raport pisany 7 X 1586 r. Wreszcie 237 powodowany nie wspólczuciem dla ucisnionych. Hideyoshi jednak nie spieszyl sie. ale jednoczesnie odebral od nich przysiege wasalna i wzial zakladników. W Nagasaki zostalo ukrzyzowanych dwudziestu szesciu chrzescijan. Hideyoshi zreszta umial wykorzystac praktycznie te zdawaloby sie puste honory. ze jezeli tego nie zrobia. Po zakonczeniu wyprawy poludniowej w drodze powrotnej Hideyoshi zatrzymal sie w Hakacie. europejskie]. jezeli dworowi zalezalo na uhonorowaniu wojownika. i innych Portugalczyków. Strona 121 . pisany 20 dni pózniej. Dopiero 10 lat potem (1597 r. Rody Ótomo i Ryuzóji.: “Poniewaz Hakata jest miejscem. kiedy Hideyoshi rzeczywiscie porwie sie na podbój Chin. do samej zony. zapominajac o wzajemnych antagonizmach. Hideyoshi napisal dwa znamienne listy (wsród w ogóle obfitej korespondencji): pierwszy list adresowany do damy dworu jego zony z 9 dnia 5 miesiaca oraz drugi. Z innej zachowanej korespondencji mozna wnioskowac. Z ojcem Coelho Hideyoshi spotkal sie rok wczesniej w Ósace i pelen byl dla niego kurtuazji. bedzie to tym bardziej wyczerpujace zadanie" (wg Boscaro. 707 Letters of Hideyoshi). a podpisany przez ojca Froisa. W pierwszym czytamy m. Zdobede nawet Chiny i podporzadkuje je jeszcze za swego zycia. a do 7 miesiaca podbil cale Kyushu. Wykrwawione rody Otomo i Ryuzóji przestaly odgrywac jakakolwiek role. Do tej wyprawy Hideyoshi przygotowywal sie dlugo i starannie. by ulzyc ich ciezkiej doli. a i dla innych wojowników znajda sie arystokratyczne nazwiska.Jolanta Tubielewicz te regule. W kazdym razie byl to pierwszy z tzw. podbicie Korei chodzilo mu po glowie.in. To nazwisko zostalo wprowadzone do rejestru nazwisk dopuszczanych w Kuge-bunin i krewni Hideyoshiego juz figuruja odtad jako Toyotomi bez uciekania sie do kamuflazu. to ich pokonam w przyszlym roku.. ale pewnosci brak. W stosunku do Shimazu Hideyoshi okazal wspanialomyslnosc. edyktów antychrzescijanskich. wynika z nich bowiem. co moglo spowodowac taka nagla zmiane nastroju. dalej zas wyraza zadowolenie z poddanstwa wysp Tsushima i Iki. Od tamtego czasu historycy gubia sie w domyslach. wyruszyl z Ósaki. aby zmusic Koree do zlozenia holdu cesarzowi Japonii. ludzi i w 1 dniu 3 miesiaca 1587 r. jak potrafil. ze Hideyoshi proponowal chrystianizacje Korei i Chin w zamian za dwa duze statki portugalskie. a nastepnie w Kioto entuzjastycznie i czolobitnie. Po zawarciu przymierza z leyasu Hideyoshi mial juz pod swoja bezposrednia lub posrednia kontrola okolo 30 prowincji. potwierdzajac ich prawa do prowincji Satsuma i Ósumi. Nastepnym krokiem bylo zagarniecie Kyushu. W szesc tygodni pózniej juz zajal zamek w Kumamoto. W liscie do zony natomiast czytamy: “Wyslalem szybkie statki. ze nawet wczesniej. Powrót Hideyoshiego z wyprawy na Kyushu odbywal sie w aureoli 238 triumfu. Dwór z uwaga sledzil jego zdobycze i reagowal. do których doszlo jeszcze Shikoku. Kiedy jeszcze kampania byla w toku. Atmosfera byla przyjazna i pogodna. w 1586 r. Hideyoshi dlugo nie podejmowal konkretnych kroków. ale wyczuciem wlasnego interesu zgromadzil armie siegajaca 280 tys. rozkaze swoim ludziom wzmocnic zamek i zostawie tu kontyngent wojska".

W koncu 1589 r. wedlug zdolnosci produkcyjnych. 5 dnia 7 miesiaca 1590 r. Jednoczesnie jednak. Po powrocie z Kyushu Hideyoshi zaproponowal Hójó Ujimasie (1538—1590) status wasala. poniewaz 99% calego kraju znalazlo sie pod bezposrednia lub posrednia (poprzez wasali) wladza jednego hegemona. Strona 122 . w którym dal wyraz szczesciu z otrzymania tego samego dnia prezentów z Kioto oraz zobaczenia scietych glów panów Hójó. Mediacja nie dala pozadanych rezultatów. pozwolil swoim wojownikom na sprowadzenie do obozu zon i konkubin. koku ryzu. ludzi. Drobni daimyó z pólnocy poddali sie bez oporów autorytetowi Hideyoshiego. pani Yodo-gimi (lub Yodo-dono. Stal sie kanclerzem pilnujacym porzadku w kraju z upowaznienia cesarskiego. Kantó zostalo podbite. Tymczasem oddzialy Hideyoshiego i leyasu od 4 miesiaca prowadzily dzialania na morzu wzdluz wybrzezy pólwyspu Izu i szarpaly zamki usytuowane na tej linii. przewidujac dlugie oblezenie górskiej twierdzy. urzadzil tu wiele dni trwajace przyjecie. Dzieki temu jego dzialalnosc nabrala starorezimowego kolorytu. Rok 1590 uwazany jest przez historyków za rok zjednoczenia Japonii. 239 Pokonanie Hójó z Odawary bylo ostatnim krokiem w osiagnieciu nie kwestionowanej hegemonii opartej na sile militarnej. zgromadzil ogromne zapasy jadla i napojów. leyasu dostal jako lenno osiem prowincji Kantó z zamkiem Edo. Jego prowincje Mikawa i Tótómi zostaly podzielone miedzy wasali Hideyoshiego. ale skladala sie z oddzialów wasali i wobec tego miesiac uplynal. Ziemia liczona byla wedlug przewidywanej bazy podatkowej. wladzy Hideyoshiego poddala sie cala Japonia od centralnych prowincji poczynajac na zachód i poludnie. aby od zgromadzonych daimyó wymusic pisemna przysiege lojalnosci wobec tronu i wobec siebie samego jako cesarskiego kanclerza. Wyruszyl z Kioto w 3 miesiacu. które kolejno podbijal lub podporzadkowywal. Spisy ziemi (kenchi) zawieraly dane dotyczace arealu danej parceli. Wojownicy Hideyoshiego bawili sie pysznie. ale Ujimasa nie przyjechal.Jolanta Tubielewicz PrzeproWadzil sie do swiezo wlasnie ukonczonego palacu Jurakudai (zwany tez Juraku-no tei). leyasu próbowal mediacji. Oblezenie twierdzy Odawara bylo szczególnym przedsiewzieciem. Metoda liczenia ziemi nie wedlug arealu. wokól twierdzy trwal nieustanny karnawal. dotychczas nie poddajacej sie Japonii i wobec tego Hideyoshi z wojskowego punktu widzenia nie zaniedbal niczego. Hideyoshi uznany byl za jedynego dyspozytora ziemia. typowym dla mentalnosci Hideyoshiego. ale spotkal sie z szorstka odmowa. wlasciwosci topograficznych i zdolnosci produkcyjnej. 11 dnia bracia Hójó popelnili samobójstwo. przy czym jednostka przeliczeniowa byl 1 koku (pikuf) ok. Zniszczenie Hójó stalo sie konieczne dla opanowania wschodniej. Cala jego armia liczyla 200 tys. Hideyoshi zazadal samobójstwa Ujimasy i jego brata Ujiteru. którego wspanialosci nie mogli sie nadziwic jego wspólczesni. Pozostawalo jeszcze Kantó z wplywami Hójó i Tokugawów oraz daleka pólnoc. W 11 miesiacu Hideyoshi oglosil go “wrogiem narodu" i wszczal mobilizacje. muzykantów i aktorów. Gdy druzyna Hójó w szczelnie otoczonym zamku powoli umierala z glodu. ale wedlug wysokosci produkcji wprowadzana byla juz przez Nobunage. oblezenie sie skonczylo. ale z nim Hideyoshi doszedl do porozumienia. Hideyoshi przejal pomysl i zaczal go realizowac od samego poczatku dzialalnosci na terenie tych prowincji. 1 % poza zasiegiem tej wladzy stanowily dobra dworu i kleru — zalosnie malo w porównaniu z poprzednimi wiekami! Jakkolwiek nigdy nie zostalo to sformulowane w postaci kodeksowej. z calego kraju sciagnal mimów. by ten cel osiagnac. a Hideyoshi napisal czuly list do zony.Historia Japoni . obsady osobowej. Poniewaz spisy przeprowadzane byly do celów podatkowych. Hójó Ujinao wyszedl z fortecy i prosil o rozejm. poniewaz Hójó Ujinao (1562—1591) byl jego zieciem. Mógl dzielic i dawac wedlug wlasnego uznania. 1801 ryzu. gdzie jedynie ród Date mógl stanowic jakies zagrozenie. a on sam w chwilach wolnych od wojaczki prowadzil czula korespondencje z zona przebywajaca w Kioto lub cieszyl sie towarzystwem przyslanej mu przez zone konkubiny. W 4 miesiacu 1588 r. Na ziemiach uzyskanych jako lenno (chigyó-chi) wojownicy cieszyli sie prawem administrowania i nakladania podatków. Hideyoshi wezwal Ujimase do Kioto. do którego sie wprowadzil bezposrednio po zakonczeniu dzialan pod Odawara. korzystnych sojuszach z lokalnymi daimyó oraz na iluzorycznym. na które przybyl cesarz Goyósei (1586—1611) wraz ze swoim dworem. niegdys Ochacha). której zdolnosc produkcyjna (kokudaka) przekraczala 10 tys. mógl zatwierdzac prawa wlasnosci do posiadanej juz ziemi (honchi). Spotkanie nastapilo pod Odawara i zaczelo sie oblezenie. zanim sie wiekszosc spotkala pod Odawara. ale jakze upragnionym autorytecie cesarskiego kanclerza. tzn. Do 1589 r. Hideyoshi wykorzystal te okazje. a oddzialy Date Masamune dociagnely dopiero w 6 miesiacu. W rezultacie tego sposobu liczenia powstala definicja daimyó jako wlasciciela ziemi.

ale chlopaczek umarl w niespelna dwa lata. nadawany ex-kanclerzom. W latach 240 1590—1591 wydal szereg zarzadzen. ze armia Yukinagi miala sie Strona 123 . Hideyoshi mial wiele adoptowanych dzieci. który ciagle szedl jako awangarda. Shimazu Yoshihiro. który z nizin dzwignal sie na szczyty — bedzie zatruwac jego stosunki z ludzmi i pchnie go do czynów szalonych. Nagamasy. Klasa bushi nie byla w spisach uwzgledniana. który przejal dowództwo. W 9 miesiacu 1591 r. i zajal sie przygotowaniami do wyprawy koreanskiej. które zabranialy bushi powrotu na wies. Poczatkowo byl to wzglad praktyczny. ludzi. zajela Seul.Jolanta Tubielewicz wobec tego obejmowaly tylko ziemie uprawiane przez bezposrednich uzytkowników. a Yodo-gimi urodzila syna w 1589 r. Ostatecznie doprowadzilo to do kultu miecza. Z biegiem czasu stalo sie to sprawa prestizowa. Kobayaka-wa Takakage i Móri Terumoto. ze musi sie wyrzec marzen o synu. jak i negatywne zaczna u niego przechodzic w stany obsesyjne. Tylko samuraje mieli byc posiadaczami broni. czyli chlopów. ustalil kwatere glówna w miejscowosci Nagoya na Kyushu i poszczególnym daimyó nakazal budowanie statków. W ciagu trzech tygodni armia Yukinagi. Wraz z utrwalaniem sie wyksztalconego porzadku feudalnego nadchodzila era odseparowania klas. Kuroda Nagamasa. Wkrótce dociagnely do Seulu armie Kiyomasy. oglosil mobilizacje. Alternatywa bylo oddanie mieczy i pozostanie przy ziemi lub tez zachowanie mieczy i przejscie na sluzbe u daimyó czy jego wasala. dyktowany przez koniecznosc walki z ikki. Zarówno uczucia pozytywne. Zaczal tez przeprowadzac spisy ludnosci (hitobarai). ludzi. Jego glówna zona byla bezplodna.. Z jednej strony byl ciagle czuly i serdeczny dla bliskich mu ludzi. Odpowiedzialnoscia za zaopatrzenie w zywnosc. ale sadzac. a lojalnosc i przywiazanie do przyjaciól i rodziny. Od oblezenia Odawary u Hideyoshiego zaczely byc widoczne pewne zmiany charakterologiczne. Po zdobyciu Odawary zaczal ujawniac dziwna dwoistosc charakteru. Sam przyjal tytul taikó. podczas gdy Yukinaga juz byl w walce. Rozmaici kokujinowie o me ustalonym dotychczas statusie musieli sie zdecydowac. na Iki oddzialy Hosokawy Tadaokiego. Gamo oraz leyasu. W 3 miesiacu nastepnego roku sam opuscil Kioto. ze nie mial syna. Zapoczatkowane przez Nobunage “polowania na miecze" Hideyoshi prowadzil z cala surowoscia i rozbrajal chlopów. i w nienawisci.Historia Japoni . Ta dwoistosc nastrojów i reakcji bedzie mu juz towarzyszyc az do smierci. ludzi i calosc zmobilizowanych armii siegala 225 tys. która miala byc wstepem do podboju Chin i reszty swiata. którego nie bardzo cenil. Po rozgromieniu rodu Hójó Hideyoshi wszczal dalsze dzialania zmierzajace do ustalenia porzadku spolecznego w kraju. Wszystkie te armie liczyly prawie 140 tys. a wokól bazy na Kyushu armie Uesugi. Dwa dni potem wyladowaly armie Kiyomasy i Nagamasy. W bazie zostaly nagromadzone prowizje na 480 tys. Miecze bowiem staly sie symbolem statusu bushi. Dalsze armie ladowaly kolejno co kilka dni. 'Przez wiekszosc zycia tragedia Hideyoshiego bylo to. Po smierci synka Tsurumatsu w 1591 r. Sily morskie liczyly ok. ludzi. Wrogów wolal przeciagac na swoja strone i przywiazywac wiezami wdziecznosci. chlopom zas zajmowania sie handlem i nie pozwalaly samurajom na zmienianie seniora. Kató Kiyomasa. W dotychczasowym postepowaniu wykazywal on dobrodusznosc i wspanialomyslnosc wobec pokonanych wrogów. W ostatnich latach zycia stanie sie straszny — i w milosci. udajac sie do Nagoyi."). który nazwany zostal “dusza samuraja". mieszczan oraz instytucje religijne. a nie zrazac szorstkim zachowaniem. którymi dowodzili: Konishi Yukinaga. nie bylo to jednak jego wlasne potomstwo. Jednoczesnie jego megalomania — megalomania czlowieka. 9 tys. a z drugiej okazywal surowosc i okrucienstwo wobec wszystkich. które darzyl uczuciem. Sily uderzeniowe sformowane zostaly w siedmiu armiach. W 4 miesiacu 1592 r. W ten sposób spisy kenchi staly sie podstawa do przeprowadzenia formalnego podzialu spolecznego miedzy wojowników (bushi) i chlopów (hyakushó). ludzi. a oprócz tego na Tsushimie stacjonowaly rezerwy pod Ukita Hideie. Hideyoshi zrzekl sie urzedu kampaku i przekazal go swemu siostrzencowi Hidetsugu (1568—1595). zaczela sie wyprawa znana jako Bunroku-no 241 eki (“wojna ery Bunroku. Yoshihiro i Ukity Hideie. chcial przynajmniej w rodzinie zachowac ten najwyzszy urzad dworski. sprzet i srodki transportu obciazeni zostali wszyscy daimyó proporcjonalnie do ich dochodów. bedzie sie poglebiac z latami i skrajnie zaostrzac. Chlopi od tego czasu nie mogli opuszczac ziemi i zmieniac miejsca pobytu. Pierwsza wyruszyla armia Yukinagi i 12 dnia tego miesiaca osiagnela Pusah na poludniowym wybrzezu Pólwyspu Koreanskiego. Zadania zostaly podzielone w ten sposób. którzy mu sie przeciwstawili. Fukushima Masanori.

ani porzadnej organizacji. Od chwili urodzenia syna Hideyoriego (1593—1615) zabiegi o utrzymanie wladzy dla tego potomka wypaczyly do reszty charakter starego juz wówczas despoty. ze nie wolno mu rozluznic czujnosci. Zaczely sie dlugie negocjacje pokojowe. Bylo to w 8 miesiacu 1593 r. a cala jego rozbudowana rodzine kazal zniszczyc w straszliwy sposób. tak niegdys przemyslny i ostrozny w ocenach. Yukinaga chetnie wiec sie zgodzil na 50 dni rozejmu (30 dnia 8 miesiaca 1592 r. Kató mial wyruszyc w rejon na poludnie od rzeki Tumen. a w 5 miesiacu Konishi Yukinaga i Ishida Mitsunari (1560—1600) opuscili Koree jako eskorta posla chinskiego i wrócili do Nagoyi. A wreszcie w dniu nowego roku 1597 znowu wystosowal nakaz mobilizacji. Obiecywal. ze popelnil nietakt dyplomatyczny. i wyslal za poslami bogate prezenty. To uczucie — natarczywe. az zostaly tylko szkieletowe oddzialy garnizonów w liczbie ok. Zaczal sie dlugotrwaly impas. Bylo mu to obojetne. chociaz poprzednio odnosil duze sukcesy i wszedl nawet do Mandzurii. Strona 124 . 50 tys. ze z kolei dla Chinczyków staly sie one nie do przyjecia. Sam doszedl do wladzy w krwawym trudzie i osiagnal najwyzsza mozliwa pozycje dzieki rozlicznym talentom. Yukinaga dzialajac w najlepszej wierze uzgodnil z Chinczykami warunki. moze swiadczyc fakt. Nie chcial widziec niczego. co by mu te wielkosc zacmiewalo. Zaczela sie druga faza najazdu Keichó-no eki (“wojny ery Keichó"). Przechwalal sie i pysznil. Oddzialy chinskie weszly do Korei i starly sie z armia Yukinagi. tym straszniejszy sie stawal dla przyjaciól i wrogów. by podjac negocjacje na temat przeciagajacego sie impasu koreanskiego. zmusil do samobójstwa. by córka cesarza Chin przyjechala jako konkubina cesarza Japonii. Obecnie tytul kanclerza przeszedl na dwuletniego Hideyoriego. siostrzenca swojego. O pasji. a potem Chiny. Potem zorientowal sie widocznie. W ciagu pierwszych dwóch miesiecy Japonczycy nie napotykali zbyt twardego oporu. Yukinaga byl za tym.). która nim powodowala. W 1595 r. 243 W koncu 1596 r. ze rzuci na kolana Koree. Zadal m. W 4 miesiacu Seul zostal oddany Chinczykom. Cofajac sie na poludnie w kierunku Seulu odslonil flanke Kiyomasy. Na skutek nieporozumienia Hideyoshi wybuchnal wsciekloscia. ludzi. a ksiazeta krwi zostali zakladnikami. poniewaz Koreanczycy otrzasneli sie juz z pierwszego zaskoczenia i zaczeli stawiac bardziej zdecydowany opór. aby moznowladcy koreanscy zlozyli przysiege na wiernosc Japonii. zerwal pertraktacje i kazal poslów odeslac. Król koreanski uciekl do Phjongjangu i armia rzadowa nie okazywala ani serca do walki. W 1 miesiacu 1593 r. Domagal sie tez swobody handlu na szczeblu oficjalnym i prywatnym. Wiedzial. gdy kierowal operacja koreanska przebywajac w Nagoyi. Szczególnie klopotliwa stala sie partyzantka chlopska. W 11 miesiacu poslowie opuscili Nagoye.in. dostal wiadomosc.Historia Japoni . Wrócil zaraz do Ósaki i zaczal byc nieznosny dla otoczenia z powodu oblednej milosci do infanta. podczas gdy reszta wojska miala wypelnic centralna i poludniowa czesc Korei.. nie oszczedzajac kobiet ani niemowlat. Obaj mieli swoich zwolenników i przeciwników. ze ani na chwile nie moze spuscic z oka swoich rywali. utrudniane tym. kanclerza Hidetsugu. który niegdys ofiarowal Hidetsugu razem z tytulem kampaku.Jolanta Tubielewicz posuwac w kierunku pólnocy i operowac w rejonie na poludnie od rzeki Jalu. W 6 miesiacu padl Phjongjang i nieszczesny król znowu musial uciekac i apelowac o pomoc do Chin. ludzi po uplywie rozejmu przekroczyly granice Korei i szly na Phjongjang. Ten wódz. Kiyomasa natomiast slyszec o tym nie chcial. ale zdawal sobie sprawe z tego. ze jego megalomania kosztuje tysiace zywotów ludzkich. jak trudno wladze utrzymac. poslowie chinscy eskortowani przez Yukinage przybyli do Kioto. a oddzialy chinskie byly nieliczne i slabo przygotowane. 242 jakie trudnosci napotykala jego armia. ze po zawarciu pokoju cztery prowincje i stolica zostana oddane Korei. zapewnial. Armie japonskie powoli ewakuowaly sie z Korei. nieokielznane i zaborcze — stalo sie jego najwieksza radoscia i najciezsza kleska. ze wsród Japonczyków nie bylo zgody co do dalszego kursu wyprawy. ze pani Yodo-gimi znowu urodzila syna. a ponadto nowe oddzialy chinskie w liczbie 50 tys. Im lepiej to rozumial. byly nie do przyjecia dla Hideyoshiego. które jak sie okazalo. Yukinaga musial sie wycofac z miasta. wiedzial. ze nie zdawal sobie sprawy. w schylkowych latach swego zycia zdawal sie byc zaslepiony wlasna wielkoscia. by zakonczyc wojne. ze kazal tez zburzyc wspanialy Juraku-no tei. Do konca tego roku wojna zaczela przybierac charakter niekorzystny dla Japonczyków. Postawil on takie zadania. Armia ta czula sie juz wyczerpana dlugimi marszami. Z korespondencji Hideyoshiego wynika. który tez musial sciagnac swoja armie. W czasie.

wojowników. Ukita. a w 9 miesiacu dotarla na Koree wiesc o smierci wodza Hideyoshiego. Móri Hidemoto. Hideyoshi oddawal sie zyciu rodzinnemu i rozrywkom estetycznym w Kioto.in. ale kiedy byl przytomny. tak i jego rada regencyjna zdradzi Hideyoriego. Glówny trzon armii w walce stanowili ludzie z Satsumy. jezeli dostal w prezencie jakas czesc kostiumu. uczestniczyl jeszcze wraz z Hideyorim w wielkiej imprezie towarzyskiej w Daigo. umieral zlamany 244 troska. Zamek Fushimi-jó.Jolanta Tubielewicz Ta druga beznadziejna wyprawa wciagnela do wojny 150 tys. Maeda Toshiie i Ukita Hideie. ale juz wkrótce zaczal gwaltownie podupadac na zdrowiu. która miala sie opiekowac Hideyorim. ludzi. rozdarty w poczuciu beznadziejnosci swoich wysilków. jak trudno jest osiagnac wladze i ze jeszcze nieporównanie trudniej utrzymac ja w rodzinie. Kató. Uesugi Kagekatsu. co zaledwie sie zaczynalo w poprzednim okresie. zapoznali sie Strona 125 . jak on sam odsunal synów Nobunagi. 38 tys. którego zycie nauczylo tyranii i okrucienstwa. tak ze zostalo na Korei ok. co swiadczy o zupelnym stepieniu jego dawnych talentów militarnych. Ten czlowiek. Swiadom tego. Placil hojnie za akcesoria. Od lokalizacji tego zamku caly okres dzialalnosci Hideyoshiego nazwany zostal Momoyama. KULTURA OKRESU AZUCHI-MOMOYAMA Okres hegemonii Nobunagi i Hideyoshiego niewiele wniósl nowych elementów do kultury narodowej. hieratyczne ruchy stosowane w przedstawieniach no powinny go nuzyc. Hideyoshi. Hideyoshi odwolal czesc kontyngentów. Przez rok walki prowadzone byly ze zmiennym szczesciem. Zbudowany zostal w 1594 r. Brokatnicy. Piec armii zostalo rzuconych do walki pod dowództwem Ukity. bo przeciez byl to czlowiek bardzo zajety. by zapewnic schede Hideyoriemu. najbardziej dla Japonii typowe: teatr no i ceremonia herbaty. ale skladaly sie z najprawdziwszych recznie tkanych brokatów i jedwabi. Kurody i Shimazu — weteranów pierwszej wyprawy — oraz pod wodza Móriego Hidemoto. W sklad rady weszli: Tokugawa leyasu. Stroje uzywane w no nie byly teatralnymi 245 imitacjami. ale sam uczyl sie calych duzych fragmentów i byl szczesliwy. Mozna go do dzis ogladac jako atrakcje turystyczna pod nazwa Mimizuka — Wzgórze Uszów. usytuowany byl na poludnie od stolicy w miejscowosci Momoyama. przeciwnie — Hideyoshi nie tylko lubil ogladac no. wielkim nakladem kosztów. najpotezniejszy czlowiek swoich czasów. Wiosna 1598 r. Móri Terumoto. Zdawac by sie moglo. Gdy armia japonska wykrwawiala sie na Korei. Nastapil wówczas goraczkowy okres przyciagania najpotezniejszych daimyó dla zapewnienia dziedzictwa Hideyoriemu. Hachisuka lemasa i inni. Od tego momentu czesto tracil przytomnosc. Zapewne zdawal sobie sprawe z tego. Odwolani zostali m. w którym Hideyoshi mieszkal przez ostatnie lata zycia. gdzie usypano nad nimi kopiec. a dziecinna radosc mu sprawialo. ze opuszczaja go sily. miotal sie rozpaczliwie. W 8 miesiacu walki przycichly. którzy w czasie wojny Ónin uciekli do Sakai. Pamietal zapewne. Na szczególna uwage zasluguja tu dwie dziedziny. ze tak jak on niegdys zdradzil sprawe Nobunagi. Kobaya-kawa Hideaki. Wezwal jednoczesnie swoja wczesniej ustalona rade administracyjna (go-bugyo — “pieciu funkcjonariuszy") i kazal go-bugyó i go-tairó od siebie wzajemnie przyjac przysiege na wiernosc Hideyoriemu. po czym trupom obcieli uszy. Dla teatru no Ósaka stala sie najbardziej aktywnym osrodkiem. W pierwszych miesiacach Keichó-no eki Hideyoshi pelen byl optymizmu. ponizal sie wobec swoich wasali blagajac ich na kolanach o opieke nad Hideyorim. a umarl 18 dnia 8 miesiaca 1598 r. zamek bowiem laczyl funkcje obronne z rezydencyjnymi. jezeli mógl sie popisac swoimi umiejetnosciami przed gronem daimyó i dam dworu. zapeklowanych uszu przeslano nastepnie do Kioto. ciagle wracal do tego samego tematu: dziedzictwo dla Hideyoriego! 5 dnia 8 miesiaca sformowal rade regencyjna (go-tairó — “pieciu starszych"). srebro i laka wykorzystane byly obficie dla nadania splendoru komnatom. Hideie. Hideyoshi wykazywal zadziwiajaca pasje dla tego gatunku rozrywki.Historia Japoni . Dolaczyl tez Konishi Yukinaga. Tymczasem. 60 tys. Jezeli takie mial mysli przed smiercia. to sie nie omylil. ze przy jego ruchliwosci i zywym temperamencie powolne. W 3 miesiacu 1598 r. a nad zdobieniem jego wnetrz i ogrodów pracowali najwybitniejsi artysci. zadziwiajaca. ale przede wszystkim rozwinal to. Zloto. 7 dnia 7 miesiaca wezwal kilku daimyó do Fushimi i lezac juz prawie bez sil wymógl od nich pisemna przysiege na wiernosc Hideyoriemu. Latem zmasakrowali oddzialy chinskie i koreanskie. Hideyoshi dobrze wiedzial.

zlote i srebrne utensylia. bo przeciez nikt nie smialby go krytykowac. ale i wiele dziedzin estetyki. Nobunaga. która przetrwala 248 do dzis. Pawilony herbaciane konstruowane w stylu Rikyu byly z gliny lub drewna — prostego. to wlasnie w okresie Azuchi — Momoyama nabrala ona dojrzalego ksztaltu. Rikyu od lat chlopiecych zaczal praktykowac “droge herbaty". musial prawie pelzac. którego imie czczone jest do dzis w swiecie sadó. Dziadek Rikyu. ceramiki — wszystkie te dziedziny zwiazane sa scisle z estetyka. odrzucenie splendoru i ostentacji. Rikyu wprowadzil specjalny rodzaj wejscia do pokoju herbacianego. z powodzeniem zreszta. Dlatego jako ozdobe stosowal jedynie kwiat lub galaz w zwyczajnym ceramicznym lub drewnianym naczyniu umieszczonym we wnece tokonoma. a nastepnie u Hideyoshiego. “ubóstwo"). Potem Rikyu przebywal przez jakis czas w klasztorze Daitokuji. które dopuszczaly nawet takie ekstrawagancje.Jolanta Tubielewicz tam z najnowszymi technikami zagranicznymi i zaczeli je wprowadzac. ze klientela stoleczna zubozala.Historia Japoni . Byl to Tanaka Yoshi-ró. byl jednym z dóbóshu na dworze 246 Yoshimasy. gdzie studiowal zen. bo Hideyoshi Strona 126 . która rozwinela sie pod wplywem chanoyu. Styl Rikyu polegal na prostocie. Rikyu byl mistrzem herbacianym u Nobunagi. Specjalny typ architektury (w tym architektury wnetrz). Trudno powiedziec. wywodzace sie bezposrednio od Rikyu. zwany niji-riguchi (“wejscie. który propagowal tzw. odrzucenia hierarchii spolecznej i politycznej przez uczestników ceremonii herbaty. podówczas jeszcze Kinoshita Tókichiró. Rikyu zrewolucjonizowal styl ceremonii herbaty i ustalil wiele kanonów estetycznych oraz dal podstawy specyficznej etykiety. niepolerowanej ceramiki. a wsród nich otoczone szacunkiem Ura-Senke i Omote-Senke. ze gosc wchodzac musial sie zupelnie zgiac. który byl zywotnie zainteresowany handlem zamorskim. które za mistrzem Jóó nazwal soan — “slomiana chata" (lub “pustelnia kryta trawa"). Podloga pomieszczenia kryta byla matami (tatami). na wydobywaniu i budzeniu w uczestnikach nastroju wabi (“prostota". We wspólczesnej Japonii istnieje szereg szkól. Rikyu chetnie stosowal wyroby ludowe z bambusu. czy Hideyoshi byl dobrym wykonawca. Najlepszymi odbiorcami pozostali milosnicy no. styl arystokratyczny. poniewaz zawsze upodobania dyktatora podejmowane sa przez poddanych. co rozprasza uwage i wywoluje niepokój ducha. malarstwa ikebany. •d uzywane do ceremonii przedmioty musialy byc pelne prostoty. specjalne typy ogrodnictwa. Szkoly te kultywuja nie tylko ceremonie herbaty. Nobunaga zostal wciagniety w swiat sadó. Na pewno jednak jego umilowanie no stymulowalo rozwój tego gatunku. a nastepnie pobieral nauki u mistrza Takeno Jóó i od niego wlasnie przejal. Dla uczczenia jego pamieci Rikyu przyjal nazwisko Sen. surowego. a wsród nich wielu bylo chajinami. Zaopatrzeniem z jego rozkazu zajmowal sie Hideyoshi. która zawierala zawsze dwa elementy: latarnie kamienna i kamienny zasobnik na wode. bambusu. rzemiosla artystycznego (w tym wyroby z drewna. Urzadzenie wnetrza bylo nad wyraz skromne — w przeciwienstwie do poprzednich stylów. Byla w tym zawarta idea calkowitej równosci. jak zlocone sciany. a z biegiem czasu udoskonalil styl zwany “wabicha" (“wyciszony styl podawania herbaty"). Stal sie kolekcjonerem przedmiotów zwiazanych z ceremonia herbaty. wyeliminowanie wszystkiego. Stworzenie warunków do wydobycia tych cech Rikyu widzial w specjalnym typie budownictwa pomieszczen herbacianych. Od czasów Yoshimasy i jego dóbóshu sadó — “droga herbaty" przebyla pewna ewolucje i juz wtedy wspólistnialo kilka systemów propagowanych przez róznych mistrzów (chajiri). Do pawilonu prowadzila droga (roji) zwana tez “ogrodem herbacianym". Sen'ami. Przez pewien czas byl uczniem slynnego chajina nazwiskiem Kitamuki Dóchin (ze szkoly Nóamiego). laki). drewna. Cechami charakterystycznymi tego stylu byly nade wszystko: umiar. Czesto natomiast kryte byly slomianym dachem lub dachem z kory cyprysu. którego zbyt krzykliwe gusta staral sie temperowac. Jezeli chodzi o ceremonie herbaty. Polegalo 247 ono na tym. ale okazalo sie. Jezdzac w interesach do Sakai Hideyoshi tez zarazil sie “szalenstwem herbacianym". bez ornamentacji. a ponadto mial zwyczaj dawania takich przedmiotów jako nagrody. przez które trzeba sie przeciskac"). Po ucichnieciu dzialan wojennych wracali do Kioto. które sa niezbedne jako uzupelnienie czy tez obudowa samej ceremonii. utrzymywal stosunki z kupcami w Sakai. Wlasnie w Sakai urodzil sie i wychowal najslynniejszy z mistrzów. lepiej znany pod profesjonalnym imieniem Sen-no Rikyu (1522— 1591).

Misjonarze chcac zaopatrzyc swoich japonskich konwertytów w swiete obrazy poczatkowo sprowadzali je z zagranicy. Sprawa nie jest wyjasniona i rózne istnieja domniemania. Tego typu obrazy — do dzis najpopularniejsze w tradycji japonskiej — komponowano na prostokatnej plaszczyznie. a wykonczenie pozostawial uczniom. ze zapotrzebowanie znacznie przekraczalo mozliwosci zaopatrzenia. tak by mozna je zwijac w rulon. wsród których byly okulary. Zmienila sie jednak skala malarstwa. o których mowa byla poprzednio. a ponadto mialo te zalete. Niewiele sie zachowalo z tych prób. co przy krancowo róznych charakterach tworzylo niebezpieczna kombinacje. Nie mialo to nic wspólnego z uczuciami religijnymi (m. Zetkniecie z Europa wywarlo pewien wplyw na sztuke Japonii. Ciekawym choc efemerycznym zjawiskiem staly sie obrazy z gatunku namban (“poludniowi barbarzyncy"). a potem u Hideyoshiego. sam tuszem malowal tylko ogólne zalozenia obrazu (uzywajac nieraz pedzla wielkosci miotly). zmienily sie tez techniki. dopiero wtedy doszlo do tragedii. slynne widoki Kioto i inne. Obaj panowie byli silnymi indywidualnosciami. Hideyoshi zalowal potem swojego okrucienstwa i czule wspominal bylego mistrza. Nie znaczy to jednak. czy tez Kanó Eitoku (1543— 1590).in.Jolanta Tubielewicz byl pojetnym uczniem i dla Rikyu zywil szacunek. Charakterystycznym kolorem dla owej epoki byl zloty. Eitoku zatrudniony byl jako malarz nadworny u Nobunagi. poniewaz wiekszosc zostala zniszczona w okresie przesladowania chrzescijanstwa. Tematyka obrazów stala sie calkiem swiecka i obejmowala ogromna skale mozliwosci: ludzie przy pracy lub przy zabawie. Smiale uzywanie zlota listkowego jako tla obrazów lub dla wykonczenia detali oddawalo cos z ducha epoki. stosunki obu wielkich ludzi ulegly gwaltownemu pogorszeniu w 1590 r. motyle i ptaki. Po prostu byla to moda. Obaj despoci — Nobunaga i Hideyoshi — zgodnie z duchem swoich czasów nie zalowali wydatków na dekoracje wnetrz w swoich masywnych zamkach. Dlatego tez zaczeto znowu wprowadzac kolor.in. Pojetni uczniowie zaczeli produkowac ikonografie w tych nowych technikach. co wiaze sie bezposrednio z chrzescijanska propaganda wizualna. tyton i fajki. potomka Rikyu w pietnastym pokoleniu). budujac zamek Fushimi staral sie nadac mu taki wystrój. Niestety. Zmuszony przez Hideyoshiego Sen-no Rikyu popelnil samobójstwo 28 dnia 2 miesiaca 1591 r. Rikyu bowiem mial rozlegle stosunki w klasztorach. a jako ozdobe traktowali rózance czy tez krucyfiksy. ale poslugiwal sie nim w sprawach politycznych i handlowych. ale okazalo sie. ze malarstwo monochromatyczne przezywalo upadek. a ponadto próbowali tez swoich sil i talentów na obrazach swieckich o tematyce zwiazanej z Europejczykami. sceny z codziennego zycia. Hideyoshi tez lubil sie przyozdabiac po europejsku). który uwazal sie za spadkobierce stylu Sesshu. Technika suiboku doprowadzona do perfekcji w okresie Muromachi dostosowana byla do malych formatów obrazu. a co za tym idzie. Jednakze kiedy Hideyoshi zaczal wykazywac owe zmiany charakterologiczne. co dla Hideyoshiego bylo bardzo istotne. wsród chrzescijan i nade wszystko wsród bogatego kupiectwa Sakai.Historia Japoni . jak i w Fushimi-jó. Hideyoshi wykorzystywal Rikyu nie tylko jako mistrza ceremonii. który podobalby sie Rikyu. Tego samego dnia zostala scieta i wystawiona na widok publiczny glowa posagu Rikyu ze swiatyni Daitokuji (obecnie jest wlasnoscia Sena Sóshitsu. O wiele prostsze bylo przekazanie Japonczykom umiejetnosci malarstwa olejnego i miedzi orytnictwa. Strona 127 . w zwiazku z czym malarstwo dekoracyjne kwitlo. Kiedy mial do czynienia z duzymi plaszczyznami. Niemniej jednak przez wiele lat zyli ze soba w zgodzie. kwiaty i drzewa. jak np. Istnialo nadal i mialo swoich wybitnych przedstawicieli. który byl równie znakomity w monochromie. a poza tym duze przestrzenie pozostawione w monochromie mogly sprawiac przygnebiajace wrazenie. M. Hasegawa Tóhaku 249 (1539—1610). Japonczycy-eleganci chetnie paradowali odziani w przypadkowo dobrane czesci europejskiej garderoby. w jaki sposób doszlo do rozlamu. Obok monumentalnego malarstwa zamkowego rozwijalo sie tez malarstwo rodzajowe w postaci obrazów przeznaczonych do wieszania na scianie (kakemonó). ze rozswietlalo ciemne wnetrza zamkowych komnat. Ogromne powodzenie wsród Japonczyków mialy stroje europejskie oraz rózne przywozone przez kupców i misjonarzy przedmioty codziennego uzytku. w okresie Azuchi — Momoyama natomiast dekorowanie przesuwanych scian fusuma czy wielopanelowych parawanów dawalo ogromne plaszczyzny do zamalowania. Poludniowymi barbarzyncami nazywano Europejczyków. jak i w kolorze. a nastepnie naklejano na dlugim kawalku jedwabiu lub brokatu. najczesciej w tokonomie. Kierujac zespolem dobranych artystów byl odpowiedzialny za dekoracje malarskie wnetrz zarówno w Azuchi-jó. które zawieszali na szyi lub u pasa.

. jak to juz weszlo w zwyczaj. 250 OD MOMOYAMY DO EDO Imie leyasu pojawialo sie co pewien czas w dotychczasowej narracji. Nie na dlugo jednak.Historia Japoni . Byl wiec juz jednym z najpotezniejszych 257 daimyo w czasie. których ziemie oblicza sie na 1 200000 koku dla kazdego z nich. gdzie polaczone sily leyasu i Nobunagi doznaly ciezkiej kleski. W ciagu tego czasu Hirotada umarl. Istnieje duza rozbieznosc w liczbach podawanych przez rózne Strona 128 . Kompromis osiagniety w trakcie tych zmagan korzystny byl dla obu wielkich wojowników. Wkrótce dolaczyl te prowincje do trzech poprzednich i stal sie dzieki temu panem pieciu prowincji: Mikawy. w jaki sposób doszlo do tego. gdzie spedzil dwa lata. ostatecznie zniszczony we wlasnej prowincji. dzieki któremu Takechiyo wrócil do Okazaki. Móri Terumoto zajmowal dziewiec prowincji w zachodnim krancu Honshu. Kazuse i Shimóse w Kantó. Dzieki temu leyasu mógl rozciagnac swoje wladanie na prowincje Suruga. ze leyasu walczyl po stronie Imagawy. przeniósl swoja siedzibe do zamku Hamamatsu w tej wlasnie prowincji. a potem chetnie ten ród opuscil. Szanowali sie wzajemnie i od tej pory stosunki ich ukladaly sie bezkonfliktowo.Jolanta Tubielewicz Jezuici portugalscy wprowadzili tez do Japonii druk i w ciagu 20 lat pracy drukarskiej wydali szereg ksiazek po lacinie. lezaly miedzy domena Imagawów w Surudze a domena rodu Oda w Owari. Wszystkie podane liczby dotyczace dochodu z ziem nalezy traktowac jako przyblizone i wazne przede wszystkim do celów porównawczych. Matsudaira Hirotada (1526 — 1549). wyslano jako zakladnika do Sumpu (Suruga). poniewaz wiaze sie ono z dzialalnoscia obu poprzednich dyktatorów okresów sengoku i Azuchi — Momoyama. syna Hirotady. Zamiana prowincji po 1590 r. gdy doszlo do próby sil z Hideyoshim (w Komaki i Nagakute). Po smierci Nobunagi w Honnóji leyasu z trudem wymknal sie z Sakai i dotarlszy do swoich prowincji wszczal kampanie przeciwko wojownikom w Kai i Shinano. które w owym wczesnym okresie koncentrowaly sie na prowincji Mikawa. mial swoje wlosci w prowincji Mikawa z zamkiem Okazaki. Pare lat zajelo mu porzadkowanie spraw w rodzinnej prowincji. Kózuke. Po ustaleniu rezydencji w Edo (Musashi) czesc uzyskanych ziem pozostawil pod swoim bezposrednim zarzadem. ale zawsze uwazal sie za sojusznika. gdzie dotychczas dominowal ród Takeda. Pierwszy raz Japonczycy mieli wówczas moznosc zapoznania sie z bajkami Ezopa. a nastepnie zajal sie prowincja Tótómi i w 1570 r. Sagami. okazala sie korzystna dla leyasu. Tótómi. W zamian za swoje prowincje centralne uzyskal Izu. niewielkie zreszta. Uporal sie z tym do 1568 r. przeprowadzac spisy ziemi oraz wycene zdolnosci produkcyjnej. Ziemie te. A jest to historia bardzo dla okresu sengoku charakterystyczna. pojawila sie po raz pierwszy na arenie dziejowej w 1560 r. w jezyku portugalskim oraz japonskim (zarówno w sylabariuszu rodzimym. doszlo wkrótce do bitwy w Mikatagaharze. Zamek Hamamatsu w 1572 r. leyasu (wówczas zwanego Takechiyo). Prowincje w Kantó wycenione byly na 2 557 000 koku ryzu. W 1575 r. a Uesugi Kagekatsu kontrolowal rozlegle obszary z centrum w Aizu. ze postac leyasu. ale przez kilka nastepnych lat byl ciagle zagrozony przez rajdy Takedy Katsuyoriego. a nastepnie zaczynaly rozciagac wzdluz wybrzeza na wschód. które zostaly przetlumaczone na japonski i wydane drukiem. a nie wasala. co dwukrotnie przekraczalo wartosc ziem dwóch nastepnych sposród najbogatszych daimyo: Móriego Terumoto i Uesugiego Kagekatsu. tzn. a rody Imagawa i Oda wypracowaly miedzy soba kompromis. oblegany byl przez Takede Shingena i jak wiadomo. gdzie szczególnie dawaly sie we znaki powstania ikkó-ikki. leyasu po ustaleniu przyjaznych stosunków z Nobunaga byl mu wielokrotnie bardzo przydatny. leyasu byl lojalny i nie próbowal rywalizowac z Hideyoshim w dazeniu do supremacji. podówczas zwanego Matsudaira Motoyasu. Smierc Imagawy Yoshimoto uwolnila go z wiezów zaleznosci i mógl odtad dysponowac swoja osoba. Surugi. kiedy to armie Imagawy Yoshimoto rozbily oddzialy Nobunagi. W 1547 r. Po smierci Shingena leyasu odzyskal Tótómi. a w 1582 r. Nie zostalo natomiast powiedziane. w pólnocno-wschodnich rejonach glównej wyspy. Mowa juz byla o tym. a reszte podzielil miedzy wasali (bylo ich trzydziestu osmiu). Kai i Shinano. jak i w transkrypcji). ale po drodze zostal porwany przez ród Oda i osadzony w miejscowosci Atsuta. Zaczal tez zaraz. Katsuyori zostal rozgromiony pod Nagashino.. Rodzina Matsudaira rozdarta byla miedzy tymi dwoma znacznie potezniejszymi sasiadami. Wspóldzialajac z Nobunaga nie tracil z oczu wlasnych interesów. poniewaz wkrótce znowu stal sie zakladnikiem Imagawów i zmuszony byl do przebywania w Sumpu. Musashi. Wystarczylo mu stale umacnianie pozycji we wlasnych prowincjach. Ojciec leyasu.

kiedy dorosnie. poniewaz wiedzial. równiez opuscil Ósake i udajac sie do Aizu zaczal szykowac kampanie wojskowa. Toshiie umarl 3 dnia 3 miesiaca dodatkowego 1599 r. Maeda Gen'i mial powierzony nadzór nad dworem i klerem stolecznym oraz 252 administrowanie stolica. wykonal szybki manewr i z cala swoja armia (zwana “wschodnia". gdzie konspiracja Ishidy Mitsunariego ogarniala szereg nieprzyjaznych leyasu daimyó. Ukita Hideie i leyasu. który w tym momencie obozowal w Oyamie (Shimotsuke). Wszyscy go-tairó zobowiazani byli do zarzadzania majatkiem Hideyoriego i rozliczenia sie przed nim. Asano Nagamasa zostal funkcjonariuszem do spraw ziemi i wasali Hideyoshiego. obliczone na 800 000 koku ryzu. Ostatecznie jednak przewazyla opinia antywojenna. Posunal sie nawet dwukrotnie do prób zabicia leyasu.Historia Japoni . którego rozsadek i lojalnosc Hideyoshi ocenial bardzo wysoko. W tym gronie leyasu byl pod kazdym wzgledem najsilniejszy. Zalozeniem Hideyoshiego bylo stworzenie sieci wzajemnych zaleznosci pomiedzy dziesieciu wybranymi ludzmi. kierujac sie ostentacyjnie przeciwko Kagekatsu. gdzie dzialal Kagekatsu. Chodzilo mu o wyploszenie Mitsunariego z ukrycia. leyasu spokojnie obserwowal przebieg wypadków i narastanie przygotowan przeciwko niemu w dwóch rejonach Japonii: w Aizu. Ishida Mitsunari. Jego miejsce w radzie zajal syn Toshinaga. Posiadlosci i dochody go-bugyó liczone w koku wszystkie razem nie stanowily nawet miliona. leyasu. Tym wiec “pieciu starszym" Hideyoshi powierzyl los Hideyoriego. Pierwszy rozlam zarysowal sie w zwiazku w wojna koreanska. W ostatnich miesiacach 1599 r. a wiec w porównaniu z go-tairó byly niewielkie. rozpoczynajac tym wojne przeciwko niemu. musialy wycofac sie wszystkie pozostale. Natsuka (Nagatsuka) Masaie wyznaczony byl do'spraw finansowych na ziemiach Hideyoshiego. a ponadto nie potrafili tez osiagnac jednomyslnosci w sprawach o charakterze politycznym. W 1585 r. Zatrzymal Strona 129 . którzy jako nizsi w hierarchii podlegali tym. dzialali równiez jako funkcjonariusze prywatnej administracji Hideyoshiego. których mieli kontrolowac. kiedy Hideyoshi powolal swoich zaufanych do zarzadzania jego prywatnymi ziemiami i wasalami. Wsród dziesieciu ludzi wybranych przez Hideyoshiego nie bylo zgody od samego poczatku. Hideyoshi tworzac swoja rade regencyjna staral sie zobligowac przede wszystkim tych wlasnie najpotezniejszych daimyo. Ponadto w radzie znalezli sie: Maeda Toshiie. ze armie Date i Mogami z pólnocy zwiaza sily Kagekatsu w Aizu. Bizen i w Mimasace. Ukita Hideie mial okolo 500000 koku w Harilmie. Rada Administracyjna (Go-bugyó) powstala w latach osiemdziesiatych. który mial ambicje usuniecia leyasu z areny politycznej. Wreszcie w 6 miesiacu leyasu na czele 50-tysiecznej armii wyruszyl na pólnocny wschód. poniewaz krzyzowaly sie wsród nich rózne osobiste interesy i antagonizmy. Etchu i Kaga. zmuszenie go do otwartego wystapienia zbrojnego. nie szczedzil wysilków. ale utrzymywala jednosc. Uesugi Kagekatsu. Go-tairó mieli byc kontrolowani przez go-bugyó. a skoro zaczela sie ewakuacja niektórych oddzialów. lezaly w strategicznie swietnym miejscu na pólnoc i pólnocny wschód od stolicy. by tam zamieszkac razem z drogocennym podopiecznym i jego matka. który tam sie przeniósl z Fushimi.Jolanta Tubielewicz zródla. a miec dostep do kazdego innego zamku. Ishida Mitsunari i Mashita (Masuda) Nagamori. by we wszystkim radzili sie leyasu. który zywil obsesyjna nienawisc do leyasu. rada regencyjna z trudem wprawdzie. która zapewne miala byc z czasem przeksztalcona w administracje krajowa. ze istotnie Mitsunari na czele tzw. druga czesc zas upierala sie przy dalszym prowadzeniu wojny. Czesc czlonków rady byla za ewakuacja armii japonskiej. i w Orni. 24 dnia 7 miesiaca dotarla do niego wiadomosc. Dzialalnosc skierowana przeciwko leyasu prowadzona byla pod haslem obrony interesów domu Toyotomi. zlecajac jednoczesnie. aby nie byc w Korei oslabione liczebnie i wystawione przez to na pewna zgube. by sklócic czlonków rady regencyjnej i skompromitowac swego wroga. W Ósace z czlonków rady pozostali juz tylko trzej: Móri Terumoto. który winien rezydowac w zamku Fushimi. armii zachodniej (seigim) piec dni wczesniej -zaatakowal zamek Fushimi. Pozostali czlonkowie Go-bugyó. ale nie czul on przywiazania do Hideyoriego i wrócil z Ósaki do swoich posiadlosci. Dopóki jednak zyl Maeda Toshiie. oraz Ukita Hideie. ozeniony z przybrana córka Hideyoshiego i zawsze przez niego faworyzowany. Prowincje Maedy. Maeda Toshiie otrzymal polecenie osobistego zajecia sie Hideyorim i przejecie zamku Osaka. i pierwszych miesiacach 1600 r. Funkcje Maedy Gen'i od poczatku dotyczyly spraw publicznych. Nie spieszyl sie specjalnie. tóguri) ruszyl z powrotem do centralnych prowincji.

zostaly one bowiem niespodziewanie zaatakowane przez Kobayakawe. i wiekszosc historyków wypowiada sie za uznaniem roku 1600 za przelomowy.Historia Japoni . Ankokuji Ekei. Faktycznie jednak nie ta data jest wlasnie najistotniejsza w zyciu politycznym Japonii. W tym obozie byli tez: Kobayakawa Hideaki i Kikkawa Hiroie. Nawet Móri Terumoto. ale w trzy dni zamek zostal zdobyty. Zlapany w kilka dni pózniej i przewieziony do Kioto. najwazniejszy moment dziejów Japonii. Natsuka Masaie. W armii zachodniej znalezli sie: Shimazu Yoshihirp. a nastepnie rozprawienie sie z leyasu w Mikawie. Jednym z pierwszych. Tego dnia bowiem leyasu uzyskal inwestyture i obdarzony zostal przez cesarza tytulem seii-taishógun. który przetrwal ponad 250 lat. który potrafil to zwyciestwo militarne przeksztalcic w trwala hegemonie swojego rodu — hegemonie na cale nastepne cwierc milenium. ale podobnie jak w armii zachodniej nie wszystkie byly wprowadzone do walki. Ojciec i brat Mitsunariego popelnili samobójstwo. Nakamura Kazutaka. Struktura panstwowa utworzona przez leyasu i jego nastepców uzyskala od historyków miano bakuhan. a 10 dnia weszla do Osaki. ze leyasu zajety wojna w Aizu nie bedzie w stanie dotrzec szybko do prowincji centralnych. Ikuma Kazumasa. na którego liczyl. Ukita Hideie. XII. W ciezkich warunkach terenowych i w czasie deszczu armie przystapily do walki trwajacej wiele godzin. Kató Yoshiakira. Fukushimy Masanoriego. Uwiklal sie tymczasem w drobne potyczki z niechetnymi mu wojownikami w Ise i Orni.. Inni historycy uwazaja. OKRES TOKUGAWA. ale nie wszystkie weszly do walki. za date otwierajaca okres zwany shógunatem Tokugawa lub okresem Edo. kiedy w czasie oslepiajacej ulewy oddzialy Fukushimy przesuwajac sie z pozycji wpadly na straz tylna Ukity. którzy — jak sie okazalo — w decydujacym momencie przeszli na strone armii wschodniej.Jolanta Tubielewicz 254 sie po drodze w Edo i stamtad kierowal armiami. Okazalo sie jednak. ze zle kalkulowal. CZYLI EDO (XVII-XIX w. które od poczatku 9 miesiaca zaczely zajmowac pozycje pomiedzy Gifu a wsia Sekigahara w Mino. Hachisuka Yoshishige. Nominacja leyasu byla wynikiem sytuacji. Hosokawy Tadaokiego i innych zaufanych wodzów. Ponadto Mitsunari przewidywal przejscie przez Mino i Owari. Niemniej jednak udalo mu sie zgromadzic duze sily. Kuroda Nagamasa. Dla leyasu i jego stronników byly to lata pracowite. Yamanouchi Kazutoyo. Wydawalo mu sie. Bitwa pod Sekigahara stala sie przelomem w dziejach Japonii. Do tej decydujacej rozgrywki doszlo dopiero 15 lat po Sekigaharze. leyasu ze swoimi osobistymi oddzialami dolaczyl do Kiyosu na trzy dni przed ostateczna rozgrywka. która powstala po bitwie pod Sekigahara. Ótani Yoshitaka. ze dopiero po zniszczeniu opozycji skupionej wokól rodu Toyotomi mógl leyasu podporzadkowac sobie caly kraj i dac podwaliny ustroju. Formalnie mozna przyjac 12 dzien 2 miesiaca 1603 r. 1 dnia 10 miesiaca zostal publicznie stracony razem z Konishim Yukinaga i Ankokujim Ekeiem. 255 wyniosla bowiem na szczyt wladzy Tokugawe leyasu. Asano Yukinaga. Bitwa wybuchla 15 dnia 9 miesiaca 1600 r.) FORMOWANIE SIE WLADZY TOKUGAWÓW W HISTORIOGRAFII japonistycznej pojawia sie czesto problem datowania poczatku epoki Tokugawa. Sytuacja seigun byla korzystniejsza. Armia zachodnia pod Mitsunarim 1 dnia 8 miesiaca zajela wreszcie Fushimi. Sily armii wschodniej oblicza sie na 130 tys. sadzil bowiem. juz Strona 130 . Fukushima Masanori. w zwiazku z czym jego armie trzeba bylo podzielic. Móri Hidemoto. Chosokabe Morichika i inni. Konishi Yukinaga. którzy uciekli. Tsutsui Sadatsugu i inni. ludzi. odmówil udzialu w wojnie i nie ruszyl sie z Ósaki. ze na haslo rzucone przeciwko leyasu wojownicy zbiegna sie tlumnie pod jego sztandary. Tam tez rzucil swoje oddzialy pod dowództwem syna Hidetady. Zdrada spowodowala ciezkie straty w ludziach z oddzialów Konishiego i Ukity. on sam natomiast zbiegl na góre Ibuki. Plan jego obejmowal natarcie na armie zachodnia w prowincji Mino. to znaczy: “bakufu oraz ksiestwa feudalne" (baku jest pierwszym komponentem slowa bakufu. Hosokawa Tadaoki. W sklad armii wschodniej wchodzili: Tokugawa Hidetada. Armie tógun zebraly sie w Kiyosu i stamtad zaczely zajmowac pozycje naprzeciw seigun. Skryl sie w swoim zamku Sawayama (Orni). dopóki oddzialy Kobayakawy nie weszly do akcji. W sumie sily seigun liczyly powyzej 80 tys. ludzi. han natomiast oznacza autonomiczna jednostke pod wladza ksiecia feudalnego daimyó). Mitsunari napotkal szereg nieprzewidzianych trudnosci. byl Ishida Mitsunari. Wkrótce panika ogarnela armie zachodnia.

Wsród nich najpotezniejsze to hany nalezace do go-tairó. zrzekl sie stanowiska shóguna. ze ksztaltowanie sie wladzy nie bylo oparte na kilku czy kilkunastu poszczególnych wypadkach czy zarzadzeniach. to przeciez byl ciagle w dobrej kondycji fizycznej i nie ustawal w dzialaniu az do smierci (w 1616 r. Dochody Maedy Toshiie ksztaltowaly sie w granicach 500 000 koku. Przeciwnicy polityki tokugawowskiej tez nie próznowali. aczkolwiek nalezaloby tu wprowadzic kilka zastrzezen. Przez konfiskaty i redukcje leyasu uzyskal oslabienie lub wrecz zlikwidowanie potencjalu ekonomicznego tych feudalów. podobnie jak Uesugi Kagekatsu. W sumie konfiskaty i redukcje stworzyly ogromny kapital w ziemi przynoszacej dochód w wysokosci 6522900 koku. chociaz w 1605 r. z drugiej zas niepewni. ze tylko znaczna przewaga sil mogla ich zmusic do zlozenia holdu zwyciezcy. bo razem wziete stanowily 1/3 dochodu najbogatszych posiadaczy. Chodzi tu mianowicie o przesiedlenia. W roku smierci Hideyoshiego na terenie Japonii byly 204 hany powyzej 10 tys. Móri Terumoto mial okolo 1 200 000. koku ryzu). Trzeba pamietac o tym. Przez nowe nadania zyskiwal nowych sojuszników lub potwierdzal stare przyjaznie. Slowo tozama — “zewnetrzni panowie". Chósokabe Morichika. W roku bitwy pod Sekigahara mial jednak juz 58 lat. A wiec podstawa podzialu i klasyfikacji feudalów byl ich stosunek do rodu Tokugawa — z jednej strony znalezli sie lojalni i godni zaufania. podejrzani i tacy. do których mial zal i którym nie mógl zaufac. W tej grupie najsurowiej potraktowanych feudalów znalezli sie ludzie. W 1601 i 1602 r. mozna mówic o ustabilizowanym aparacie wladzy. Wszystkie te na ogromna skale prowadzone zabiegi nie ograniczaly sie jedynie do odbierania 258 lub obdarzania.Jolanta Tubielewicz konstruktywne. Wsród zredukowanych hanów znalazly sie ziemie dwóch go-tairó: Móri Terumoto (z 1 200 000 na 369 000 koku) i Uesugi Kagekatsu (z 1 200 000 na 300 000 koku). przynoszac dzieki temu zabiegowi 2 215900 koku ryzu do dalszego podzialu. Konsekwentna polityka leyasu zmierzala do zapewnienia rodowi Tokugawa sukcesji w ustabilizowanym panstwie. którzy opowiedzieli sie za sprawa Tokugawów przed bitwa pod Sekigahara. Maeda Toshimasa i spadkobiercy Ishidy Mitsunariego). Dotyczyly Strona 131 . ale nie wolne od konfliktów. zapewniajac jednoczesnie inwestyture swojemu synowi Hidetadzie. Jakkolwiek juz niemlody i sterany licznymi kampaniami. Punkt widzenia uznajacy rok 1600 za poczatek wladzy Tokugawów wydaje sie bardziej uzasadniony.). Dochód ten ksztaltowal sie wówczas w granicach 18 723 200 koku ryzu (nie liczac dochodu z hanów ponizej 10 tys. którzy dopiero po owej bitwie ugieli sie przed leyasu. O zmysle 257 politycznym i konsekwencji leyasu swiadcza jego posuniecia przedsiewziete wkrótce po wygranej bitwie sekigaharskiej i po rozgromieniu resztek opozycji seigun. Istotny przy tym byl tu nie sam formalny podzial. do których leyasu zywil szczególna niechec (miedzy innymi: Ukita Hideie. Wszyscy daimyó zostali podzieleni na dwie duze kategorie: fudai i tozama. ale stanowilo dlugotrwaly proces przemian zarówno ekonomiczno-politycznych. chociaz te procesy byly najwazniejsze.5 miliona koku. Sam leyasu wiekszosc swojego zycia spedzil w walkach oraz na intrygach politycznych. zaczelo natomiast byc uzywane w stosunku do tych. Terminem fudai — “dziedziczni wasale". Temu wlasnie celowi sluzyla przede wszystkim redystrybucja hanów przeprowadzona przez leyasu. a przez to najzywiej uderzajace w oczy. Cztery hany zostaly drastycznie okrojone. które ostatecznie wyniosly go na szczyt drabiny spolecznej. jak i w swiadomosci spolecznej. a odpowiednie zwiazanie i zlokalizowanie fudai-daimyó. koku dochodu. W tym celu konieczne bylo oslabienie tozamów.Historia Japoni . Dopiero od drugiej polowy XVII w. a tytul shóguna uzyskal w wieku 61 lat. ale wyplywajace z niego praktyczne konsekwencje. co do których nie bylo zludzen. bo wiazaly sie bezposrednio z potencjalem ekonomicznym. Zostalo to podzielone pomiedzy 115 daimyó. Tylko 69 hanów nie uleglo zmianie. a kontynuowana na mniejsza skale przez Hidetade i lemitsu. zachodzily za zycia leyasu. Go-bugyó wyznaczeni przez Hideyoshiego mieli razem troche powyzej miliona koku.). jakkolwiek ich dzialalnosc nie miala cech konstruktywnych i nie skupiala sie wokól jednego. Zmiany najbardziej burzliwe. konkretnego celu. Pierwsze miejsce wsród daimyó zajmowal niewatpliwie leyasu ze swoimi dochodami powyzej 2. nastapila bowiem wielka redystrybucja bogactw i pozycji strategicznych. okreslani byli ci. W pierwszej fali redystrybucji konfiskacie uleglo 90 hanów o lacznych dochodach 4 307 000 koku ryzu. ale okres formowania sie shógunatu trwal do smierci trzeciego shóguna lemitsu (1651 r. Obok nich jednakze trwal inny proces o wielkim znaczeniu politycznym.

Kaga i Etchu) oraz na poludniu i poludniowym zachodzie (duza czesc Kyushu i Shikoku. jak Shimazu. leyasu zaczal zadac swiadczen od Hideyoriego — byc moze byly to prowokacje zmierzajace do wywolania otwartego konfliktu. Do realizacji tego punktu polityki leyasu przystapil ostroznie i bez szczególnego pospiechu. Dla wszystkich jednak musialo byc oczywiste. 259 Shoshidai byl namiestnikiem shoguna obdarzonym daleko idacymi pelnomocnictwami. ale cesarz zdecydowal sie na abdykacje po wiernopoddanczej wizycie leyasu w Kioto. Wieksza czesc Honshu. Okazywal mu zyczliwosc. Nade wszystko jednak staral sie zawsze podkreslic swój szacunek i podrzedna pozycje wobec nienaruszalnego autorytetu cesarza. totez powierzono go ludziom najscislej zwiazanym z domem Tokugawa. kiedy minela pierwsza fala redystrybucji. Byl to jeden z najwazniejszych urzedów w powstajacej strukturze panstwowej. zachodni kraniec Honshu). ze wielu czlonków arystokracji stracilo podstawy godnej egzystencji. Kató z Shikoku. Dewa. Satake. pozostawil mu potezna twierdze Ósaka i liczne dobra ziemskie. kiedy wiekszosc hanów zaczela krzepnac w nowych ukladach geopolitycznych. Nabeshima. zbrojnych. Stosunki stopniowo ulegaly pogorszeniu i do Ósaki zaczeli masowo sciagac samuraje niezadowoleni z rezimu Tokugawów. by strategicznie wazne trakty znalazly sie w bezposrednim sasiedztwie lub pod bezposrednia kontrola ludzi zaufanych. Ostatecznie jeszcze za zycia leyasu mapa Japonii ulegla daleko idacym zmianom. W celu zredukowania ekonomicznej roli dworu leyasu potwierdzil immunitety niektórych tylko tradycyjnie podlegajacych rodzinie cesarskiej shóenów. Czesc z nich byla przyjaciólmi lub wasalami Strona 132 . Jego stosunki z Goyózeiem (1586—1611) byly nader poprawne. jak leyasu. Móri Tadamasu czy Hori Hideharu.: Shimazu. W kazdym razie. Trudno powiedziec. Do naczelnych zadan shoshidai nalezalo nadzorowanie dworu cesarskiego i czuwanie. Ziemie tozamów rozrzucone wiec byly daleko od centrum kraju i nie istnialy szanse na to. Najwieksze obszary zajete przez tozamów rozciagaly sie na pólnocy (Mutsu. Nabeshima. byla to bowiem osoba o wiekszym umysle politycznym i wiekszej sile charakteru niz jej syn. Celem rozciagniecia kontroli nad dworem i artystokracja dworska leyasu powolal do zycia urzad Kyóto-shoshidai. rezydencji i grobów cesarskich. Hachisuka.Jolanta Tubielewicz one glównie fudai-daimyó lub tozamów o mniejszej potedze ekonomicznej. Hosokawa z Kyushu. Hideyori zbyt byl mlody i niedojrzaly. Jednym z istotnych punktów dlugofalowej polityki leyasu bylo zredukowanie do absolutnego minimum roli cesarza i rozciagniecie scislej kontroli nad dworem i warstwa kuge. Yamanouchi. aby dyplomatycznie rozegrac gre o swój los z tak wprawnym.Historia Japoni . których posiadlosci zostaly do tego stopnia okrojone. starym intrygantem. utrzymania i reperacji palaców. ozenil go nawet ze swoja wnuczka (córka Hidetady). Urzad wzorowany byl na Kyóto-tandai z okresu Kamakura oraz na Samuraidokoro-shoshidai z okresu Muromachi. a zwlaszcza czesc centralna — od zachodnich granic Kinai po pólnocno-wschodnie rubieze Kantó — obsadzona zostala przez Tokugawów i licznych fudai-daimyó. W stosunku do cesarza leyasu i jego nastepcy byli bardziej wspanialomyslni niz wobec starej arystokracji. W stosunku do takich tozamów. Staral sie tez o utrzymanie dobrych stosunków z pania Yodo-gimi. Pierwszym shoshidai byl spokrewniony z Tokugawami Okudaira Nobumasa. W pierwszych latach po Sekigaharze leyasu zajety dzieleniem bogactw ekonomicznych i wplywów politycznych zostawil-jak gdyby na uboczu problem Hideyoriego. Tsugaru. Date i inni z pólnocy). jemu bowiem podlegaly wladze miejskie Kioto. Dotyczylo to równiez kuge. a nastepnym Itakura Katsushige — stary towarzysz broni i wypróbowany przyjaciel leyasu. w którym momencie leyasu powzial decyzje zniszczenia domu Toyotomi. Oprócz tych funkcji kontrolersko-szpiegowskich shoshidai mial liczne obowiazki administracyjne. syna Hideyoshiego. bo bakufu podjelo sie równiez obowiazku finansowania budowy. Fushimi. Nambu. Cesarzowi zapewne ta liczba wydala sie przesadna jak na wizyte dobrej woli. postepowanie leyasu bylo nadzwyczaj ostrozne i nacechowane kurtuazja. na która to wizyte ex-shógun przyjechal w asyscie 3 tys. zarysowaly sie pierwsze pekniecia w fasadzie ostentacyjnej przyjazni miedzy leyasu a Hideyorim. ze taka sielanka nie moze trwac dlugo. Niemniej jednak dazac do izolowania ewentualnych przeciwników i kontrolowania ich dzialalnosci leyasu zapoczatkowal polityke “przetykania" ziem tozamów lennami fudai lub ziemiami bedacymi pod bezposrednia jurysdykcja bakufu. Nary i innych osrodków w Kinai. Dbal tez o to. aby mogly powstac jakiekolwiek zwiazki pomiedzy najpotezniejszymi z nich (np. aby arystokracja dworska nie nawiazywala kontaktów z przedstawicielami buke (rodów wojskowych).

Strona 133 . Pozornie wyglada to na pobozne zyczenie bez glebszego znaczenia. Kazdy shógun po objeciu stanowiska potwierdzal stare shohatto lub oglaszal nowe. zatytulowany Buke-shohatlo. Stad w pierwszym artykule dokumentu zapowiadajacego nowa epoke umieszczono nakaz studiowania literatury. W Ósace tymczasem znowu zebralo sie wielu (podobno okolo 100 tys. Wkrótce tez ogloszone zostaly dwa dokumenty dajace poglad na podstawy rzadów bakufu. pani Yodo-gimi zostala zabita. Zwyciezcy nie oszczedzili nikogo z rodziny Hideyoriego. co doprowadzilo do ostatecznego wybuchu. ale drugi i czwarty ideogram czytane kolejno ukladaly sie w imie “leyasu". nie zaniedbujac przy tym sztuk wojennych. a wsród nich Hideyori i pani Yodo-gimi. kompromisowych warunkach. do których zostaly zaadresowane. gdy mu o tym doniesiono. bo wyobrazil sobie. ze klasa wojowników powinna studiowac literature. ze przyczyna wojny byl napis na dzwonie. wpadl we wscieklosc. a fosy zasypane. w mysl którego zamek mial pozostac nienaruszony w rekach Hideyoriego. Wersja apokryficzna powiada. Hideyori popelnil samobójstwo. doszlo do drugiego oblezenia. W 4 miesiacu 1615 r. zamyka sie w 13 zwiezlych artykulach. Od 10 miesiaca 1614 r. zwanego natsu-no jin — “oblezenie letnie". Po zniszczeniu opozycji w Ósace perspektywa osiagniecia takiego celu stala sie calkowicie realna. Fatalny napis skladal sie z czterech ideogramów. Slowo shohatto mozna tlumaczyc jako “ogólne przepisy". Pierwszy z tych dokumentów.Jolanta Tubielewicz 260 domu Toyotomi. Artykul 1 mówi o tym.) samurajów ze wszystkich rejonów Japonii. dla których walka z bakufu stala sie szansa zemsty lub po prostu honorowej smierci. Hidetada jednakze nie dotrzymal przyrzeczenia. W ten sposób ród Toyotomi przestal istniec. 261 Trudno uznac oba te dokumenty za precyzyjny zapis prawa. Ostatnia bitwa stoczona zostala poza murami 7 i 8 dnia 5 miesiaca. Juz na drugi dzien po poddaniu sie zamku zewnetrzne mury zostaly rozebrane. Obok tego znalazly sie tez sztuki militarne. dotyczyl rozmaitych spraw zwiazanych z klasa wojowników (huke). ale znaczna wiekszosc to róninowie (bezpanscy samuraje) pozbawieni srodków do zycia przez redystrybucje. jakiej nie bylo po Sekigaharze. Buke-shohalto z 1615 r. Ambicja leyasu bylo stworzenie stabilnej maszynerii panstwowej. Oslabiony przez rozbiórki zamek bronil sie z zacietoscia i determinacja. ze Hideyori chcial go zniszczyc za pomoca magii. formalnych lub rzeczywistych stronników domu Toyotomi. ogromna armia bakufu przystapila do oblezenia twierdzy Osaka. lub tez “przepisy prawne dotyczace wszystkich". Dla bakufu natomiast mozliwosc zgniecenia za jednym zamachem resztek stronników domu Toyotomi i dziesiatków zbuntowanych róninów byla okazja nie do pogardzenia. bo autorami i adresatami tego przepisu byli samuraje. które najczesciej bywaly znowelizowanymi przepisami z poprzednich rzadów. które razem znaczyly “pokój dla kraju". przewaznie róninów. nie wylaczajac nawet córki Hidetady i jej dzieci. Akcja kierowal osobiscie ówczesny shogun Hidetada. Byly to luzno zwiazane nakazy lub zakazy wskazujace kierunek postepowania grupom spolecznym. Tym razem nie bylo juz mowy o zadnych ukladach.Historia Japoni . Pierwsza faza walki zwana fuyu-no jin — “oblezenie zimowe" trwala ponad miesiac i zakonczyla sie wydaniem zamku na pokojowych. drugi natomiast odnosil sie do dworu cesarskiego i warstwy arystokracji dworskiej (Kuge-shohatto). a zacheta do kultywowania sztuk wojennych ulegala zanikowi. zajecia sie dziedzina nie stojaca w bezposrednim zwiazku z rzemioslem wojennym. Przewazajace sily bakufu zgniotly opór obronców i wdarly sie do zamku. czego bedzie wymagac nowa administracja. Dokladnie nie wiadomo. Niemniej jednak ich ton ogólny nie pozostawial watpliwosci. Nastapila teraz druga fala redystrybucji. Upadl tez ostatni pretekst do zbrojnego wystapienia przeciwko wladzy bakufu. Za licznymi fosami i murami najpotezniejszej z japonskich fortec znalazlo schronienie okolo 90 tys. czemu nie nalezy sie dziwic. ale jednak jest to nowatorskie posuniecie odbijajace dalekowzroczna polityke pierwszych dyktatorów Tokugawa. W Buke-shohatto wydawanych przez pózniejszych shógunów punkt ciezkosci stopniowo przesuwal sie coraz bardziej w strone studiów. Podobno leyasu. a jednoczesnie represji wobec pokonanych. który Hideyori kazal odlac w Hókóji (swiatyni poswieconej Hideyoshiemu). W ciagu nastepnych paru miesiecy Hideyori znowu nie wykazal sie talentem politycznym i podsunal nowy pretekst do wojny zadajac od bakufu zezwolenia na utrzymanie armii oraz zamiane nadan lennych. wyeliminowanie mozliwosci wojen domowych poprzez opanowanie calej klasy samurajów — od najdumniejszych daimyó po najubozszych najemników.

Historia Japoni . Cesarz Gomizunoo (1611—1629). 10. W 1629 r. Zdarzalo sie kilkakrotnie. nie zostal ustalony system kar za wykroczenia przeciw przepisom. Nie wolno tez bylo dokonywac zadnych przeróbek ani remontów bez zgody bakufu. Jednoczesnie jednak ogólnikowosc przepisów zostawiala duzy margines do interpretacji indywidualnych przypadków. nakazujac zawiadamianie bakufu o koniecznosci reperacji zamków i zakazujac jednoczesnie budowy nowych. a nastepnie Hidetada starali sie go ulagodzic. ku czemu zmierzaly przepisy w skali narodowej. Niemniej jednak w braku opracowanych kodeksów dostosowanych do istniejacych warunków shohatto mialy obowiazujaca moc prawa. protestowal przeciwko traktowaniu go jak wieznia. W momencie intronizacji cesarzowa liczyla sobie 7 lat. córka Hidetady Kazuko zostala cesarska malzonka. jakkolwiek nie bylo zadnych watpliwosci. a i w samym miescie mieli sie ograniczyc do palacu i wlasnych rezydencji oraz laczacych je tras. W artykule 8 mowa jest o malzenstwach samurajskich. Wszyscy wstepujac na tron byli maloletni i sam ten fakt juz by wystarczyl dla uznania pozycji cesarza za Strona 134 . Gomizunoo poddawany byl rozmaitym upokorzeniom. córka Kazuko. ze zla administracja w hanie lub zatrudnianie ludzi z punktu widzenia bakufu nieodpowiednich pociagalo za soba surowe sankcje. Z punktu widzenia rodu Tokugawa wszystko ukladalo sie pomyslnie. ze nakaz ten traktowany byl bardzo powaznie przez bakufu. W ten sposób czworo wnuków Hidetady bylo nominalnymi wladcami Japonii. — Reigen. leyasu. ordynarne slowa zostaly zabronione jako niegodne. nakazywal bowiem donoszenie wladzom o zauwazonych u sasiadów spiskach czy konspiracjach. W 1620 r. Artykul 6 godzil bezposrednio w obronnosc hanów. Na terenie kazdego hanu mieli odtad prawo przebywac tylko ludzie w danym hanie urodzeni. do konfiskaty majatku lub przesiedlenia wlacznie. wedlug których na jednego daimyó przypadal jeden zamek i bakufu musialo miec jego plan. 4 i 5 mozna polaczyc w jedna grupe. Wyraznie mialy bronic interesów bakufu i odnosily sie tylko do tych spraw. w które chciala ingerowac administracja centralna. Pijanstwo. Nie dotyczyly natomiast spraw wewnatrzhanowych wykraczajacych poza interesy wladzy centralnej. Wymiar kary pozostawiony byl do uznania wladz. Ostatni artykul nakazywal'zatrudnianie w hanach zdolnych urzedników i doradców. Z wyborem nastepcy tronu nie bylo jednak 263 klopotu. ale okazalo sie pózniej. Zalecano im zajmowanie sie tradycyjnymi dziedzinami sztuki. ze dzieci Gomizunoo zrodzone z innych konkubin byly usmiercane. dotyczyly bowiem jednego konkretnego celu — zapobiezenia dowolnej migracji pomiedzy poszczególnymi ksiestwami feudalnymi. ale atmosfera na dworze w Kioto daleka byla od pogodnej. Wydaje sie jednak. a na tron wstapila Okiko (imie cesarskie Meishó). abdykowal.Jolanta Tubielewicz W artykule 2 omawianego zbioru umieszczono zakazy dotyczace niemoralnego zachowania samurajów. a tej 1 punkt mozna powiazac z ogólnonarodowa polityka gospodarcza. Cesarzowi i jego dworzanom nie wolno bylo opuszczac Kioto. — Gosai i w 1663 r. Kuge-shohatto ograniczalo swobode cesarza i arystokracji dworskiej. którzy w swoim czasie. co by naruszalo autonomie hanów. 262 Zakaz ten wyplywal z obawy o tworzenie ewentualnych aliansów politycznych poprzez mariaze. Artykuly 9. takimi jak poezja. literatura klasyczna. zakazywano tez ukrywania lub przyjmowania na sluzbe zbiegów z innych terytoriów.) stosunki znowu ulegly pogorszeniu. rozpusta. Poza artykulem 13 nie ma w shohatto nic. Brzmialo to dosyc banalnie. co uspokoilo na pewien czas narastajace konflikty. Samowolne zawieranie zwiazków malzenskich (bez zgody wladz) zostalo zabronione. Warto zwrócic tutaj uwage na to. ze w przepisach Buke-sholuitto nie sa wspomniane zadne sankcje. poniewaz cesarzowa Kazuko urodzila jeszcze trzech synów. jeden po drugim. Artykuly 3. który czasem wykazywal chec samodzielnego dzialania. osiedli na cesarskim stolcu: w 1643 r. w 1654 r. Chodzily nawet ponure pogloski. 11 i 12 zmierzaly do ograniczenia zbytku w ubiorze i stylu zycia. Artykul 7 zwiazany byl z troska o bezpieczenstwo wewnetrzne. Gokómyó. kaligrafia. Dlatego zakazywano przechowywania przestepców lub przyjmowania ich na sluzbe. Ten istotny z punktu widzenia wojskowego artykul zostal jeszcze dokladniej sprecyzowany w pózniejszych zarzadzeniach. czyli wnuczka Hidetady. ze po abdykacji Hidetady na rzecz lemitsu (w 1623 r. które ostatecznie zniechecily go do zajmowanego stanowiska. i to w sposób nader szorstki. Po raz pierwszy od 860 lat Japonia miala cesarzowawladczynie.

Hidetada dazyl do zaciesnienia przyjaznych stosunków (ale i wprowadzenia na dwór swoich ludzi) poprzez malzenstwo Kazuko. Druga fala nastapila po zniszczeniu domu Toyotomi. Zapoczatkowana przez leyasu redystrybucja trwala po jego smierci. którym sie kierowali Fujiwarowie. ze lepiej jest manewrowac cesarzami niz ich obalac i brac na siebie pietno rebeliantów. Cale karawany przesiedlenców wedrowaly beznadziejnie wszystkimi traktami Japonii nie wiedzac. Instytucja cesarstwa otoczona byla w Japonii najwyzsza czcia od zamierzchlej starozytnosci. Meiji 1868). Przeciez te posuniecia prowadzone na gigantyczna skale dotyczyly egzystencji juz nawet nie dziesiatek. urzad shóguna byl zasadniczo ciagle dozywotni. które zostaly podzielone miedzy fudai-daimyó i krewnych Tokugawów. Na skutek konfiskat wiele rodzin przyzwyczajonych do zycia w zbytku nagle znajdowalo sie w obliczu nedzy. bylo taktownie pomijane. Tak wiec i leyasu wykonal pierwszy ruch. a wiec znowu po bitewnej Wiktorii (bylo to ciagle za zycia leyasu. aby ustalic zwyczaj. Wszyscy nastepni wymagali. Wydaje sie sluszniejsze odwrócenie tutaj relacji przyczyny i skutku. o ile podkresla sam fakt powstania dynastii shógunów Tokugawa. który odbyl te podróz po nominacje. Zmiany. Dlaczego dumni daimyó. kiedy wszyscy jeszcze mieli swiezo w pamieci zbrojne zwyciestwo leyasu. przy czym kazda karta oznacza los wielu ludzi. a wiec w czasie. ze jego potomkowie beda kolejno mianowani shogunami.. rzesze samurajów pozbawionych zwierzchnika stawalo sie róninami i zaczynalo wilczy zywot wlóczegów bez celu.Jolanta Tubielewicz wartosc zdewaluowana. Dowodem tego jest koniecznosc zwracania sie z prosba o dokument nominacyjny przez kazdego nowego shóguna obejmujacego urzad. ale nie chcial przyjac ofiarowywanego mu urzedu dajódaijina.. Z punktu widzenia dyktatorów znacznie praktyczniej bylo utrzymywac dwór. kiedy przyjezdzali do nich wyslannicy bakufu z dokumentem oznaczajacym calkowita lub czesciowa utrate mienia? Pierwsza fala tych wstrzasów przeszla przez Japonie wkrótce po Sekigaharze. Byl zreszta ostatnim shógunem. ryz mierzony w tysiacach koku. Od lemitsu nastapila juz pewna zmiana. Trzy generacje i dwa precedensy — nie trzeba bylo wiecej. choc w okresie formalnych rzadów Hidetady). Ciagle jeszcze byly mozliwosci odbierania i dzielenia. ze dopiero wtedy ród Tokugawa stal sie dynastia shógunów. To ze w ciagu dziejów Japonii ród cesarski nieustannie tracil swoje prerogatywy. Miedzy rokiem 1616 a 1651 bakufu wykroilo dalsze ziemie skonfiskowane tozama-daimyó (o lacznych dochodach 3 milionów koku). nie zwolywali swoich druzyn. ustawienie problemu dynastii na pozycji wtórnej. byly tak glebokie i dalekosiezne. leyasu uzyskal inwestyture w 1603 r. leyasu zabiegal o zyczliwosc cesarska nawet po uzyskaniu i zrzeczeniu sie inwestytury. weterani walk z okresu sengoku nie chwytali za bron. które dokonaly sie miedzy 1600 a 1616 r. Co wiec powodowalo Tokugawami w utrzymywaniu tej badz co badz kosztownej fikcji? Najprostsza odpowiedz i chyba najblizsza prawdy: interes polityczny. aby sie o tym przekonac. Hidetada zrobil to samo: zrezygnowal w 1623 roku po to. Ale nie wyczerpaly. aby im nominacje przywozono do Edo. ziemie liczona calymi prowincjami. ze konsolidacja wladzy shóguna nastapila dopiero w okresie rzadów lemitsu ze wzgledu na to. ale Strona 135 . Trudno sobie wyobrazic czlowieka pozbawionego realnej wladzy. formalnym potwierdzeniem niezaprzeczalnego autorytetu leyasu. jaki los czeka ich na nowej siedzibie.Historia Japoni . Mozna by jednak dyskutowac z wyrazonym tu bezposrednim zwiazkiem miedzy ustaleniem dynastii a konsolidacja 264 wladzy. czy nawet Nobunaga i Hideyoshi. Ten praktyczny wzglad odgrywal duza role w postepowaniu pierwszych dwóch shógunów Tokugawa. Obaj shógunowie odebrali swoje nominacje z rak cesarskich w Kioto. Zrezygnowal z urzedu w 1605 roku i uzyskal zgode cesarska. ale ostentacyjnie w imieniu cesarza. aby syn mógl byc jego nastepca. “W rzeczywistosci leyasu nie uzyskal zadnych wyraznych gwarancji. To znaczy ze nominacja cesarska byla juz tylko niklym. by jeszcze za swego zycia przekazac synowi swoja wladze. Juz ród Soga wpadl na pomysl (doprowadzony potem do perfekcji przez Fujiwarów). Paul Akamatsu wyraza poglad. a wiec w okresie po pierwszej fali redystrybucji. ze mogly wyczerpac energie narodu. lemitsu rzadzil az do smierci w 1651 roku i jego syn letsuna bez zadnych trudnosci wyznaczony byl na czwartego shóguna Tokugawa" (Akamatsu. ale setek tysiecy ludzi. Wystarczy spojrzec na daty i zwiazane z nimi zdarzenia. Minamotowie. Ashikagowie. Ten sam interes polityczny. Poglad ten jest istotny o tyle. Wprawdzie trzeci shógun pofatygowal sie osobiscie do Kioto po odbiór inwestytury. który tasuje przywileje jak karty i uklada z tego dowolne pasjanse. Pozostawala ciagle w swiadomosci ludzi swietosc potwierdzona nieprzerwana linia dynastyczna. a dzialac po swojemu.

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz odbywala sie sporadycznie, ilekroc nadarzyla sie szansa. Zarówno Hidetada, jak i lemitsu byli szczególnie wyczuleni na niesubordynacje ze strony tozama-daimyó i wykorzystywali kazdy najdrobniejszy nawet pretekst dla zastosowania surowych sankcji. Najchetniej stosowanymi sankcjami byly takie, na których zarabiali Tokugawowie, a wiec konfiskaty i przesiedlenia. Dawaly one korzysci ekonomiczne i polityczne, o których juz powyzej byla mowa: oslabialy potencjal ukaranych daimyó, wzmagaly izolacje przesiedlonych, stwarzaly mozliwosc przydzielenia nowych ziem ludziom zaufanym i umieszczenia ich w punktach strategicznie waznych. Na przyklad w 1619 r. daimyó Fukushima, który mial w Aki ziemie o dochodach powyzej 490 tys. koku, zostal karnie przesiedlony do Shinano na lenno o dochodach zaledwie 45 tys. koku. Na jego miejsce w Aki przeniesiony zostal Asano z Kii, który zyskal na tym okolo 25 tys. koku (z 395 tys. za 420 tys. koku). Ziemie w Kii znacznie poszerzone kosztem drobniejszych sasiadów stworzyly han o dochodach 550 tys. 265 koku i oddane zostaly Tokugawie Yorinobu, który poprzednio byl daimyó w Surudze i Tótomi. Po tym przetasowaniu Suruga zostala przejeta pod bezposrednia jurysdykcje bakufu, Tótomi natomiast zostalo podzielone pomiedzy róznych drobnych fudai-daimyó. Wyspy Kyushu i Shikoku za czasów leyasu byly prawie calkowicie pod wladaniem poszczególnych tozama-daimyó, ale do konca okresu formowania sie wladzy Tokugawów sytuacja ulegla zmianie dzieki posunieciom Hidetady i lemitsu. Na przyklad w 1620 r. daimyó Tanaka umarl nie pozostawiajac uznanego przez bakufu spadkobiercy. Han w Chikugo (okolo 326 tys. koku) zostal skonfiskowany i przejety przez Tokugawów, dajac im przez to strategiczna pozycje na Kyushu. W 1632 r. Kató Tadahiro zostal pozbawiony hanu w Higo (520 tys. koku) i na jego miejsce przeniesiono daimyó z Buzen, Hosokawe. Opuszczona w ten sposób prowincja (okolo 360 tys. koku) podzielona zostala pomiedzy fudai-daimyó. W 1638 r. Terazawa Shigemasa stracil swoje ziemie w Buzen (w tym wyspy Amakusa) i przeszly one na wlasnosc bakufu, dodajac przez to dochód okolo 120 tys. koku. W 1640 r. daimyó Ikoma pozbawiony zostal ziemi w pólnocnej czesci Shikoku (Takamatsu, Sanuki — okolo 173 tys. koku) i przeniesiony do Dewy na lenno o dochodach 10 tys. koku. Opuszczona ziemie na Shikoku rozdzielono pomiedzy krewnych shóguna oraz fudai-daimyó. Podane wyzej przyklady nie wyczerpuja calosci zachodzacych zmian, ale daja pojecie o sposobach, jakimi poslugiwali sie pierwsi shógunowie w konsolidowaniu wladzy tokugawowskiej. Konsolidacja przebiegala wiec zupelnie odrebnym torem niz zabiegi zmierzajace do utrwalenia dynastii. Liczne przyklady w historii wskazuja na to, ze Japonczycy po prostu lubia dynastie. Byc moze wiaze sie to z kultem przodków, z którego nigdy sie wlasciwie nie wyzwolili, a byc moze jest to umilowanie precedensów i tradycji. Chociazby dzieje rodu cesarskiego potwierdzaja japonskie umilowanie dynastii jako swego rodzaju instytucji. Mimo ze przez wiekszosc swojego istnienia dynastia cesarska nie odgrywala duzej roli w faktycznym zyciu politycznym kraju, to przeciez byla na wszelkie sposoby podtrzymywana i hodowana - aby tylko nie wygasla! Fujiwarowie tez tworzyli dynastie dyktatorów w panstwie cywilnym, a kiedy stracili realna wladze, pozostala nadal ich dynastyczna tradycja urzedów zarezerwowanych dla sekkanke; tradycja, w której na krótko zrobil wylom Hideyoshi uzyskujac tytul kampaku. Ale tradycja przetrwala do czasów nam wspólczesnych i premier Konoe Fumimaro (1891—1945) zwany byl “ostatnim z Fujiwarów". Szczególnie wyraznie to japonskie zamilowanie do tworzenia dynastii wystepuje w zwiazku z shógunatem Minamoto. Jak wiadomo, ród shógunów Minamoto naprawde wygasl na synach Yoritomo, ale tradycja dynastyczna nie wygasla i przeszla nawet na nastepne shógunaty — zarówno Ashikaga Takauji, jak i Tokugawa leyasu musieli sie wylegitymowac pochodzeniem od Minamotów. Mozna by tu jeszcze przytoczyc wiele przykladów, ale te wspomniane powyzej wystarcza, aby wysnuc wniosek, ze leyasu nie musial 266 sie specjalnie martwic o zabezpieczenie sukcesji tytulu shóguna. Jego naczelna troska bylo zabezpieczenie realnej wladzy dla swoich potomków. Apoteozowanie jego osoby jako twórcy owej struktury, która przetrwala cwierc milenium, nie wydaje sie calkowicie uzasadnione. Z tego, co wiadomo na temat jego osobowosci, trudno uznac go za wieksza indywidualnosc od Nobunagi czy Hideyoshiego. A przeciez ci jego poprzednicy tez mieli ogromne ambicje. Nobunaga prawdopodobnie, a Hideyoshi z cala pewnoscia chcieli stworzyc dynastie dyktatorów (nie shógunów, bo nie mogli sie wykazac pochodzeniem od Minamotów!). Strona 136

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz Nobunaga jednakze mial tego pecha, ze zginal przedwczesnie, a obok niego tymczasem wyrósl Hideyoshi. Ten ostatni natomiast mial jedynego syna bez charakteru, bez tej odrobiny stali w kregoslupie, tak niezbednej w czasach wielkich przemian. Usuniecie takiego rywala okazalo sie dla leyasu niezbyt trudne. Kiedy juz zostal na arenie jako najpotezniejszy z poteznych, mógl spokojnie zajac sie rozlicznymi problemami, bo wiedzial, ze wychowany pod jego twarda reka Hidetada poprowadzi dzielo nadal. U boku Hidetady tymczasem praktykowal lemitsu — trzeci z wielkich shógunów, za którego kadencji nastapilo ostateczne podporzadkowanie calego kraju i utrwalila sie struktura administracyjna. Warto podkreslic w tym miejscu, ze okres formowania sie wladzy Tokugawów trwal pól wieku, a wiec bylo dosyc czasu, aby mogly powstac i przejsc w tradycje liczne precedensy. Przez caly ten czas nad scena polityczna dominowaly kolejno trzy wielkie indywidualnosci zmierzajace konsekwentnie dojednego celu: opanowania Japonii pod wladza Tokugawów. Historia dwóch nastepnych stuleci wykazala, jak skutecznie zostal ten cel wprowadzony w zycie. Typ japonskiego feudalizmu, który sie wykrystalizowal i umocnil w okresie formowania sie shógunatu Tokugawa, nazywany jest przez historyków systemem bakuhan. Slowo to odzwierciedla dychotomie bakufu i autonomicznych hanów. Cala Japonia podzielona zostala na niezalezne od siebie ksiestwa — hany, których glowy (daimyó) podlegaly shógunowi na zasadzie zaleznosci feudalnej: senior — wasal. Drabina feudalna istniala równiez, poniewaz poszczególni daimyó mieli swoich wasali, a ci z kolei mogli miec nastepnych. Wasalstwo tozamów bylo wprawdzie swiezej daty, bo uzyskane przez leyasu dopiero po Sekigaharze. Niemniej jednak zaden tozama nie próbowal sie wykrecac od niemilego obowiazku skladania holdu shógunowi i przysiegi na wiernosc. A trzeba bylo odbywac taka ceremonie po objeciu urzedu przez kazdego nowego shóguna. Niezaleznie od tego kazdy daimyó, który obejmowal han po swoim poprzedniku, tez musial zaczac kadencje od zlozenia holdu w Edo. Kazdy han rzadzony byl przez wlasna administracje zlozona z hanowych samurajów odpowiedzialnych wylacznie przed swoim bezposrednim zwierzchnikiem, tzn. daimyó, a nie przed urzednikami bakufu. Administracja miescila sie w centralnym osrodku hanu, w jóka-machi (byly to miasta powstajace wokól zamków, doslownie: “miasto pod zamkiem", “podzamcze"). Urzednicy hanowi nie mieli ani potrzeby, 267 ani obowiazku porozumiewania sie z Edo (jakkolwiek czasem zdarzalo sie, ze administracja centralna wymagala od drobnych fudai-daimyó, aby stosowali podobne metody administracyjne jak bakufu). Podatki, które daimyó wedlug wlasnego uznania wyznaczal swoim poddanym, plynely prosto do skarbca hanowego i zadna ich czesc nie byla przelewana do kas bakufu. Swiadczenia na rzecz bakufu byly innego rodzaju. Tak wiec hany byly samodzielnymi jednostkami ekonomiczno-administracyjnymi i dodac tutaj nalezy, ze niektóre z nich staly sie potegami z punktu widzenia arealu oraz efektywnosci gospodarki. Niemniej jednak ich calkowite podporzadkowanie maszynerii bakufu nie ulega watpliwosci. Na jakiej zasadzie i jakimi srodkami zostalo to osiagniete? Róznie mozna na to pytanie odpowiadac, ale spróbujmy tu sformulowac odpowiedz mozliwie najkrótsza i najprostsza. Uleglosc tozama-daimyó w okresie formowania sie wladzy Tokugawów opierala sie na strachu, a w pózniejszych czasach na strachu i precedensach. W wypadku fudai-daimyó wieksza role odgrywalo poczucie interesu i autentyczne zwiazki wasalne. Tylko dla fudai zarezerwowane byly wszelkie lukratywne urzedy w administracji panstwowej. Wladza Tokugawów zrodzila sie w wojnie domowej, wyrosla ze zbrojnej przemocy i z wolna przeksztalcila sie w sprawna maszynerie administracyjna, w której przemoc wojskowa zostala zastapiona przez aparat policyjno-szpiegowski. Ostateczny rozruch tej poteznej maszynerii nastapil za czasów lemitsu. Raz puszczone w ruch wszystkie tryby i kólka dzialaly juz potem sila rozpedu; najczesciej niezaleznie od osoby shóguna czy jego namiestnika. Dynastia Tokugawów bowiem podzielila ostatecznie los innych dyktatorskich dynastii i stala sie w znacznej mierze fikcja. Sposród pietnastu shógunów moze pieciu lub szesciu nalezaloby nazwac rzeczywistymi wladcami. Wszyscy pozostali byli wladcami nominalnymi. Ale aparat wladzy dzialal prawie bez zaklócen. Podporzadkowanie daimyó wladzy centralnej opieralo sie teoretycznie na zwiazkach wasalnych, a praktycznie na drenazu ekonomicznym i kontroli politycznej. Najskuteczniejsza metoda laczaca oba te elementy okazal sie system zwany sankin-kótai, wprowadzony przez lemitsu jako bezwzgledny obowiazek dla daimyó. System ten wprowadzony zostal w 1635 r. przez Buke-shohatto, a wzorowany byl na metodzie zakladników sporadycznie stosowanej przez Nobunage i czesto przez Strona 137

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz Hideyoshiego. System ten, którego nazwe mozna przetlumaczyc jako “zmienne uczestniczenie w sluzbie", polegal na tym, ze daimyó musieli spedzac taka sama ilosc czasu w Edo jak i w swoich hanach. W wiekszosci wypadków byl to okres roku. Kiedy daimyó ze swoja swita opuszczal Edo udajac sie w rodzinne ziemie, musial zostawiac zone i synów jako zakladników. System sankin-kótai pomyslany byl nad wyraz chytrze i mial dalekosiezne skutki w wielu dziedzinach zycia ekonomiczno-spolecznego. Wszyscy daimyó podlegajacy temu systemowi zmuszeni byli do budowania 268 sobie rezydencji (yashiki) w Edo i utrzymywania ich na wysokim poziomie. Stanowilo to wielkie obciazenie finansowe, pod którym niejeden z mniej poteznych hanów mógl sie zalamac. Produktem ubocznym, ale ogromnej wagi, byl zwiazany z tym gwaltowny rozwój Edo jako wielkiego miasta. Koniecznosc budowy, utrzymania, zaopatrzenia wszystkich yashiki wraz z ich zmieniajaca sie rytmicznie populacja sciagnely do Edo dziesiatki tysiecy rzemieslników, kupców, artystów i wszelkiego rodzaju wyrobników sprawiajac, ze w ciagu paru dekad male podzamcze (a nie tak dawno wioska rybacka) rozroslo sie do rozmiarów milionowej metropolii i stalo sie jednym z najwiekszych miast swiata. Koniecznosc podrózy z Edo do hanu i z powrotem byla równiez elementem drenazu ekonomicznego. Ksieciu towarzyszyla swita skladajaca sie zazwyczaj z kilkuset ludzi: samurajów tworzacych honorowa asyste, nosicieli panskiej lektyki, tragarzy dzwigajacych panski bagaz, kuchcików i podrecznych. Przemarsz takiej swity odbywal sie w slimaczym tempie narzuconym przez centralny element pochodu, to znaczy lektyke z ksieciem w srodku. Mozna sobie wyobrazic, jak dlugo trwaly takie migracje w wypadku daimyó Tsugaru z pólnocnego skraju Honshu, czy tez Shimazu z poludnia Kyushu! Zaznaczyc przy tym trzeba, ze pochody musialy sie posuwac z góry ustalonymi trasami i nie wolno bylo zbaczac z glównych traktów. Nie wolno tez bylo komunikowac sie po drodze z daimyó tych hanów, przez które przeciagal pochód. Aby zapobiec mozliwosci porozumiewania sie z arystokracja dworska, Kioto bylo miastem wylaczonym ze szlaków migracyjnych — daimyó z zachodniej Japonii musieli robic objazd i przechodzic przez Orni i Fushimi. W strategicznych punktach pomiedzy prowincjami ustawione byly tzw. bariery celne (sekisho), czyli straznice z wojskiem bakufu. Do obowiazków strazników nalezalo kontrolowanie wszystkich przechodzacych granice. Przepisy wywieszone na tablicy ogloszen mówily: “1. Nalezy spowodowac, aby podrózny zdjal helm lub inne nakrycie glowy. 2. Jezeli podrózny jest w powozie, trzeba otworzyc drzwi pojazdu. 3. Kiedy kobieta opuszcza sekisho, nalezy ja zidentyfikowac sprawdzajac jej dowód tozsamosci (shomon). Jezeli kobieta wyjezdza powozem, nalezy poslac do niej strazniczke, aby przeprowadzila rewizje. 4. Nie wolno przepuscic rannego, trupa i czlowieka podejrzanego (bez dowodu tozsamosci). 5. Jezeli podrózny jest wybitna osobistoscia i jego przybycie bylo zapowiedziane, mozna go przepuscic bez formalnosci. Jezeli jednak jego przejazd nie byl zapowiedziany, nalezy sprawdzic jego tozsamosc. Dokladnie trzeba sie stosowac do tych przepisów". Produktem ubocznym tych nieustannych przemarszów przez cala Japonie bylo powstanie wzdluz glównych szlaków ozywionych osrodków handlowo-wypoczynkowych. Nazywaly sie one shukuba — “miejsca na noclegi" i stanowily chyba pierwowzór wspólczesnych japonskich miejscowosci wczasowych, skladajacych sie wylacznie z ryokanów (zajazdów, hoteli w tradycyjnym stylu), restauracji i miejsc niewybrednej rozrywki. W owych czasach do punktów postoju sciagali rozmaici handlarze 269 i osoby zawodowo zajmujace sie bawieniem gosci. Zycie wrzalo, gdy przybywala swita daimyó, a potem zamieralo w oczekiwaniu. W górach pref. Fukushima na pólnocny wschód od Nikkó do dzisiejszego dnia trwa w uspieniu wies zwana Dairi. Niegdys byla to shukuba na ozywionym trakcie wiodacym do hanu Aizu. Obecnie stary trakt Nikkó wymarl, bo powstaly inne, wygodniejsze drogi i wies Dairi zostala na uboczu, zapomniana i zaniedbana. A jest to swoisty dokument historyczny, bo od 300 lat zadna kleska zywiolowa nie zniszczyla urody osiedla i trwa ono w prawie nie zmienionej postaci od czasów, kiedy hucznie i gwarno rozkladali sie tam na flocleg samuraje z Aizu. Jedyny dom, który sie spalil, to kwatera pana Matsudairy, daimyó z Aizu. Usytuowany byl ten budynek w srodku wsi i teraz jego brak z daleka jest widoczny jako ziejaca wyrwa w rzedzie starych, krytych strzecha domów, ustawionych równiutko jak zolnierze do apelu. Cele polityczne osiagniete przez bakufu dzieki systemowi sankin-kótai byly zupelnie wyrazne. Daimyó przebywajac w Edo podlegal nieustannej obserwacji i trzeba by niezwyklej determinacji, wytrwalosci i sprytu, Strona 138

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz 270 by w tych warunkach nawiazac konspiracyjne kontakty z innymi daimyó. Metoda zostawiania zakladników miala powsciagac ewentualnych spiskowców przed wroga dzialalnoscia podczas pobytu w hanie. Sam fakt zreszta, ze daimyó bywal na swoich ziemiach niejako doskokami, tez uniemozliwial do pewnego stopnia wchodzenie w trwale kontakty nawet z sasiadami. Ponadto bakufu dbalo o to, by podejrzani daimyó me spotykali sie ani w Edo, ani w drodze, ani w sasiadujacych ze soba hanach. Obowiazkowe wizyty w Edo byly tak rozplanowane, zeby sie tacy podejrzani nieustannie mijali. Poza systemem sankin-kótai bakufu stosowalo inne metody drenazu ekonomicznego. Ksiestwa feudalne obowiazane byly do rozmaitego typu swiadczen w materialach i robociznie przy budowie, reperacji dróg publicznych, przy budowie swiatyn czy innych budynków, przy remontach zamków. Obciazane tez byly takimi pracami, jak kopanie kanalów, stawianie mostów, reklamowanie ziemi na dobrach tokugawowskich. Nie bez znaczenia równiez dla kiesy poszczególnych daimyó bylo obowiazkowe skladanie prezentów shógunowi i niektórym jego urzednikom. Prezenty nie mogly byc ani banalne, ani tanie. A bywaly 271 takie okresy, kiedy liczba odbiorców niepomiernie rosla i wzrastaly ich wymagania. Niejeden daimyó stawal na skraju ruiny, zeby sie tylko z tego obowiazku wywiazac. Poza tym same koszta reprezentacji na terenie Edo byly bardzo wysokie, ponadto daimyó musieli sami pokrywac koszta asystowania shógunowi w jego wycieczkach i pielgrzymkach, a takze finansowac wizyty w Edo i przejazdy przedstawicieli dworu cesarskiego oraz cudzoziemców. Dochody shóguna byly wiec rozmaite, plynely zarówno ze swiadczen, jak i z ziem bakufu zwanych tenryo — “niebianskie domeny". Tenryó obejmowaly blisko 1/8 Japonii i rozrzucone byly po calym kraju (z wyjatkiem skrajnej pólnocy Honshu). Najwieksze obszary znajdowaly sie w dwóch najwazniejszych rejonach: w Kantó i w Kinai. Ponadto bakufu rezerwowalo sobie prawo do bezposredniej kontroli miast handlowych, do kopalni zlota i srebra; mialo tez poczatkowo wylaczne prawo bicia monety. Byly wiec w Japonii dwa typy ziemi i dwa typy administracji — bakufu i hanowe. Administracja bakufu dzielila sie równiez na dwa rodzaje urzedów: ogólnopanstwowe i senioralne w ramach tenryo. Na szczycie drabiny biurokratycznej stal shógun (czy rzeczywiscie rzadzil, czy me, zalezalo od jego osobistych zdolnosci i inklinacji). Bezposrednio shógunowi podlegala “rada starszych" — roju. Poczatkowo byl to termin zbiorczy. Z biegiem czasu slowo roju zaczelo oznaczac poszczególnego czlonka rady. Liczba czlonków rady wahala sie w granicach 3—6. Byl to rodzaj gabinetu, a jego czlonkowie rekrutowali sie sposród fudai-daimyó, których dochody wynosily wiecej niz 25 tys. koku ryzu. Zazwyczaj roju pelnili swoje funkcje na zasadzie miesiecznej rotacji, ale jako cialo kolektywne powolywani byli, ilekroc tego zazadal shógun. Od XVIII w. wspólne posiedzenia weszly w zwyczaj. Odbywaly sie pod przewodnictwem wybranego prezesa, zwanego roju-shuseki. Czestokroc ponad rada starszych niemal dyktatorska wladze sprawowal jeden lub dwu (wówczas rotacyjnie) tairo — “wielkich starców". Zdarzylo sie równiez trzech tairó jednoczesnie. W sumie w okresie Tokugawa bylo dziesieciu tairó. Do zadan roju nalezalo kontrolowanie daimyó, a ponadto zwierzchnictwo nad wszystkimi nizszymi organami administracji. Kolektywnie roju dzialali tez jako najwyzszy sad rozpatrujacy sprawy dotyczace daimyó i swiatyn. Decyzje roju oglaszane byly jako zbiorowe i podlegaly zatwierdzeniu przez shóguna. Decyzje tairó natomiast byly nieodwolalne i aprobata shóguna nie byla potrzebna. Nieco ponizej w hierarchii stala rada “mlodszych starostów" (wakadoshiyori). Naczelnym ich zadaniem bylo kontrolowanie i pilnowanie dyscypliny samurajów, którzy byli dziedzicznymi wasalami rodu Tokugawa, ale nie osiagneli statusu daimyó. Ta grupa bezposrednich wasali dzielila sie na dwie podstawowe warstwy: hatamoto (“pod choragwia") i gokenin (“szacowni domowi"). Dochody obu grup byly niskie (ponizej 10 tys. koku), czesc przynaleznych do tych grup samurajów miala swoje lenna, ale wiekszosc utrzymywala sie z pensji wyplacanych przez bakufu. Status hatamoto byl wyzszy od gokeninów, co bylo uwarunkowane tradycyjnymi zwiazkami z rodem Tokugawa. 272 Wszyscy hatamoto mieli przywilej audiencji u shóguna, czego pozbawieni byli gekoninowie. Niektórzy osiadli na ziemi hatamoto musieli sie stosowac do wymogów sankin-kótai. Nazywano ich kbtai-yoriai. Hira-yoriai natomiast obdarzeni byli Strona 139

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz tym wielkim przywilejem, ze mogli nie ruszac sie ze swoich ziem. Kontrola nad wszystkimi warstwami bezposrednich wasali Tokugawów sprawowana byla przez wakadoshiyori za pomoca sieci policyjno-szpiegowskiej, która kierowali urzednicy zwani metsuke (doslownie: “nie spuszczajacy oka"). Inne zadania “mlodszych starostów" dotyczyly spraw dworu shóguna, a zwlaszcza swity reprezentacyjnej (Shoimban) i gwardii palacowej (Shimban). Wakadoshiyori rekrutowali sie sposród drobnych fudai-daimyó, ale mieli otwarte mozliwosci awansu do roju. Jezeli awansowali, wówczas dostawali wieksze lenna, tak aby odpowiadali warunkom stawianym roju. Bezposrednio shógunowi podlegal urzad Sóshaban (poczatkowo 2, w pózniejszych okresach do 24 ludzi). Bylo to palacowe centrum zajmujace sie ceremonialem, etykieta, wyznaczaniem i oprawa audiencji u shóguna, wyznaczaniem wartosci obowiazkowych prezentów i utrzymywaniem nocnych dyzurów w prywatnych kwaterach shóguna. Troche podobne funkcje mieli urzednicy w rodzaju szambelanów, zwani sobayonin. Pelnili oni stale dyzury w Edo-jó (zamek Edo), ale obok funkcji ceremonialnych zajmowali sie równiez bardziej intymnymi sprawami shóguna, do nich bowiem nalezalo czytanie i referowanie raportów oraz zalatwianie korespondencji. Urzad Sobayonin rozrósl sie z biegiem czasu w potezna instytucje (podobnie jak Kuródodokoro za czasów fujiwarowskich) i bywaly nawet takie okresy, ze mówilo sie o “rzadach sobayóninów". Szambelani rekrutowali sie z drobnych fudai-daimyó, ale mogli awansowac do pozycji wakadoshiyori, a nawet dalej — do roju. Teoretycznie bezposrednie zwierzchnictwo shógun sprawowal nad Kyóto-shoshidai oraz nad kasztelanami (jodai) zamku Nijó w Kioto i twierdzy Ósaka. Urzad shoshidai, jak juz byla mowa poprzednio, nalezal do najwazniejszych w kraju (obok tairó), dygnitarz bowiem sprawujacy te funkcje dysponowal tak szerokimi pelnomocnictwami, ze byl jak gdyby duplikatem shóguna w rejonie Kansai. Nijó-jódai teoretycznie z nim wspólpracowal, ale praktycznie mu podlegal. Podobnie bylo z Ósaka-jódai, jakkolwiek zakres obowiazków tego kasztelana byl szerszy i zazwyczaj wiecej niz jeden czlowiek pelnil te funkcje (np.: miedzy 1652 a 1662 bylo szesciu kasztelanów pracujacych rotacyjnie). Ósaka-jódai sprawowal bezposrednia kontrole nad zarzadami miejskimi Ósaki i Sakai, a wiec nad miastami o najwiekszym po Edo znaczeniu ekonomicznym. Na urzad kasztelana wybierani byli zawsze fudai-daimyó o ustalonej pozycji, którzy niezaleznie od swoich dochodów z ziemi otrzymywali jeszcze dodatkowe uposazenie w wysokosci 10 tys. koku ryzu. Kasztelani zamków bakufu o mniejszym znaczeniu (Sumpu, Fushimi, Kófu) podlegali radzie starszych. Kasztelanem Edo byl sam shógun, ale pod jego nieobecnosc funkcje te przejmowal urzednik zwany rusui-toshiyori (“starszy zasiadajacy podczas nieobecnosci"), który poza 273 tymi okresami zajmowal sie sprawami fraucymeru (a byla to praca nielatwa i delikatna!), gromadzeniem zapasów dla zamku i kontrola magazynów. Nazywany byl wówczas okudoshiyori (“starszy na pokojach") i kontrolowany byl przez roju. Z innych waznych urzedów pod bezposrednim nadzorem tego centralnego organu nalezy wymienic ometsuke i rozmaitych bugyó. Ómetsuke (“wielcy metsuke") byli funkcjonariuszami wyznaczonymi do kontrolowania daimyó i do pilnowania porzadku publicznego, przestrzegania praworzadnosci. Bylo ich zazwyczaj czterech lub pieciu, ale ich siec policyjno-wywiadowcza oplatala caly kraj. Bugyo jest terminem trudnym do zdefiniowania, jakkolwiek czesto spotykanym w okresie Tokugawa. W zaleznosci od sytuacji mozna to slowo tlumaczyc jako “naczelnik", “starosta", “mer", lub nawet “minister". Najwyzsza warstwe w tej kategorii urzedników stanowili jisha-bugyó (“bugyo do spraw swiatyn i chramów"), którzy otrzymywali pensje w wysokosci 10 tys. koku ryzu i mieli otwarte mozliwosci awansu na jeszcze wyzsze stanowiska. Przewaznie bylo ich trzech na szczeblu centralnym i sprawowali urzad zgodnie z zasada rotacji. Ich zadaniem bylo czuwanie nad wszystkimi sprawami zwiazanymi z ziemiami nalezacymi do instytucji religijnych i nadzór nad klerem. Zarzadzenia bakufu z lat 1601—1616 zwane zbiorczo jiin-hatto, tj. przepisy dla swiatyn i klasztorów, zostawialy wprawdzie klerowi swobode wewnetrznej organizacji i kwestii doktrynalnych, ale ograniczaly zarzad majatkami koscielnymi oraz zabranialy nazbyt agresywnej propagandy. Zarzadzenia wydawane od 1611 do 1638 r. wymierzone byly przeciwko chrzescijanstwu i zmierzaly z narastajacym nasileniem do wytepienia obcej religii. Kontrole nad realizacja tych wszystkich zarzadzen dotyczacych zycia religijnego (w najszerszym znaczeniu tego slowa) i kleru sprawowali jisha-bugyó. Machi-bugyo byli to merowie poszczególnych miast tokugawowskich (Edo, Ósaka, Sakai, Nagasaki, Yamada i in.). Dzialali poprzez rade miejska (machidoshiyori — Strona 140

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz “miejska starszyzna"), która kierowala rozlicznymi nizszymi funkcjonariuszami. Merowie Edo pobierali pensje w wysokosci 3 tys. koku ryzu. Nizsze pensje, bo tylko 1500 koku, otrzymywali kanjó-bugyó, ministrowie finansów, jakkolwiek ich obowiazki byly szczególnie wazne. Poczatkowo bylo dwóch ludzi na tym stanowisku, potem trzech, a od 1696 r. przewaznie czterech. Od tego roku wprowadzony zostal podzial na dwa sektory. Urzednicy pierwszego sektora, zwani kattegata, zajmowali sie operacjami finansowymi i fiskalnymi. Drugi sektor poprzez urzedników zwanych kujigata kontrolowal administracje w prowincjonalnych dobrach tokugawowskich, a takze rozstrzygal spory cywilne na szczeblu centralnym. Dopiero ten ostatni urzad przenosi nas na wies, bo wszystkie inne, o których byla mowa dotychczas, zwiazane byly badz to ze szczeblem centralnym, badz tez z wielkimi osrodkami miejskimi. Organizacja ziem bakufu ukladala sie rozmaicie w róznych rejonach, co mialo najczesciej swoje uzasadnienie w lokalnej tradycji. Najwyzszym przedstawicielem bakufu w poszczególnych prowincjach lub 274 powiatach byl bugyo lub gundai (“starosta okregowy"), czasem jito, ale najczesciej daikan, czyli “deputowany". Do obowiazków takich deputowanych lub starostów nalezalo sciaganie podatków, okreslanie wartosci ziemi i wyznaczanie wysokosci swiadczen, wprowadzenie nowych metod gospodarowania, czuwanie nad porzadkiem publicznym oraz rozstrzyganie sporów cywilnych. Sprawy kryminalne byly przesylane do najblizszego machi-bugyó. Podstawowa jednostka administracyjna byla wies (murd) i wladze ze szczebla powiatowego czy prowincjonalnego nie dostrzegaly poszczególnych gospodarstw, poniewaz do celów organizacyjnych i fiskalnych jedynie wies jako calosc stanowila obiekt zainteresowania. Bylo to dziwne przeoczenie ze strony wladz, bo taki system zostawial niektórym gospodarstwom (zwlaszcza posiadajacym nowizny pod uprawe), niewielkie wprawdzie, mozliwosci wymigania sie od niektórych swiadczen. Trzeba jednak podkreslic, ze takie calosciowe traktowanie wsi jako podstawowej jednostki zgadzalo sie z duchem zasady wspólnej odpowiedzialnosci przyjetej przez Tokugawów. Za wywiazywanie sie z obowiazków przez cala wies, odpowiedzialny byl przed wladzami naczelnik (nanushi), wybierany sposród najbogatszych i tradycyjnie najbardziej wplywowych gospodarzy. Obok niego we wsi dzialala rada starszych (toshiyori), pelniaca funkcje doradcze, oraz kumigashira (“glowy zespolów"), którzy byli odpowiedzialni za mniejsze grupy (goningumi — “zespól piecioosobowy") i pobierali za to pensje. Wszyscy chlopi we wsi podzieleni byli na takie wlasnie piecioosobowe zespoly, co mialo sluzyc wzajemnemu szpiegowaniu i donosicielstwu, bo za wszelkie wykroczenia któregokolwiek czlonka goningumi odpowiedzialnosc ponosila cala grupa. Wybieranie najbogatszych chlopów do pelnienia obowiazków administracyjnych (i w dodatku dawanie im pensji) musialo przyczynic sie do zaostrzenia przeciwienstw klasowych na wsi. Im dalej wchodzimy w okres Tokugawa, tym wyrazniej mozemy obserwowac poglebiajaca sie stratyfikacje wsi: od wioskowych notabli prowadzacych ekstensywna gospodarke i utrzymujacych wlasna sluzbe po najemników pozbawionych gruntu. Podatki na ziemiach bakutu ksztaltowaly sie przewaznie w granicach od 30 do 50% zbiorów (w hanach byly najczesciej wyzsze i dochodzily niekiedy nawet do 90%). W okresach szczególnie ciezkich klesk zywiolowych chlopi mieli prawo apelowac o zmniejszenie podatków i czasem rzeczywiscie uzyskiwali pewne ulgi. STRUKTURA SPOLECZNA Chlopi stanowili okolo 80% calej ludnosci i teoretycznie byli klasa spoleczna druga w hierarchii po klasie samurajów. Jednakze traktowanie obu tych klas nie moze byc nawet porównywane w zadnym aspekcie. Od chwili scislego ustalenia podzialu klasowego (o czym bedzie mowa ponizej) samuraje stanowili jedyna uprzywilejowana klase spoleczna i nie wolno im bylo zajmowac sie zadna praca fizyczna. Chlopi natomiast musieli wylacznie pracowac, a wszelkie ich poczynania zostaly 275 dokladnie i w szczególach okreslone przepisami. Zbiór przepisów dotyczacych zycia chlopów z 1649 r. (Keian-no ofuregaki) w 36 artykulach wymienial, co jest chlopom dozwolone, a czego im nie wolno w tak podstawowych dziedzinach zycia, jak praca, ubranie, jedzenie, zawieranie malzenstw, zachowanie wobec zwierzchników oraz wobec klasy wyzszej i in. Wynikalo z tego dokumentu, ze najwiekszym przywilejem chlopów bylo to, ze pozwolono im egzystowac. Byc moze nie bez wplywu na powstanie owego ofuregaki byla opinia Doi Toshikatsu (1573 — Strona 141

Wielu fudai-daimyó dzieki temu wzmacnialo swoja pozycje ekonomiczna. ze byly to rodziny ubogie. uzyskal han Mito w prowincji Hitachi. Coraz wyrazniej tez wyodrebniala sie warstwa urzedników hanowych mieszkajacych w joka-machi i Strona 142 . Pomiedzy tymi dwoma biegunami mozna znalezc jeszcze liczne warstwy. dysponowal majatkiem liczonym na 320 tys. Stad tez najwyzszym szacunkiem otoczone byly najblizej spokrewnione rodziny Tokugawa. koku ryzu). Gosankyó mieli swoje rezydencje w Edo i pobierali pensje w wysokosci 100 tys. koku ryzu. mial ziemie o dochodach ponad 200 tys. synowi Munetadzie nazwisko Hitotsubashi. koku. Wyrazil wtedy poglad. jak i bezdomni róninowie. Rodziny gosankyó nie zostaly obdarzone ziemia. który w 1640 r. W trzeciej kategorii rodzin spokrewnionych. znalazly sie rody bardziej oddalone od glównej linii i przez to pozbawione mozliwosci kandydowania do najwyzszej godnosci. a Matsudaira. powstaly znacznie pózniej. a nastepnie posrednich wasali daimyó. O ich "pozycji w hanie decydowaly najczesciej tradycja ustalone wiezy z domem seniora.Historia Japoni . które nazwano gosankyó. pochodzacy od Yorifusy. W poczatkowym okresie Tokugawa wiekszosc samurajów hanowych zyla na lennach uzyskanych od daimyó. Mogli byc wtedy przyjeci na sluzbe w hanie i pobierac pensje od bezposredniego seniora. daimyó z Furukawy). by ich powolano do pelnienia jakichkolwiek funkcji w centralnej administracji. nalezeli bowiem do niej tak potentaci daimyó. wówczas automatycznie tracili przywileje klasy panujacej. Nie znaczy to jednak. W pierwszym wypadku samuraje mogli zatrzymac swoje miecze — ten symbol statusu spolecznego — ale musieli sie wyrzec pracy na roli. i to czasem bardzo znacznie. z nakazu nieproduktywna. ze tworzyla ona grupe miedzy 1/20 a 1/10 calej ludnosci Japonii. niejednolite zreszta i o splatanych stosunkach zaleznosci. Nie byla to tez klasa jednolita. Rodziny Tokugawa. Ale fudai zajmowali wszystkie stanowiska w aparacie wladzy. w ramach rodzin spokrewnionych z glówna linia Tokugawa stan majatkowy nie byl najwazniejszy. którego dochody blizsze byly 200 niz 300 tys. ale zachowaly tokugawowski przywilej kandydowania do stanowiska shóguna. Warto tu zaznaczyc. Niektóre hany tozamów byly rzeczywistymi potegami w skali krajowej. Fudai-daimyó nie dorównywali bogactwem wiekszosci tozamów. Na przyklad Matsudaira. nie byla specjalnie liczna. ale z biegiem czasu zaczela sie zarysowywac tendencja do pozbywania sie ziemi (nie zawsze dobrowolnie) i przechodzenia na pensje obliczona w ryzu. ale i miedzy nimi istnialy róznice zarówno majatkowe. rozciagajace sie poza granice Owari poprzez czesc Mino az po Shinano. to jednak nie zawsze tak bylo. Trzeci ród spokrewniony. koku. zwanych zbiorowo gokamon. Utworzone zostaly przez ósmego shóguna Yoshimune. daimyó z Aizu. Najwazniejszy byl chyba stosunek do rodu shógunów. koku ryzu z ziem na pólwyspie Kii.bezposrednich. Potomkowie Yoshinobu otrzymywali (po przenosinach z Surugi i Tótomi) ponad 500 tys. W skali ogólnopanstwowej nie byl to szczególnie istotny problem. gdyby glówna linia miala klopoty z nastepstwem. odwiedzil swój od wielu lat nie widziany han i stwierdzil. Jak z tego widac. ale mozna na tym przykladzie zaobserwowac dosyc wyraznie zdecydowane dazenie bakufu do wprowadzenia scisle zdefiniowanych klas i do oderwania klasy panujacej od reszty spoleczenstwa. To samo mozna powiedziec o pozycji tozama. koku. Ród zapoczatkowany przez Yoshinao rezydowal w Owari i posiadal najwieksze zasoby ziemi (okolo 600 tys. którzy dotychczas sami pracowali na roli. tairó. koku ryzu. Klasa owa. wysokosc obowiazkowych prezentów. a ich obciazenia. Oblicza sie. Najwazniejsze byly trzy rody wspólnie zwane gosanke (“trzy szanowne rodziny"). wywodzace sie od synów leyasu. aby nie poumierali z glodu. byly bez porównania bardziej uciazliwe od obciazen nakladanych na fudai. wysokosc swiadczen itp.Jolanta Tubielewicz 1644. Najbogatszy sposród fudai byl ród Ii z Hikone. zdeklarowanie sie jako samuraje lub jako chlopi. koku ryzu. ze jakkolwiek pozycja ekonomiczna odgrywala duza role i niekiedy bywala jednoznaczna z pozycja socjalna. ze nalezy zostawic im tylko tyle z ich produktu. daimyó z Fukui. jak i protokolarne. który synowi Munetake nadal nazwisko Tayasu. bo dopiero na poczatku XVIII w. Jezeli jednak nie chcieli sie rozstac z uprawiana przez siebie ziemia. Dochody tego hanu obliczane byly na okolo 300 tys.i fudai-daimyó. Podzial ten nakazywal wielu samurajom. Rygorystyczny podzial spoleczenstwa na cztery klasy zostal wprowadzony za czasów lemitsu. Na przyklad Maedowie z Kagi i Etchu mieli najwyzsze dochody po Tokugawach z Edo (okolo 1 mln koku). Shimazu dysponowali dochodami w granicach miedzy 600 a 700 tys. Niemniej jednak nie mogli marzyc o tym. a wnukowi z trzeciego 276 syna (dziewiatego shóguna leshige) nazwisko Shimizu. ze chlopom za dobrze sie powodzi. Ponizej szczebla ksiazecego znajdowaly sie rzesze samurajów .

z czego 30 tys. zatrudniajaca wielu róninów. a ci z kolei tworzyli oddzialy samoobrony (yakko). zabraniano im osiedlania sie i podejmowania regularnej sluzby. Chodzi mianowicie o to. Sytuacja jeszcze sie pogorszyla na skutek redystrybucji. stracilo zycie. Róninowie byli wyrzucani z miast. o czym bedzie mowa nieco dalej). z drugiej zas dyktatorskich poczynan bakufu. bunt róninów w Edo. Ich teoretycznie wysoka pozycja spoleczna byla czysta fikcja w odniesieniu do znakomitej wiekszosci. Miedzy innymi przeciwko róninom skierowane byly artykuly 4 i 5 Buke-shohatto z 1615 r. jak i w pozycji socjalnej. Wladze odnosily sie w zasadzie wrogo do róninów. Zachowali wprawdzie przywilej noszenia dwóch mieczy. W okresach szczególnego nasilenia wrogosci wladz wobec bezdomnych samurajów 278 nawet pozbawiony wielu ludzkich praw chlop mógl wypedzic rónina ze wsi. czy tez brokatnik wyrabiajacy pasy obi dla wykwintnych dam. a jednoczesnie praktycznie zniechecano na wszelkie mozliwe sposoby. Nalezy tu jeszcze zwrócic uwage na specyficzny paradoks wyplywajacy z jednej strony z tradycyjnych sentymentów i utrwalonych przekonan. Organizacja ta miala swoje barwne a bohaterskie karty. Pokój. ale nie znajdowaly zadnego racjonalnego rozwiazania tego problemu.: powstanie w Shimabarze. które zostaly jeszcze zaostrzone w shohatto z lat 1631 i 1635. ale przybral na sile po bitwie pod Sekigahara. rodziny. którym kategorycznie zabroniono wojowac. Z tych oddzialów powstala organizacja zwana Otokodate. o której poprzednio byla mowa. Jedynie najwyzsza warstwa — wspomniana uprzednio starszyzna wiejska i obszarnicy . a zwlaszcza wasali skonfiskowanego hanu. Inaczej traktowany byl na przyklad kowal czy garncarz. stalego zródla uczciwej egzystencji. tanie a piekne tkaniny bawelniane (Yuzenzome-ori) i inne. Warstwa róninów (do której jeszcze wrócimy) zamyka nam ogólne omówienie klasy samurajów. a zupelnie inaczej malarz dostarczajacy parawany do yashiki (rezydencji) daimyó. jedwabie i brokaty z Nishijin (Nishijin-ori). takimi jak ceramika z Kiyomizu (Kiyomizu-yaki). Ale wielu daimyó przyjmowalo jednak róninów. domu. Rzemioslo kwitlo równiez we wszystkich innych osrodkach miejskich. Rzemioslo wojenne mialo byc ich jedyna legitymacja do szlachectwa. gdzie zbyt dla produkowanych towarów byl najlepszy. Poniewaz w zamieszkach pomiedzy samurajami najczesciej ofiara padali mieszczanie. Problem róninów pojawil sie juz w czasach Hideyoshiego. O róznorodnej warstwie bezposrednich wasali shóguna (hatamoto i gokenin) mowa juz byla poprzednio.mogla pretendowac do zaufania i szacunku wladz. Najwieksza liczba rzemieslników i artystów skupiala sie w Edo. Antagonizmy miedzy hatamoto a samurajami ze swity róznych daimyó doprowadzaly niejednokrotnie do krwawych incydentów na terenie Edo. ze samuraje jako klasa definiowani byli jako wojownicy. czy tez hanowych jóka-machi. ale od konca XVII w. to przeciez tradycyjne zwiazki z domem Tokugawa dawaly im poczucie dumnej wyzszosci nad wasalami tozamów. Teoretycznie wiec zachecano ich do uprawiania sztuk wojskowych. W letnim oblezeniu Osaki bralo udzial okolo 100 tys. Drugim wielkim osrodkiem bylo Kioto ze swoimi tradycyjnymi wyrobami. A problem z czasem narastal i przybieral szczególnie jaskrawe formy (np. Tutaj tez panowala ogromna stratyfikacja zarówno w dziedzinie zarobkowania. której odbiciem bylo powazanie ludzkie. ale czesto traktowani byli gorzej od wyrzutków spoleczenstwa. który byl obejmowany przez nowego wlasciciela. Samuraje stali sie wojownikami. Dwa miecze — dumne swiadectwo szlachectwa — stawaly sie niepraktycznym ornamentem. Nastepna klasa w hierarchii spolecznej byli rzemieslnicy i artysci.Jolanta Tubielewicz przeksztalcajacych sie w swoista zbiurokratyzowana arystokracje wojskowa. Najzalosniejsza warstwa wsród samurajów byli wlasnie róninowie — ludzie pozbawieni pana. ci ostatni równiez utworzyli oddzialy 277 (machi-yakko) majace na celu obrone ich interesów. Równiez niektóre klasztory przyjmowaly bezdomnych. nie stwarzal zadnych mozliwosci praktykowania dziedzicznego zawodu. Hatamoto zrzeszali sie w rozmaite zespoly (kurni) dzialajace przeciwko ludziom tozamów. zaczela sie przeksztalcac w bandycka szajke i jej pierwotne szlachetne cele zaginely w powodzi bezprawia.. róninów. Po tym historycznym wydarzeniu blisko pól miliona samurajów stracilo grunt pod nogami. Ponizej klasy samurajów w hierarchii spolecznej ustawiona zostala klasa chlopów. który zapanowal pod twardymi rzadami bakufu. a w niektórych Strona 143 . skupiajaca ludzi odwaznych i biegle wladajacych bronia.Historia Japoni . czy to tokugawowskich. Jakkolwiek przedstawiciele tej warstwy nie byli szczególnie zasobni.

byla Ósaka. bo przeciez ci pogardzani (a co najmniej wyniosle traktowani) kupcy stworzyli najwieksze fortuny. Wspomniec jeszcze trzeba o jednej grupie spolecznej stojacej poza wszelkim porzadkiem klasowym — eta. ale spektakularny rozkwit nastapi nieco pózniej. na której czele stal slynny szef Kuruma Zenshichi. Juz za czasów Hidetady dzialala gildia zrzeszajaca “nieludzi". zyli z zebractwa albo z przestepstwa. Kontakt z nimi byl do tego stopnia wstretny. Wielkie domy kupieckie (jak np. a takze samurajów. Zgodnie z ustawodawstwem Tokugawów w Japonii teoretycznie istnialy cztery wyzej wymienione klasy. Kupcy z Ósaki uzyskali szereg przywilejów. Poza tym nalezy tu zakwalifikowac rozmaita zbieranine ludzi. a takze czasem bakufu. Za najnizsza klase spoleczna uwazani byli kupcy. Zaliczalo sie do niej bowiem i biednego sprzedawce makaronów. ze w wielu wypadkach teoretyczna linia graniczna ulegala calkowitemu zatarciu. jak i kupcy tworzyli populacje miejska o podobnych gustach i podobnym trybie zycia. Poczatki procesu bogacenia sie kupców mozna zaobserwowac juz w okresie formowania sie wladzy Tokugawów. czy nawet w samurajskich yashiki. Yodoya. Strona 144 . Mitsui czy Konoike) mogly sie rozrosnac i utrzymac mimo licznych 279 upokarzajacych restrykcji tylko dzieki temu. wspomagani byli przez kupiecki kapital. w jedna klase mieszczan. tragarzami czy najemnymi robotnikami branymi dorywczo do prac u bogatych kupców. i wedrownego handlarza-domokrazce. która ostatecznie zdominowala i wyparla skostniala kulture samurajska.Historia Japoni . którzy chcieli znalezc uczciwe zajecie. w którym ton nadawali kupcy. i sklepikarza sprzedajacego ryby. I to jest tez jeden z wielkich paradoksów okresu Tokugawa. a takze lichwiarze zyjacy z procentów od pozyczonej gotówki. Wszystkich okreslano zbiorowo jako chomin .Jolanta Tubielewicz nawet nastepowala specjalizacja i podzial pracy. którzy sa najblizszym odpowiednikiem “outcasts". które juz nie chcialy wracac do domu na wies. ale równiez do tej klasy nalezeli wlasciciele wielkich. skupiali sie w gildie dla ochrony interesów branzowych i praktycznie zmonopolizowali posrednictwo handlowe nadwyzkami towarowymi poszczególnych hanów. Przy ogromnie zywiolowym rozwoju miast (glównie Edo) proces powstawania warstwy hininów tez byl bardzo szybki. Kinokuniya. zmieniajace sie i trudne do ujecia w jakiekolwiek rygory. Klasa kupców. jakkolwiek podejmowane sa rózne próby w tym kierunku. Ci.ochrona wlasnych interesów przed agresywnoscia klasy rzadzacej. jako osobnicy nic nie produkujacy. najwiekszy po Edo rynek towarowy. którzy na skutek niesprzyjajacych okolicznosci lub z wyboru zostali wyrzuceni poza nawias swojej klasy. którego jedyny majatek stanowil przenosny kramik. Stworzyli tez jedyna w swoim rodzaju kulture mieszczanska. jak wszystkie pozostale klasy. Bylo to srodowisko nieslychanie plynne.mieszczanie. które przetrwaly do naszych czasów. A Osaka nadawala sie do tego celu najlepiej z racji usytuowania w punkcie skrzyzowania najwazniejszych szlaków ladowych i morskich. W rzeczywistosci jednak mozna by wprowadzic pewne drobne korekty do takiej klasyfikacji. Dlatego tez nalezaloby raczej polaczyc te dwie klasy. ze nawet zaplate za wykonana prace rzucano im z pewnej odleglosci. Nazywani byli hinin (“nieludzie") i pochodzili z najrózniejszych warstw. W lonie tej warstwy tworzyly sie rozmaite ciemne zwiazki oparte na solidarnosci ludzi dotknietych ta sama kleska zyciowa wyrzuceniem 280 poza ramy wlasnego srodowiska. Do hininów mozna zaliczyc chlopów zbieglych z ziemi i szukajacych latwego zarobku w miescie. Ci. a zyjacy z handlu towarami wyprodukowanymi przez innych. Sumitomo. Miastem. rozgalezionych przedsiebiorstw wielobranzowych. ze bardzo czesto samuraje sposród najbardziej wplywowych daimyó. Byla to grupa. nie byla jednolita. W momencie kiedy eta pojawiaja sie w historiografii. której geneza nie zostala wlasciwie wyjasniona. których interesy nie byly antagonistyczne. którzy nie chcieli lub nie umieli pracowac. Zarówno zreszta rzemieslnicy i artysci. które z biegiem czasu doprowadzily do powstania manufaktur. mogli zostac przewoznikami. czyli “stojacych poza kastami" w Indiach). którzy stoczyli sie na dno nedzy. Miedzy rzemieslnikami i kupcami kontakt byl na tyle scisly. Poza tym interesy obu tych klas byly wielokrotnie identyczne . zubozalych kupców i rzemieslników. juz stanowia uformowana i osadzona w tradycji kaste (jesli mozna uzyc tego wlasnie slowa w odniesieniu do ludzi. Tego typu centrala musiala powstac ze wzgledu na zakazy porozumiewania sie hanów bezposrednio miedzy soba. dziewczyny sluzebne zwolnione z yashiki. Eta byli izolowani od calej reszty spoleczenstwa i traktowani z podobnym obrzydzeniem jak tredowaci.

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz byleby tylko uniknac jakiegokolwiek fizycznego zblizenia. Eta bowiem pracowali, ale wolno im bylo zajmowac sie tylko takimi pracami, które dla innych byly zbyt brudne, które wiazaly sie z tradycyjnymi pojeciami zbrukania rytualnego. Mozna by nazwac eta poslugaczami i rzemieslnikami majacymi glównie do czynienia z krwia i trupami. Dzialali bowiem jako kaci, grabarze, garbarze i rymarze. O ile przynaleznosc do hininów mogla byc przejsciowa i dawala szanse awansu spolecznego, o tyle na wyjscie z grupy eta nie bylo zadnego sposobu. Kto sie urodzil eta, ten cale zycie byl traktowany gorzej od zwierzecia i jak zwierze umieral. Obraz spoleczenstwa japonskiego nie bylby pelny, gdyby nie przypomniec o istnieniu dworu cesarskiego i arystokracji z Kioto oraz o klerze buddyjskim. Oba te srodowiska wymykaly sie wszelkim przyporzadkowaniom, jakkolwiek z róznych przyczyn. Arystokracja dworska byla reliktem czasów znacznie poprzedzajacych tokugawowski feudalizm. Byla to grupa niewielka w skali narodowej, nikomu nie wadzila i dlatego pozwolono jej egzystowac, chociaz wladze odnosily sie do niej podejrzliwie i staraly izolowac od buke, a zwlaszcza od tozamów. Kler buddyjski skladal sie z przedstawicieli wszystkich klas i warstw (z wyjatkiem eta) od rodziny cesarskiej poczynajac (stalo sie regula, ze niektóre klasztory mialy opatów sposród ksiazat krwi; od 1654 r. na przyklad synowie cesarzy byli opatami mauzoleów leyasu, zwanych Tóshógu w Nikkó i w Edo). Stosunek wladz do kleru buddyjskiego wyrazony w jiin-hatto i innych zarzadzeniach byl w zasadzie tolerancyjny we wszystkim, co dotyczylo doktryny i organizacji wewnetrznej. Wladze byly zainteresowane wylacznie utrzymaniem porzadku publicznego i dyscypliny. Dopóki przedstawiciele kleru zachowywali sie przyzwoicie i nie naruszali zadnych praw cywilnych, dopóty mieli nieskrepowana swobode dzialania. Niemniej jednak okres Tokugawa nie sprzyjal rozwojowi buddyzmu ani jako religii, ani jako organizacji koscielnej. Skladalo sie na to wiele czynników, ale chyba najistotniejsze byly dwa: z jednej strony upadek jakosciowy samego kleru spowodowany wojnami domowymi, które nagnaly do klasztorów masy ludzi bez specjalnego powolania religijnego; z drugiej strony wladzom nie zalezalo na religijnym wychowaniu narodu, zalezalo natomiast na 281 wychowaniu w duchu podporzadkowania i lojalnosci. Do tego celu najlepiej nadawal sie konfucjanizm i jego odmiana — neokonfucjanizm — zajela naczelne miejsce w propagowanych przez rzad kierunkach umyslowych. Buddyzm zszedl na dalsze pozycje. W podsumowaniu tego krótkiego opisu struktury spolecznej okresu Tokugawa nalezy podkreslic zdecydowane dazenie bakufu do stworzenia stabilnego spoleczenstwa o scisle wyznaczonych kazdemu czlowiekowi pozycjach. Idealem ustawodawców bylo, aby kazdy czlowiek w Japonii umieral w tej samej warstwie, w której sie urodzil; aby w zyciu kazdy kierowal sie zasadami wlasciwymi tylko jego warstwie i aby nie próbowal poza nie wykraczac. POCZATEK IZOLACJI Te same pobudki, które kierowaly wladzami w ustalaniu spraw wewnatrzpanstwowych, wplynely zapewne na drastyczne posuniecia wobec cudzoziemców i kontaktów z zagranica. Strach przed jakimkolwiek naruszeniem kunsztownie zbudowanej struktury, strach przed zamieszkami i wojna domowa; swiadomosc istnienia tak delikatnego bilansu sil, ze cokolwiek mogloby go zaklócic z nieobliczalnymi skutkami dla bakufu. 252 G. B. Sansom kladzie nacisk na fakt, ze przed zamknieciem kraju Japonczycy wykazywali duzy rozmach w zamorskich wyprawach i swoisty entuzjazm do czerpania wiedzy od cudzoziemców. Tym dziwniejszy moze sie wydac nagly zwrot ku scislej izolacji. “To nie byl brak impulsów ku ekspansji, a jedynie niechetne uznanie wlasnej slabosci, które spowodowalo, ze w 1640 roku Japonczycy wycofali sie w niemal calkowite odosobnienie. [...] W ciagu tych stuleci wladcy Japonii porzucili wszelkie marzenia o imperium; tylko wyjatkowo paru nieortodoksyjnych myslicieli zwracalo umysly do dnia, w którym Japonia moglaby odnowic zerwane stosunki z cudzoziemskimi krajami. Energie klasy rzadzacej poswiecone byly calkowicie konsolidacji sily i wynajdowaniu narzedzi, przy których pomocy mozna by ja zachowac" (G. B. Sanson. Tlu' Western Worid and Japan). Nalezy podkreslic, ze przyczyn zamkniecia Japonii trzeba szukac w naprawde silnych pobudkach politycznych, bo ekonomicznie Japonia, a glównie klasa rzadzaca, bardzo wyraznie na tym tracila. Za czasów leyasu i Hidetady handel zagraniczny rozwijal sie pomyslnie. Statki bakufu, zwane goshuinsen (“statki Strona 145

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz wyposazone w czerwona rzadowa pieczec"), przedsiebraly dalekie podróze wywozac srebro, miedz, zelazo, siarke, kamfore, ryz, wyroby z laki i inne wyroby japonskiego rekodziela. U schylku XVI i na poczatku XVII w. powstaly japonskie osiedla handlowe na Formozie, Filipinach, Molukkach, w Syjamie, Birmie i Makao z najwiekszymi skupiskami w Syjamie. Birmie i na wyspie Luzon. Przedmiotem importu byly surowe jedwabie, bawelna, cukier, olów, blacha, skóry, pachnidla, jaszczur (wyprawione skóry rekinów, którymi Japonczycy okladali rekojesci mieczy). Obok statków goshuinsen uwijaly sie po morzach statki przedsiebiorczych japonskich awanturników i piratów trudniacych sie lukratywnym rozbojem morskim. Bakufu dazac do zmonopolizowania handlu tepilo wszelka prywatna inicjatywe, ale byl to zywiol nie do opanowania. Zreszta zalogi statków rzadowych niewiele sie róznily od innych i nie mialy ani wyrzutów sumienia, ani po powrocie do macierzystego portu specjalnych przykrosci, jezeli cos tam sobie po drodze zlupily. Z handlu zagranicznego plynely bezposrednie, latwo widoczne zyski. Mniej uchwytne na pierwszy rzut oka, ale bardzo istotne korzysci czerpali tez Japonczycy z kontaktów nawiazywanych z cudzoziemcami w dziedzinie wiedzy o swiecie i w róznych wyspecjalizowanych galeziach rzemiosla. Na przyklad w 1600 r. przybyl do Japonii na statku “Liefde" angielski pilot-nawigator Will Adams (1564- 1620). leyasu tak go szanowal, ze nie zgodzil sie na wypuszczenie go z kraju. Adams otrzymal ziemie w Miurze (prow. Sagami) o dochodach 250 koku ryzu oraz rezydencje w Edo. Byl on nieocenionym instruktorem nawigacji i budowy statków, a przy tym znal caly swiat i otwieral nowe horyzonty przed starym despota, który nigdy nie opuszczal rodzimej Japonii. Adams umarl w Hirado, a jego grób zostal przeniesiony do Yokosuki, gdzie nazywa sie Anjinzuka (Wzgórze Nawigatora), jego samego natomiast Japonczycy znaja pod imieniem Miura Anjin. Jakie wiec byly te pobudki polityczne, które przewazyly korzysci 283 plynace z handlu i wplynely na losy Japonii na dalsze 200 lat? Wielu historyków podkresla znaczenie rosnacej nienawisci do misjonarzy i religii chrzescijanskiej jako czynnika decydujacego. Inni natomiast (jak cytowany przed chwila Sansom) zwracaja uwage na niepokój, który budzily bezposrednie kontakty hanów tozamów (np.: Satsuma, Chóshu, Hizen, Kaga) z cudzoziemcami. Sansom wyraza przekonanie, ze bakufu obawialo sie przede wszystkim tego, ze hany te moga skorzystac z pomocy zbrojnej i przy poparciu cudzoziemców beda dazyc do obalenia wladzy Tokugawów. Nie zachowaly sie zadne dokumenty, które by mogly rozwiac watpliwosci. Pozostaja historykowi spekulacje oparte na znanych faktach i krótko je tutaj zrekapitulujemy. Jak wiadomo, pierwsi Europejczycy pojawili sie w Japonii w latach czterdziestych XVI stulecia. Po krótkim, ale znamiennym epizodzie na Tanegashimie zaczal sie okres dzialalnosci misjonarskiej zapoczatkowany przez Franciszka Ksawerego. Za misjonarzem przyszli kupcy i przez kilka dekad stosunki ukladaly sie pomyslnie. Nobunaga byl zainteresowany kontaktami zagranicznymi i Hideyoshi przez kilka lat po dojsciu do wladzy okazywal cudzoziemcom przyjazn i szacunek. Wydanie edyktu antychrzescijanskiego w 1587 r. pozostaje zagadka, jakkolwiek uporczywie powtarzana legenda o pewnym niedyskretnym kapitanie, który grozil interwencja zbrojna, moze swiadczyc o tym, ze juz wtedy przypisywano Hideyoshiemu strach przed obca inwazja, ze nie podejrzewano go o lek przed obca religia, chociaz ostatecznie represje dotyczyly przedstawicieli religii. Byc moze w pojeciu ówczesnych ludzi slowa “cudzoziemiec" i “chrzescijanin" byly nieomal synonimami ze wzgledu na to, ze misjonarze uwijali sie najenergiczniej i docierali do wszystkich warstw spoleczenstwa. Pierwszy, zaskakujacy edykt Hideyoshiego nie byl rygorystycznie wprowadzony w zycie i dopiero 10 lat pózniej nastapila egzekucja 26 chrzescijan. Potem juz Hideyoshi nie zajmowal sie wiecej problemem chrzescijanstwa - nie wydal nowych edyktów, ale nie wycofal tez starych. Mozna przypuszczac, ze te nie wycofane edykty byly wykorzystywane niekiedy dla zalatwienia prywatnych spraw miedzy Japonczykami. Np. w 1605 r. w Yamaguchi z rozkazu daimyó zostaly sciete 102 osoby nalezace do jednej rodziny (krewni, powinowaci i sluzba). Byla to najwieksza liczba ludzi straconych jednorazowo przez wszystkie lata dzielace ostatni edykt Hideyoshiego od pierwszego edyktu antychrzescijanskiego wydanego przez leyasu. Dodac nalezy, ze ta rzez odbyla sie z prywatnej inicjatywy daimyó, któremu skazana na zaglade rodzina narazila sie w dziedzinie pozareligijnej. leyasu, jak juz powiedziano, byl zainteresowany w stosunkach z zagranica i dawal do zrozumienia, ze w imie stosunków handlowych gotów jest oslabic ostrze przesladowan chrzescijan. Przez pierwsze lata po Sekigaharze nie bylo specjalnych represji stymulowanych przez bakufu. Byc moze, gdyby cudzoziemcy zachowywali sie bardziej powsciagliwie, za czasów leyasu nie doszloby w ogóle do Strona 146

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz przesladowan. Ale nabrzmiala zawisc miedzy Hiszpanami a Portugalczykami oraz miedzy zakonami jezuitów, franciszkanów i augustianów stwarzala niezdrowa atmosfere 284 pelna intryg, oczerniania przeciwników i wzajemnego podkopywania interesów. Ostatecznie w 1611 r. leyasu wydal pierwszy jak gdyby ostrzegawczy edykt antychrzescijanski. Potem przyszly nastepne i od 1614 r. zaczely sie rzeczywiste przesladowania, które znacznie przybraly na sile za czasów Hidetady. W 1622 r. po raz pierwszy w okresie Tokugawa odbyla sie egzekucja, w której stracono misjonarzy cudzoziemskich. Dotychczas na smierc, banicje lub konfiskate majatku skazywani byli tylko konwertyci japonscy. Podobno ten pierwszy objaw okrucienstwa wobec cudzoziemców spowodowany byl doniesieniami o wspóluczestnictwie przedstawicieli kosciola katolickiego w hiszpanskim spisku zbrojnym skierowanym przeciwko Japonii. W pare miesiecy pózniej Hidetada wydal nakaz opuszczenia kraju przez wszystkich Hiszpanów — zarówno misjonarzy, jak i kupców. Wkrótce potem wydal zakaz opuszczania kraju przez japonskich konwertytów i zaraz nastapila fala ciezkich przesladowan wobec japonskich chrzescijan. Jednoczesnie stosunki z cudzoziemcami ulegly pogorszeniu. Anglicy, którzy i tak nie wytrzymywali konkurencji handlowej innych nacji, wycofali sie sami. W 1623 r. zlikwidowali swoje interesy w Hirado i opuscili Japonie. Na arenie zostali juz tylko Portugalczycy i Holendrzy, przy czym ci ostatni nie wykazywali innych zainteresowan jak czysto handlowe. W latach trzydziestych co jakis czas wladze wydawaly nowe nakazy i zakazy skierowane do urzedników w hanach poludniowo-zachodnich (tzn. tych, przez które odbywal sie przeplyw z i do Japonii), zmierzajace do ukrócenia przyjazdów cudzoziemców i wyjazdów Japonczyków. Ostatecznym impulsem do zamkniecia Japonii byl bunt w Shimabarze na przelomie 1637 i 1638 r. Shimabara jest pólwyspem na poludniowy wschód od Nagasaki (prow. Hizen) w hanie podlegajacym zarzadowi rodziny Matsukura. Przesladowania chrzescijan prowadzone ze szczególnym okrucienstwem i idace w parze z nieznosnym uciskiem fiskalnym doprowadzily do wybuchu. Zrozpaczeni chlopi z wielu rejonów (z Shimabary od Matsukury Shigeharu i z wysp Amakusa od Terazawy Katatakiego) opuscili swoje wsie i zebrali sie w opustoszalym zamku Hara-jó. Do tego juz ogromnego zbiegowiska zaczeli tlumnie sie zbiegac róninowie, dla których byla to szansa chwalebnej smierci w walce. W sumie zebralo sie w Hara-jó 37 tys. gotowych na wszystko ludzi. Akcja bakufu nastapila w zimie 1637 r. trwala do 4 miesiaca 1638 r. Poczatkowo armia rzadowa pod dowództwem Itakury Shigemasy (1588— 1638) nie mogla nic wskórac wobec zacietego oporu oblezonych. Dopiero nowe posilki pod wodza Matsudairy Nobutsuny (1596—1662) odniosly skutek. Zamek zostal zdobyty i 37 tys. ludzi zmasakrowanych. Ocalalo tylko 150 osób. W tradycyjnej historiografii powstanie w Shimabarze oceniane bylo zazwyczaj jako bunt chrzescijanski. W ostatnich latach jednak w upatrywaniu przyczyn tego krwawego incydentu znacznie wiekszy nacisk kladzie sie na aspekty ekonomiczne. Jest to niewatpliwie poglad sluszniejszy. Jakkolwiek chlopów chrzescijan bylo w Hizen bardzo duzo (brak dokladnych statystyk), to jednak przede wszystkim byli oni chlopami, a dopiero potem chrzescijanami. Przed przesladowaniami religijnymi 285 mogli sie schronic schodzac do konspiracji (wielu tak zrobilo w innych prowincjach), ale przed uciskiem ekonomicznym nie bylo zadnej ucieczki. Niemniej jednak powstancy z Shimabary mieli na swoich sztandarach wypisane hasla chrzescijanskie, co musialo poglebic nienawisc wladz do upartej religii. Ale byc moze na rozwój dalszych wypadków wplynal tez fakt, ze Portugalczycy wspierali powstanie przez dostarczanie broni. W kazdym razie w 1638 r. Portugalczycy zostali z Japonii wyrzuceni, a w slad za tym przyszly nastepne edykty odcinajace Japonczyków od zagranicy. Kazdy Japonczyk od tego czasu mial byc karany smiercia, gdyby próbowal kraj opuscic, jak równiez gdyby udalo mu sie uciec, ale wrócil. Jednoczesnie wydano zakaz budowania statków zdolnych do podrózy dalekomorskich. W 1640 r. statek portugalski zawinal do Nagasaki. Zostal oblozony aresztem i po debatach w Edo spalony. Wiekszosc ludzi z zalogi scieto dla przykladu, a 13 wypuszczono, aby mogli o tym szorstkim traktowaniu opowiedziec innym. Od tego czasu jedynymi cudzoziemcami w Japonii byli Holendrzy i Chinczycy, którym pozwolono uprawiac handel na wysepce Deshima (lub Dejima) u wejscia do portu Nagasaki. Dla Holendrów musial to byc handel bardzo atrakcyjny, bo przez 200 lat godzili sie na rózne wyszukane formy upokarzania, byleby te swoja faktorie utrzymac. Czasem wzajemne stosunki ukladaly sie gladko, ale bardzo Strona 147

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz czesto Japonczycy kaprysili i stawiali coraz to nowe zadania lub ograniczenia. Przez caly okres izolacji Holendrzy byli zmuszani do ceremonialu zwanego fumie (“deptanie wizerunku"), który polegal na tym, ze schodzac na lad musieli przechodzic po chrzescijanskim swietym obrazie. Ponadto odbywali doroczne wizyty holdownicze w Edo, gdzie tez nie szczedzono im przykrosci. Tak wiec od 1638 r. mozna uwazac Japonie za “kraj w izolacji" (sakoku), przy czym trzeba zauwazyc, ze byla to izolacja dobrowolna, wynikajaca ze swiadomego wyboru. Jedynym oficjalnym oknem na swiat byla Deshima, a nieoficjalnym okienkiem — kontakty hanu Satsuma z wyspami Ryukyu, o czym warto pamietac, bo miedzy innymi dzieki temu han ten wyrósl na potege ekonomiczno-militarna i mógl odegrac bardzo istotna role w obaleniu shógunatu. SPISKI RÓNINÓW Na smierci lemitsu (20 dnia 4 miesiaca 1651 r.) mozna zamknac okres formowania sie bakufu, wkrótce juz bowiem okazalo sie, do jakiego stopnia struktura ustawiona przez pierwszych trzech shógunów dzialala sprawnie. Nastepca lemitsu zostal maloletni letsuna, a wiec postac zupelnie bez znaczenia jako shógun-dyktator. W jego imieniu dzialal tairó Sakai Tadakatsu (1587—1662). Wszystkie tryby maszyny administracyjnej pracowaly juz na pelnych obrotach. Osrodkiem administracyjno-politycznym bylo oczywiscie Edo — ogromne jak na owe czasy miasto, które mialo jeszcze te ceche wyrózniajaca, 286 ze bylo miastem samurajów. Sam Edo-jó byl matecznikiem wojowników, a wokól zamku rozszerzajacymi sie kregami staly liczne yashiki daimyó, w których zawsze klebilo sie od konnych i zbrojnych eskort. W dzielnicy Banchó dlugimi a kretymi szeregami ciagnely sie znacznie skromniejsze kryte strzecha zabudowania nalezace do hatamoto i gokeninów. Po calym rozleglym obszarze miasta rozrzucone byly rózne domostwa samurajskie, a takze prywatne szkoly sztuk wojennych oraz warsztaty mieczników i platnerzy. Miasto roilo sie od róninów, którzy sciagali tu z calego kraju. Wyrzucani od czasu do czasu, powracali tu znowu. Byli to ludzie trudni do opanowania, a zapalczywi i zdesperowani. Wsród takich wlasnie elementów zawiazal sie spisek, który mozna uznac za cezure pomiedzy okresem formowania sie a okresem dojrzalego shógunatu. Spisek bowiem zawiazal sie za zycia lemitsu, a skonczyl sie wkrótce po jego smierci. Inzynierami tej zadziwiajacej afery byli dwaj dosyc niezwykli ludzie — Yui Shósetsu (1605-1651) i Marubashi Chuya (?-1651). Yui Shósetsu byl synem farbiarza z Yui. Ojciec przeznaczyl go do zycia klasztornego. ale niespokojny temperament i ogromna energia Shósetsu nie godzily sie ze stanem duchownym. Marzyla mu sie kariera Hideyoshiego. Porzucil wiec szaty mnisze i udal sie na wedrówke po Japonii. Przez 5 lat zbieral doswiadczenia i zawieral korzystne znajomosci. Dotarl wreszcie do Edo, gdzie zostal zatrudniony u instruktora wojskowego. Mniej wiecej ok. 1645 r. spotkal sie z Marubashim Chuya, który pracowal jako instruktor szermierki wlócznia (yari). Chuya wychowal sie na pólnocy, w prowincji Dewa, i stamtad przywedrowal do Edo jako rónin. Prawdziwe jego pochodzenie jest nieznane, ale on sam twierdzil, ze jest synem Chósokabe Motochiki — jednego z bohaterów okresu sengoku. Chuya wykazywal ogromna sile fizyczna i wielka zrecznosc w sztukach wojennych. Trudno powiedziec, kiedy Shósetsu i Chuya zawiazali spisek. Mozna jednak sadzic, ze konspiracja trwala pare lat, w ciagu których obaj przywódcy masowo rekrutowali róninów dajac im prace, umieszczajac w warsztatach oraz w samurajskich yashiki jako nauczycieli sztuk wojennych. Wypracowany z biegiem czasu plan przewrotu przewidywal zabicie shóguna i wymordowanie roju oraz gwardii zamkowej Edo-jó. Plan dzialania opracowany byl w szczególach i zakladal dzialanie na dwóch wielkich frontach: w Edo i w Kansai. Oddzialami w Edo mial kierowac Marubashi Chuya. W calym miescie przygotowane byly beczki z prochem i lontami. Sygnalem mialo byc podpalenie prochowni bakufu w dzielnicy Koishikawa. Po wybuchu pozaru czesc oddzialów miala czekac wokól Edo-jó i kolejno zabijac roju i innych ludzi spieszacych do zamku. Trzystu ludzi pod Marubashim mialo sie dostac za mury w przebraniu swity Tokugawy Yoshinobu z Kii. Ten oddzial wzial na siebie zabicie shóguna. Inne oddzialy pod wodza Yui Shósetsu wyslane zostaly do Kansai. Zgodnie z planem opanowane mialy byc miasta Kioto i Ósaka oraz zamek Sumpu. Cesarz mial byc porwany na Hieizan i zmuszony do wydania edyktu przeciwko Tokugawom. Posiadajac juz edykt cesarski 287 oddzialy Shósetsu mialy zajac tokugawowski zamek Sumpu, obrabowac mauzoleum Strona 148

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz leyasun na górze Kuno, a nastepnie ruszyc do Edo i tam sie polaczyc z oddzialami Chuyi. Wybuch mial nastapic w 7 miesiacu i Shósetsu wczesniej wyruszyl do Kansai. Tymczasem w Edo nastapily jednoczesnie dwa “przecieki", z których jeden spowodowal sam Chuya. Rozchorowal sie bowiem i bedac w goraczce wygadal caly plan. Ostatecznie na trzy dni przed planowanym przewrotem wiadomosc o spisku dotarla jednoczesnie do roju, Nobutsuny i do machi-bugyó. Dzialanie wladz bylo szybkie i skuteczne. Chuya zostal aresztowany, torturowany i ukrzyzowany wraz z rodzina i towarzyszami. Yui Shósetsu otoczony w Sumpu przez oddzialy policji tokugawowskiej popelnil samobójstwo (26 dnia 7 miesiaca). Trup zostal wystawiony na widok publiczny, a rodzina nieboszczyka dla przykladu ukrzyzowana obok, nad rzeka Abegawa. Nie wiadomo, ilu ludzi bylo zamieszanych w konspiracje, ale przypuszcza sie, ze kilka tysiecy róninów bezposrednio lub posrednio uczestniczylo w spisku. Wiekszosci udalo sie ujsc z zyciem, chociaz nastapily aresztowania i tortury oraz zaostrzenie ogólnego kursu wobec bezpanskich samurajów. W rok pózniej wyklul sie nastepny spisek, którego przywódca byl tez rónin, Bekki Shózaemon (?— 1652). Planowal on zamordowanie shóguna i roju w swiatyni Zójóji, gdzie wszyscy mieli sie zebrac z okazji nabozenstwa za dusze zony Hidetady w 27 rocznice jej smierci. Na skutek zdrady w szeregach konspiratorów do przewrotu nie doszlo i Shózaemon popelnil samobójstwo na terenie Zójóji, a towarzysze zostali ukrzyzowani. Byly to ostatnie wstrzasy wywolane przez wojowników, które zamknely okres formowania sie Edo-bakufu. Od tego czasu na prawie dwa stulecia pokój zapanowal w kraju. STABILIZACJA W popularnym opisie historii okres Tokugawa wymaga troche innego podejscia niz okresy poprzedzajace i pózniejsze. Odmiennosc polega na malej liczbie zdarzen nadajacych sie do chronologicznej relacji, na znikomej liczbie faktów i dat wartych zapamietania. Przez 200 lat pozornie nic sie nie dzialo. Shógunowie przejmowali urzad, abdykowali lub umierali, a ich osobowosc rzadko miala decydujacy wplyw na administracje. Kontakt ze swiatem zewnetrznym prawie nie istnial, wojen domowych nie bylo. Jedyne wstrzasy, którym podlegala Japonia, powodowane byly nie przez ludzi, lecz przez zywioly. Niemniej jednak nie mozna powiedziec, ze Japonia zastygla w letargu, z którego obudzila sie dopiero po 200 latach na skutek interwencji z zewnatrz. Trzeba stwierdzic natomiast, ze dluga izolacja — nie hamujac rozwoju wewnetrznego — stworzyla szanse wyksztalcenia czysto japonskiej kultury, bez obcych nalecialosci. Nawet to wszystko, co w swoim czasie zostalo przyswojone z zagranicy, w okresie Tokugawa uleglo gruntownej japonizacji. Opisane w poprzednim rozdziale rygory polityczne zapewnily krajowi 288 pokój. Poszczególne ksiestwa feudalne — od ogromnych dóbr tokugawowskich poczynajac — mogly sie zajac administracja na wlasnych ziemiach i porzadkowaniem spraw kadrowych. Zgodnie z zalozeniami socjopolitycznymi do pelnienia obowiazków administracyjnych powolana byla tylko jedna klasa — klasa wojowników. Poczatkowo stwarzalo to pewne problemy, poniewaz wojownicy wychowani w tradycji okresu sengoku nie bardzo byli biegli we wladaniu pedzelkiem, a rachunki znali na tyle, zeby nie dac sie oszukac kupcowi. Administracja hanowa zajmowala sie wiec waska warstwa wyspecjalizowanych urzedników. Z biegiem czasu okres wojen domowych odchodzil w niepamiec i dawny ideal wojownika spedzajacego zycie na bitwach i pochodach stawal sie juz tylko czescia rodowej tradycji. Na jego miejscu pojawial sie ideal statecznego, osiadlego szlachcica, który czci swoje dwa miecze, ale rzadko ma okazje po nie siegnac. Stabilizacja spowodowala oderwanie samurajów od ich tradycyjnego zawodu, a scisle przestrzegany podzial klasy oderwal ich tez od ziemi, przeszczepil na grunt miejski i stworzyl z nich miejskich konsumentów. Pojawily sie wówczas inne problemy. Edo bylo, oczywiscie, najwiekszym skupiskiem samurajów ze wzgledu na system sankin-kótai, ale przede wszystkim jako stolica bakufu. Poza Edo we wszystkich hanach, chocby nawet niewielkich, bylo co najmniej jedno miasto, joka-machi, wokól którego koncentrowalo sie zycie hanu. W joka-machi byla rezydencja doimyó i w jej poblizu rezydencje urzedników hanowych oraz bezposrednich wasali ksiecia 289 W pierwszym etapie stabilizacji wielu wasali mialo swoje ziemie i wolalo mieszkac we wlasnych dobrach. Poniewaz jednak daimyó z kolei woleli miec swoja Strona 149

Historia Japoni - Jolanta Tubielewicz druzyne w bezposrednim zasiegu, a i ziemie tez chetnie przejmowali od wasala, z biegiem czasu wielu wasali przechodzilo na pensje (horoku) i na stale osiadalo w jóka-machi. Poszerzal sie krag konsumentów miejskich, rosly “miastowe" wymagania, wytworzyly sie nowe obyczaje i potrzeby. Samuraje z druzyny daimyó musieli wprawdzie szkolic sie w szermierce, lucznictwie, strzelaniu z broni palnej, ale musztra prowadzona byla coraz bardziej zdawkowo i sztuki wojenne coraz czesciej ustepowaly miejsca rosnacym potrzebom ducha. Przedluzajacy sie okres pokoju zostawial wojownikom mase wolnego czasu, który musieli czyms wypelnic. Nie wolno im bylo wojowac i zajmowac sie praca fizyczna. Mogli wiec jedynie pracowac umyslowo. Czesc robila to za wynagrodzeniem jako urzednicy bakufu lub w hanach. Cala reszta natomiast zaczela coraz chetniej oddawac sie studiom. W nowym ideale samuraja na pierwszym miejscu postawiono wyksztalcenie i kulture osobista, a dopiero na dalszej pozycji znalazly sie sztuki wojenne. Zdumiewac moze mimo wszystko sila tradycji samurajskiej. Od ostatniej wielkiej kampanii zbrojnej w 1615 r. do wojny domowej poprzedzajacej przewrót Meiji uplynelo ponad 240 lat, a wiec przeszlo dwanascie pokolen. Niemniej jednak duch bojowy w narodzie nie zaginal, a nawet w tym wlasnie czasie wyksztalcil sie tzw. kodeks rycerski - bushidó (“droga rycerza"). Ów kodeks nie byl jedynie tworem nostalgicznych wspomnien, ale stanowil zywa sile napedowa dzialania ludzi z klasy wojowników, zwlaszcza w momentach kryzysowych. Najwazniejszymi zasadami bushidó byly chii i ko, to znaczy absolutna lojalnosc wobec zwierzchnika (seniora) oraz solidarnosc rodzinna, wyrazajaca sie w podporzadkowaniu glowie rodziny. Konsekwencja tych zasad byly niejednokrotnie krwawe akty zemsty, jezeli skrzywdzony zostal senior lub ktos z rodziny samuraja. Slynna tego typu sprawa wydarzyla sie w 1702 r., kiedy 47 samurajów z hanu Akó pomscilo smierc swojego seniora, Asano Naganoriego (1667— 1701), zabijajac Kire Yoshinake, który byl przyczyna smierci Asano. Sprawa ta nabrala ogromnego rozglosu i opinia publiczna byla zachwycona czynem wiernych samurajów. Prawo jednak potepilo samowole i msciciele zostali skazani na honorowa smierc przez harakiri. W sentencji wyroku powiedziano: “W Japonii jest takie stare powiedzenie, ze nie moze pod jednym niebem zyc mezczyzna wraz z zabójca ojca, matki, pana lub starszego brata. Jezeli mezczyzna chce zabic takiego morderce, musi najpierw zawiadomic o tym Hyójósho i okreslic. w ciagu ilu dni i miesiecy spodziewa sie swój zamiar wykonac. musi to byc bowiem wciagniete do rejestru urzedu. Jezeli zabije morderce bez takiego uprzedzenia, sam bedzie traktowany jako zwykly morderca". Sformulowanie sentencji odzwierciedla rozdarcie wewnetrzne roju, którzy ten wyrok wydali. Sami przeciez byli samurajami i sam akt zemsty uwazali za jedynie sluszne rozwiazanie sprawy, zwlaszcza z punktu widzenia wasali pana Asano. Ale jako stróze porzadku publicznego 291 nie mogli pozwolic, by cos sie dzialo poza swiadomoscia wladzy. Dlatego potepili sposób wykonania, a nie sama zemste. Nawet ówczesny shógun Tsunayoshi (na urzedzie: 1680-1709) byl pelen admiracji dla wasali z Akó i próbowal ich uratowac. Nawet trybunal, Hyójósho, wydal rekomendacje pozytywna dla oskarzonych, formulujac swój osad miedzy innymi w ten sposób, ze samuraje z Akó musieli spowodowac zaklócenie porzadku publicznego, bo nie mieli innego wyjscia. Okazali sie ludzmi lojalnymi wobec swojego seniora i nie zywili zlej woli w stosunku do shóguna lub wladz. Dlatego tez powinni byc potraktowani 292 z naleznym szacunkiem i oddani na dozywocie czterem zyczliwym daimyó. Ostatecznie jednak po dlugich debatach 4 dnia 2 miesiaca 1703 r. wydany zostal wyrok skazujacy na honorowa smierc wielbionych przez naród bohaterów. Zwyciezyl chyba strach przed tworzeniem niebezpiecznych dla wladzy precedensów. Juz w kilka miesiecy pózniej udramatyzowana wersja wypadków autorstwa Chika-matsu Monzaemona (1653—1724) wzruszyla do lez widownie miast japonskich. Powstalo w sumie okolo stu publikowanych wersji literackich i teatralnych, a najwieksza kariere zrobila sztuka z 1744 r. pod tytulem Chushingura (Skarbiec wasalnej lojalnosci) autorstwa Takedy Izumo (1692— 1756). Sztuka ta grana jest do dzis z wielkim powodzeniem w teatrach kabuki, a ponadto doczekala sie kilku adaptacji filmowych. Groby wiernych samurajów na terenie swiatyni Sengakuji w Tokio zawsze zaopatrzone sa w swieze kwiaty i zawsze unosza sie nad nimi dymy ofiarnych trociczek. Incydenty podobne do afery róninów z Akó, choc nie tak slawne i spektakularne, zdarzaly sie od czasu do czasu, dajac swiadectwo temu, ze duch bojowy i szacunek dla honoru rycerskiego nie zamieraly w narodzie. Jednoczesnie jednak coraz silniejszy nacisk kladziono na wyksztalcenie. Z jednej strony byl to wyraznie Strona 150

Obok podstawowego produktu. ze w obliczu gwaltownej urbanizacji produkcja rolna nie moze juz wystarczac. fasoli przeznaczonej na produkcje shóyu (sosu Strona 151 . Baza rolnicza poszerzana byla w wyniku swiadomego dzialania zarówno przez przystosowanie nowizn prowadzone na szeroka skale. ze jedynymi producentami i zywicielami narodu sa chlopi. Tego rodzaju posuniecia odbijaly sie niekorzystnie na chlopach i drobnych samurajach hanowych. a porzadek ten przewidywal. Rygorystyczne przestrzeganie stratyfikacji spolecznej. ryzu. Nie nalezy. bo nie mieli ku temu zdolnosci lub checi. swita.Historia Japoni . co konfucjanisci nazywali porzadkiem spolecznym. To jednak. Podstawowym zalozeniem ustrojowym bylo zachowanie tego. które w pierwszych dekadach XVIII w. na które skladala sie klasa uprzywilejowana. Stagnacja polityczna nie szla w parze ze stagnacja gospodarcza. a ponizej wzgardliwie traktowana klasa kupców i rzemieslników. ale ustawodawstwo bylo temu przeciwne i przesladowalo tego rodzaju próby. Sztucznie utrzymywany bezruch spoleczny hamowal naturalne procesy rozwojowe i powodowal zgrzyty w maszynerii finansowej na najwyzszym szczeblu. mezów stanu i administratorów. ze stabilizacja stworzyla warunki do rozwoju umyslowego na znacznie bardziej masowa skale. które samo narzucilo sobie i narodowi. Od schylku XVII w. roslin oleistych. poniewaz rosnaca biurokratyzacja zarzadzania wymagala coraz wiekszej kadry coraz lepiej przygotowanych urzedników. Chlopi. sprzety. Aoki Koji obliczyl.Jolanta Tubielewicz wyczuwalny nacisk odgórny. ze w okresie Tokugawa odbylo sie ponad 3200 buntów chlopskich (Hyakusho-ikki nenjiteki-kenkyu [Studium chronologiczne powstan chlopskich). Zwane sa one w literaturze japonistycznej “buntami ryzowymi". Niektórzy rozkwitli. Jest to tym bardziej razace. Klasa bushi programowo odcieta od mozliwosci swobodnego zarobkowania odczuwala to dotkliwie. oczywiscie. W dziedzinie gospodarczej jednak bakufu nie potrafilo sie wyzwolic z hamulców. wybuchaly sporadyczne bunty chlopskie. Ponad chlopami uplasowana byla klasa rzadzaca. okrawali pensje wasalom i uciekali sie do pozyczek zaciaganych z kupców lub' lichwiarzy. Próbowali wiec dorabiac produkcja pozarolnicza i handlem. wyrazajace sie w zalozeniu. niz to bylo mozliwe w okresie wojen domowych. Wazne jest jednak to. Wystawny tryb zycia narzucony przez dwór shóguna stawal sie dla daimyó zbyt duzym obciazeniem finansowym. przerodzily sie w ruchy masowe (hyakushó-ikki) o charakterze protestu przeciwko uciskowi podatkowemu i ograniczaniu produkcji nierolniczej. jak i przez doskonalenie metod uprawy. niektórzy nie rozkwitli. Zapatrzona w taki ideal spoleczny klasa rzadzaca nie przyjmowala do wiadomosci tego. do którego Japonia byla potencjalnie przygotowana. bardzo czesto w okresach zlych urodzajów lub pod nowym naciskiem podatkowym nie byli w stanie utrzymac sie z ziemi. Ratujac sie przed bankructwem daimyó stosowali zwiekszony nacisk fiskalny w swoim hanie. Wielu rozsadnie myslacych daimyó wprowadzilo w swoich hanach specjalistyczne uprawy przeznaczone na wymiane handlowa. wyciagac z tego szybkiego wniosku. Rozwój miast i wymogi systemu sankin-kótai domagaly sie ogromnego zaplecza uslugowo-handlowego. ze kazdy czlowiek dziedziczy swoja pozycje. Z drugiej strony natomiast stabilizacja i zycie miejskie sprzyjaly spontanicznemu budzeniu potrzeb intelektualnych w skazanej na bezczynnosc klasie bushi. mamy na uwadze piec do dziesieciu procent ludnosci Japonii. a ponadto upowszechnialy gospodarke pieniezna i transakcje kredytowe. ze myslenie i rzadzenie w okresie Tokugawa bylo wylacznym przywilejem waskiej klasy bushi. Bakufu zmagalo sie nieustannie z trudnosciami ekonomicznymi. Tokio 1966). zawazylo na ksztalcie panstwowosci nowozytnej Japonii. stwarzalo wszystkim klasom spolecznym twarde ramy — coraz bardziej uciazliwe i nienaturalne. bo przeciez uksztaltowanie geofizyczne przy stosunkowo niskiej technologii produkcji stawialo w pewnym momencie kres ekspansji rolnej. powozy) nakladaly sie na inne wydatki zwiazane ze stosowanym odgórnie drenazem. Dzialalnosc taka miala jednak ograniczenia. Koniecznosc utrzymywania yashiki w Edo i uczestniczenia w kosztownych imprezach kulturalnych oraz wysokie koszta reprezentacji (stroje. którym wyznaczono pozycje wylacznie producentów rolnych. ze w ciagu kilku dekad surowi samuraje otrzasneli sie z analfabetyzmu i rozkwitli jako elita intelektualna. ze struktura administracyjna wypracowana byla schludnie i dzialala bez wiekszych zaklócen. Dzieki temu feudalna Japonia po zniesieniu izolacji potrafila tak szybko dostosowac sie do nowego zycia i przestawic na modernizacje. kiedy bowiem mówimy o “masowosci". Sielankowa gospodarka naturalna (która zreszta nigdy naprawde nie byla sielanka) skonczyla sie definitywnie wraz z shóenami. stosowano tez uprawy tytoniu. powodujac 293 w rezultacie ruine finansowa wielu daimyó. tzn. dysponowala bowiem gotowa kadra myslicieli. jakkolwiek dzialala hamujaco na swobodny rozwój.

chociaz bylo to przesladowane przez wladze. na drugim natomiast najemnych robotników rolnych pozbawionych ziemi. uzalezniajac sie przez to od obszarników. Wprowadzilo to element komercyjny do gospodarki hanowej i w dalszej konsekwencji tworzylo wiez pozapolityczna pomiedzy poszczególnymi hanami. a ponadto dawalo sie tez zauwazyc oddzialywanie urbanizacji. czy tez produkcja sake i miso. Wobec tego kazde gospodarstwo musialo sie przestawic na nowy system wymiany. taka na przyklad. obok ryzu. 295 A poniewaz standard zyciowy wiejskich bogaczy byl nieporównanie wyzszy od poziomu zycia reszty spolecznosci na wsi. przy czym oba te sektory dzialaly lokalnie. odplyw sily roboczej do miast — wszystkie te czynniki skladaly sie na zaostrzenie róznic ekonomicznych i spolecznych w obrebie wiejskiej spolecznosci. arystokracja wioskowa. aby podniesc swoje dochody czy to wprowadzajac bardziej od ryzu korzystne uprawy. gdzie mimo wszystkich ustawowych ograniczen dynamicznie rozwijala sie klasa mieszczan. za posrednictwem upowaznionych kupców.Jolanta Tubielewicz sojowego) i na produkcje miso (pasty sojowej). bawelny czy konopi. Nie byla to jedyna ingerencja gospodarki pienieznej w zycie wsi. Komercjalizacja przenikala równiez bezposrednio do wsi. a nie milosci blizniego. tzn. posrednicy miedzy masa hyakushó a wladzami hanowymi. zajmowali sie juz nie uprawa roli. czy tez przyrodniczych. mogli sobie pozwolic na uprawianie studiów humanistycznych. przeznaczone byly na rynki krajowe. która wymagala licznych umiejetnosci umyslowych. Komercjalizacja. poniewaz nie tylko nadwyzki produkcyjne wymagaly uplynnienia za gotówke. którzy dotychczas pracowali na zasadzie pokrewienstwa lub powinowactwa w gospodarstwach bogatszych chlopów. tzn.Historia Japoni . którym ich wlasna ziemia nie dawala utrzymania. którym ziemi nie wystarczalo i musialy czesc brac w dzierzawe. a sprzedawane za pieniadze przez wedrownych handlarzy lub na rynkach miejskich. ale najbardziej ogólnie rzecz ujmujac sytuacja chlopów na ziemiach tenryó byla zazwyczaj lepsza niz na ziemiach hanowych. co umacnialo role posredników. chlopi bowiem szukali wszelkich wybiegów. samowystarczalne jednostki puszczane w dzierzawe chlopom. Najczesciej byli to notable pelniacy funkcje administracyjne. bogaci chlopi. ale wiekszosc dochodów czerpal z rent dzierzawnych. gdy otwieraly sie jakies — chocby niewielkie — mozliwosci podniesienia stanu posiadania. jak np. jak i handlu. którzy gospodarowali na wlasnej ziemi. Produkty te. czy tez prowadzac chalupniczo drobna wytwórczosc rzemieslnicza. a wsród nich wielu bylo takich. Dzierzawcy mogli sie wywodzic z krewnych lub powinowatych. Dotyczy to zarówno rzemiosla. ozywienie drobnej wytwórczosci rzemieslniczej. Urbanizacja bowiem odciagala ze wsi ludzi. Mógl tez — a to zalezalo od jego inicjatywy oraz warunków regionalnych — prowadzic produkcje dodatkowa. na terenie macierzystego miasta. korzystali na tym nie ci najbardziej potrzebujacy. Poglebiajaca sie stratyfikacja wsi spowodowana byla nowymi daznosciami japonskiej ekonomiki. Sytuacja ekonomiczna chlopów jako klasy róznila sie czesto bardzo znacznie w zaleznosci od rejonu. Sprzyjala temu komercjalizacja (chocby czastkowa) gospodarki wiejskiej. którzy nie byli w stanie utrzymac sie z rolnictwa. Renty dzierzawne uzyskiwane byly najczesciej w produktach lokalnych i wymagaly wymiany na pieniadze. Na jednym krancu uplasowaly sie rodziny obszarników. Pomiedzy tymi krancami znalazly sie rodziny wzglednie zamoznych chlopów. Jak zwykle jednak. które mogly byc uprawiane przez jego najblizsza rodzine i podporzadkowana sluzbe. a z drugiej szacunkiem chlopów. docieraly 294 do osrodka jako podatki i wszelkie nadwyzki. Handel na kazdym szczeblu spolecznym stal sie koniecznoscia. nawozy rybne konieczne dla podniesienia produkcji rolnej. Wlasciciel dzierzawionej ziemi zachowywal sobie zazwyczaj takie dzialki. Symbioza tych dwóch szczebli zarzadzania prowadzila do wydzielenia sie górnej warstwy na wsi w warstwe obszarników. Mimo restrykcji proces ten nie ulegal zahamowaniu. Ich odplyw do miast spowodowal koniecznosc dzielenia duzych gospodarstw na mniejsze. a czesto i dachu nad glowa. System bakuhan nie mógl Strona 152 . oraz rodziny chlopskie. lecz administracja. jak hodowla jedwabników i wyrób tkanin jedwabnych. ingerencja pieniadza. Coraz wiecej towarów sprzedawanych za pieniadze stawalo sie niezbednymi w kazdym gospodarstwie. ale zwiazki miedzy wlascicielem ziemi a dzierzawca ukladaly sie na zasadzie chlodnego kontraktu. którzy juz mieli pewien kapital do zainwestowania. ale ci. jak równiez w skali krajowej przez posredników i wielkie centrale wymiany w Edo i Osace. Wioskowi notable cieszacy sie z jednej strony zaufaniem wladz. Najbardziej uderzajace w oczy zmiany zachodzily w miastach.

który dazac do uzdrowienia gospodarki wprowadzil zamrozenie cen ryzu na bardzo niskim pulapie. której polozenie geograficzne predestynowalo miasto na centrum handlowe. byly pieniadze. a wymiana handlowa stala sie koniecznoscia zyciowa dla borykajacych sie z trudnosciami finansowymi daimyó. Nie bylo to przychylnie przyjmowane przez klase rzadzaca. Razaca byla niezgodnosc zalozen teoretycznych i stanu faktycznego w odniesieniu do mieszczan okresu Tokugawa. Coraz potrzebniejsze. ubierac sie w jedwabie. którym przeciez nie wolno bylo porozumiewac sie bezposrednio. tutaj powstawaly kantory wymiany ryzu i innych produktów na gotówke. utrzymanym w cieniu. a takze weszly do obiegu papiery wartosciowe w postaci weksli i listów zastawnych. poniewaz bakufu bardzo czesto musialo sie uciekac do pomocy finansowej kupców. którego dochody pochodzily glównie z rolnictwa tenryó. Mieszczanie bowiem przyjeli bez sprzeciwu zalozenie o swojej odrebnosci klasowej i podporzadkowaniu politycznym klasie samurajów. wytworzyli formy kulturowe. wymieniali zbedny ryz na znacznie potrzebniejsza gotówke u wielkich hurtowników lub w licencjonowanych kantorach wymiany (czesto zreszta bylo to równoznaczne). w latach klesk zywiolowych i nieurodzajów musialo zapozyczac sie u kupców. która znajdowala swoje zródla a zarazem areny dzialalnosci przede wszystkim w miastach. Tutaj wiec najbogatsze hany utrzymywaly swoich przedstawicieli. Dlatego tez dlugotrwaly okres pokoju wyzwolil niespodziewanie duze rezerwy energii. Rozwijajac sie w ramach 297 swojej klasy wytworzyli wlasna etyke i etykiete. i to niezbedne w coraz wiekszej ilosci. poniewaz czesto gwaltowne fluktuacje cen rujnowaly ich budzet domowy. od których klasa rzadzaca nie zamierzala odstapic. Bakufu. Wielu drobnych samurajów stanelo wówczas na skraju ruiny lub wrecz znalazlo sie bez srodków do zycia. jak i daimyó w poszczególnych hanach zmuszeni byli do uznania monopoli kupieckich i udzielania prawa posrednictwa w operacjach handlowych i finansowych wybranym kupcom. wreszcie niezbedne. Mieszczanom nie wolno bylo mieszkac wystawnie. którzy z powodu izolacji nie mogli inwestowac w rynki zagraniczne i którym nie wolno bylo ostentacyjnie okazywac nagromadzonego bogactwa. a w kazdym razie niekonsekwentnie — nastepowaly fale represji i fale poblazliwosci. a mieszczanie kwitli.Historia Japoni . ale nieustannym wzroscie ilosciowym i jakosciowym mieszczanstwa. Cale dwiescie lat stabilizacji ogladane z bardzo dalekiej perspektywy wyglada na nieustanna szarpanine dumnej klasy samurajów z trudnosciami finansowymi przy jednoczesnym spokojnym. Bardzo ciezkie konsekwencje dla tej warstwy mialy reformy ósmego shóguna Yoshimune (1716—1745). Podobnie bylo z wielkimi daimyó i drobniejszymi samurajami. którzy pensje pobierali w ryzu i musieli ryz sprzedawac. Ponadto posrednictwo kupców wystepowalo miedzy wsia a miastem oraz miedzy wytwórcami miejskimi a konsumentami. Miasta rosly i roslo bogactwo mieszczan. przeciwne bowiem bylo teoretycznym zalozeniom o “naturalnym porzadku spolecznym". które stymulowaly 296 tylko pewne dziedziny i w ograniczonym stopniu.Jolanta Tubielewicz sie obyc bez posredników handlowych w pionie: bakufu — hany. gdy tymczasem podatki z tenryó i hanów pobierano w produktach rolnych (glównie w ryzu) i pensje samurajskie wyplacano w ryzu. które zachwycily swiat zachodni po otwarciu izolacji w drugiej polowie XIX w. Zarówno bakufu. okazywac zbytek w wygladzie i zachowaniu. Bakufu gnebilo mieszczan wydajac liczne zarzadzenia ograniczajace wolnosc osobista i nakladajac limitacje na tryb zycia. którzy uzyskiwali swoje dochody w postaci pensji wyplacanych w ryzu. gokeninowie i wasale hanowi. powstala tez potrzeba nadawania pewnych przywilejów zaufanym domom kupieckim. ale stanowilo to jedynie czesciowe rozwiazanie problemów finansowych. stad rozprowadzano rozmaite towary na rynki calego kraju. Gorzka prawde stanowilo jednak to. a takze w wymianie pomiedzy hanami. Wwymianie handlowej na skale krajowa najwazniejsza role odgrywala Ósaka. Bakufu i niektóre hany mialy wprawdzie monopole na bicie monety. Szczególnie trudna byla sytuacja tych samurajów. Kapital finansowy skupial sie u wielkich kupców. Wszystkie te zarzadzenia byly jednak niezbyt surowo przestrzegane. lub tez korzystajac ze swojej przewagi prawodawcy nakladac specjalne podatki i zadac specjalnych kontrybucji od mieszczan. W chwilach szczególnych kryzysów bakufu uciekalo sie do uniewaznienia dlugów zaciagnietych u kupców lub do konfiskat majatków kupieckich. ze samuraje ubozeli. Okres stabilizacji sprzyjar wszechstronnemu rozwojowi rzemiosla i handlu znacznie bardziej niz okres wojen domowych. Strona 153 . Posrednictwo handlowe niezbedne bylo tez na nizszych szczeblach hierarchii spolecznej: hatamoto. Poniewaz wszelkie transakcje handlowe byly ponizej godnosci samurajów.

nie zyskaly jednak wówczas szerszej akceptacji. W kosmosie wydzielily sie niebo i ziemia. który ostatecznie uzyskal oficjalna aprobate w sungowskich Chinach i przyczynil sie do zatrzymania bardziej postepowych idei. metal i ziemia. Dwa z nich: Shushi-gaku i Yomei-gaku. Razan prosperowal jako oficjalny doradca bakufu i pisal liczne traktaty eksponujace doktryny Shushi-gaku. który nie potrafil w buddyzmie znalezc rozwiazania dreczacych go problemów spolecznych.in. ze w owym czasie tylko klasztory uwazano za osrodki nauki. mlodszego brata wobec starszego brata oraz przyjaciól wobec siebie wzajemnie. Chodzi tu nie tylko o fizyczna dzialalnosc ludzka. K'i dziala zgodnie z prawem kosmicznym /('. ale z ciezkimi przymieszkami metafizycznymi. Wsród pradów umyslowych na dominujaca pozycje wysunely sie kierunki neokonfucjanskie. cesarza Godaigo i Kitabatake 298 Chikafusy). Tego rodzaju metafizyczna podbudowa stala sie kamieniem wegielnym systemu polityczno-spolecznego. Prekursorem rozkwitu Shushi-gaku byl Fujiwara Seiga (lub Seika. uzasadniala bowiem rygorystyczne przestrzeganie podzialu klasowego oraz wzmacniala teorie oswieconych rzadów bushi.: yo). a nastepnie powstalo piec podstawowych elementów: ogien.Historia Japoni . znane byly w Japonii od dawna. poniewaz sam shógun lemitsu uczeszczal tam na wyklady. 1561-1619). drzewo. Dopiero w okresie Tokugawa nabraly rangi oficjalnej teorii wladzy. który klasyków konfucjanskich poddal nowej interpretacji i stworzyl filozofie ladu moralnego oraz teorie rzadzenia w zasadzie racjonalna. Recepta na zachowanie porzadku spolecznego bylo zachowanie tak zwanych Pieciu Stosunków: stosunku poddanego wobec pana. syna wobec ojca. Taka paternalistyczna interpretacja najlepiej odpowiadala celom politycznym Tokugawów. To przekonanie przetrwalo jeszcze pewien czas i nawet urzedowi “uczeni konfucjanscy" (fushd) musieli wystepowac w szatach mnisich. Elementy wprawione w ruch energia k'i stworzyly wszechswiat. Zaczal z zapalem studiowac dziela chinskiego filozofa i po pewnym czasie otworzyl prywatna szkole w Kioto. Chcial nawet wyjechac do Chin w poszukiwaniu oswiecenia. Poglady Chu Hsi i innych filozofów z jego kregu dotarly do Japonii w okresie Kamakura i staly sie przedmiotem zainteresowania kleru buddyjskiego oraz dworu (m. 1583. które najbardziej odpowiadaly racjonalizmowi epoki. W Pieciu Stosunkach zamykala sie hierarchizacja calego spoleczenstwa. mnich buddyjski. nastapila formalna laicyzacja nauki. Aby swiat funkcjonowal prawidlowo. System Chu Hsi bowiem zakladal istnienie naturalnego porzadku spolecznego na niewzruszonym podziale klasowym. W 1606 r. wobec tego jego zachowanie ma zasadniczy wplyw na to. Byl mnichem jedynie dlatego. w którym tylko klasa rzadzaca miala przyznawane prawo — ale i nakladany obowiazek — oswieconego kierowania narodem. U podstaw jego systemu lezaly pojecia kosmogoniczne: poczatkiem i przyczyna wszystkiego jest Absolut-tai-k 'i (jap. który równiez byl mnichem i podobnie jak jego mistrz nie znajdowal w buddyzmie satysfakcji intelektualnej. Ze wspóldzialania obu pierwiastków z chaosu wylonil sie kosmos. Jego najwybitniejszym uczniem zostal Hayashi Razan (lub Dóshun. ale o postawe moralna czlowieka. Zostal pierwszym urzedowym jusha pod protektoratem bakufu. przy czym w wykladzie Pieciu Stosunków najwiekszy nacisk kladl na lojalnosc poddanego wobec pana (chu) i oddanie syna ojcu (ko). Dopiero w 1690 r. ale zanim dotarl na statek. a znajdujac sie w stanie spoczynku — pasywny pierwiastek zenski in. Poniewaz czlowiek stanowi ukoronowanie natury. co dzieje sie na swiecie. stabilizacja stworzyla warunki wielkiego ozywienia intelektualnego. Energia wprawiona w ruch przez Absolut wyprodukowala aktywny pierwiastek meski yang (jap.: taikyoku). Szkola wraz z biblioteka Kóbun'in stala sie modna wsród arystokracji wojskowej.Jolanta Tubielewicz PRADY UMYSLOWE Jak to juz wczesniej powiedziano. Na Seige splynelo nagle oswiecenie i zrezygnowal z wyjazdu do Chin. zony wobec meza. konieczne jest zachowanie niezaklóconego ruchu przyrody. Niemoralne zachowanie zaklóca naturalny porzadek i powoduje konsekwencje wykraczajace poza jednostkowa odpowiedzialnosc.1657). która miala odtad ksztalcic urzedników bakufu i hatamoto. Szkola Shushi-gaku kwitla przez kilka pokolen i wydala szereg swiatlych Strona 154 . Hayashi Razan zyskal sobie slawe niezwyklego erudyty i medrca. musi panowac harmonia pomiedzy wszystkimi czesciami skladowymi kosmosu. a nad ziemia unosi sie niebo fien podobne do Absolutu. woda. otrzymal tytul hakase i stanowisko dyrektora szkoly konfucjanskiej w Shinobazu (Edo). zatrzymal sie w zajezdzie w miejscowosci Yamagawa (Satsuma) i tam przypadkiem uslyszal kogos czytajacego wersety Chu Hsi. Shushi-gaku byla to nauka chinskiego neokonfucjanisty Chu Hsi (1130— 1200). ale rozkwitu doczekaly sie dopiero w XVI w.

Wsród ciekawych osobowosci zwiazanych z Shushi-gaku nalezy wymienic Kaibare Ekikena (lub Ekken. W 1642 r. ojca Sidotti (Giovanni Battista Sidotti. kobieta powinna we wszystkim sluchac meza. która przekracza bariery klasowe. Kariere naukowa zaczal jako mnich na górze Hiei. spokój. Onna-daigaku (Wielka nauka dla kobiet). Dzialali równiez uczeni nie zwiazani z zadnym kierunkiem. u którego studiowal Shushi-gaku. Pojechal do Edo i studiowal shintó u Yoshikawy Koretariego. Zalozona zostala przez mnicha Taniego Jichu (1598—1649). ale wiele podrózowal po kraju w poszukiwaniu nauki i ostatecznie nie uwazal sie za ucznia zadnego z uznanych mistrzów. polityków i administratorów. aresztowanego za nielegalny pobyt w Japonii. przyznawac sie do bledów i dawac zadoscuczynienie. Dwa lata pózniej wybral sie na pielgrzymke do Wielkiego Chramu w Ise i od tego czasu zaczal sie zajmowac shintoizmem. Poza tym zajmowal sie wieloma praktycznymi problemami zycia. ale na prowincji tez powstawaly osrodki naukowe. Na skutek nieporozumien z wladzami klasztoru przeniesiony zostal do Tosy. który pracowal jako administrator u daimyó Yamanouchiego i wykazal sie ciekawymi pomyslami praktycznymi. miedzy innymi przyrodo-lecznictwem i zielarstwem. Powstawaly tez w kraju inne kierunki — konfucjanskie wprawdzie. przesluchiwal misjonarza. ale nie ortodoksyjne. musi pokornie znosic napomnienia i szyderstwa. Autor (lub autorka) podaje. do jakiego stopnia pozycja kobiet ulegla obnizeniu. ale niezadowolony z nauk tendai przeniósl sie do klasztoru zen w Kioto. Jemu (lub jego zonie) przypisuje sie tradycyjnie autorstwo traktatu pt. i wobec tego kobieta musi zadowolic sie drugim miejscem. jeden z najciekawszych ludzi swoich czasów.1725). który po zapoznaniu sie z nauka Chu Hsi rzucil klasztor i zaczal nauczac jako swiecki konfucjanista. szkola poludniowa w Tosie na Shikoku najblizsza byla ortodoksji Shushi-gaku. Do jego uczniów zaliczal sie Nonaka Kenzan (1616— 1664). W swoich pogladach zreszta wyrazal nieortodoksyme idee o podstawowej godnosci czlowieka. Musi odrzucic dume. ze “kobieta jest ziemia. Na podstawie tego. W jednym ze swoich dziel (Koshitsu — Kurs starej historii) poddal krytyce i rewaloryzacji najstarsze dzieje Japonii opisane w starozytnych kronikach cesarskich.1715). inaczej bowiem sciagnie tylko nieszczescie na siebie i rodzine. milosierdzie. który pochodzil z Kyushu. 1618— 1682). Jako urzednik bakufu w 1708 r. Najwiekszym osrodkiem konfucjanskim bylo Edo. po czym zaczal budowac swój system filozoficzno-religijny laczacy elementy shintoistyczne z metafizyka Chu Hsiego. ze bez zadnych watpliwosci ulega tym ulomnosciom siedem lub osiem z kazdych dziesieciu kobiet i stad wywodzi sie nizszosc kobiety wobec mezczyzny. Z biegiem czasu jego system dal poczatek nowemu kierunkowi zwanemu suika-shintó i wywarl znaczny wplyw na pózniejsze odrodzenie idei nacjonalistycznych i procesarskich. co uslyszal od wieznia. Hakuseki — zarliwy apologeta wladzy bakufu byl zarazem jednym z ostatnich wielkich konfucjanistów.Jolanta Tubielewicz filozofów. skoro ja opusci przez zamescie). sklonnosc do obludy. Pod wplywem Kenzana byl z kolei Yamazaki Anzai (lub Onsai. które przystoja kobiecie": lagodne posluszenstwo. Poniewaz najgorsza jest glupota. ale coraz czesciej niezadowolenie studentów budzila skostnialosc i scholastycyzm urzedowych jusha. Szkola wprawdzie istniala nadal. 300 wyrzekl sie buddyzmu i wkrótce wrócil do Kioto. Wprowadzil on szereg reform administracyjnych i prawniczych. wsród których tzw. zazdrosc i glupota. Dzielko to stalo sie biblia dla dobrze urodzonych pan i swiadczy o tym. Wsród wielu innych nakazów i zakazów Wielka nauka wskazuje.Historia Japoni . Wymienione sa tam jedynie cechy. Zostawil po sobie okolo stu traktatów pisanych potocznym. Anzai Strona 155 . 1630—1714). kierujac sie we wszystkim zasada “laskawych rzadów".Wiesci z Zachodu i Sairan-igen -Niezwykle opisy zebranych spostrzezen) poswiecone geografii krajów Zachodu. ale zasluzyl sie najbardziej w dziedzinie historiografii. reprezentujacych ortodoksyjna 299 szkole Shushi-gaku. 1668. a swój czas wylacznie wypelniac praca oraz sluzeniem mezowi i swiekrom (z pominieciem wlasnej rodziny. oraz z materialów uzyskanych poprzez faktorie holenderska w Nagasaki napisal dwie prace (Seiyó-kibun . doradca szóstego shóguna lenobu. Do najwybitniejszych jej przedstawicieli nalezal Arai Hakuseki (1657. a mezczyzna niebem". czystosc. latwym do czytania jezykiem. musi byc cierpliwa i pogodna. Trzeba wiec przelamywac ulomnosci przez samoobserwacje i samokrytyke. Tutaj spotkal Nonake Kenzana i wprowadzony zostal do mistrza Jichu. Jednoczesnie podane jest “piec najgorszych ulomnosci": szorstkosc zachowania. okazywanie niezadowolenia. Byly to pierwsze tego typu opracowania w izolowanej Japonii. nalegajac na racjonalizm i staranna dokumentacje dziejopisarstwa. W 1655 r. otworzyl swoja szkole.

Zaczal glosic koniecznosc wprowadzania w zycie wlasnych przekonan. Banzan zrezygnowal z pracy przenoszac sie do Kioto. Otoczony byl powszechnym szacunkiem i wiele legend powstalo na temat jego umoralniajacego wplywu na otoczenie. Kiedy juz mu sie troche lepiej powodzilo. W 1645 r. w przekonaniu. których trudno byloby zaklasyfikowac do jakiejkolwiek szkoly. Zyskal tymi pogladami wielu zwolenników we wszystkich klasach spolecznych. co wiazalo sie z pensja w wysokosci 7 tys. a liczba jego studentów podobno siegala szesciu tysiecy. w której nauczal o koniecznosci zycia w czystosci duchowej i uczciwosci. W jego wysoce spekulatywnym systemie wyraznie pobrzmiewaly echa buddyzmu zen. poniewaz Nobuyuki byl bratem shóguna. to. sprzedal swoje samurajskie miecze i zyl na wsi z handlu i lichwy. co zaczelo budzic podejrzliwosc Kyóto-shoshidai. czyli nauka Wang Yang-minga (jap. Ponadto w swoich traktatach Banzan pozwolil sobie na krytyke oficjalnego kierunku reprezentowanego przez szkole Hayashi. Cale postepowanie i kazdy czyn winny byc w zgodzie z sumieniem. powstawaly tez rózne szkoly eklektyczne i dzialalo wielu indywidualnych filozofów. W rezultacie musial opuscic Kioto i ukrywal sie przez pewien czas w górach rejonu stolecznego. wsród których byli tez przedstawiciele arystokracji dworskiej. a nastepnie zajal sie synem Toju oraz zatrudnil jego najwybitniejszego ucznia. Kumazawe Banzana. ale po upadku dynastii Ming (1644 r.) sama zostala wyparta. neokonfucjanisty chinskiego. Poza glównymi kierunkami konfucjanskimi. koku ryzu oraz przywilejem wizyt u shóguna. Kierunkiem konkurencyjnym wobec Shushi-gaku bylo Yómei-gaku. z okazji pobytu w Edo mial nawet wyklady dla shóguna i daimyó. Wang Yang-ming wyróznial sie wsród innych konfucjanskich filozofów odejsciem od racjonalizmu i holdowaniem intuicjonizmowi. W Chinach mingowskich filozofia Wang Yang-minga wyparla ortodoksje Chu Hsiego. Ikeda Mitsumasa. Temu twierdzeniu Nakae Tóju nadal szczególna wymowe opiekujac sie swoja matka. ze wszyscy ludzie duchowo sa równi. Wychodzil on z zalozenia.. wiesniaczka z Ogawy (prow. Jego nowatorskie pomysly wzbudzily opozycje w hanie i w 1658 r. Poglady Wang Yang-minga do Japonii dotarly w okresie Muromachi.Jolanta Tubielewicz byl slynnym pedagogiem. Jednakze Banzan nie potrafil powstrzymac sie od wyrazania na pismie pogladów uwazanych za wywrotowe. Banzan adoptowany przez dziadka po kadzieli. ale w pare lat pózniej przeniósl sie do Kirihary w Orni. przez Ikede Mitsumase. a jednoczesnie pracowal bardzo owocnie w dziedzinie administracyjnej w dobrach Ikedy. który bral udzial w buncie w Shimabarze i nalezal do nielicznych ocalalych z pogromu. Schronienie znalazl u Matsudairy Nobuyukiego w Akashi. Kumazawa Banzan (1619— 1691) byl synem rónina Nojiri. a jedyne róznice miedzy nimi dotycza sfery moralnej. a dobre uczynki nalezy spelniac bez egoistycznych pobudek. a nie przez studiowanie teorii. zaproszony ponownie przez Ikede Mitsumase zostal jego zarzadca. Kumazawe Morihise. Tóju byl samoukiem i przez wiele lat studiowal nauke Chu Hsiego. Rozpowszechnil je dopiero Nakae Tóju (1608—1648). otworzyl szkole. Zasluga Banzana bylo m. syn chlopa adoptowany przez dziadka samuraja. slyszac o naukach gloszonych przez Tóju zaprosil 301 go do siebie. Wykladal w Edo i Kioto. ale podobnie jak nauka Chu Hsiego znane byly w wydzielonych srodowiskach i w ograniczonym zakresie. zalozonej w 1666 r. niepotrzebne sa studia. gdzie poswiecil czas nauczaniu i pisarstwu. Aby ja utrzymac. Na pierwszym miejscu musi stac milosc synowska. Okolo polowy XVII w. ze najwyzszym rodzajem wiedzy jest wiedza o samym sobie. do którego uczniowie przychodzili tlumnie. Aby poznac prawa przyrody. dal Strona 156 . który zyl w latach 1472—1529.Historia Japoni . Jego nauki przyciagnely wielu studentów. a zródlem tej wiedzy jest umysl czlowieka.in. dla których jedynym miernikiem powinno byc wlasne sumienie czlowieka. Do tego czasu czytanie sprawialo mu trudnosci i dopiero na wsi podjal wysilki w celu uzyskania wyksztalcenia. Daimyó z Okayamy. Shushi. poza którym nie ma egzystencji. W 1651 r. Dopiero w wieku 36 lat jego zainteresowanie zwrócilo sie do pracy Wang Yang-minga i tutaj znalazl filozoficzne rozwiazanie wielu nekajacych go problemów. Stal sie slawny jako nauczyciel. Przez pewien czas zajmowal sie taoizmem i okazywal sklonnosci mistyczne. Zetkniecie z Nakae Toju skierowalo go na studia Yómei-gaku i w tej dziedzinie osiagnal duze rezultaty. gdzie zamieszkal z ojcem zbieglym z Shimabary. Mistrz Wang kladl nacisk na znaczenie moralnosci i wiedzy zdobywanej intuicyjnie. zaczal kariere samurajska u Ikedy w 1634 r. Ostatecznie zostal aresztowany i umarl jako wiezien w miejscowosci Koga (prow.: Óyómei). Szkola ta przeznaczona byla dla samurajów hanowych. ze opracowal program studiów dla szkoly w Okayamie. a takze wyrazil sie nieostroznie podwazajac lojalnosc wobec wladzy shóguna. co stanowilo silna protekcje. Shimósa). wystarczy patrzec we wlasne serce. Orni).i Yómei-gaku.

Sokó mial okolo 4 tys. a takze wykazujac zainteresowanie pradami i teoriami religijnymi. a ponadto napisal szereg traktatów. znalazl azyl w Aku. Yamaga Sokó (1622-1685) studia konfucjanskie zaczal w ortodoksyjnej szkole Razana i poszerzal swoja wiedze w innych dziedzinach pobierajac nauki w szkole sztuk wojennych u Obaty Kagemoriego. to znaczy do klasyków z pominieciem neokonfucjanizmu. gdzie przebywal w sluzbie Asano Naganao 302 przez osiem lat (1652—1660).in. Okayamie. Z jego szkoly wyszedl m. a posrednio Yamagi Sokó. bedac ciagle w pelni sil mistrz zostal odwolany z wygnania. Na tych kilku przykladach wybijajacych sie uczonych widac. Obok nich powstawaly tez inne osrodki i obok filozofii konfucjanskich rozwijaly sie inne dziedziny humanistyki oraz nauki przyrodnicze. Traktat ów stal sie pierwsza ekspozycja idei kierunku nazwanego nastepnie kogakuha. Itó Jinsai i Ogyu Sorai. a wiec za te ceche. Sorai w swojej dzialalnosci nauczycielskiej i urzedniczej zajmowal sie takimi dziedzinami. czystej nauki konfucjanskiej. teoria moralnosci. jak i mieszczan. a najwiekszym powazaniem cieszyl sie w schylkowych latach swego zycia. jak literatura. Rzucil nastepnie sluzbe i zajal sie pisarstwem. poezja. Zaproszony zostal jako instruktor wojskowy do hanu Akó. zajeli sie Itó Hirobumi i Yamagata Aritomo. na Kyushu i na Shikoku. kladac nacisk na takie nowoczesne dziedziny. Wplyw dydaktyczny i moralny Sokó na samurajów z Akó byl bardzo silny i dowodzi przekornie. Yamaga Sokó skazany zostal na odosobnienie i w 1666 r. Ten kierunek uzyskal bardzo ogólnikowa nazwe ko-gaku (-ha) “stara szkola" (lub tez “nauka starozytnosci"). Zostawil po sobie duzy dorobek naukowy i pamiec wybitnego erudyty. Rozwinal tu znowu dzialalnosc instruktorska.in. Konfucjanizm chinskich pedantów w rekach Yamagi Sokó zaczal nabierac rumienców — calkiem krwistych. w których wyjawial przekonania o bezzasadnosci panujacego w Japonii czolobitnego stosunku do Chin. Ufundowal on swoja szkole zwana Kogidó w Kioto i znalazl wielu uczniów zarówno wsród samurajów. Drugim niezaleznym myslicielem obok Yamagi Sokó. Wplyw Sokó nie ograniczal sie zreszta do Akó. w której poddawal krytyce szkole Shushi-gaku jako nazbyt teoretyzujaca i wzywal do powrotu do prawdziwej nauki starozytnych mistrzów. byl Itó Jinsai (1627— 1705). uczniem Tógaia byl Aoki Kon'yo. który odgrywal wielka role w budzeniu idei procesarskich i przygotowywaniu przewrotu. ze postepuja zgodnie z nauka mistrza. Yoshida Shóin (1830—1859). teoria wladzy. poniewaz za dzialalnosc antypanstwowa zostal stracony przez wladze shógunatu. która w innych czasach stala sie przyczyna niepowodzen takich filozofów. ze okres Tokugawa stworzyl warunki do wzmozenia aktywnosci intelektualnej mimo pewnych tendencji ograniczania zbyt wybujalych indywidualnosci. jak Banzan. Wrócil do Edo i otworzyl prywatna szkole Sekitokudó. jak wykazala w 1702 r. ekonomia. Wsród nich szczególne Strona 157 . równiez nawolujacym do odrzucenia neokonfucjanizmu. ale bylo w niej miejsce na rózne indywidualne interpretacje daleko odbiegajace od pierwotnej nauki starozytnych medrców. studentów. studentów nalezal jego syn Tógai (1670— 1736). Kioto. Sorai dzialal w Edo i byl blisko zwiazany z kolami rzadzacymi mimo odrzucenia ortodoksyjnej nauki Shushi-gaku.Historia Japoni . Akó. Jego kariera oficjalna ukladala sie rozmaicie w róznych okresach. a jego poglady stawaly sie coraz mniej ortodoksyjne. który wiernie przekazywal nauki ojca i wychowal nastepne pokolenia niezaleznych uczonych (m. Do najwybitniejszych sposród 3 tys. Szkola Kogidó zaliczana jest do kierunku kogaku. Krytyka japonskiego neokonfucjanizmu nie podobala sie wladzom. Najwybitniejszymi przedstawicielami byli trzej niezalezni mysliciele: Yamaga Sokó. co potrafia zrobic Japonczycy pozostawieni sam na sam z zagraniczna doktryna. Soko czy (pózniej) Yoshida Shóin. jak artyleria i taktyka walki duzych armii. o których bedzie mowa w rozdziale dotyczacym przewrotu Meiji. Przywódcy bowiem 47 mscicieli byli bezposrednimi uczniami Sokó i dumnie glosili. afera róninów z Akó. Jego slawa wybitnego erudyty rosla. o którym pare slów znajdzie sie nieco dalej). w której glosil swoje poglady na konfucjanizm oraz udzielal instrukcji w zakresie sztuk militarnych.Jolanta Tubielewicz sie zauwazyc pewien nawrót do tzw. który nie tracil czasu na jalowa scholastyke. w Orni. Shógun ów — najwybitniejsza indywidualnosc od czasów lemitsu — cenil Soraia za jego samodzielnosc 303 myslenia. Wymienione byly w przelocie szkoly powstajace w Edo. Sam przewrotu juz nie doczekal. kiedy znalazl opieke i uznanie shóguna Yoshimune. opublikowal prace (seikyo-yoroku). Podobnie rzecz sie miala ze szkola Ogyu Soraia (1666—1728). Wreszcie w 1665 r. Przedluzeniem jego dzialalnosci. ale próbowal swoje teorie wcielac w praktyczne zycie. W 1675 r.

zwany niekiedy japonskim Markiem Aureliuszem. to znaczy w rejonie. Mito byl to han nalezacy do rodu Tokugawa. ze namietny szowinizm Norinagi nie zaprowadzil go do wiezienia. Motoorim Norinaga. Kierunki neokonfucjanskie. ze powoli w calym kraju narastalo znuzenie intelektualne scholastyka konfucjanska. Norinaga byl jednakze dyplomata i potrafil pochlebiac wladzom do tego stopnia. Te nawolywania. zaczelo sie z wolna przeradzac w zainteresowania historia Japonii i japonskich instytucji narodowych z cesarzem na czele oraz narodowych tradycji i sentymentów odzwierciedlonych w rodzimym kulcie shintó..in. który byl kolebka starozytnej cywilizacji japonskiej. Swiatly administrator i duzej miary erudyta. Zainteresowania klasyka japonska. Szkole prowadzil do 1760 r. W 1661 r. mozna by ujac w kilku punktach: nienawisc do wszystkiego. wsród których byl tez konfucjanista ze szkoly Yamazakiego Anzaia. Tak jak w XVII w. na których koncentrowal swój talent polemiczny. Makura-no sóshi i innych wybitnych dziel. ale dlatego. a zwlaszcza konfucjanizmowi i buddyzmowi. przypisywal uleganiu wplywom chinskim. po czym przekazal ja synowi Sadao. Próbowal miedzy innymi zatrudnic mnicha Keichu (1640— 1701). Dziwic moze fakt. Inklinacje uczonych z kregu Mitsukuniego. które odpowiadaly nacjonalizmowi wczesnego okresu bakufu. u którego pracowal jako nauczyciel. synowi Yoshimune. Glówne watki. Opieke wladz zawdzieczal Tayasu Munetake. tak w XVIII w. którego pierwszym wybitnym wyrazicielem byl Keichu. Dedykowal Mitsukuniemu swoje dzielo (20 zwojów komentarzy do Man 'yoshu). daimyó w Mito zostal Mitsukyni (1628—1700). zaczal systematyczne studia nad kronika Kojiki i przez ponad 30 lat opracowywal do niej komentarz. to charakterystyczna cecha osrodka w Mito staly sie poglady Anzaia o silnym zabarwieniu shintoistyczno-nacjonalistycznym. po czym opuscil Mito. gromadzil w swoim hanie ogromny ksiegozbiór i staral sie przyciagac wybitnych uczonych. wielkiego znawcy kronik historycznych. Miyake Kanran. przeciwstawienie sie wszelkim próbom racjonalizowania genealogii cesarzy (m. ze zostal nawet zaangazowany do pracy w tokugawowskim hanie Kishu. jak sztucznie utrzymywana fasada polityczno-spoleczna stawala sie zbyt sztywna dla rozpierajacych ja daznosci. a takze sama Wielka historia Japonii. Zapoczatkowane przez niego studia klasyki japonskiej prowadzone byly dalej i w Mito powstaly opracowania Genji-monogatari. W czasie jednej z wedrówek spotkal sie z innym przedstawicielem “nauki narodowej" (kokugaku). które z czasem przerodzily sie w idee procesarskie i postawily Mito-domene tokugawowska w pierwszej linii walki o obalenie shógunatu. polemika z pogladami Hakusekiego). W ostatnim roku Strona 158 . Dainihon-shi — Wielka historia Japonii kompilowana byla jeszcze po smierci Mitsukuniego i 243 zwoje ukonczone zostaly w 1715 r. Norinaga (1730—1801) byl wówczas lekarzem w Matsuzace (Ise) i zetkniecie z Mabuchim wywarlo na niego silny wplyw. dziel prawniczych i pamietników kuge. Dzielo zatytulowane Kojiki-den (Komentarz do Kroniki spraw dawnych) wydane zostalo w 44 tomach juz po smierci Norinagi w 1822 r. ze u schylku XVII w. gdzie pracowal ponad piec lat otoczony szacunkiem i uznaniem. stopniowo przybieraly na sile i znajdowaly coraz liczniejszych zwolenników. poczatkowo odosobnione. i to nie ze wzgledu na autorytet Mitsukuniego. Jakkolwiek kompilatorzy dziela wywodzili zazwyczaj swój rodowód naukowy z kierunków konfucjanskich. do jednej z trzech blisko spokrewnionych rodzin shóguna. Szczególne zaslugi w poruszeniu fali nowego nacjonalizmu polozyl Karno Mabuchi (1697—1769). Karno Mabuchi rozmilowany byl w rodzinnym jezyku i tradycji narodowej. Wszystkie nieszczescia. Od 1764 r. przestawaly sie podobac 304 w miare tego. u konfucjanistów pojawilo sie haslo “powrotu do czystej nauki Konfucjusza". podkreslanie swietosci dynastii cesarskiej i wyzszosci Japonii nad innymi krajami. Yamashiro i Ise. uczen Kady Azumamaro (1669— 1736).Jolanta Tubielewicz miejsce zajmuje osrodek w Mito. Keichu nie dal sie zwabic. Najwiekszym przedsiewzieciem podjetym przez zespól Mitsukuniego bylo pisanie historii Japonii na podstawie dokumentów zbieranych w calym kraju. jakie spadly na Japonie. powstal klimat duchowy sprzeczny z ortodoksja lansowana przez bakufu. zaczely pobrzmiewac glosy “powrotu do czystego shintó". i na poczatku XVIII w. co zagraniczne. który byl specjalista w interpretacji klasycznej poezji japonskiej. dowodzily tego. gloryfikacja Japonskosci".Historia Japoni . Praca nad tym gigantycznym dzielem trwala wiele lat i zajmowala ogromny sztab uczonych. Mimo gloszonej przez niego apoteozy cesarza i instytucji cesarstwa wladze bakufu zezwolily mu na prowadzenie szkoly w Edo. Oddzialywanie osrodka w Mito dalo sie odczuc daleko poza granicami hanu. sam zas wkrótce zaczal podrózowac po Yamato. W sumie Norinaga napisal 55 traktatów w 180 zwojach.

Dzialo sie tak dlatego. Drobne przecieki od Holendrów z Dejimy przechwytywane byly przez urzedników bakufu. jak to juz wczesniej wspomniano. ale nie moze sie poszczycic przedstawicielami nauk przyrodniczych. Od tego czasu zaczal sie rozwój rangaku. Odegraly one istotna role w tworzeniu ideologii. techników czy lekarzy zaczynalo swoje kariery naukowe w szkolach konfucjanskich. Atsutane w centrum swojej dzialalnosci nauczycielskiej i pisarskiej postawil sprawy religii. w"konfucjanskiej szkole Itó Tógaia i szczególnie pociagaly go problemy ekonomiczne. która stala sie duchowa sila napedowa w przewrocie Meiji. lecz kilkoma dziedzinami nauki. ze kraj byl zamkniety przed obcymi wplywami i nie wolno bylo interesowac sie osiagnieciami “poludniowych barbarzynców". poniewaz zetkniecie z trupem i Strona 159 . Idealistyczny i irracjonalny charakter wagaku sprawial zapewne. Znaczne rozluznienie zakazów czerpania wiedzy z Zachodu nastapilo w okresie rzadów ósmego shóguna Yoshimune. Zanim umarl. zostal aresztowany i zeslany do swojej rodzinnej wsi Kuboty (prow. co bylo pomyslane jako srodek zapobiegajacy klesce glodu w latach nieurodzaju. kiedy Ryótaku byl dobrze po czterdziestce.in. jakkolwiek znajomosc obu panów zaczela sie dosyc pózno. W 1770 r. Napisal szereg traktatów. a shintoistyczna moralnosc utozsamil 305 z cnotami konfucjanskimi. Hiracie Atsutane (1776 — 1843). Neokonfucjanizm natomiast odpowiadal ludziom o sklonnosciach racjonalistycznych i wielu uczonych przyrodników. Bardzo ogólnie rzecz ujmujac.Historia Japoni . geografów. Z ramienia bakufu podrózowal tez po kraju zbierajac rozmaite dokumenty przechowywane w klasztorach i chramach. Ze wzgledu na tabu religijne w Japonii do tego czasu nie prowadzono zadnych badan anatomii.in. konfucjanista zajmujacym sie równiez medycyna i zielarstwem. A. badz na nieustanna “obróbke" tego. to jednak narazil sie wladzom twierdzac. ale utalentowanym mieszczaninem. Próbowal wypracowac popularna forme shintó w oparciu o Kojiki i Nihongi. Przezwisko powstalo stad. Kon"yo studiowal. od dawna praktykowal medycyne chinska i japonskie zielarstwo. obdarzano go bowiem przezwiskiem Kanshó-sensei. udalo mu sie wyjechac do Nagasaki. Poglady budzace poczucie “japonskosci" gloszone od czasów Kady Azumamaro uzyskaly nazwe “szkoly narodowej" [kokugaku) lub “szkoly japonskiej" (waguku). co juz przed nimi wymyslili Chinczycy. Kon'yó uzyskal oficjalne zezwolenie shóguna na studiowanie jezyka holenderskiego razem z Noro Genjó (1693— 1761). ze konfucjanska lojalnosc poddanego wobec pana w japonskim spoleczenstwie powinna sie odnosic do cesarza — potomka bogów. przez dwa miesiace podobno przelewal swoje poglady nastepnemu z wielkich nacjonalistów. do których dostep otwierala im znajomosc jezyka. Aoki Kon'yo — pionier rangaku — zostal lekko potraktowany przez zlosliwych wspólczesnych. Mimo niskiego pochodzenia zrobil on kariere jego urzednik bakufu. który byl tlumaczeniem niemieckiego Anatom ische Tahellen J. a bakufu tez nie zawsze potrafilo zrobic z tego rozsadny uzytek. Dewa). Jednym z najbardziej znanych uczniów Kon'yó byl Maeno Ryótaku (1723— 1803). poniewaz jego talenty zostaly rozpoznane przez faworyta Yoshimune. znawców literatury i specyficznie pojmowanej historii. W 1840 r. Wlaczyl m. astronomów. Za pierwszego z wielkich rangakusha uwaza sie Aokiego Kon'yó (1698—1769). ze Kon'yó przeszczepil z Kyushu umiejetnosc hodowania batatów na cala centralna Japonie. która to nazwa obejmowane byly wszelkie nauki i dziedziny kultury Zachodu docierajace do Japonii za posrednictwem jezyka holenderskiego. a zarazem badajac warunki ekonomiczne. ale wiele jego pomyslów wykazywalo sklonnosci synkretyczne. Zanim podjal studia jezyka holenderskiego. Nazwy rangaku czy rangakusha (“uczony w nauce holenderskiej") stosowane byly nie do jakiejs konkretnej specjalnosci i zreszta najczesciej owi rangakusha zajmowali sie nie jedna.moze raczej bardziej sklonny do kompromisów -niz Mabuchi i Norinaga. czyli “Mistrz Batat". wsród których znalazly 306 sie m. Ooke Tadasuke. ze szkola ta wydala wybitnych humanistów. Kulmusa. bóstwa buddyjskie do panteonu shintó. który nie byl samurajem.Jolanta Tubielewicz przed smiercia przeniósl sie do Kioto. a nastepnie za zgoda bakufu Aoki Kon'yó wyjechal do Nagasaki. gdzie mial mozliwosc szerszego zapoznania sie z jezykiem w faktorii na Dejimie. Mimo ze w pogladach politycznych Atsutane byl mniej krancowy . gdzie poglebial znajomosc jezyka i gdzie uzyskal atlas anatomiczny w jezyku holenderskim. gdzie zalozyl szkole. Oranda-moji-ryakko (Krótkie noty o literach holenderskich) i Oranda-kahei-ko (Notatki o pieniadzach holenderskich). do polowy okresu Tokugawa Japonczycy w naukach scislych zdani byli wylacznie na wlasna pomyslowosc. Obaj uczyli sie jezyka u Holendrów rezydujacych w Edo. czyli “nauki holenderskiej".

W 1776 r. a w chwilach 307 ciezkich kryzysów zarabial jako wedrowny aktor. bo czasem byl zatrudniany przez bakufu. ale ciagle przezywal kryzysy finansowe i nie mógl znalezc stabilizacji. botanike u Tamury Ransuia. Wprowadzone przez shóguna Yoshimune zlagodzenie kursu wobec zagranicy trwalo przez kilka dekad. eksperymentowal i byl ludziom pozyteczny. geodezji. Hiraga Gennai byl duchem niespokojnym i przy wielu talentach nazbyt sie rozpraszal. pod tytulem Kaitai-shinshó (Nowa ksiega dotyczaca sekcji). wywolal sensacje konstruujac replike motoru elektrycznego.Historia Japoni . a ponadto w Nagasaki bawili niekiedy specjalisci. Bylo to pierwsze dzielo naukowe tlumaczone z obcego jezyka wydane w Japonii. W tej grupie znalazl sie Ryótaku zaproszony przez innego znakomitego przedstawiciela medycyny. Tokio) w 1771 r. troche pracowal w hanie Ta-kamatsu na Shikoku.in. przez pewien czas prowadzil badania geologiczne w rejonie Chichibu. praktykowal zielarstwo i medycyne. gdzie wyroby ceramiczne zostaly nazwane gennai-yaki (“ceramika Gennaia"). wyprodukowal ognioodporne ubranie z azbestu (kukumpu). poniewaz bakufu regulowalo te kontakty i nie dopuszczalo do zbytniej masowosci czy zazylosci. szwedzki lekarz na sluzbie u Holendrów. ale przez wiekszosc zycia byl po prostu róninem utrzymujacym sie z dorywczych zarobków. astronomii. Wazna role zaczely odgrywac prywatne kontakty studentów Japonskich z faktoria na Dejimie. Stalo sie przelomem w praktyce medycznej. Jest jednak rzecza charakterystyczna. W grupie przyjaciól Sugity Gempaku znajdowal sie tez niezwykle ciekawy czlowiek. Te wiedze przekazal ludziom w prowincji Sanuki na Shikoku. Swiadczy to o tym. Od 1766 r. holenderska technologie wyrobu ceramiki. W 1764 r. komponujac obrazy w stylu europejskim. przebywal w Nagasaki.Jolanta Tubielewicz krwia uwazano za rytualne zbrukanie. pisali nie tylko o anatomii. podrózowal. Hiraga Gennai (1728— 1779). Specjalizacja przyszla pózniej. Podobnie bylo z wielu innymi uczonymi. jedna z najbarwniejszych osobowosci calego okresu Tokugawa. u którego nauki pobieral Nakagawa Jun'an i Katsuragawa Hoshu (1751—1809). spoleczenstwie). Dzielo zostalo ukonczone i wydane w 1774 r. Nowe. którzy sami stawali sie mistrzami Japonczyków. ale zginal podle. Aoki Kon'yo mial wiele zainteresowan. Cari Peter Thunberg. Sugite Gempaku (1733-1817). Cale swoje zycie pracowal. ale potem znowu przyszla fala wzmocnienia rygorów. geografii. pelnil tez funkcje tlumacza w Nagasaki. ze grupa postepowych medyków dostala zezwolenie na przeprowadzenie sekcji zwlok. obaj wielcy medycy: Maeno Ryotaku i Sugita Gempaku. gdzie poznal m. Bedac w Sanuki spróbowal hodowli owiec i produkowal nastepnie welny zwane suknem Kunitomo. ale i o innych przedmiotach zupelnie z medycyna nie zwiazanych (np. Niemniej jednak faktoria dostarczala ksiazek potrzebnych w róznorakich studiach. Tlumacze dziela poddani byli poczatkowo gwaltownym atakom ze strony tradycyjnych zielarzy. Pokonujac straszliwe trudnosci jezykowe podjeli sie wraz z Nakagawa Jun'anem (1739— 1786) i czterema innymi uczonymi przetlumaczenia atlasu na japonski. Kariere mial urozmaicona. zostal bowiem aresztowany za zabójstwo ucznia i umarl w wiezieniu. Znal jezyk holenderski i studiowal konfucjanizm w szkole Hayashich. Ten ostatni jest tez Strona 160 . ze wiekszosc rangakusha nie skupiala sie na jednym tylko przedmiocie. znachorów i lekarzy stosujacych medycyne chinska. ze skoro przez dostep do literatury zagranicznej uchylono Japonczykom drzwi na swiat. Wszystkie znakomite pomysly nie przynosily mu majatku i swojej goryczy z tego powodu Gennai od czasu do czasu dawal upust piszac satyryczne utwory. Historyczna sekcja oznaczajaca przelom w japonskiej medycynie dokonana zostala na zwlokach kryminalisty straconego w Kozukaharze (obecnie w Adachi. Niemniej jednak istnialy dziedziny wiedzy pozyteczne dla bakufu i wobec tego studia rangaku nie zostaly zabronione. Podobne badania prowadzil nastepnie w okolicach Sendai i w 1773 r. który widzial w Nagasaki. Gennai wykazywal tez wiele talentów — z wyjatkiem talentu do robienia majatku. zlozyl bakufu raport w tej sprawie. ale kola postepowe przyjely atlas z entuzjazmem. Mnogosc jego zainteresowan odbijala jak w soczewce rozbudzona ciekawosc rodaków do nowych dziedzin nauki. Zafascynowany Zachodem oddawal sie tez malarstwu olejnemu. gdzie szukal zlota i rud zelaznych. Pisal eseje i sztuki dla teatru lalkowego foruri. Zyl barwnie. jak np. Nie byl to zywiolowy najazd zadnych wiedzy Japonczyków na Holendrów. W 1770 r. Ryótaku i Gempaku ogladajac po raz pierwszy wnetrze ludzkiego ciala zdumieni byli dokladnoscia znanego im holenderskiego dziela. by jak najszybciej i jak najwiecej skorzystac z cudzoziemskiej wiedzy.: o jezyku. racjonalistyczne prady w nauce spowodowaly oslabienie tabu do tego stopnia. rzucili sie na oslep. Poza tym raz rozbudzona pasja poznawcza Japonczyków nie dalaby sie zatrzymac.

310 stosujac ulepszone metody agrotechniczne. od rozbitków). Nastapil okres glodu. o pozytku z globusów i astrolabium.Historia Japoni . wprowadzajac korzystne komercjalne uprawy (np. drzewa morwowe). Uzyskal zezwolenie i odtad wiekszosc swojego czasu poswiecil na prace translatorska. Konfucjanizm w okresie Tokugawa stal sie dla wielu intelektualistów po prostu Strona 161 . który wymaga pelniejszego opracowania. Harunori zalozyl w Yonezawie szkole hanowa Kójókan. Sugita jako wykladowca. w 1783 r.in. ale glówna dzialalnosc szkoly pod kierunkiem Heishu skupiala sie na sprawach ekonomicznych i spolecznych. Ludozerstwo stalo sie nierzadkim zjawiskiem. podczas gdy sama znajomosc jezyków obcych stala sie najbardziej palaca potrzeba. kiedy znacznie wieksze ksiestwa popadly w ruine. jest zaledwie musnieciem tematu. Tokugawy w Mito. Jako jeden z nielicznych han Yonezawa nie ulegl ogólnej nedzy. ze postep techniczny. z jakim je pokonywali. Karuizawa i Tonegawa gotowaly sie i kipialy od rozpalonych glazów. geografia). co zostalo podane powyzej. i zapal. gdzie doradca byl konfucjanista Horoi Heishu (1728. ale najwiecej czasu poswiecal astronomii. Plony w kilku prowincjach zostaly zniszczone. Pamietac jednak trzeba o tym. Matsudairy Sadaokiego w hanie Shirakawa czy Uesugiego w Yonezawie. Obok medycyny zajmowal sie publicystyka i pisal o tak róznych sprawach. wiedze o odbiciu swiatla. Teoria jezyka nie budzila specjalnego zainteresowania. Rzeka Azumagawa wystapila z brzegów i zalala wiele wsi. zwrócil sie do wladz z prosba o zezwolenie na studia ksiag holenderskich. wsród których byly rozprawy o kalendarzu zachodnim. Einoshin (1735—1794). który szczególnie dotknal pólnocne i pólnocno-wschodnie rejony Honshu. Zwlaszcza przyklad hanu Yonezawa jest ciekawy. klasyfikowana jest zazwyczaj jako dziedzina humanistyki. Hoshiny w Aizu (u którego przez pewien czas pracowal Yamazaki Anzai). medycyna. Stanowisko szefa tlumaczy w Nagasaki piastowali dziedzicznie przedstawiciele rodu Motoki. który Japonia osiagnela w okresie izolacji. ale poprzez przyklady osobowe powinno ukazac trudnosci. jak dobra administracja mogla wplynac na podniesienie poziomu gospodarki. cisnieniu powietrza i innych problemach fizyki. który wprowadzil do Japonii m. Filologia. Osiagniecia jego byly cudem gospodarczym i han Yonezawa przetrzymal nawet straszliwy kryzys w latach osiemdziesiatych. Einoshin poznal tez lacine i jezyk francuski. wybuchy wulkanów Asamayama i Azumayama pogrzebaly kilka wsi. w której byl równiez wydzial medycyny holenderskiej z prof. Oczywiscie liczne dziedziny wiedzy nazywane zespolowo rangaku dotyczyly przede wszystkim nauk scislych i prowadzily (lub mialy prowadzic) do praktycznego ich wykorzystania. bez niej bowiem nie mozna bylo dotrzec do cudów wiedzy Zachodu. Dziedzictwo swoje zastal w stanie kompletnego upadku. historia Rosji i wiadomosci encyklopedyczne o tym 308 kraju (znane autorowi ze slyszenia. a wiekszosc uczonych szla utartym trybem udoskonalania wlasnych.Jolanta Tubielewicz typowym przykladem “rozrzutu" zainteresowan. ale w ciagu kilka lat doprowadzil je do rozkwitu. ukazuje bowiem szczególnie jaskrawo. dajac przyklad oszczednosci i prowadzac na szeroka skale prace geodezyjne. ale w Japonii okresu Tokugawa wlasnie przed filologia stawiane byly najbardziej praktyczne wymagania. Uesugi Harunori (1751—1822) objal han przez adopcje w 1767 r. a wsród nich podrecznik astronomii. Np. Pomiedzy r. nie opieral sie wylacznie na zdobyczach rangaku. z jakimi sie borykali Japonczycy. Po przejsciu na emeryture z urzedu tlumacza napisal szereg prac. Przykladem moga byc hany Ikedy w Okayamie (od czasów Kumazawy Banzana). o zegarach slonecznych i ksiezycowych. Satake Yoshikazu w Akicie. Podstawowa dziedzina jego studiów byla medycyna i doszedl w niej do znakomitych wyników. jak np. A byly to osiagniecia niemale. rzeki Yoko. Jeden z kolejnych szefów. zostal profesorem chirurgii w szkole medycznej lgakkan. Niektóre hany osiagnely wysoka wydajnosc rolnicza dzieki dobrej administracji i wprowadzeniu lepszych metod gospodarowania. Przetlumaczyl wiele dziel z róznych dziedzin nauki. Wszystko to. Ostatecznie rangakusha tworzyli zaledwie minimalna warstewke spoleczna. o geografii swiata i inne.1801). Studiowal wiele przedmiotów (botanika. Szczególnie widoczne jest to w dziedzinie agrotechniki. równiez wybitny popularyzator astronomii. Uczniem Einoshina byl Shizuki Tadao (1760— 1806). Lata osiemdziesiate zaznaczyly sie silna dzialalnoscia sejsmiczna i kleskami zywiolowymi. która wchodzila w zespól rangaku. w którym wylozona byla teoria kopernikanska. tej najwazniejszej galezi narodowej gospodarki. która prowadzona byla w Edo pod protektoratem bakufu. Japonski ped do wiedzy w okresie Tokugawa jest pasjonujacym tematem. 17821786 umarlo z glodu ponad milion ludzi. rodzimych osiagniec. W 1794 r.

która wywarla takie pietno na sztuce poprzednich epok. co znalazlo tez odbicie w zapisie. W okresie Tokugawa slowo to stracilo swoje ponure. Dopiero w ukiyoe pojawila sie tendencja do tworzenia “close-up". pesymistyczne znaczenie. akcesoriów nie dotyczyla idealnych pan z dobrego domu. zaczelo byc uzywane dla okreslenia kierunku nowej twórczosci plebejskiej. gdzie oznaczalo “swiat udreki" i ujmowalo skrótowo jedna z podstawowych koncepcji o przemijalnosci. ale z biegiem czasu zaczeli dawac swój oryginalny wklad. W XVII w. az wreszcie zdominowali kulture miast i nowe formy zaczely z kolei wciagac samurajów do uczestnictwa. efemerycznym charakterze doczesnego zycia. zebrania swiatynne czy panoramy miast. az wreszcie przestal byc podobny do klasycznych chinskich modeli. Konflikt kulturowy mniej jest widoczny w pionie: samuraje . teatr i literatura okresu Edo wykazywaly duza swobode i czesto frywolnosc. poeci. ale produkty kultury typowej dla okresu nie nosily pietna klasowego w zaleznosci od pochodzenia poszczególnych twórców. Najbardziej uderzajaca cecha ukiyoe jest wprowadzenie do japonskiego malarstwa portretów kobiecych. który plynie". Wsród wybitnych artystów okresu Edo wielu bylo ludzi zarówno pochodzenia samuraj skiego. Nie byl to ciagle portret realistyczny. Postacie kobiece na zwojach ilustrujacych klasyczne opowiesci tez traktowane byly schematycznie -raczej jako idee niz rzeczywiste osoby. Nowe potrzeby. Samo slowo podjete zostalo z terminologii buddyjskiej. fryzury. Shimmachi w Ósace) staly sie zródlem natchnienia wielu artystów. co mogla im przekazac klasa spolecznie wyzsza. a znacznie bardziej widoczny w pionie: bakufu cala reszta. jak i mieszczanskiego. które zgodnie ze wskazówkami Onna-daigaku spedzaly pracowite zycie dbajac o meza i dzieci. Poczatkowo mieszczanie uczestniczyli tylko w tym. Tematyka religijna. którzy mieli czas. co urzedowi konfucjanisci uznawali za wulgarne lub niemoralne. które w tym nurcie uzyskalo miano ukiyoe . Wystepowaly wówczas w tlumie i pozbawione byly jakichkolwiek cech indywidualnych. wydobywania kobiety z tlumu i ukazywania jej w zblizeniu. ale nawet w tych bastionach powstawaly wylomy. Bakufu stojac na strazy porzadku i moralnosci publicznej próbowalo przeciwstawiac sie temu. a zarazem miejscem. swiat ciekawy i barwny. ulegl japonizacji. lecz raczej wysublimowana stylizacja. którzy mieli i jedno. W calym kraju jednak coraz wiecej powstawalo odlamów nieortodoksyjnych i coraz wieksza liczba niezaleznych uczonych po treningu myslowym w szkolach konfucjanskich zajmowala sie praktycznymi. Termin buddyjski notowany byl za pomoca komponentu uki “pelen udreki" plus w . pierwszy komponent zostal podmieniony na uki “plynacy". gdzie malarze. która ostatecznie zdobyla sobie prymat usuwajac w cien zakrzeple i pozbawione juz wigoru formy kultury samurajskiej. nowe mozliwosci i nowe gusta rosnacej w sile klasy mieszczan wciagnely ostatecznie cale spoleczenstwo 311 i narzucily zupelnie nowy ton calej kulturze narodowej. Nowy termin zaczal oznaczac “swiat. Yukaku Strona 162 .Historia Japoni . aktorzy czy dramatopisarze mogli spotykac sie w niczym nie skrepowanej atmosferze i przezywac swoje “wieczory atenskie". Bastionami starej kultury byly ciagle: dwór w Kioto. prozaicy. czyli swiat pelen zmiennych obrazów i nastrojów.“obrazy plynacego swiata". Slowo ukiyo w XVII w. japonskimi sprawami odleglymi od filozofii czy religii mistrzów chinskich. obszarników. Przyjety entuzjastycznie jako doskonala nauka starych mistrzów podlegal nieustannej “obróbce". dotychczas ich bowiem prawie nie bylo poza nielicznymi wizerunkami do nikogo nie podobnych mniszek. którzy mieli pieniadze. w szczelnie zwartym kregu rodziny.okresów Muromachi i Momoyama pojawialy sie zwykle w scenach zbiorowych ukazujacych festiwale. Niewatpliwie jednak temat “kobieta" zapanowal w malarstwie. teraz zostala zupelnie odrzucona.nawet plebejskim . którzy chetnie szukali modelek w dzielnicach kurtyzan. Nowa tematyka byla calkowicie swiecka. Kobiety w malarstwie . Zycie intelektualne toczylo sie na róznych plaszczyznach i wciagalo wielu ludzi — samurajów.Jolanta Tubielewicz szkola myslenia.reszta spoleczenstwa. Szkola Hayashich w Edo próbowala pod naciskiem bakufu utrzymywac czysta linie Shushi-gaku z emfaza na aspekty ideologiczne.“swiat". ROZKWIT KULTURY MIESZCZANSKIEJ Zywiolowy rozwój miast i mieszczanstwa znalazl swoje odbicie w równie zywiolowym rozwoju kultury mieszczanskiej. A sztuki plastyczne. Dzielnice takie (Yoshiwara w Edo. Fascynacja pieknem kobiecej sylwetki. który warto poznawac i uwieczniac. stroju. Uwieczniany byl chetnie w malarstwie. Wklad ten byl coraz wiekszy i coraz ciekawszy. rezydencja shóguna w Edo i liczne yashiki daimyó. i kupców. i drugie. Shimabara w Kioto. Takie panie calkiem nie podniecaly wyobrazni artystów.

przy czym w poczatkowym stadium rozwoju odbijano tylko czarny kontur. a kobiety tutejsze robily wszystko. kolorowej. którym przede wszystkim poslugiwaly sie kobiety. Powodzenie takich wydawnictw doprowadzilo do tego. Nie wszyscy malarze godzili sie na masowe powielanie ich obrazów. nawet w okresie najwiekszego rozkwitu drzeworytu barwnego. ze zaczeto odbijac pojedyncze obrazy popularnych malarzy. w innych dzielnicach i miastach. ale które podobno nie byly dobrze odbierane przez wspólczesne artyscie spoleczenstwo. kto przekraczal bramy yukaku .1694) uwaza sie za pierwszego z wielkich malarzy. kazdy czlowiek wtloczony w ramy wlasnego srodowiska ubieral sie i mówil wedlug ustalonego wzoru. Ten sam temat. Do schylku XVII w. powstala lokalna etyka i etykieta. izolowane od reszty spoleczenstwa i wolne od przedzialów klasowych. by stac sie piekne. który w ten sposób popularyzowal swoje dzielo. literaturze i dramacie. jest wiec oczywiste. Katsushika Hokusai (1760— 1849) i Utagawa Hiroshige (1797—1858). Wytworzyla sie w nich swoista hierarchia zawodowa i administracyjna. Tematyka zwiazana z dzielnicami yukaku zdobyla sobie najmocniejsza pozycje w malarstwie. checi pielegnowania urody czy nawet okazywania zwyklej wesolosci. której musial sie podporzadkowac kazdy. pasjonowal bardzo wielu artystów. oddajacy sie z zamilowaniem portretowaniu kobiet. Nie wiadomo. czy tez pelen nadziei artysta. a byli wsród nich artysci najwyzszego lotu. co prowadzilo do indywidualnych specjalizacji. 314 Zywiolowa twórczosc artystów ukiyoe zostawila wiele tysiecy znakomitych dziel w tym wiele powielonych dzieki technice drzeworytniczej. Mianem ukiyoe obejmuje sie malarstwo z okresu ponad dwustu lat. jak i niewybrednych opowiastek. na morzu i w górach. interesujace. Dla sztuki wyzwolonej z religijnego czy arystokratycznego konwenansu tematy lezaly wszedzie. codzienny rytm zycia w herbaciarniach i domach uciechy dostarczaly nie konczacych sie tematów dla kazdego rodzaju twórczosci artystycznej. Kazdy artysta mógl znalezc sobie dziedzine. to zazwyczaj najbardziej byl znany i ceniony za jakas wyspecjalizowana ceche w wyborze lub ujmowaniu tematu. Wyrazny jest tutaj wzajemny wplyw popularnej literatury i malarstwa. w magazynach kupieckich i w teatrach. Moralnosc konfucjanska nakazywala utrzymywanie kobiet w biernosci i programowej ignorancji. ale za najwybitniejszego piewce kobiecego wdzieku uwaza sie Kitagawe LJtamaro (1754—1806). ze w 1794 r. która mu najbardziej odpowiadala. tepila najsurowiej wszelkie przejawy kokieterii. wielu jednakze nie mialo nic przeciwko masowej produkcji. ale nie zamykaly sie wylacznie w kregu tej tematyki. Obaj byli nieslychanie plodnymi artystami i obaj lubili dlugie serie objete jednym tytulem.Historia Japoni . ta technika sluzyla przewaznie ilustracjom 313 ksiazkowym i dopiero Hishikawe Moronobu (1618. poniewaz najpierw technika drzeworytnicza stosowana byla do wydawania ksiazek. zycie bowiem plynelo wszedzie. Tradycja drzeworytu istniala w Japonii od dawna. w wioskach rybackich. kiedy sie urodzil i umarl. kim byl. Jezeli nawet artysta malowal obrazy o róznorodnej tematyce. czy bogaty kupiec. Po zniesieniu izolacji Strona 163 . Powstal nawet dzielnicowy osobliwy jezyk. a nastepnie po 1763 r. Poza murami yukaku panowaly sztywne obyczaje klasowe. festiwale bóstw szczególnie czczonych w yukaku. namalowal ponad 140 portretów aktorów. Zupelnie innym typem portretu zajmowal sie tajemniczy artysta.Jolanta Tubielewicz “zamkniete dzielnice" zyly wlasnym 312 intensywnym zyciem. Przelomowymi momentami bylo wprowadzenie do malarstwa rodzajowego techniki drzeworytniczej poczatkowo czarno-bialej. w niepoliczalnej mnogosci. na trakcie Tókaidó. Pionierem rodzimej techniki barwnego drzeworytu byl Suzuki Harunobu (17251770). a powierzchnie wypelniane byly kolorem recznie. Noworoczne parady kurtyzan. ale zastosowanie tej techniki do odbijania dziel sztuki wprowadzono dopiero w okresie Edo.czy to dumny samuraj. najslynniejsza Hiroshige –“Piecdziesiat trzy staje na trakcie Tókaidó". Literaturze lzejszego autoramentu czesto towarzyszyly ilustracje. ze w tak dlugim czasie zachodzily liczne przemiany i fluktuacje mody i techniki. powabne.“obrazy plynacego swiata" w znacznej mierze odbijaly zycie yukaku. Ukiyoe . Najslynniejsza seria Hokusaia to “Trzydziesci szesc widoków góry Fuji". a niektóre ksiazeczki byly po prostu komiksami z minimalna iloscia tekstu. które do dzis nie przestaja zachwycac swiata. znany (szeroko znany!) jako Tóshusai Sharaku. jak juz to bylo wspomniane. i to zarówno dziel naukowych. Powodzeniem natomiast cieszyli sie dwaj pejzazysci. W yukaku natomiast “szanowani goscie" mogli strzasnac z siebie rygory nakladane przez pochodzenie czy zawód. Wiadomo jedynie.

a miedzy innymi nasladowal pelne rozmachu dziela sztuki dekoracyjnej w stylu Kanó Eitoku (1543-1590). Caly ogromny zespól swiatynny Nikkó jest typowym przykladem tego. Netsuke sluzyly do przytrzymywania drobnych przedmiotów przy pasie kimona — puzderek na leki. pojawili sie artysci zajmujacy Strona 164 . który rzezbil prawie wylacznie postaci buddów i bodhisattwów.1650).1643). Byl mistrzem ceremonii herbaty. pewnymi ruchami. a Kóetsu kaligrafowal tekst. nadajac im niezwykla ekspresje. Sótatsu uwazany za wybitniejszego malarza od Kóetsu w pracach swoich stosowal rózne style. ale pierwsza wzmianka pisana pojawila sie w opisie stroju Tokugawy leyasu. Wywodzil sie on ze szkoly 315 malarskiej Hon'amiego Kóetsu (1557-1637). na których Sótatsu malowal tlo. porcelany.). XVIII w. Obaj uprawiali malarstwo dekoracyjne w rezydencjach shóguna i arystokracji. Obecnie wysoko ceniony w kraju i za granica. Ponadto ten niezwykly artysta malowal obrazy. W istocie Kóetsu kontynuowal te sztuki. Wsród kilku szkól tego gatunku najwybitniejsze osiagniecia miala szkola Kanó. a jej najbardziej cenionymi przedstawicielami byli Kanó Tan'yu (1602. które wykonal w przeslawnym mauzoleum Tokugawów . Nazwisko Kóetsu wskazuje na jego rodowód artystyczny z kregów dawnych dóbóshu. Na zupelnie innym biegunie nalezy postawic Enku (XVII w. Sztuka dekoracyjna i zdobnictwo rozwijaly sie kilkoma nurtami i osiagnely niezwykla doskonalosc techniczna i kolorystyczna. Razem z Sótatsu wykonali serie zwojów z poematami. a wykonane byly z najrozmaitszych materialów: drewna. do czego niewatpliwie przyczynil sie Jingoró. z którym wspólpracowal Tawaraya Sótatsu (?. Hidari Jingoró (1594. a wart jest zapamietania przede wszystkim ze wzgledu na dekoracje.1651) byl rzezbiarzem dworskim i dzialalnosc swoja rozwijal pod protektoratem shóguna. w okresie Edo bylo juz konserwatywne. Wielkosc ich wahala sie od dwóch do dwunastu centymetrów. Mówiac o rzezbie okresu Edo nie sposób wprost nie wspomniec o netsuke — zatyczkach lub brelokach. Niemniej jednak jego “Spiacy kot" i “Trzy malpy" zyskaly mu slawe miedzynarodowa. który sie wylamal z tradycji wymuskanej rzezby sakralnej. Niedoscignionym mistrzem tego rodzaju byl Ogata Kórin (1658—1716). Malowali parawany i fusumy w stylu Momoyama.1674) i Kanó Naonobu (1607. bylo malowanie wzorów na kimona. szkicowosc. nefrytu. arystokracji i wielkich klasztorów. ceramiki. Znane byly w Japonii od dawna (podobno od XV w. a nawet bezposrednio z Muromachi. 316 a ponadto kursuje po Japonii powiedzenie: “nie uzywaj slowa wspanialy«. tajemniczego a pogodnego geniusza. wywodzace swój rodowód z kregów artystycznych okresu Momoyama. wedrownego mnicha. Z biegiem czasu staly sie odrebnym gatunkiem sztuki uzytkowej i ok. o wielu mozliwosciach dla artystów. zlota. zajmowal sie ceramika i wyrobami z laki. Charakteryzuje sie zbyt razacym bogactwem kolorów i przeladowaniem szczególów rzezbiarskich. puzderek na pieczecie. rogu. zelaza. co sie nazywa niekiedy barokiem japonskim. Poczatkowo mialy wylacznie funkcje utylitarne i byly robione przez rzemieslników i artystów róznych specjalnosci jako produkcja uboczna lub po prostu dla rozrywki. ma swoich fanatycznych wielbicieli. Rzezbiarstwo w okresie Tokugawa zostalo odsuniete na dalszy plan przez niezwykle zywiolowy rozwój malarstwa i zdobnictwa. Prostota. a rozkwit tego unikalnego rzemiosla przypada na XVIII w. ale trzeba koniecznie wspomniec dwa nazwiska: Hidari Jingoró i Enku. budzac pasje kolekcjonerskie u koneserów wszystkich cywilizowanych krajów. Masowo wywozone z Japonii staly sie ozdoba wielu zbiorów muzealnych i prywatnych.Tóshógu w Nikkó. jezeli nie widziales Nikkó". który pochodzil z rodziny kupieckiej sprzedajacej tkaniny juz za czasów Hideyoshiego. które osiagnely doskonalosc i staly sie jedna z najbardziej charakterystycznych dziedzin rzemiosla artystycznego. W swoim czasie postepowe i uwazane za sztuke plebejska. woreczków na tyton i fajek. ze Enku przez dlugi czas uwazany byl za prymitywiste. kosci. uprawial kaligrafie. które byly tak poszukiwane na dworze Yoshimasy i innych shógunów Ashikaga.).Historia Japoni . laki. Szczególna dziedzina. kanciastosc postaci sprawialy. wachlarze i parawany oraz wyzywal sie artystycznie w dekorowaniu puzderek z laki i zajmowal ceramika. Najwiecej tych dziel zachowalo sie w centralnej Japonii. ale Enku docieral w swoich wedrówkach do róznych zakatków i wszedzie zostawil slad w postaci usmiechnietej Kannon czy optymistycznego Jizó. Obok nurtu mieszczanskiego wyrazanego stylem ukiyoe istnialo tez malarstwo tradycyjne.Jolanta Tubielewicz okazaly sie rewelacja dla swiata zachodniego i wywarly silny wplyw na malarstwo europejskie. nastapila specjalizacja. Ciosal je w drewnie szybkimi.

ale stawal sie on coraz bardziej ekskluzywny. 318 Odmiana rengi byly haikai — poematy wiazane o tresci zartobliwej. kiedy Bashó wedrowal po górskich szczytach i zapatrzony w gwiazdy szukal nieustannie swojej wielkiej prawdy. Znalazl to w kabuki i w teatrze lalkowym. Po drodze znalazly sie tez i niezbyt chlubne rozdzialy: pierwsze trupy teatralne wykonujace tance przy akompaniamencie spiewnej recytacji oraz nieskomplikowane skecze byly to zespoly kobiece. w kupieckiej Osacejego równiesnik Ihara Saikaku (1642— 1693) rozwijal ozywiona dzialalnosc literacka w zupelnie innym stylu. ale nie osiagnely doskonalosci. poematy wiazane (renga). nabraly cech dojrzalego dramatu. literatura nabrala rozmachu i masowosci. czesto zdarzaly sie po prostu bryly geometryczne lekko dekorowane. które zwisaly u pasów na sznurze laczacym je z netsuke. Masowy odbiorca zadal czegos zywszego i bardziej zrozumialego. postacie z historii Chin i Japonii. W natchnionej twórczosci Bashó widac spuscizne filozoficzna zenu wyrazona w nowy sposób. Nawet poezja przeszla liczne transformacje i forma pospolicie uprawiana nie byla juz tanka. rubaszny. ale byla to literatura wzbogaconej klasy mieszczan. Odbilo sie to wyraznie na literaturze okresu. kwiaty i jarzyny. który zrewolucjonizowal juz do tego czasu sformulowane reguly rengi (z jej odmiana haikai). podejmujac wszelkie rodzaje dzialalnosci poprzedniczek — w dziedzinie teatru i poza teatrem. dochodzac do swej dojrzalosci róznymi etapami. czesto rubasznej. w której prymat samurajskich watków odchodzil w cien. nasaczanie specjalnymi substancjami trwalo czasem wiele miesiecy. satyrycznej. Masowym odbiorca wszystkich tworów kultury byli mieszczanie. którym zabraniano sie stroic. najczesciej przemiennie po czternascie lub siedemnascie sylab. a dla bogatych mieszczan. Stopniowo zaczely powstawac formy coraz bardziej skomplikowane. Zeszly wiec kobiety ze sceny. W drugiej polowie XVII w. W pózniejszych czasach tez uprawiano stale ten rodzaj teatru. W 1629 r. Cyzelowanie. tak ze przelom XVII i XVIII w. do którego wytworzenia droga wiodla przez stopniowe redukcje liczby sylab oraz przez tzw. dokladali dalsze. W tym samym czasie równiez masowa rozrywka mieszczanstwa stal sie teatr kabuki i teatr lalek (fóniri). shógun Tsunayoshi znany jest ze swojej pasji do tego gatunku rozrywki estetycznej i oczywiscie pasja wladcy udzielila sie wielu daimyó. Zwierzeta i owady. jego styl — potoczny. ale weszli na nia mlodzi chlopcy. Poczatkowo formy netsuke byly mniej wysmakowane. Od XVII w. Przybory i puzderka [imo) na leki czy pieczecie tez mogly byc malymi dzielkami sztuki i podkreslac osobowosc wlasciciela. postacie mitologiczne. Zainteresowanie tym gatunkiem roslo od XVI w. Teatr kabuki ksztaltowal sie jako opozycja w stosunku do hieratycznego no. pojawil sie geniusz poetycki. a nawet lat. Haikai uprawiane juz byly nieco wczesniej. wymyslne. skladajacej sie z siedemnastu sylab. Jedynie w malych enklawach 317 dworskich uprawiane byly jeszcze klasyczne formy poezji. które tez na przelomie XVII i XVIII w. To samo mozna powiedziec w odniesieniu do przedmiotów. wreszcie cale scenki rodzajowe — wszystko to bylo wykonywane z mikroskopijna precyzja na przestrzeni kilku do kilkunastu centymetrów szesciennych drewna. Byl to Matsuo Bashó (1644—1694). w calej reszcie kraju natomiast potrzeby ducha staly sie inne. w kregach mieszczanskich. laki czy innego tworzywa. nie pozbawiony dowcipu — odzwierciedlaly potrzeby nowego czytelnika i znalazly licznych entuzjastów. bawiace zespoly poetów od XII w. ale haiku krótki siedemnastozgloskowy poemat. stal sie okresem rozkwitu no. zwlaszcza u meskiej publicznosci. widac buddyjska zadume i dazenie do stapiania sie z przyroda.Historia Japoni . ograniczal sie do kregów dworskich. Cieszyly sie duzym powodzeniem. której dostarczaly wrazen nie tylko estetycznych. ograniczyl caly poemat do siedemnastu zglosek. polerowanie.Jolanta Tubielewicz sie wylacznie wyrobem netsuke. np. Saikaku napisal okolo 260 opowiadan. To znowu Strona 165 . Teatr no nie umieral — mial nawet zapalonych wielbicieli. ale w tej krótkiej formie potrafil zawrzec cale poetyckie bogactwo wrazen. netsuke stwarzaly okazje dyskretnego okazywania smaku artystycznego i dbalosci o wyglad. Bogata i róznorodna twórczosc Saikaku. z których wiekszosc polaczyl w dlugie cykle pod zachecajacymi tytulami: “Piec kobiet oddanych milosci". Uznajac hokku za najwazniejsza czesc rengi. “Mezczyzna oddany milosci". którzy do poczatkowej strofy (hokku). wysublimowane. wladze bakufu w obronie moralnosci publicznej zabronily kobiecych wystepów na scenie. “Nauka o szczesciu dla nowobogackich". Poematy gatunku renga tworzone byly przez kilku ludzi. “Opowiesci o obowiazkach moralnych wojowników" i szereg innych. W tym samym czasie. im sluzaca i schlebiajaca ich gustom. Dla cierpliwych rak japonskiego rzemieslnika bylo to niezwykle pole do popisu.

. dla których watkami bylo codzienne zycie. wówczas w sektorze rolniczym dochodzilo do ciezkiego zalamania. przy czym dotyczylo to równiez tenryó oraz wlosci spokrewnionych rodzin tokugawowskich. Sztuki Monzaemona pisane zarówno dla kabuki. czysto rodzima. Jako dramatopisarz polozyl on najwieksze zaslugi w dzwignieciu teatru na wyzyny. a jednoczesnie w popularyzacji prawdziwego dramatu. powodzie czy susze nastepowaly rok po roku. SCHYLEK BAKU FU Pietrzace sie trudnosci ekonomiczne powodowaly. Hermetycznosc Japonii okresu Tokugawa dala w rezultacie szanse utrwalenia rodzimych 320 form kulturowych. Samuraje. nie mozna bylo zawiesic dzialalnosci chlopiecego kabuki. W 1652 r. Nawet wielkie hany zadluzaly sie na astronomiczne sumy u kupców. Okazalo sie zreszta niemozliwoscia calkowite zahamowanie naturalnych procesów rozwoju spoleczenstwa. czyli sztuki wspólczesne. U odbiorców przedstawien tez rosly zapotrzebowania intelektualne wykraczajace poza rubaszne radosci o posmaku erotycznym. którzy pobierali pensje w ryzu. O genialnosci Monzaemona swiadczy fakt. które staly sie rewelacja dla Zachodu w drugiej polowie XIX w. ukiyo.1724). z drugiej natomiast jego umiejetnosc podejmowania interesujacych audytorium tematów. i które ciagle sa widoczne we wspólczesnej Japonii mimo tranzystorów. Kiyomasu i wielu innych. Chlopi popadali w nedze i czesto w ostatniej rozpaczy napadali na przedstawicieli wladzy i na domy bogatszych kupców. oraz sewamono. Zanim do tego doszlo. We wszystkich klasach odbywaly sie przesuniecia Strona 166 . nieswiadoma nawet rewolucji przemyslowej i wielu form nowozytnej cywilizacji.). Nastepowaly one zazwyczaj po okresach klesk zywiolowych i latach nieurodzaju. praktyczny a rubaszny Saikaku oraz subtelny psycholog Monzaemon przetarli szlaki dla nowych stylów literackich. czego konsekwencja byla specjalizacja w rolach kobiecych (onnagata) calych dynastii aktorów. czy tez kilka wersji filmowych historii róninów z Akó. wszelkie bowiem tlumaczenia z jezyków obcych przekazywane przez rangakusha dotyczyly jedynie róznych dziedzin nauki. proza i dramat rozwijaly sie zgodnie z czysto japonskim smakiem w calkowitej izolacji od reszty swiata. wladze mogly juz dac upust swemu oburzeniu i chlopcy zostali przepedzeni z teatru. utrwalila sie kultura unikalna. Przelomem w historii kabuki stala sie twórczosc Chikamatsu Monzaemona (1653. ze wiele z jego sztuk ciagle jest z powodzeniem grywanych i ciagle wzrusza do lez rzesze Japonczyków. Teksty towarzyszace pantomimie nabieraly glebi i powoli zaczynaly sie nasycac tresciami psychologicznymi. Od tego czasu tylko dojrzali mezczyzni mogli sie pojawiac na scenie. Nie tylko surowosc wladz wplynela na podniesienie poziomu kabuki. tez masowo tracili podstawy egzystencji. czyli sztuki historyczne. Natchniony filozof-poeta Bashó. U schylku XVIII i w pierwszych dekadach XIX w. Jezeli dzialalnosc sejsmiczna. Japonia zaczynala sie dusic w swoim odosobnieniu. nazywa sie okresem Genroku (chociaz era tej nazwy trwala od 1688 do 1703 r. “plynacy swiat". jak np. W rezultacie po zniesieniu izolacji Japonczycy staneli wobec Zachodu jak dzieci. poniewaz shógun sam wykazywal 319 slabosc dla owej rozrywki nie zawsze estetycznej. Torii Kiyonobu. Przez dwa i pól wieku literatura japonska rozwijala sie po dzieciecemu nieswiadoma istnienia gigantów pióra poza oceanami. które po raz pierwszy zostaly wprowadzone do sklepu z zabawkami. ze przez Japonie przetaczaly sie od czasu do czasu fale reform. Przyczynil sie do tego z jednej strony talent literacki Monzaemona. ale dopóki zyl lemitsu. drapaczy chmur i pozornej amerykanizacji. Oparcie ekonomiki na rolnictwie i sztuczne utrzymywanie sztywnej struktury spolecznej bylo coraz wyrazniej odczuwane jako nieznosny ciezar. które zawladnely Japonia na przeciag dwóch stuleci. malarzy Hishikawy Moronobu. Monzaemona. Niewysychajacym zródlem radosci sa tez przeróbki filmowe niektórych jego dramatów psychologicznych i samurajskich. Sonezaki-shinju (Wspólne samobójstwo [dwojga kochanków) w Sonezaki) — pierwsza sztuka z gatunku sewamono napisana w 1703 r. którego nie mogly wyrównac dorazne srodki zaradcze w postaci zniesienia dlugów oraz zasilków ryzowych z magazynów bakufu. obejmujacy okolo pól wieku.Jolanta Tubielewicz sprowadzilo gniew wladzy.Historia Japoni . Poezja. Na tych pare dekad przypadla dzialalnosc genialnych twórców: Bashó. Saikaku. Wszyscy trzej znalezli masy nasladowców i wiele wielkich nazwisk pojawilo sie w nastepnych pokoleniach. Najbardziej zywiolowy jej rozwój przypadl na czasy rzadów Tsunayo-shiego i jego dwóch nastepców i okres ten. jak i dla jóruri dzielily sie w zasadzie na dwa gatunki: fidaimono.

Tacy juz nie wracali na wies i wtapiali sie w mase miejska. Choshu. W okresie reform przeprowadzonych przez Matsudaire Sadanobu (1758— 1829).Historia Japoni . podobnie zreszta jak i szereg innych zarzadzen Tadakuniego zmierzajacych do ograniczenia zbytku i wprowadzenia dyscypliny. które mialo pozbawic ziemi drobnych daimyó wokól Edo i Ósaki za rekompensata w innych rejonach. ale glównie chodzilo w takich wypadkach o zahamowanie odplywu ze wsi i zapobieganie wzrostowi biedoty miejskiej. czy wyrzucanie rolników z miast w niczym nie poprawilo sytuacji ekonomicznej kraju. 321 Reformy Mizuno Tadakuniego (zwane “reformami ery Tempo") byly ostatnia wielka fala dzialalnosci w zalozeniach sanacyjnej. którzy mogli teraz nawiazywac bezposredni kontakt z nabywca. którym sie udalo umiescic gdzies na orbitach rzemieslniczo-kupieckich. a reke mial twarda. a nastepnie w okresie reform Mizuno Tadakuniego (1794 1851) wydano surowe nakazy powrotu chlopów na wies i oczyszczenia populacji miejskiej z wszelkich elementów naplywowych.. Wielu chlopów uciekalo ze wsi i próbowalo znalezc zarobek w miastach. zbiorczo zwane Satchó-dohi (albo z wylaczeniem Hizen . RUCH REFORMATORSKI W HANACH Reformy ery Tempo nie ograniczyly sie jedynie do bakufu. W rezultacie przynioslo to tylko chaos. Tosa i Hizen. ale “zwracanie ludzi" na wies. zm. Dopiero po smierci lenariego Tadakuni rozwinal dzialalnosc reformatorska. Dazac do stabilizacji cen rozwiazal gildie kupieckie. Dzialal w mylnym przekonaniu. Od czasu do czasu rzad próbowal zapobiegac przemieszczeniom spolecznym.. Umarl samotny i okryty nielaska shóguna. Mialo to na celu obnizenie cen za pomoca likwidacji marzy narzucanych przez hurtowników i gildie. Dopóki jednak zyl shógun lenari (na urzedzie: 1787—1837. ze zle sie dzieje w kraju. które w tym momencie dziejów juz nie mogly znalezc pozytywnego oddzwieku. ze za uslugi finansowe swiadczone shógunowi mieszczanie uzyskiwali status hatamoto. pelnil funkcje róju-shuseki i od poczatku dazyl do reform. Pieniadze 'otwieraly im droge do rodzin samurajskich poprzez mariaze i adopcje. Wzbogaceni kupcy natomiast znali szereg sposobów na dzwigniecie sie w hierarchii. Najlepsze warunki do prowadzenia reform mialy hany tozamów polozone daleko od centrum administracyjnego kraju. Powszechne niezadowolenie oraz gwaltowne sprzeciwy Tokugawy z Mito i Tokugawy z Kishu zmusily Tadakuniego do rezygnacji ze stanowiska roju i do odstapienia od dzialalnosci reformatorskiej. Dazenie do zreformowania gospodarki ogarnelo wiele hanów. W hanach równiez nastapilo ozywienie. wobec których zaostrzyl cenzure wprowadzajac surowe represje za nieodpowiednia literature i obrazy. W swoich usilnych staraniach podniesienia prestizu bakufu Tadakuni wszedl w konflikt z wieloma daimyó. ale w skutkach beznadziejnej. Od 1834 r. 322 hany poludniowo-zachodnie: Satsuma. ze stanowczosc okazana przez wladze doprowadzi naród do uleglosci i przywróci blogostan okresu gospodarki przedkomercjalnej.w góre drabiny spolecznej lub w dól. powodujac tym wejscie do wolnej konkurencji drobnych kupców i rzemieslników. Wywolalo to burze protestów. Tadakuni narazil sie kolejno i w stosunkowo krótkim czasie wszystkim klasom i warstwom spolecznym. Najszczesliwsi byli ci. gdzie nie mieli z czego zyc.Jolanta Tubielewicz . ze dwa miecze nie rekompensuja im widoku umierajacej z glodu rodziny. Sprzedawali lub zastawiali bezuzyteczne symbole swojej pozycji spolecznej i zabierali sie do pracy w rzemiosle czy handlu. a powodowalo gorycz i wywolywalo nowe przyplywy masowych protestów. Wrócil na krótko w 1844 r. ale zabral sie do uzdrawiania ekonomiki z pozycji sily i w mysl zasad konfucjanskich. Zdarzalo sie nawet. nie wylaczajac dam z dworu shóguna. które tradycyjnie cieszyly sie duza niezaleznoscia.Satchódo). Tadakuni byl czlowiekiem bardzo inteligentnym. 1841). które przesladowal za ich zamilowanie do luksusu. a przejawialo sie rozmaicie w zaleznosci od warunków lokalnych i osobowosci daimyó. Nazywalo sie to hitogaeshi-no ho — “prawo o zwracaniu ludzi". Zabronil tez przedstawien wedrownych trup na wsiach oraz hucznego obchodzenia festiwali. Narazil sie szczególnie slynnym zarzadzeniem jochi-rei (“nakaz dotyczacy ksiestw feudalnych") z 1843 r. oraz artystów i pisarzy. nie mógl przelamac jego oporu. Strona 167 . ale znowu nic mu sie nie powiodlo i zostal zdjety z urzedu. Doskonale zdawal sobie sprawe z tego. którego bezposrednia przyczyna byly kleski zywiolowe lat trzydziestych i zwiazane z tym czesto katastrofalne zadluzenia ksiestw. Spauperyzowani samuraje czesto dochodzili do wniosku. Z punktu widzenia przyszlych losów Japonii najwazniejsze byly tzw.

Kosztowny ceremonial dworski zostal zredukowany i samuraje uwolnieni od obowiazku skladania daimyó drogich prezentów. Ogromny wysilek wlozono w przystosowanie pod uprawe nowych ziem. a w latach trzydziestych ksiestwo szarpane bylo buntami chlopskimi. bawelna. Han Hizen (zwany tez Saga). 40). a skonczyl jako glówny zarzadca ksiestwa. Han ów w porównaniu z innymi znajdowal sie w szczególnym polozeniu demograficznym. Nabeshime Naomase (1814. Dzieki rozsadnym doradcom jego administracja przynosila dobre rezultaty. Wprowadzenie drastycznych ciec w pensjach samurajskich wzmocnilo budzet hanowy. 323 a takze zaczal wprowadzac nowoczesne uzbrojenie dla wojowników. zaczal uczestniczyc w ruchu reformatorskim po przejeciu przez nowego daimyó. a zarazem ten sam czynnik demograficzny wplywal na utrzymanie zelaznej dyscypliny. Sytuacja w Tosie byla specyficzna. jak i rangaku. Dzieki temu posunieciu i dzieki przestawieniu gospodarki na zyski z handlu budzet hanowy do lat czterdziestych oparty zostal na mocnych podstawach. poniewaz procent samurajów byl tu bardzo wysoki (do 40% calej ludnosci). co wzmocnilo baze podatkowa. Uczucie niecheci do nowego pana przetrwalo dwa wieki i nieraz powodowalo ferment na nizszych szczeblach drabiny wasalnej. Czesc produkcji ceramiki oblozona zostala monopolem hanowym. nowoczesne uzbrojenie z artyleria wlacznie. poniewaz brakowalo tam solidarnosci hanowej wsród samurajów nizszych rang. poniewaz daimyó Móri Narihiro umierajac w 1836 r. poniewaz utrzymywali sie sami z wlasnej pracy. Polityka hanowa szla w kierunku ograniczenia udzialu posredników handlowych i wprowadzenia komercjalnych upraw (trzcina cukrowa. W Tosie na Shikoku duch reformatorski zapanowal równiez ale rezultaty nie byly tak zadowalajace. W Chóshu dzialalo wielu swiatlych ludzi zarówno ze srodowiska konfucjanskiego. ale wyniki tej akcji byly dosyc mizerne. zmonopolizowanych przez daimyó. Agenci hanowi sprzedawali ja w Ósace na zasadzie monopolu. produkcja wosku). Naomasa odziedziczyl han w wieku 16 lat. które obejmowaly m.. Ksiestwo Chóshu na zachodnim krancu Honshu tez zmuszone bylo do siegniecia po drastyczne formy naprawy stanu finansowego. a plynace stad dochody obracano na finansowanie przybrzeznych linii zeglugi.nawet za cene nadawania chlopom statusu samurajskiego. Ogromne zaslugi w dzwignieciu finansów hanu polozyl zadziwiajacy czlowiek nazwiskiem Zusho Hirosato (1776—1848).kupcy zaczely sie ukladac pomyslnie dla daimyó. Strona 168 . Kogoshima byla w latach czterdziestych jednym z trzech osrodków wytopu stali do celów militarnych.Historia Japoni . Ponadto ustalony zostal monopol na sól z duzym zyskiem dla hanu. Trzcina cukrowa — nie uprawiana gdzie indziej . co przynioslo znaczna ulge samurajskim budzetom. i przekazania jej chlopom. Jeszcze inna specyficzna cecha Tosy byla solidarnosc wobec rodu Tokugawa. po czym wynegocjowal splacanie milionowych dlugów w rocznych ratach przez 250 lat. chociaz czesc [nuhe-shima-yaki) ciagle pozostawala bezposrednim monopolem bakufu. Wielu wasali Morichiki zostalo na swojej ziemi i nie wyrzeklo sie dawnej lojalnosci.in. Stopniowo ksiestwo zaczelo wyrastac na potege ekonomiczna. Szereg posuniec doprowadzilo do odebrania ziemi.Jolanta Tubielewicz W Satsumie fala reform przyszla w latach trzydziestych i rzeczywiscie przyniosla poprawe fatalnej przedtem sytuacji finansowej. Wielu samurajów ponadto zylo z ziemi i tym daimyó nie musial placic. s. kiedy to leyasu usunal z Tosy Chósokabe Morichike i na jego miejscu osadzil Yamanouchiego Kazutoyo. dzieki czemu stosunki w pionie: daimyó . Ponadto ogloszono moratorium na dlugi samurajów. co oczywiscie wywolalo niezadowolenie.okazala sie bardzo korzystna dla Satsumy. zostawil dlugi przekraczajace wartosc 37 lat normalnych zbiorów (wg Jansen. Szeroko stosowano zachecanie do poszerzania bazy rolniczej . która uprzednio przeszla w rece kupców. usytuowany na pólnocno-zachodnim skraju Kyushu. Od 1838 r. Niemala role gral w tym nielegalny handel z wyspami Ryukyu. Ród Shimazu wladajacy w Satsumie zainteresowany byl rangaku i zachecal swoich wasali do studiowania zagranicznych technik i technologii. Celem podreperowanie! finansów hanowych wprowadzono obciecia pensji samurajskich. Sakumoto Ryoma and the Meiji Restoration. a nawet mial zwiazki powinowactwa z arystokratyczna rodzina Sanjó. Najbardziej uderzajacym w oczy dzialaniem staly sie reformy wojskowe. zaczely sie reformy. jakkolwiek ród Yamanouchi nalezal do kregu tozamów i utrzymywal przyjazne stosunki z dworem cesarskim.1871). Rozdarcie wewnatrzhanowe siegalo poczatku XVII w. pojechal do Osaki i na oczach zdumionych wierzycieli spalil kwity kupców z Satsumy. Wsród jego osiagniec na pierwszym miejscu trzeba chyba postawic niezwykly wyczyn finansowy: w 1827 r. Kariere urzedowa w Kagoshimie zaczal od stanowiska intendenta do spraw ceremonii herbaty.

kto aktualnie kierowal japonska polityka. statki przybywajace Strona 169 . ale sami tez nie zawsze wiedzieli o wszystkim. W 1797 r. Golownin na statku “Diana" w 1811 r. który zawinal do Nagasaki i spowodowal straszne zamieszanie. Wladze wykorzystaly doswiadczenie kupca nazwiskiem Takadaya Kahei (1769 1827) i powierzyly mu zbadanie wyspy Etorofu (Kuryle) oraz nawiazanie stalej komunikacji pomiedzy Kurylami. tez pojawily sie niepokojace oznaki zainteresowania ze strony obcych mocarstw. Dejima jednakze byla najmniejszym z japonskich zmartwien.Jolanta Tubielewicz 324 Trzeba sobie uswiadomic. Oficerowie okazali tchórzostwo i brak jakiegokolwiek wyszkolenia. Incydent skonczyl sie tym. Adam Kirylowicz Laxman wplynal do Nemuro i zostal odeslany do Hakodate. W tym roku statek rosyjski zawinal do Nemuro i zaloga chciala nawiazac kontakty handlowe. ze “Phaeton" odplynal nie niepokojony przez Japonczyków. Byl to odwet rosyjski za zlapanie na wyspie Kunashiri kapitana Wasilija Michajlowicza Golownina i uwiezienie go w Matsumae. Samo miasto znajdowalo sie pod bezposrednia jurysdykcja bakufu. Hokkaidó i Edo. Stal sie tez oficjalnym agentem shógunatu do spraw zeglugi oraz lowisk na terenach pólnocnych. ale bakufu zaczelo zdawac sobie sprawe z rosnacego 325 zagrozenia ze strony obcych krajów. ze wstydu popelnil samobójstwo. ale nie zamykalo to kontaktów hanowych z cudzoziemcami. Dzialania bakufu w tym rejonie nabraly tempa. na przeciwleglym krancu. którzy nie mieli pojecia o dzialaniach wojskowych. do Nagasaki wplynal statek amerykanski “Elise" pod flaga holenderska i do 1817 r. Stosunki miedzy Dejima a Edo ukladaly sie rozmaicie w zaleznosci od tego. niemily incydent z angielskim statkiem o nazwie “Phaeton". Czasem byly to stosunki niemal kordialne. Gorzka to byla lekcja dla hanu Hizen i od tej pory zaczeto tu ostro przestrzegac dyscypliny wojskowej. kiedy indziej znów nastepowalo nagle zaostrzenie kursu. wyslany zostal na spenetrowanie wód wokól Hokkaidó i Kurylów. winni zaniedban zostali ukarani. nie próbowaly przybijac do ziemi japonskiej. ze zamiast tysiaca zolnierzy na straznicy bylo zaledwie 60 lub 70 niedolegów. Katarzyna II chcac wykorzystac ten incydent w 1792 r. W tym czasie. a ponadto przekazywane informacje niekoniecznie natrafialy na odpowiedni odbiór urzedników bakufu. W 1813 r. bugyó Nagasaki. Laxman odplynal. W 1812 r. Okazalo sie wtedy. by w imieniu gubernatora Syberii nawiazac stosunki z Japonia. Statki rosyjskie penetrowaly morza na pólnoc od Hokkaidó. W 1808 r. W koncowych dekadach XVIII i pierwszych dekadach XIX w. gdzie spotkal sie z metsuke przyslanym przez bakufu. ale do 1778 r. jak i oficjalnych han byl czesciowo odpowiedzialny za bezpieczenstwo miasta (odpowiedzialnosc podzielona byla miedzy Nabeshime a Kurode z Akitsuki). Rozmowy nie daly zadnego rezultatu. japonski statek rybacki rozbil sie w rejonie Aleutów. zarówno prywatnych. odeslala rozbitków wraz z instrukcja. Azja stala sie przedmiotem zainteresowania Europy. Laxmana potraktowano malo kurtuazyjnie i poinformowano. polozyl takie zaslugi dla kraju. Obudzilo sie tez zainteresowanie dotychczas prawie nie znana wyspa Hokkaidó oraz blisko lezacymi Kurylami Qap. ze w obrebie hanu lezalo miasto Nagasaki z faktoria na Dejimie. a jego zaloga pojmana przez Rosjan odeslana zostala do Irkucka. zalozyl przedsiebiorstwo branzowe w Hakodate. Kahei od 1792 r. a stamtad droga ladowa do Matsumae. lecz spotkala sie ze stanowcza odprawa. kiedy Kahei rozwijal dzialalnosc na pólnocy Japonii. Zajmujac sie w imieniu bakufu eksploracja Ezochi i Kurylów. w kiórym Japonczycy przyjmuja cudzoziemców. ze jedynym portem. a obronnosc miasta wzmocniona. Holendrzy z Dejimy informowali bakufu o wydarzeniach miedzynarodowych. a dzieki stalemu doskonaleniu szkutnictwa ozywil sie ruch na wszystkich morzach i oceanach swiata. zostal odeslany do Rosji w zamian za Takadaye Kaheia. Chisima).Historia Japoni . w Nagasaki. Po zlapaniu na Kunashiri poczatkowo traktowany byl szorstko. prowadzil na wlasna reke handel z Ezochi (tak wówczas nazywano Hokkaidó) i w 1798 r. Kahei zostal pojmany przez Rosjan i wywieziony na Kamczatke. ze w 1801 r. na wodach wokól archipelagu zaczely sie pojawiac statki pod obcymi. Matsudaira Yasuhide. ani ostatnim zetknieciem Japonczyków z cudzoziemcami w okresie izolacji. kiedy do Edo dotarla wiadomosc o osiedlaniu sie Rosjan na wyspie Urup. ale w czasie dwuletniego pobytu w Matsumae serdecznie sie zaprzyjaznil ze swoimi japonskimi opiekunami. jest Nagasaki. uzyskal prawo noszenia nazwiska oraz miecza. nieznanymi banderami. W 1782 r. ujawnil zupelny brak przygotowania do obrony. U schylku XVIII w. ZAINTERESOWANIE Sil OBCYCH MOCARSTW JAPONIA Wspomniany incydent z “Phaetonem" nie byl ani pierwszym.

odmówilo.wkrótce zmuszony zostal do rezygnacji ze stanowiska róju-shuseki i stracil wplywy w rzadzie. Zaloga zle przyjeta przez miejscowa ludnosc dopuscila sie gwaltów. 15 Amerykanów 1 w 1850 r. Bakufu zareagowalo wedlug tradycyjnego modelu. 7 Anglików. Trzymany przez szesc miesiecy i poddawany rozmaitym szykanom.Jolanta Tubielewicz dorocznie w imieniu Holandii na Dejime nalezaly w rzeczywistosci do innych bander. Zaznaczylo sie to w Japonii przez intensyfikacje studiów rangaku pod protektoratem bakufu. ale wiadomo na pewno. w których Holandia byla zywotnie zainteresowana. Odplynal dyszac zemsta. Odplynal wiec i 10 dnia 7 miesiaca wszedl do portu w Kagoshimie. Zachowaly sie wzmianki o odeslaniu do Nagasaki: w 1846 r. a poniewaz od dwudziestu lat prowadzil handel futrami z kompania Golikowa i Szelichowa na Uru-pie mial pewien zasób doswiadczenia na morzach pólnocnych. wywolaly zmiane kursu w stosunku do cudzoziemców. Najglosniejszy wypadek zastosowania sie do nakazu znany jest z 1837 r.. Tym razem Holendrzy. kiedy powstalo Królestwo Niderlandów (Holandia. Belgia. Swoim podwladnym (Dawydow i Chwostow) nakazal rajdy na terytoria japonskie. Nie wszystkie dane zostaly zanotowane i zachowane do naszych czasów. ze król Niderlandów Wilhelm II zamierza przyslac oficjalna misje dyplomatyczna. amerykanski statek “Eciipse" próbowal pertraktacji z Japonczykami. Odeslany z pustymi rekami.Historia Japoni . 28 dnia 6 miesiaca amerykanski statek “Morrison" (z rozbitkami japonskimi na pokladzie) wplynal do zatoki Uraga i natychmiast zostal ostrzelany. Przerazony bugyó z Hakodate wezwal do wzmocnienia obrony wybrzezy. wojna opiumowa. którzy szmuglowali opium. Odwiózl pieciu japonskich rozbitków. Rzeczywiscie. W tym okresie raz po raz na pólnocnych morzach japonskich ukazywaly sie amerykanskie statki wielorybnicze. który prowadzil “Elise" w 1797 r. W pare miesiecy pózniej. Zgodnie z nakazem bakufu cudzoziemcy odsylani byli do Nagasaki. wywolana przez Anglików. nie silac sie nawet na oslodzenie Strona 170 . do Nagasaki wplynal statek “Palembang" z poslem królewskim na pokladzie. jakkolwiek podejrzliwosc urzedników bakufu w Nagasaki budzily obce zalogi holenderskich statków. nastal pokój. w 1848 r. Tsugaru. przyplynal w 1800 r. ale po trzech dniach stania na redzie zostal odeslany z niczym. co spowodowalo w nastepnym roku wydanie przez bakufu nakazu strzelania do obcych statków bez ostrzezenia (uchiharai-rei z 15 dnia 2 miesiaca 1825 r. które pozwalaly sobie na zbrojna interwencje w Chinach. a w 1842 r. ze niejednokrotnie statki ulegaly rozbiciu. na amerykanskim brygu i próbowal nawiazac prywatne stosunki handlowe. W 1838 r. Negocjacje nie daly pozytywnego rezultatu i w dwa dni pózniej statek zostal ostrzelany i zmuszony do odplyniecia. Dawydow i Chwostow do 1807 r. a stamtad ekspediowani do Batawii lub Makao. ostatecznie od Japonczyków nic nie uzyskal. bezkarnie najezdzali osiedla az 326 po Hakodate. a w stosunku do podplywajacych statków nakazal stosowanie perswazji przed sila. na którym przyplynal Nikolaj Pietrowicz Riezanow (1764— 1807). Mizuno Tadakuni wycofal nakaz strzelania do obcych statków. do Edo dotarla wiadomosc. 32 Anglików. Zalecil natomiast humanitarne traktowanie rozbitków i odsylanie ich dopiero po zaopatrzeniu w wode i zywnosc. na terenie Chin wybuchla tzw. Pismo Wilhelma II zawieralo propozycje nawiazania normalnych stosunków handlowych miedzy dwoma krajami i wskazywalo 327 na koniecznosc otwarcia Japonii dla stosunków zagranicznych. Ponadto Amerykanin Stewart. Wiadomosci o wojnie dotarly do bakufu za posrednictwem Dejimy i wywolaly mieszane uczucia u ludzi na najwyzszym szczeblu. 2 dnia 7 miesiaca 1844 r. ale . Tymczasem w 1843 r. Nakaz ten wziety byl powaznie przez daimyó z rejonów wzdluz wybrzezy. a przede wszystkim do umiejetnosci cudzoziemskich. w 1804r“ do Nagasaki zawinal rosyjski statek. tzn. Obowiazek ten spadl na hany Namba. a ich zaloga wpadala w rece japonskie. W 1824 r. upowazniony przez cara Aleksandra do wszczecia rozmów dyplomatycznych. statek angielski pojawil sie na wyspie Takarajima. Japonia nie byla specjalnie wciagnieta w te sprawy. Dopiero po 1814 r. a nastepnie holendersko-francuska i dalszymi przetasowaniami. raz jeszcze wrócil w 1803 r. Byc moze Tadakuni nosil sie z zamiarem dalszego rozluznienia polityki izolacji. aresztowali go i odeslali do Batawii. którym psul interes. Luksemburg) pod wladza Wilhelma I. Strach i swiadomosc wlasnej bezradnosci wobec poteg. W 1807 r. Akita i Shónai. Spowodowane to bylo toczaca sie w Europie wojna angielsko-holenderska. W nastepnym roku zdarzyl sie wspomniany incydent z “Phaetonem" pod kapitanem Pellewem.).jak to juz poprzednio powiedziano .

Na rok 1846 przypadlo szczególne nasilenie cudzoziemskich wizyt. W goraczkowych dyskusjach roju krzyzowaly sie rózne opinie.. Nie chodzilo tu nawet o handel z sama Japonia .Tokugawa Nariakim (1800. a ich rozmieszczenie i uzbrojenie z latwoscia dadza sie zaatakowac. ze skoro “nie sluchaliscie mnie przedtem.1857). Komandor Biddle popelnil zapewne blad psychologiczny.. Miedzy innymi stwierdzono w nim. ze Amerykanie w razie odmowy stosunków moga zaatakowac Edo. Statki amerykanskie mogly bez trudu odciac dostawy. ze “fortyfikacje Uragi nie sa mocne. Najbardziej wplywowym czlowiekiem od czasu ustapienia Mizuno Tadakuniego byl roju Abe Masahiro (1819. poniewaz udreczal bakufu rozmaitymi napomnieniami i szyderstwami. W rozmowach. W latach 1845 i 1846 statki francuskie i angielskie przyplywaly kilkakrotnie na Ryukyu. Bakufu slyszac o tym nakazalo wzmozenie czujnosci hanowi Satsuma. Zadal zbrojenia Japonii.Historia Japoni . ze byl zbyt delikatny w postepowaniu z ludzmi. a takze wziac miasto glodem. Mimo takiego potraktowania posla Stany Zjednoczone nie mialy zamiaru rezygnowac z wciagniecia Japonii w orbite swoich interesów. posial troche paniki oplywajac Ryukyu i wyspy Ogasawara. ale zostal zdjety w 1844 r. aby sila przeciwstawic sie obcym mocarstwom. Napieta sytuacje pogarszala choroba shóguna leyoshiego. dajac do zrozumienia. a ambrazury sa tak szerokie. a zarazem oplakanego stanu wlasnych sil obronnych. ale zaloga amerykanska w pelnej gotowosci bojowej na pokladach przekonala Japonczyków o bezcelowosci ich zabiegów. Nie spieszac sie szczególnie. Tymczasem 22 dnia 6 Strona 171 . “Susquehanna". koszary i magazyny wydaja sie wrecz z drewna. Nasypy sa z ziemi. Dlatego tez po nieudanej misji Biddle'a nowa misje przygotowano bardzo starannie. jak wiadomo. W rezultacie grzeczny komandor nie uzyskal nawet posluchania u wladz i zostal odeslany z odpowiedzia odmowna na wszelkie propozycje. Zostawil za soba panike i chaos. a budynki. ale Nariaki triumfujaco odmówil. Istniala obawa. Nie byl tez przeciwny stosunkom z cudzoziemcami. ze sie zbroja. co bylo w owym czasie wiadome na temat Japonii. a najbardziej wsród nich znamienna byla wizyta amerykanskiego komandora Biddle'a. Perry dal Japonczykom do zrozumienia. “Mississippi". Na tym tle doszlo do konfliktu miedzy nim a inna wybitna indywidualnoscia owych czasów . Mial ze soba cztery okrety wojenne (“Saratoga". który przez dlugi czas studiowal wszystko.Jolanta Tubielewicz poslowi odmowy przez uprzejme traktowanie. Abe Masahiro zyl w przyjaznych stosunkach z wielkimi tozamami i nie mial im za zle tego. Krewki a niepowsciagliwy w slowach nawolywal do obudzenia w narodzie “ducha japonskiego" i stanowczego odrzucenia kontaktów z cudzoziemcami.chociaz i to bylo brane pod uwage . Szefem zostal komandor Matthew Calbraith Perry (1794. ale przez Japonczyków zostalo to odczytane jako brak sily. w tym dwa parowce.1849). Po odplynieciu Perry'ego Abe Masahiro zwrócil sie z prosba o rade do Nariakiego. Raport byl pocieszajacy dla Perry'ego. ze strony amerykanskiej nieustannie pobrzmiewal ton pogrózki. to teraz radzcie sobie sami". Po róznych wybiegach i próbach gry na zwloke Japonczycy zgodzili sie przyjac listy prezydenta Fillmore'a. poniewaz trudno bylo nie zdawac sobie sprawy z determinacji Stanów Zjednoczonych. domagajacy sie nawiazania stosunków z Japonia. W hanie Mito od czasów Mitsukuniego. ze nie da sie odeslac do Nagasaki i nie pozwoli sie traktowac lekcewazaco.1860) z Mito. ze dziala dokladnie widac". Stanowisko roju objal majac 24 lata i mimo mlodego wieku wykazal niezwykle talenty jako maz stanu. Zaopatrzony byl w list od prezydenta Polka (1795. które nastapily. ale nie kwapili sie 328 z odpowiedzia. co tez nieuchronnie wskazywalo na Japonie jako na konieczna baze znajdujaca sie w najblizszym sasiedztwie Chin. który na statku “Columbus" wplynal do zatoki Uraga 27 dnia dodatkowego 5 miesiaca. poniewaz staral sie zachowywac kurtuazyjnie. daimyó z Fukuyamy. Nariaki objal han w 1829 r. poniewaz wiekszosc dostaw zywnosci szla dotychczas droga morska. Zarzuca mu sie jedynie to. “Plymouth"). doplynal do Okinawy. Pare zamontowanych dzial jest malego kalibru. Japonskie lodzie próbowaly go odpedzic.1858).ale wazna byla baza dalekowschodnia dla amerykanskich statków coraz gesciej penetrujacych Pacyfik i morza pólnocne. Poza tym Stany Zjednoczone zaczynaly byc zywo zainteresowane rynkiem chinskim. co w czasach wielkich napiec stanowilo wade. 12 dnia 6 miesiaca Perry opuscil zatoke Uraga zapowiadajac. trwala tradycja wielkomocarstwowych idealów. W dodatku Amerykanie calkiem nie zwracajac uwagi na pokrzykujacych i wygrazajacych mieszkanców spuscili lodzie zwiadowcze. ze wróci po definitywna odpowiedz za rok. Uzbrojony w wiedze o charakterze Japonczyków oraz w listy prezydenta Fillmore'a w 4 miesiacu 1853 r. które spenetrowaly brzegi zatoki. po czym wyruszyl w strone Edo i 3 dnia 6 miesiaca wplynal do zatoki Uraga.

Amerykanie uwazali go za wyrazenie zgody na otwarcie konsulatu.Jolanta Tubielewicz miesiaca 1853 r. Byli tez tacy. Dwa dni pózniej bakufu zlecilo Nariakiemu opracowanie planu obrony wybrzezy. w pierwszym odruchu chcieli Harrisa wyrzucic. w Kanagawie podpisany zostal pierwszy japonski traktat z obcym mocarstwem. ale wrócil do Nagasaki 5 dnia 12 miesiaca.Historia Japoni . ze jest to zadanie beznadziejne. Po dlugich konsultacjach przekonali sie. Japonczycy pietrzyli wszelkie trudnosci. 3 dnia 3 miesiaca (czyli 31 marca) 1854 r. ze wlasnie umarl shógun i kraj jest w zalobie. W sprawie ustalenia podzialu terytorialnego tez wykazywali obojetnosc. Amerykanie pozostawali wolni. Podczas gdy naplywaly ciagle opinie daimyó. w mysl którego otwarto dla Ameryki porty Shimoda i Hakodate. Ostatecznie po zacietych targach i ustepowaniu na coraz dalsze pozycje Japonczycy ulegli. ze Japonia jest krajem ubogim i nie widzi potrzeby pozbywania sie swoich zasobów w zamian za bezuzyteczne przedmioty z zagranicy. Jeden z paragrafów traktatu mówil o tym. ze wiekszosc byla przeciwna kontaktom z cudzoziemcami. ze nie to mieli na mysli. Ugaszczali go przez trzy miesiace. poniewaz poddawany byl rozmaitym szykanom. Przywiózl list napisany przez Karola W. Ale jeszcze zanim do tego doszlo. Nieporozumienie zostalo ujawnione w 1856 r. Byla to oficjalna misja. kiedy w Shimodzie pojawil sie Townsend Harris (1804-1878) i przedstawil listy uwierzytelniajace. Abe Masahiro zdecydowal sie na krok bez precedensu w historii shógunatu: 1 dnia 7 miesiaca rozeslal do wszystkich daimyó kopie listu Fillmore'a wraz z prosba o opinie. do których po paru dniach dolaczyly jeszcze dwa dalsze. aby tylko nie dopuscic do rozmów. Jego flotylla minela sie po drodze z flotylla Perry'ego. Byl to traktat o “pokoju i przyjazni". ze nie moga tego 330 zrobic. Odmówili otwarcia portów. Japonczycy na nic nie chcieli sie zgodzic. Japonczycy. List zawieral propozycje otwarcia paru portów japonskich dla Rosji oraz ustalenia podzialu terytorialnego na morzach pólnocnych. ale odpowiedzialni przed prawem. którzy nigdy czegos takiego nie widzieli. Imponujaca armada 16 dnia 1 miesiaca majestatycznie wplynela do zatoki Edo. Abe Masahiro zostal ostrzezony przez Donkera Curtiusa z Dejimy o nowym zagrozeniu: do Nagasaki zblizala sie flotylla rosyjska. Przez nastepne trzy tygodnie próbowal cos z Japonczyków wykrzesac. Prózno Japonczycy próbowali przegnac okrety do Kamakury lub Uragi. a kilku za polityka gry na zwloke przy jednoczesnym zbrojeniu. ze konsul lub przedstawiciel USA moze rezydowac w Shimodzie. ówczesnego ministra spraw 329 zagranicznych Rosji. Perry byl stanowczy. Smierc shóguna przez pelny miesiac trzymana byla w tajemnicy. którzy szybko nabierali szacunku dla potegi obcych mocarstw. Nariaki 8 dnia przedstawil swój program ujety w 10 paragrafach. Strona 172 . Jak sie okazalo nastepnie. Japonia przezyla szereg wstrzasów na skutek zadan obcych mocarstw. Zniecierpliwiony Putiatin odplynal do Chin w 10 miesiacu. na której czele stal Jefim Wasiliewicz Putiatin (1803 1883). Ostatecznie Putiatin niczego nie uzyskawszy odplynal w 1 miesiacu 1854 r. na czym polega miedzynarodowy handel. “Moze" nie znaczylo wedlug nich “musi" lub “powinien". zywnosc i wode oraz do udzielania pomocy rozbitkom. Wreszcie rozmowy sie zaczely. Japonczycy zobowiazali sie do zaopatrywania statków amerykanskich w paliwo. a to przeciez nie sprzyja prowadzeniu rozmów dyplomatycznych. zalecajac w ostatnich slowach poleganie we wszystkim na radach Nariakiego. Zaczela sie teraz przedziwna karuzela dyplomatyczna. którzy nie mieli zadnego zdania i zostawiali wszelkie decyzje bakufu. umarl leyoshi. Wsród innych argumentów uzyli tez i tego. kilku daimyó wypowiadalo sie za otwarciem Japonii. ten paragraf interpretowany byl inaczej przez obie strony. Harris zostal. Nesseirode. Perry byl twardy. Jego ludzie bezskutecznie usilowali wytlumaczyc przedstawicielom bakufu. jakie im tylko przychodzily na mysl. 17 dnia 7 miesiaca cztery rosyjskie statki wojenne wplynely do portu. a kwestie podzialu terytorialnego odkladali na dalsze lata. Odpowiedzi od innych daimyó naplywaly sukcesywnie i okazalo sie. ale przekonal sie. “OTWIERANIE" JAPONII Tym razem Perry mial ze soba siedem okretów. Japonczycy. Perry byl uparty. Uzyskali tez klauzule najwiekszego uprzywilejowania. ale w sprawach zasadniczych okazali sie nieugieci.. okazali Putiatinowi serdecznosc i goscinnosc. W odpowiedzi slyszeli. ale przez dlugi czas zycie mial nielekkie. Japonczycy natomiast twierdzili.

poniewaz ich japonscy uczniowie plonac checia poznania bardzo czesto okazywali sie calkowicie nieprzygotowani do nauki wedlug europejskich wzorów i na europejskim poziomie. klauzula 331 dopuszczajaca uprawianie religii wewnatrz budynków faktorii. Strona 173 . Harns pare miesiecy musial czekac na podpisanie konwencji. Wkrótce w Nagasaki otwarta zostala szkola marynarki z instruktorami holenderskimi oraz szkola medyczna (od 1857 r. Putiatin tymczasem nie zrazajac sie niczym prowadzil negocjacje i wreszcie uzyskal pozadany rezultat. Rosja nie odstapila od zamiaru “otwarcia" Japonii. wreczyli Japonczykom w prezencie swój parowiec “Soembing". a okaleczony statek mial byc wprowadzony do doków w miejscowosci Heda. okazujac swoje zniecierpliwienie kunktatorstwem japonskim. W 1 miesiacu 1858 r. Japonczycy tym razem bronili sie krótko i 23 dnia 8 miesiaca (czyli 14 pazdziernika) podpisano konwencje. Instruktorzy holenderscy wykazywali duzo dobrej woli i cierpliwosci.Jolanta Tubielewicz 15 dnia dodatkowego 7 miesiaca 1854 r. Wiele sie przy tym nauczyli. Nieszczesna “Diana" zakotwiczona w zatoce Shimoda w ciagu 30 minut obrócila sie 43 razy wokól wlasnej osi. która uzupelniala traktat z Kanagawy. poniewaz musza uzyskac sankcje cesarska. Szkola marynarki w ciagu pieciu lat wypuscila okolo 150 oficerów rekrutujacych sie sposród funkcjonariuszy bakufu. Holendrzy ze swojej strony tez okazali gest i w 1855 r. Podjeto tez budowe doków. Japonczycy znowu robili wszystko. 16 dnia 10 miesiaca Harris zostal przyjety przez shóguna lesade. ze byl dotychczas zwodzony. Traktat o pokoju i przyjazni miedzy Holandia a Japonia zostal podpisany 23 dnia 12 miesiaca 1855 r. ale ku zdumieniu Harrisa Japonczycy zwrócili sie do niego z prosba o dwumiesieczna zwloke. W trakcie przeciagajacych sie pertraktacji 4 dnia 11 miesiaca nastapilo straszne trzesienie ziemi. Wraz z przybyciem Harrisa zaczela sie druga faza . W 1854 r.in. na czterech statkach przybyl do Nagasaki sir James Stirling. poniewaz port ten lezal w bezposredniej bliskosci Kioto. Oficjalne zniesienie ceremonii fumie nastapilo pare miesiecy pózniej. a przynajmniej odsunac jak najdalej w przyszlosc. Po tym z trudem wywalczonym zwyciestwie Harris zdwoil swoje nalegania na uzyskanie audiencji u shóguna oraz na podpisanie traktatu handlowego. podczas gdy dno w zatoce odslonilo sie pieciokrotnie. ale utonal po drodze w czasie tajfunu (2 dnia 12 miesiaca). (czyli 30 stycznia 1856 r. Pierwsze statki parowe zbudowane w Nagasaki splynely na wode w 1857 i 1858 r. Konwencja podpisana w Shimodzie 26 dnia 5 miesiaca (17 czerwca) 1857 r.). ze powinien zmienic miejsce postoju i poplynal do Shimody. a takze samurajów hanowych. mówila o otwarciu Nagasaki dla Amerykanów. zlozyli tez zamówienie na parowce. Japonia zastrzegla sobie powstrzymanie sie na wodach japonskich od aktów wrogosci miedzy Anglia a Rosja. zgodnie z którym dla Rosji zostaly otwarte trzy porty: Nagasaki. by do tego nie dopuscic. które to kraje w tym czasie byly w stanie wojny (wojna krymska). na poszerzenie pola dzialalnosci cudzoziemców. ze traktat bedzie podpisany. co wywolalo panike wsród Japonczyków.). Po ucichnieciu zywiolów dziala zostaly wyladowane ze smiertelnie poranionej “Diany". Ustalala takze system wymiany pieniedzy i gwarantowala Amerykanom prawo eksterytorialnosci. Ostatecznie jednak znowu musieli ustapic. Japonczycy zwrócili sie do Holendrów z prosba o udzielenie im pomocy w budowaniu nowoczesnej marynarki wojennej. W glowie amerykanskiego konsula musialo sie zrodzic straszne podejrzenie. a nastepnie w 9 miesiacu na statku “Diana" wplynal do zatoki Osaka.nalegania na podpisanie traktatów Handlowych. Japonczycy wykazali zapal do zbudowania nowego statku dla Putiatina i pod kierunkiem rosyjskich oficerów wykonali dokladna replike “Diany".) podpisany zostal traktat w Shimodzie. nastapilo gwaltowne ocieplenie stosunków z Holendrami. brudnopis traktatu zostal wypracowany. ale dairi z Kioto. któremu towarzyszylo wystapienie fali tsunami. o swobodzie poruszania sie konsula i jego sluzby. Otwarcie portów dla kilku mocarstw bylo pierwsza faza “otwierania" Japonii. Shimoda i Hakodate. a w 12 miesiacu zaczely sie oficjalne rozmowy na temat warunków traktatu.Historia Japoni . w 1854 r. przemianowany zostal na “Kankó-maru" i na nim po raz pierwszy zalopotala flaga japonskiej marynarki na bialym tle czerwone slonce. poniewaz prawdziwym wladca nie jest taikun z Edo. Do tekstu wprowadzona byla m. Putiatin dal sie przekonac. chociaz Japonczycy odstapili faktycznie od tego obyczaju juz w pierwszym przyplywie serdecznosci dla Holendrów. (czyli 7 lutego 1855 r. W 3 miesiacu Putiatin na krótko pojawil sie w Nagasaki. a w zamian za okazana zyczliwosc dostali w prezencie 52 dziala zdjete ze starej “Diany". w mysl której porty Nagasaki i Hakodate otwarte zostaly dla Anglii. Zgodzil sie na zwloke po zapewnieniu. o prawie stalego pobytu przedstawicieli USA w Shimodzie i w Hakodate. 21 dnia 12 miesiaca 1854 r.

Po jego smierci Nariaki wkrótce wycofal sie z rady bakufu. a Ii Naosuke objal urzad tairó i wkrótce pokazal. Dlugo czekal na odpowiedz. drugie zas lemochiego z Kishu. W ciagu bowiem ostatnich lat wiele sie zmienilo w klimacie politycznym. a takze w poszczególnych hanach. Ostatecznie odpowiedz. W ostatnich miesiacach 1858 i pierwszych miesiacach 1859 r. Po niepozadanej wizycie Putiatina w Ósace do Kioto zostaly zwolane oddzialy gwardyjskie z Tosy i Chóshii. Bez zgody cesarskiej Hotta Masayoshi wrócil do Edo i tu spotkal sie z grozba ze strony Harrisa. co przejawilo sie miedzy innymi w zmianie kampaku oraz w naciskach na cesarza celem 333 uzyskania akceptacji traktatów. jak i Edo. Na najwyzszym szczeblu w bakufu scieraly sie dwie skrajne opinie: nieprzejednanie antycudzoziemska reprezentowana przez frakcje Nariakiego z Mito oraz procudzoziemska reprezentowana przez Ii Naosuke (1815. przed która stanelo bakufu. Wielu ludzi skazano na wiezienie. Ofiara “wielkich Strona 174 . traktat o stosunkach handlowych miedzy Japonia a Stanami Zjednoczonymi zostal podpisany 19 dnia 6 miesiaca (29 lipca) 1858 r. ale Ii Naosuke zaczal wprowadzac nowe porzadki. odbyla sie seria rozpraw sadowych. Ujawniony wówczas rozlam wsród czlonków Hyójósho spowodowal czystki równiez i w tym organie. na pokladzie statku “Powhatan". ale w zamian uzyskal tylko kilka niepraktycznych maksym i rad. ze nie zamierza przejmowac sie opinia Kioto ani zadna inna. ale to drugie przerastalo sily Masayoshiego. kiedy jeszcze dzialal jako daimyó swojego hanu Sakura. kilku na smierc. miasto wiec dysponowalo wlasna sila zbrojna. Japonia obudzila sie z dwuwiekowego letargu i znowu Kioto zaczynalo byc waznym osrodkiem. Nowo sformowane Hyójósho wydawalo surowe wyroki. zarówno w Kioto. wielkie aresztowania ery Ansei (Ansei-no taigoku). wydal dekret stwierdzajac. a jego smierc znowu przez miesiac trzymana byla w glebokiej tajemnicy. wyraznie wskazywala na nieprzejednane stanowisko dworu. W czasie najgoretszych negocjacji umarl shógun lesada (6 dnia 7 miesiaca). Cesarz Komei (1847— 1866) w ostatnim dniu 1858 r. ale bezskutecznie. Glównym rzecznikiem sprawy Yoshinobu byl Matsudaira Yoshinaga z Echizen. Shógun zostal jednoczesnie zobowiazany do wyrzucenia “barbarzynców" przy najblizszej sposobnosci. z których jedno popieralo kandydature Yoshinobu (lub Keiki) z linii Hitotsubashi. W atmosferze narastajacej burzy Hotta Masayoshi pojechal do Kioto i 9 dnia 2 miesiaca przyjety na dworze poprosil o akceptacje cesarska dla traktatu. Masayoshi jednak nalegal na zmiane stanowiska. przy czym ogólnie mozna powiedziec. to przeciez uznaje koniecznosc. który wiedzial o zblizaniu sie statków angielskich i rosyjskich. Oba stronnictwa od szeregu miesiecy nie siedzialy bezczynnie i rzecz to znamienna — próbowaly pozyskac dla swojej sprawy dwór w Kioto.Jolanta Tubielewicz Od przyjazdu Harrisa do Japonii w kraju wrzalo. AKCJE I REAKCJE ZWOLENNIKÓW ORAZ PRZECIWNIKÓW “OTWARCIA" JAPONII Podpisanie traktatów z piecioma krajami w ciagu paru miesiecy wzburzylo opinie publiczna. Za lemochim opowiadal sie Ii Naosuke i ostatecznie on zwyciezyl. Pod presja Harrisa. z drugiej natomiast przekonac dwór cesarski o koniecznosci podpisania traktatu. W okresie. 26 dnia 4 miesiaca Masayoshi zostal zdjety ze stanowiska. Wkrótce potem podobne traktaty podpisano: w 7 miesiacu z Holandia. Zaroilo sie ponadto od róninów oraz emisariuszy hanów tozamów. a zanim to nastapi. ze istnialy dwa stronnictwa.Historia Japoni . zakotwiczonego w zatoce Edo. ze jakkolwiek zamartwia sie sytuacja. Aresztowania objely ludzi. przezywajacym sie juz modelu rezimowym. Oba zadania byly trudne.1860) i jego stronników. którym bez skutku usilowal przedstawic przewage techniczna i militarna obcych mocarstw. musi przygotowac kraj do obrony. którzy wypowiadali sie przeciw polityce Naosuke. W 9 miesiacu nastapila fala represji. by zwrócic sie o wyrocznie do chramu w Ise. Na barki tego wlasnie czlowieka spadla podwójnie delikatna misja z jednej strony musial przekonac Harrisa o koniecznosci uzyskania zgody cesarskiej na podpisanie traktatu. która zapoczatkowala tzw. 332 do którego ciagneli samuraje natchnieni duchem patriotyzmu. wsród których byla tez rada. Ane Masahiro próbowal pogodzic oba obozy. a tymczasem poddawany byl rozmaitym upokorzeniom przez przedstawicieli kuge. Sprawa nastepstwa po lesadzie od dlugiego czasu zajmowala umysly. uzyskal nawet przezwisko rumpeki “holenderski maniak". Rosja i Anglia. wzorowane na starym.1864). który byl entuzjasta modernizacji pojmowanej w kategoriach rangaku. która otrzymal 20 dnia 3 miesiaca. a znaczniejsza role zaczal odgrywac Hotta Masayoshi (1810. a w 9 miesiacu z Francja. Dwór cesarski znowu zostal z dawnym wigorem poddany presji. ze w wypadku przeciagania sprawy pan konsul sam pojedzie do Kioto.

3 dnia 3 miesiaca 1860 r. z których jedna skupiona wokól administracji hanowej opowiadala sie za polityka bakufu. czyli procesarskie. dwóch innych poraniono. który w Yokohamie prowadzil zywa dzialalnosc dziennikarska. ale w tym wlasnie czasie haslo przybralo taka forme. Kilkakrotnie podpalano budynki legacji zagranicznych. W ogólnym zamieszaniu schylkowych lat piecdziesiatych oraz lat szescdziesiatych znalazlo sie miejsce na wszelkie rodzaje pogladów. Skoro bakufu ustepowalo przed obcymi mocarstwami . Jedynie pani udalo sie uciec bez szwanku. John R. a wreszcie wybuchy nienawisci kulminujace w brutalnych napadach. Zabójstwa ludzi zwiazanych z cudzoziemcami i samych cudzoziemców zaczely sie w 1859 r. jakby w ogóle nic sie nie stalo. uklad z Prusami). i od tego czasu zaczal sie szybki rozwój pierwotnie malej osady. Bezposrednio po incydencie spokojnie kontynuowal podróz z Edo do Kioto.. ale nie wszystkie odegraly istotna role w przewrocie. wiele rozegralo tragedii i niejedno mlode zycie zostalo zlamane lub stracone.wobec tego samuraje z Mito byli przeciwni bakufu. a gdy to sie nie udawalo. masowo opuszczali hany i zostawali róninami. a jednoczesnie procudzoziemskie oraz lojalne wobec shóguna. Tym razem zazadali wysokich odszkodowan i ukarania winnych zabójstwa. zostala podpisana konwencja z Portugalia. rejon Edo-Yokohama zas wyróznial sie nasileniem akcji antycudzoziemskich ze wzgledu na to. gloszone przez odlam ksenofobiczny. afera Namamugi (Namamugi-jiken). Samuraje sredniej warstwy próbowali niejednokrotnie wywierac naciski na swoich zwierzchników. w Yokohamie natomiast mieszkali przedstawiciele rozmaitych spólek handlowych. Od tego czasu wiekszosc tzw. 3T dnia 8 miesiaca 1862 r. ze w obu tych miastach powstaly duze skupiska obcokrajowców.in. oraz Tokugawa Nariaki. ze znikly opinie mieszane. przy czym nie zawsze stronnictwo procesarskie bylo antycudzoziemskie i odwrotnie: stronnictwo lojalne wobec shóguna niekoniecznie musialo byc procudzoziemskie. Duza grupa zerwala stosunki z hanem wybierajac zycie róninów. inspirowane przez rzesze zwolenników nauki wagakusha. skazany na areszt domowy. elementów radykalnych wystepowala pod zlaczonym haslem sonnó-jói. Czestokroc daimyó 334 i górna warstwa arystokracji hanowej mieli inne poglady niz srednia warstwa samurajska. a w 1861 r. Black. ale równie goraco przeciwni cudzoziemcom. która byla liczniejsza. W kazdym razie panowala atmosfera ogólnej goraczki. tak i w innych wplywowych hanach nie bylo jednosci opinii. podsycana i zaogniana przez wlaczanie sie w zycie Japonii coraz wiekszej liczby cudzoziemców (m. ale port zostal otwarty dla cudzoziemców w 1859 r. w 1860 r. co wcale nie znaczy.Jolanta Tubielewicz aresztowan ery Ansei" padl nawet Hitotsubashi Yoshinobu. przeciwko niemu jako przedstawicielowi bakufu i wreszcie przeciw jego procudzoziemskiej polityce. Japonczycy pracujacy dla cudzoziemców oraz policjanci i agenci bakufu stawali sie ofiarami morderstw. którzy dotychczas stracili kilku ludzi ze sluzby i personelu pomocniczego oraz dwukrotnie odbudowywali. Hisamitsu w owym czasie byl calkowicie zaangazowany w próby wypracowania systemu Strona 175 . swita Shimazu Hisamitsu we wsi Namamugi kolo Yokohamy zaatakowala czworo Anglików. którzy jadac konno zablokowali droge pochodu. W okresie czystek przeprowadzonych przez Ii Naosuke powstala silna reakcja przeciwko niemu samemu. oraz “wypedzic barbarzynców". W Edo usadowily sie legacje panstw traktatowych.Historia Japoni . a placic nie mial zamiaru. ze podobnie jak w Mito. Nie bylo to ani pierwsze morderstwo polityczne. który pod straza zostal odeslany do Mito. dokonane pod haslem sonnó-jói — “czcic cesarza. Fala terroru nasilala sie stopniowo w latach 1860— 1863. opisywal narastajaca arogancje i wrogosc krecacych sie po osadzie róninów. ale zobowiazana do lojalnosci. wypedzic barbarzynców". ani ostatnie. róninowie z Mito pod wodza Sekiego Tetsunosuke oraz rónina z Satsumy Arimury Jizaemona napadli Ii Naosuke przed brama Edo-jó i zabili go (Sakuradamon-no hen — “incydent pod brama Sakuradamon"). Rejon Kioto-Osaka stal sie centrum agitacji procesarskiej. Wsród ataków na przedstawicieli mocarstw traktatowych najwiekszego rozglosu nabrala tzw. Yokohama uzyskala prawa miejskie dopiero w 1889 r. Sprawa ta wyczerpala cierpliwosc Anglików. a niechetne cudzoziemcom. Byli to ludzie ze szkoly Nariakiego — goraco patriotyczni. spalona legacje. W drugiej frakcji znalazla sie wiekszosc samurajów sredniego szczebla. Poprzednio funkcjonowaly dwa oddzielne: “czcic cesarza". Winnych zajscia nie ukaral. W Mito han byl rozdarty pomiedzy dwie frakcje. Jeden Anglik (Richardson) zostal rozsiekany. a wkrótce potem zmarl. Daimyó z Satsumy nie zamierzal reagowac. Sytuacje komplikowal fakt. Wiele sie krwi polalo w wewnatrzhanowych tarciach.

by potomek leyasu odczul. Obaj politycy od chwili powstania koncepcji kóbu-gattai wykazywali duzo dobrej woli. pelnil funkcje seiji-sosai (“pelnomocnik rzadu"). zaraz opuscil Kioto i ruszyl do Edo. w Kioto natomiast zaczely wyrastac nowe yashiki i stara stolica cesarska znowu wypelnila sie mieszanym tlumem. Wyjechal Shimazu Hisamitsu (Satsuma). Jednoczesnie zniesiono system zakladników. znowu stala sie osrodkiem politycznym kraju Fakt ten nabral realnego wyrazu. funtów. który taka deklaracje zlozyl cesarzowi w imieniu shóguna 20 dnia 4 miesiaca. Shógunem byl lemochi — bardzo mlody czlowiek (urodzony w 1846 r. Pozostawalo ciagle do zaplacenia zadane od Satsumy 25 tys. Zony i dzieci mogly wrócic do hanów. opierajac sie na radzie zlozonej z najbardziej wplywowych daimyó. Shimazu Hisamitsu w dalszym ciagu jednak nie zamierzal placic. poniewaz nieustannie byla poddawana modyfikacjom wynikajacym z róznych nacisków. zapraszajac ich do towarzyszenia mu w poboznych pielgrzymkach. Wedlug jego koncepcji cesarz i shógun mieli prowadzic wspólna polityke. Niemniej jednak bakufu wykonalo pierwsze gesty zmierzajace do zreformowania rzadów w mysl nalegan stronnictwa dworskiego. a ponadto pozwalal soba powodowac w dalszych dzialaniach dyktowanych rosnacymi zadaniami Kioto. Przekazana suma wynosila 111 tys. Data ostateczna mial byc 10 dzien 5 miesiaca. który od 7 miesiaca 1862 r. spotkala sie nawet z przychylnym przyjeciem zainteresowanych stron.). najbardziej politycznie aktywni daimyó Satsumy. to jest 9 dnia 5 miesiaca. W przeddzien zapowiedzianej daty.Historia Japoni . wydano zarzadzenie praktycznie znoszace system sankin-kótai. trzymany wbrew jego woli. Po wyjezdzie Yoshinobu w Kioto nastapilo zamieszanie na dwóch plaszczyznach zwolennicy koncepcji kóbu-gattai stracili nadzieje na zwyciestwo i jeden po drugim opuscili miasto. Matsudaira Yoshi336 naga. bakufu wyplacilo odszkodowanie Anglikom za afere Namamugi. Chóshu i Tosy nie byli w stanie uzgodnic miedzy soba pogladów. który nie mial wielkiego wplywu na polityke. jakkolwiek staral sie dorosnac do ciazacych na nim obowiazków i wspólpracowal ze stronnictwem dzialajacym na rzecz kóbu-gattai. Cesarz nie zostawiajac wylacznie bóstwom sprawy wyrzucenia “barbarzynców" wymógl tez na shógunie obietnice podjecia konkretnych dzialan. Ofiary czystki Ii Naosuke zostaly zwolnione z wiezienia.Jolanta Tubielewicz zwanego kóbu-gattai — “zjednoczenie dworu cesarskiego i bakufu". kompromisowa w zalozeniu. kiedy shógun w otoczeniu ogromnej swity przyjechal do Kioto w 3 miesiacu 1863 r. tez nie oszczedzil gosciom upokorzenia. Sam cesarz Kómei. robiac blokade Strona 176 . gdzie przekazal rozkazy znacznie bardziej umiarkowane . lemochi towarzyszyl cesarzowi do chramu Karno. Najwieksze wplywy w Edo mial Hitotsubashi Yoshinobu jako oficjalny opiekun mlodocianego shóguna oraz Matsudaira Yoshinaga. ze jest tylko poddanym cesarskim i ze cesarz moze mu odebrac inwestyture. Koncepcja kóbu-gattai — zanim upadla — przechodzila przez rózne fazy i nabierala coraz to innego odcienia. 10 dnia 5 miesiaca han Chóshu przystapil do wojny na wlasna reke. a po drugie. chociaz nie zywil zlej woli wobec lemochiego ani Yoshinobu i zalezalo mu na wypracowaniu aliansu. poniewaz. Zostal tylko Móri Sadahiro (Chóshu) oraz lemochi. presja oddolna ekstremi-stycznie nastawionych samurajów byla zbyt silna. W rezultacie tego zarzadzenia Edo nagle opustoszalo. Jego przyjazd poprzedzily w Kioto ostre manifestacje ze strony róninów ekstremistów. Dwór w Kioto bowiem daleki byl od konsekwencji w swoich zadaniach i nade wszystko ciagle nie potrafil zrozumiec koniecznosci dotrzymywania postanowien traktatowych. Yoshinobu. po pierwsze. funtów. a atmosfera na dworze daleka byla od dawnej uleglosci i kurtuazji. ze wkrótce nastapi oczyszczenie kraju z “barbarzynców". a 22 dnia dodatkowego 8 miesiaca 1862 r. Przykra to byla wizyta dla czternastego shóguna z rodu Tokugawa. który zrzekl sie funkcji seiji-sósai. Zarzadzenie przewidywalo pobyt daimyó w Edo przez sto dni w ciagu trzech lat. ksiezniczka Kazu. Pomiedzy dworem w Kioto a dworem shóguna w Edo krazyli emisariusze obu stron 335 dazac do nawiazania dialogu. tlumaczac sie niedyspozycja. W celu zaciesnienia stosunków z dworem cesarskim ozenil sie z siostra cesarza Kómeia. Nie przetrwala jednak dlugo.armia bakufu miala przystapic do walki “w wypadku ataku ze strony cudzoziemców". Yamanouchi Toyoshige (Tosa). Arystokracja dworska zadbala o to. Koncepcja ta. ale z nastepnych pielgrzymek zrezygnowal. których celem bylo uproszenie bóstw o wyrzucenie z Japonii cudzoziemców. Ekstremisci natomiast nabrali nowego animuszu wierzac w to. chociaz czesto stawialo to ich w zenujacej sytuacji.

a w cztery dni pózniej dwa statki francuskie ostrzelaly nabrzeza. ze w 9 miesiacu nastepnego roku zawarte zostalo w Yokohamie porozumienie miedzy Satsuma a Anglia. Kioto wrzalo. A zmiana byla wyrazna. potrzebny jest natomiast silny rzad. ale obok niego zaczynaly sie podnosic coraz silniejsze glosy skierowane przeciwko bakufu. w którym prosil o wycofanie zadania wyrzucenia cudzoziemców. a takze zostawil shógunowi wolna reke w kwestii ukarania Chóshu. ale korzystna przyjazn. którym przewodzil Shimazu Hisamitsu. zdolny do opanowania trudnej sytuacji. ze zdecydowany jest samotnie prowadzic wojne w obronie autorytetu cesarskiego. Najpierw petycja za petycja szla do cesarza. Od tej chwili zaczela sie nie ujawniona.Historia Japoni . poniewaz nastroje antycudzoziemskie przybraly na sile. w której zginelo wiecej Anglików niz Japonczyków.. poniewaz zostal pilnie zobligowany do powrotu. Na poczatku 1864 r. Samuraje z Chóshu. W Satsumie zanosilo sie wlasnie na akcje odwetowa Anglików za zabójstwo Richardsona. przywrócila ona bowiem dawne stosunki miedzy wladca a poddanym. Sanjó Sanetomi i szesciu innych kuge po przewrocie palacowym zbieglo do Chóshu. jezeli bakufu nie zapewni spokoju w ciesninie Shimonoseki i nie ukarze Chóshu. proponujac wyciecie krzykaczy. doprowadzil on do powtórnej wizyty shóguna u cesarza. pare dni wczesniej bowiem panstwa traktatowe zagrozily wspólnym dzialaniem zbrojnym. Han Satsuma zamówil statek u Anglików i zaprosil instruktorów marynarki do pracy w hanie. który w historiografii japonskiej uzyskal nieco przydluga nazwe “przewrót 18 dnia 8 miesiaca trzeciego roku ery Bunkyu". zostali poinformowani. W atmosferze narastajacego napiecia na wszystkich szczeblach doszlo do przewrotu palacowego. Przewrót polegal na tym. 337 Przyjazn Satsumy z Anglia musiala byc utrzymywana w tajemnicy. Dotyczylo najwyzszych szczebli w ukladzie cesarz—shógun—daimy ó. ze armia Satsumy i hanu Aizu obsadzila bramy palacu i dopuszczala do wnetrza tylko tych sposród kuge. którzy od pewnego czasu pelnili funkcje gwardii cesarskiej. ale rozumiejac trudna sytuacje odkladal ukaranie do innej sposobnosci. W odpowiedzi otrzymal poslanie. a w 11 miesiacu Shimazu Hisamitsu zaplacil odszkodowanie za afere Namamugi. Wkrótce doszlo do zbrojnych incydentów skierowanych przeciwko przedstawicielom bakufu. podczas gdy ekstremisci hanowi zbierali sie w Ósace. Tymczasem na dworze w Kioto triumfowali zwolennicy koncepcji kóbu-gattai. 2 dnia 7 miesiaca siedem okretów angielskich podplynelo do zatoki Kagoshima. bocznej galezi tokugawowskiej. ze “barbarzynców" juz nie mozna wyrzucic z Japonii. Strona 177 . Amerykanski statek “Pembroke" zostal ostrzelany. Cesarz. ale wielkie zwyciestwo stronnictwa kóbu-gattai. Trudno wprost opisac rozpacz zapamietalych rojalistów z Chóshu. którzy byli rzecznikami koncepcji kóbu-gattai (Han Aizu byl domena Matsudairów. 1 dnia 6 miesiaca amerykanski okret “Wyoming" ostrzelal baterie Chóshu w Hagi. Tym razem porozumienie bylo pelne. którzy dazyli do obalenia bakufu. Tym razem byly ofiary w ludziach i panstwa traktatowe przystapily do akcji odwetowej. Matsudaira Katamori od 1862 r. Jednoczesnie cesarz ganil shóguna za opieszalosc w obronie kraju. Bylo to chwilowe. Dzialania w ciesninie Shimonoseki rozpalily umysly. Wywiazala sie walka. nie dotyczylo natomiast sredniej warstwy samurajów hanowych. pelnil funkcje wojskowego gubernatora Kioto).Jolanta Tubielewicz ciesniny Shimonoseki. poniewaz cesarz wycofal swoje zadania dotyczace rychlego wyrzucenia cudzoziemców. Po powrocie do Edo wystosowal do cesarza pismo. Wezwal Shimazu Hisamitsu. po czym zolnierze zeszli na lad i utworzyli przyczólek. ze ich sluzba juz dobiegla konca i nie wolno im sie pokazywac w poblizu palacu. Nie byli w stanie zrozumiec naglej zmiany nastroju. Tam tez zaczeli sie gromadzic liczni róninowie spod sztandaru sonnó-jói. róninów oraz tych sposród kuge. który juz sie oswoil z koncepcja kóbu-galtai — zwlaszcza wobec zupelnej potulnosci shóguna — zaczal byc przerazony wystapieniami ekstremistów. W nastepnym etapie zostali zbrojnie wypedzeni z Kioto. Cesarz dal sie przekonac. Nie mial jednak czasu na realizacje tego “prostego" zamierzenia. który odparl napasc Anglików. Nastepnie z Chóshu wyruszyla w strone Kioto armia pod wodza Móriego Sadahiro. syna daimyó. 23 dnia dziala Chóshu podziurawily statek francuski. ale miasto Kogoshima zostalo zbombardowane. a trzy dni potem holenderski. Podziw dla przewagi militarnej byl taki. Na przelomie 1863 i 1864 r. który zareagowal w charakterystyczny sposób. Zrobilo to ogromne wrazenie na panu Shimazu i jego samurajach. han Chóshu niedwuznacznie dawal do zrozumienia. Shógunowi w tym czasie udalo sie wreszcie uzyskac zgode cesarska na opuszczenie goscinnego Kioto. umocnienia nadbrzezne oraz baterie dzial — duma Satsumy — ulegly zniszczeniu. w którym cesarz dziekowal mu grzecznie za wizyte w Kioto. a Shimazu Hisamitsu uznany byl za bohatera. Haslo sonnó-jói przewijalo sie w licznych wystapieniach. Han ten nie czekal biernie na ukaranie. ale przedsiewzial szereg akcji.

Takamori wszczal negocjacje z daimyó Mórim Motonarim i uzyskal kapitulacje. w ciesninie Shimonoseki doszlo do interwencji zbrojnej czterech panstw traktatowych. wrócil do Shimonoseki Takasugi Shinsaku (1839—1867). jeden z najwybitniejszych przywódców ruchu procesarskiego. ze musial walczyc przeciwko Chóshu. Zaczela sie tzw. do której zaciagal nie tylko samurajów. a nastepnego dnia pare tysiecy zolnierzy zeszlo na lad. gdy sie to wszystko dzialo. wielu popelnilo samobójstwo. ze feudalna Japonia nie jest w stanie przeciwstawic sie technice Zachodu. Zanim jednak armia bakufu zabrala sie do akcji. Francji i Holandii otworzyly ogien na baterie Shimonoseki. okrety wojenne Ameryki. pierwsza wojna dla spacyfikowania Chóshu (dai-ichiji seichó-no eki). Ich zadaniem bylo wówczas poznanie wroga. ze zdolaja powstrzymac swój Strona 178 .1915). Bylo dla niego ciezkim ciosem to.1909) i Inoue Kaoru (1835.Jolanta Tubielewicz Zanim jednak ta armia dotarla do stolicy. który w okresie czystki zbiegl wraz z Sanjó Sanetomim do Chikuzen. W hanie Chóshu od pewnego czasu zachodzily ciekawe zmiany pogladów i nastrojów — po interwencji czterech panstw traktatowych w ciesninie Shimonoseki nienawisc do cudzoziemców ustapila 339 miejsca podziwowi i przyjazni (podobnie jak w Satsumie po zbombardowaniu Kagoshimy). wokól którego zaczeli sie jednoczyc wszyscy niezadowoleni z wladzy bakufu. ale wszystkich chetnych do walki — nawet chlopów. których szanowal i z którymi chcial wspólpracowac. domów. przechodzily musztre na wzór europejski i zaopatrzone byly w nowoczesna bron. Gdy armia bakufu zajela pozycje w Hiroshimie. Nie na dlugo jednak. dolarów. rozegraly sie tam dramatyczne wypadki i Sadahiro zawrócil do Hagi nie biorac w nich udzialu. funkcjonariusze bakufu zas przeprowadzali czystke wsród ekstremistów. Wielu ekstremistów opuscilo han (wsród nich byl Sanjó Sanetomi). który w rzeczywistosci pragnal za wszelka cene uniknac wojny domowej. Kioto plonelo. której warunki przewidywaly usuniecie najbardziej zacietych ekstremistów przez wygnanie lub sklonienie do samobójstwa oraz zniszczenie twierdzy Yamaguchi. armia bakufu zbierala sie niespiesznie pod dowództwem Tokugawy Yoshikatsu (daimyó z Owari) i wyruszyla na ekspedycje karna dopiero w 11 miesiacu. wyplacilo odszkodowania w wysokosci 500 tys. Armia Chóshu zostala rozbita. Jego oddzialy. do Anglii. a niedobitki musialy sie przedzierac do hanu. 23 dnia 7 miesiaca cesarz wydal rozkaz ukarania Chóshu i nastepnego dnia bakufu powolalo pod bron armie z 21 hanów zachodnich. 5 dnia 8 miesiaca 1864 r. Jednakze pobyt w Londynie wplynal na nich zupelnie inaczej. i utworzyly osrodek. Utrwalilo sie w nich przekonanie o koniecznosci przebudowy ustrojowej wlasnego kraju i za wszelka cene unikniecia wojny z cudzoziemcami. W czasie. Yamazaki. powszechne natomiast staly sie wybuchy nienawisci do bakufu. W 12 miesiacu 1864 r. pracowal on 338 bowiem usilnie nad stworzeniem ligi wielkich hanów u boku cesarza. wycinajac opornych. Bakufu przejelo odpowiedzialnosc finansowa za straty panstw traktatowych i w pierwszym miesiacu 1865 r. Sakai). niz to sobie wyobrazali oni sami oraz hanowi ekstremisci. Móri Motonari wraz z synem wyslani zostali do Edo. Wielu samurajów padlo w walce. Powrót Shinsaku do Shimonoseki stal sie nowym zarzewiem wojny domowej. których wraz z trzema innymi samurajami z Chóshu wyslano w 1863 r. Porazeni widokiem nieznanej sobie cywilizacji musieli uznac jej wyzszosc. ze nie ma dosyc sily. Pozar w stolicy trwal dwie doby i pochlonal 28 tys. Czesc oddzialów Chóshu przedarla sie do samego miasta i walczyla nawet na terenie palacu cesarskiego. Tymczasem zle pojety patriotyzm wojowników Chóshu pomieszal mu szyki i zmusil do wystapienia razem z armia bakufu przeciwko ludziom.Historia Japoni . Anglii. kilku popelnilo samobójstwo. a takze Hagi. Do tej zmiany nastrojów przyczynila sie w pewnej mierze dzialalnosc dwóch wybitnych osobistosci: Itó Hirobumiego (1841 . Toba. Na czele oddzialów Satsumy stal Saigó Takamori (1827—1877). a zorganizowana uprzednio armia zeszla do konspiracji. zwane kiheitai. Walki trwaly 4 dni i zakonczyly sie kapitulacja Chóshu. Operacjami przeciw Chóshu mial kierowac Saigó Takamori. W dramatycznej obronie palacu cesarskiego Takamori dzialal wylacznie na rozkaz cesarza. 18 dnia 7 miesiaca oddzialy Chóshu wyruszyly z Ósaki i starly sie z oddzialami bakufu w kilku miejscowosciach wokól Kioto (Fushimi. by tym skuteczniej z nim walczyc. Oddzialy kiheitai opanowaly Shimonoseki. Zrozumieli. by walczyc z nieporównywalnie potezniejszymi mocarstwami. którego bronili wojownicy z Aizu i Satsumy. które na prózno dotychczas domagaly sie zadoscuczynienia za wypadki 5 miesiaca poprzedniego roku. Takasugi Shinsaku byl organizatorem zmodernizowanej armii hanowej. Na wiesc o zajsciach w ciesninie Shimonoseki Itó Hirobumi i Inoue Kaoru spiesznie wrócili do kraju w nadziei.

W tamtych czasach jednak byly naturalna konsekwencja ciaglych. ze kapitulacja Chóshu byla pozorna i ze w hanie nadal pozostali ekstremisci zagrzewajacy sie wzajemnie do walki z bakufu. frakcja przeciwna koncepcji kóbu-gattai. Wrócili w 6 miesiacu. Nastapila nowa mobilizacja do wojny z Chóshu. inspirowanego przez Chóshu. Saigó Takamori w imieniu swojego hanu zobowiazal sie dolozyc staran. po czym — pod naciskiem roju . Bylo to 21 dnia 9 miesiaca 1865 r. Wszystko. kiedy shógun tlumaczyl sie przed cesarzem. Ze strony Chóshu rozmowy prowadzili: Itó Hirobumi. Od tej chwili oba hany mialy dzialac wspólnie dla dobra cesarza i Japonii. W koncu miesiaca armia bakufu zostala rozwiazana. ze nalezy przede wszystkim podbudowac oslabiony autorytet przez zlikwidowanie gniazda oporu w Chóshu. W tym czasie.zaczal przekonywac monarche o koniecznosci wszczecia nastepnej kampanii. Kido Kóin z kolei przyrzekl zaopatrzyc Satsume w ryz i inne niezbedne produkty. poniewaz dla wszystkich bylo oczywiste. ale armia bakufu ponosila kleske za kleska. które stworzyly okazje do wielkich manifestacji procesarskich w Kioto. Wreszcie w polowie 8 miesiaca Tokugawa Yoshinobu nakazal wszczecie rokowan z hardym hanem i 2 dnia 9 miesiaca doszlo do rozejmu. Po stronie Chóshu walczyly nie tylko zorganizowane oddzialy kiheitai. Ostatecznie 21 dnia 1 miesiaca (7 marca) 1866 r. krzyzujacych sie nacisków. ale formowanie armii przebiegalo mozolnie i dopiero w 6 miesiacu nastepnego roku doszlo do pierwszego starcia zbrojnego bakufu z wojownikami Chóshu. armia zostala rozwiazana. jak i przez dzialanie rozmaitych sil odsrodkowych.Historia Japoni . Tymczasem shógun lemochi zdolal wytlumaczyc cesarzowi. ze strony Satsumy: Saigó Takamori i Ókubo Toshimichi (1830—1878). na której czele stal Iwakura Tomomi (1825— 1883). Tokugawa Yoshinobu po dlugich wahaniach przychylil sie do tej opinii. nastapilo ostateczne pogodzenie Satsumy i Chóshu. Kido Kóin (1833—1877). a 25 dnia umarl cesarz Kómei. Walki trwaly nadal. którym poddawane bylo bakufu zarówno ze strony obcych mocarstw. by Chóshu przywrócic do lask cesarskich oraz pomóc w zakupie broni od cudzoziemców z Nagasaki. Te nieustanne zmiany orientacji polityków najwyzszego szczebla moga sie dzis wydawac dziwaczne i niepowazne. Han Chóshu wyszedl z próby zwyciesko. W trakcie przeciagajacych sie i nie bardzo chwalebnych dla bakufu walk 20 dnia 7 miesiaca 1866 r. dlaczego 340 konieczne bylo rozwiazanie armii bakufu po kapitulacji Chóshu. W koncu 12 miesiaca 1864 r. zwlaszcza ze oddzialy innych hanów powolane pod bron nie wykazywaly szczególnego entuzjazmu do akcji. poniewaz han Chóshu w owym momencie nie zamierzal odstapic od swojej agresywnej wobec cudzoziemców postawy. Tym razem cesarz nie spieszyl sie z udzieleniem sankcji dla nastepnej ekspedycji. Wraz z nowym cesarzem na dworze doszla do glosu odsunieta w 1862 r. Mezowie stanu bakufu zdawali tez sobie sprawe z tendencji do polaczenia sie hanów poludnio-wo-zachodnich. Rozmowy trwaly pare miesiecy i prowadzone byly w scislej konspiracji. Inoue Kaoru. OSTATNI SHÓGUN TOKUGAWA I UPADEK BAKUFU 5 dnia 12 miesiaca Yoshinobu niechetnie przyjal inwestyture na shóguna. a takze z racji coraz zywiej rysujacego sie ruchu przeciw bakufu. Zagrozenie dla wladzy bakufu roslo i doradcy shóguna byli zdania. Dla podniesienia swojego slabnacego autorytetu przybyl na czele parotysiecznej armii. a wreszcie cesarz tez ulegl i wydal nakaz ukarania “wrogów tronu" (choteki). Smierc jego nie zostala ogloszona przez miesiac. 1865 rok i poczatki roku 1866 znamienne byly ze wzgledu na rosnace natarczywe zadania panstw traktatowych. Iwakura postaral sie o nawiazanie kontaktu z ekstremistami z hanów Strona 179 . Zaczela sie “druga wojna dla spacy-fikowania Chóshu". wszczete zostaly bardzo tajne rozmowy emisariuszy Satchódo. Ta decyzja Yoshikatsu spotkala sie z dezaprobata w Edo i w Kioto. Dlugo ciagnely sie ceremonie pogrzebowe. to byla jedynie dwudziestodniowa zwloka w akcji interwencyjnej czterech panstw. Sytuacja zmienila sie znowu. Shógun wezwany przez cesarza do zlozenia wyjasnien przybyl do Kioto w 5 miesiacu dodatkowym. Chodzilo o polaczenie sklóconych hanów Satsuma i Chóshu oraz o stworzenie wspólnego frontu przeciw bakufu. Dopiero po interwencji przyszlo opamietanie. Armia bakufu z kwatera glówna w Hiroshimie narazona byla na akty wrogosci ze strony mieszkanców hanu Chóshu i Tokugawa Yoshikatsu nie chcial niepotrzebnie przedluzac swojego tam pobytu.Jolanta Tubielewicz han od zgubnych dzialan. w Osace zmarl na atak serca mlody shógun lemochi. ale wsciekly opór armii rzadowej stawiali równiez mieszczanie i chlopi. odbyla sie ceremonia intronizacji ksiecia Mutsuhito. który wszedl do historii pod posmiertnym imieniem Meiji. 9 dnia 1 miesiaca (13 lutego) 1867 r. co uzyskali. autorytet bakufu zas ucierpial na tym bolesnie.

W dziesiec dni pózniej Yoshinobu zwolal na narade do zamku Nijó-jó czterdziestu daimyó. Mimo rozbieznosci opinii w wielu punktach zaczela sie rysowac coraz wyrazniejsza wspólpraca wielkich hanów nad jednym wspólnym celem: likwidacja podwójnej wladzy widziana jako likwidacja bakufu. Armia cesarska pod wodza ksiecia krwi Arisugawy Taruhito (1835— 1895) zajela Edo. poniewaz wielu fudai-daimyó. która teraz rozgorzala. Bakufu przestalo istniec po 250 latach. gdzie 15 dnia 5 miesiaca stoczona zostala ciezka bitwa (bitwa w Ueno) ze stronnikami domu Tokugawa. aby mogla stanac w równym rzedzie z innymi krajami. które nastapilo po ogloszeniu wyników znamiennego posiedzenia. ale dziewieciu darowano zycie na skutek interwencji ministra francuskiego. w którym skupili sie stronnicy bakufu. Zaraz jednak okazalo sie. Nowa wladza znowu zareagowala na to skazujac na smierc jedenastu (sposród dwudziestu) napastników. “incydent w Kóbe"). Przygotowania do przewrotu weszly w ostatnia faze. a jej mieszkancy narazeni byli na gwalty i rabunki. gdzie bawil shógun Yoshinobu. Zycie ministra uratowal Gotó Shójiró przecinajac napastnika na pól. hatamoto i funkcjonariuszy aparatu nie chcialo sie pogodzic ze zniesieniem shógunatu. a Nijó-jó. W dwa tygodnie po incydencie w Sakai napadniety zostal na drodze do Kioto minister brytyjski sir Harry Smith-Parkes. Na posiedzeniu ustalone zostalo definitywne zniesienie urzedów shóguna. klótni i utarczek na terenie stolicy armie z Satsumy i Chóshu zaczely sie zbierac wokól Kioto. Szczególnie Strona 180 . Taki Zenzaburó popelnil harakiri z calym ceremonialem. Tajne rozmowy prowadzone na róznych poziomach hierarchii hanowej 341 i przez róznych przedstawicieli hanów zaczely wreszcie owocowac. Wojna nastepnie przeniosla sie na pólnoc. W trakcie burzliwych debat. a on sam salwowal sie ucieczka przez morze do Edo. Wojna domowa.Jolanta Tubielewicz poludnio-wo-zachodnich. W wyniku obrad shógun zdecydowal sie na rezygnacje ze stanowiska i 24 dnia 10 miesiaca przekazal odpowiednie pismo cesarzowi. toczona glównie w miejscowosciach Toba i Fushimi. w rejon Tóhoku. odbila sie tez ciezko na zagranicznych rezydentach. który pierwszy strzelil. Za ten czyn otrzymal miecz i odznaczenie od królowej Wiktorii.. W obozie procesarskim tez wybuchly wasnie wokól problemu dalszych losów domu Tokugawa. Krótkotrwala. 9 dnia 12 miesiaca 1867 r.. proponujacy temu ostatniemu rezygnacje ze stanowiska. które wiekszosc historyków uwaza za przelomowe i te date traktuje jako poczatek tzw. Cesarz przyjal rezygnacje. czyli 3 I 1868 r. ekstremisci natomiast domagali sie usuniecia go z zycia publicznego i konfiskaty dóbr tokugawowskich na rzecz cesarza. Yamanouchi Yódó zaakceptowal tresc memorialu i przez Gotó Shójiró przeslal do Kioto. Propozycja zaopatrzona byla w argumenty wskazujace na koniecznosc zjednoczenia Japonii pod jednym wladca. który widocznie liczyl glowe za glowe. ciagnela sie jeszcze przez kilkanascie miesiecy. Uchwalono zarazem. Yamanouchiemu Yódó. Nowy rzad cesarski zareagowal na to skazujac na smierc Takiego Zenzaburó. doprowadzil do porozumienia miedzy swoim hanem a Satsuma. W zamieszaniu. gdzie hany Aizu i Yonezawa stawialy bohaterski opór. Mimo oporów i wahan seniora wierni wasale nie mieli najmniejszego zamiaru poddac sie bez walki. Szczególnie doniosla rola w realizacji tego celu przypadla Tosie. Cudzoziemcy w poplochu uciekli do Hyógo. restauracji Meiji. której przedstawiciel. kampaku i shoshidai. ale tu tez nie byli bezpieczni. lord Redesdale. Gotó Shójiró (1838—1897). Yoshinobu zbiegl do Ósaki. ze gest Yoshinobu zamiast ukoic wzburzone umysly doprowadzil je do wrzenia. którzy byli wówczas w stolicy. rozpoczela sie kilkudniowa bitwa. Odlam umiarkowany byl za dopuszczeniem Yoshinobu do nowego rzadu. memorial zostal przekazany roju Itakurze. Armia tokugawowska ruszyla na Kioto i 3 dnia 1 miesiaca 1868 r. w palacu cesarskim odbylo sie posiedzenie. gdzie zgromadzili sie jego stronnicy. 3 dnia 10 miesiaca 1867 r. wrzal jak gigantyczne gniazdo os. który to widowisko opisal). W obozie bakufu powstal rozlam. przy czym wsród swiadków bylo siedmiu cudzoziemców (m. W nastepnym miesiacu samuraje z Tosy zabili w Sakai jedenastu Francuzów. ale krwawa wojna domowa. in. wypracowany wraz z Sakamoto Ryóma projekt listu do shóguna. a nastepnie przedstawil swojemu daimyó. Stronnicy Yoshinobu poniesli porazke. 11 dnia 1 miesiaca 342 armia daimyó z Okayamy w marszu na Kioto dokonala okrutnej rzezi na cudzoziemcach (Kóbe-jiken. zwana boshin-sensó (“wojna pod znakiem zodiakalnym boshin"). Ósaka plonela. Scisle mówiac skazani byli wszyscy. Cesarz mial sie odtad obywac bez pelnomocników.Historia Japoni . ze Yoshinobu powinien zrzec sie swoich dóbr. Droge do stolicy zagradzaly armie Satsumy i Chóshu.

ze pruski sposób myslenia. A to z tego wzgledu. pruskie poglady na kwestie monarchii i role armii byly najbardziej bliskie tradycjom. ale nie bardzo wiedziala. Po obaleniu shógunatu okazalo sie. ze przywódcy ruchu procesarskiego nie sa w pelni przygotowani do kierowania nowoczesna administracja na skale panstwowa. Trzeba jednak pamietac o tym. Jest sprawa dosyc istotna. Przez cale póltora roku trwania wojny domowej nowy rzad cesarski nie próznowal w oczekiwaniu na zlamanie opozycji.Historia Japoni . Brak zgody na temat zalozen czestokroc rozstrzygany bywal nie poprzez studia i dyskusje. Z cala pewnoscia Japonczycy szukali wszedzie wzorów poza granicami swojego kraju. w jakich Itó sie wychowal. Dlatego przez pierwsze lata cala struktura polityczno-administracyjna miala charakter tymczasowy i czesto podlegala zmianom. nie potwierdza sie przy uwazniejszym spojrzeniu na ten przelomowy okres w dziejach narodu. OKRES MEIJI (1868-1912) FORMOWANIE SIE NOWEJ WLADZY STUDiUJAC okres MEIJI trzeba nieustannie miec na uwadze to. Umocnil sie tutaj w twierdzy Go-ryókaku oficer marynarki bakufu. Nalezalo dzialac i w dzialaniu sprawdzac slusznosc obranej drogi. ostatecznie w 5 miesiacu 1867 r. chociaz w Japonii to przejscie nastapilo dopiero w 1872 r. co sobie wreszcie wypracowali. Po dojsciu do wladzy wylonily sie natychmiast konflikty wielorakiego typu . Rozpowszechnione na swiecie mniemanie. w których sklad wchodzili nieletni chlopcy. skapitulowal i wydal twierdze. ale nie wszyscy z nich przeszli na strone nowej wladzy. ze Itó w atmosferze pruskiej czul sie bardziej swojsko niz gdziekolwiek indziej na swiecie. natychmiast. XIII. Byl to ostatni akt wojny boshin. Enomoto Takeaki (1836—1908). Czesc narodu upojona byla zwyciestwem. dla których fraszka bylo przeciac wroga wraz z koniem. Dzialal z cala energia mlodego organizmu. W calej Strona 181 . Aby podkreslic przelomowe znaczenie okresu Meiji. szef zespolu pracujacego nad konstytucja. ale na zasadzie osobistych antagonizmów lub lojalnosci.Jolanta Tubielewicz znana jest historia obrony Aizu-Wakamatsu przez oddzialy Byak-kotai (“Oddzialy Bialego Tygrysa"). Niektórzy wsród nich mieli pewna praktyke 344 w administrowaniu hanem. i to do rozwiazania juz. korektom i przesunieciom. nie jest kopia zadnego ze studiowanych wzorów. który po przegranej w Ueno wyprowadzil z Edo siedem statków i dotarl wraz z cala zaloga do Hokkaidó. Lepsze przygotowanie administracyjne mieli dawni funkcjonariusze bakufu. o czym bedzie juz mowa w nastepnym rozdziale. jak sie znalezc w nowej sytuacji. ze Itó Hirobumi. Zostawiono mu pensje w wysokosci 700 tys. Dla zamkniecia dlugiej historii rodu Tokugawa dodamy jeszcze.z jednej strony miedzy poszczególnymi jednostkami wywolane przynaleznoscia do róznych “grup lojalnosci". jakkolwiek faktem jest. obarczonej calym bagazem feudalnego sposobu myslenia i powiazanej wiezami feudalnych lojalnosci z rozmaitymi jednostkami lub grupami. Nie mozna tego nawet powiedziec o konstytucji. ze Yoshinobu usunal sie do Mito. Ostatnim punktem oporu niedobitków tokugawowskiej armii stalo sie Hakodate. ze znakomita wiekszosc przywódców przewrotu Meiji rekrutowala sie sposród sredniej warstwy samurajskiej. Japonia wystartowala w nowozytnosc stosunkowo pózno i wlozyla ogromny wysilek w to. chociaz niektórzy historycy zachodni przykleili do tej konstytucji etykietke “pruskiej" lub wrecz “bismarckowskiej". Po upadku zamku w Wakamatsu “biale tygrysiatka" popelnily masowe samobójstwo. ale którym obce byly zawile kwestie finansów czy organizacji cywilnej. Oblegany w Goryókaku przez oddzialy Kurody Kiyotaki (1840—1900). zeby ten spózniony start nadrobic. koku ryzu. Kraj ciagle znajdowal sie w stanie wrzenia. przejdziemy tez na system datowania wedlug kalendarza slonecznego. Nie bylo czasu na szkolenie kadry. jakoby Japonczycy byli jedynie imitatorami bez wlasnej inicjatywy kopiujacymi obce wzory. Znaczna wiekszosc jednak to byli po prostu samuraje z dziada-pradziada. sluchal wykladów von Gneista i byl przyjmowany przez Bismarcka. ze bardzo czesto terminologia obiegowa odpowiednia dla Europy nie przystaje tak calkiem do Japonii. Z pewnoscia znalezc mozna analogie miedzy powstaniem kapitalizmu w Europie i w Japonii. Z tych tez wzgledów nowy rzad dzialajacy w imieniu cesarza stanal wobec licznych problemów do rozwiazania. studiowal w Prusach to zagadnienie. Jednakze to. Podobienstwo wielu elementów obu konstytucji nie wynika z nasladownictwa. z drugiej strony miedzy tradycyjnymi sklonnosciami a ideami postepu w rozumieniu Zachodu. a olbrzymie dobra zostaly skonfiskowane. a ostatni wierni domowi Tokugawów walczyli jeszcze do wiosny 1869 r.

zarówno rzadzacy. ale cala ta powódz innowacji dotyczyla zewnetrznych form zycia spolecznego i nie penetrowala w glab socjalnej struktury Strona 182 . Jednakze ani jednym. Proklamacja skladala sie z pieciu paragrafów i podawala do wiadomosci narodu najbardziej ogólnikowe zasady rzadzenia: 1. podczas gdy kupcy stanowili najbogatsza warstwe Japonii. ze “zgromadzenia obradujace" w pojeciu autorów mialy byc rada ksiazat feudalnych. 2. ale i wówczas. Wynika z nich.. chociaz od niego nie odbiega ani pod wzgledem lakonicznosci. Podany tu tekst nie jest filologicznym tlumaczeniem oryginalu. Wszystkie klasy spoleczne. ze oryginal japonski mozna interpretowac na rozmaite sposoby nie tylko teraz z punktu widzenia przekladu filologicznego. i kraj stanie sie taki jak wszystkie inne na swiecie. ludzie nierzadko skakali sobie do oczu. Redaktorem ostatecznego tekstu byl Kido Kóin. zeby nie trzeba sie bylo wstydzic wobec cudzoziemców. Zachowaly sie jednak pierwsze wersje przedstawione przez poszczególnych czlonków komisji. W tym stanie rzeczy najbardziej palacym zadaniem nowego rzadu stalo sie znalezienie takiej formuly. Zwolane beda zgromadzenia obradujace i wszystkie sprawy panstwowe rozstrzygane beda na podstawie opinii publicznej. Wszystkie klasy spoleczne beda mogly realizowac swoje aspiracje. 5. ani pod wzgledem tresci. Taki pomysl nie miescil sie w feudalnej mentalnosci. silny rzad. Trzeba jednak zauwazyc. Odrzucone beda niecywilizowane obyczaje przeszlosci i wszystko zostanie oparte na zasadach sprawiedliwosci i praworzadnosci. która by godzila zwasnionych. Pod takim katem widzenia sformulowana zostala i ogloszona narodowi 6 IV 1868 r. Wiedza bedzie poszukiwana na calym swiecie. mlodzi ludzie bedajezdzc za granice i przywozic nowinki z calego swiata. Jest to jeden z powodów. Punkt 3 interpretowany byl w ten sposób. Przewrót Meiji dokonal sie poprzez walke o wladze w ramach tej samej klasy spolecznej. nad czym bedzie obradowal — takie i wiele innych pytan nie znalazlo oficjalnej odpowiedzi i kazdy mógl sobie sam wymyslec taka odpowiedz. nie zostalo ujawnione. byli to ludzie zubozali. dla których nalezy sie wystrzegac nazywania przewrotu Meiji rewolucja burzuazyjna. jaka mu dyktowaly optymistyczne marzenia. Kido Kóin) pod formalnym nadzorem Iwakury Tomomiego. Opracuje sie kodeksy takie jak w Europie. tzw. stosunkowo proste wydawaly sie punkty 2 i 3. a samuraj rzadzil — no bo jakie inne aspiracje moga miec klasy spoleczne? Punkty 4 i 5 w niczym nie rujnowaly feudalnego swiatopogladu. ani drugim nie zaswitala nawet mysl. 4. dzieki czemu wzmocnione zostana podstawy cesarstwa. Z biegiem czasu wyrosla w Japonii burzuazja. ze nastapilo to nie w wyniku rewolucji i nie w rezultacie kopiowania wzorów zagranicznych. z którego nie mozna by sie bylo potem wycofac. dzieki czemu Japonia osiagnie postep. Narodowi. ze po staremu chlop bedzie oral. powstaly instytucje typowe dla spoleczenstwa burzuazyjnego. którzy wyplyneli na fali przewrotu. inaczej zwana proklamacja cesarska (go-ka-jó-no seimon). Postep rozumiany jako bogactwo.. który ciagle jeszcze tkwil w zaleznosciach feudalnych. silna armia. jak i rzadzeni. a jednoczesnie nie zalatwiala niczego w sposób kategoryczny. ze kupcy i rzemieslnicy tez beda dopuszczeni do glosu? Warto tu zwrócic uwage na to. 3. jakie beda formy wyborów. Co przez to rozumieli autorzy dokumentu. a dawaly za to perspektywy “nowoczesnosci" — zdolni. Punkt 2 brzmial swojsko. Z tym jednak zastrzezeniem. Wyrazenie “opinia publiczna" tez budzilo watpliwosci. Stosunek do cudzoziemców ciagle byl nieufny. mentalnosc feudalna ustapila miejsca mentalnosci mieszczanskiej. Nad opracowaniem tego dokumentu mozolilo sie kilku ludzi (Yuri Kimimasa. Najwiecej kontrowersji budzil punkt 1 i — jak sie okazalo w ciagu najblizszych paru lat — wokól jego interpretacji rozgorzala wielka dysputa. Fukuoka Kótei. Jaki parlament. a nierzadko wrogi. nikogo nie urazala. Bardzo wiele Japonczycy przejeli od innych krajów. “Zgromadzenia obradujace" dla swiatlejszych umyslów oznaczaly “parlament". konstytucji Shótoku-taishi 345 oraz niezliczone przepisy i testamenty zostawiane przez panów feudalnych ku pouczeniu potomnych.Jolanta Tubielewicz Japonii odbywalo sie sortowanie rozmaitych nowych idei i pogladów. kupiec handlowal. Co to znaczy? Jaki jest zakres tej “publicznosci"? Czy to ma oznaczac. a nie na zasadzie obalenia klasy rzadzacej przez jakis “stan trzeci". zeby kupcy mieli wejsc do parlamentu. czesto bez srodków do zycia. kto w nim bedzie zasiadal. scieraly sie opinie. zjednocza sie we wspólnym wysilku dla kraju.Historia Japoni . ze wiekszosc samurajów. bo przywolywal na pamiec dalekie echa tzw. przysiega cesarska. w 1868 r.. pod pozorem sporów ideologicznych krwawo zalatwiali zastarzale pretensje. z punktu widzenia zawartosci merytorycznej.

Trzeba bylo wiele wysilku i taktu ze strony nowego rzadu. która miala ich zabezpieczyc przed atakami ekstremistów. Kupcy i dyplomaci zagraniczni otoczeni zostali czujna opieka. gdzie przejscie od feudalizmu do kapitalizmu odbywalo sie na drodze powolnego. Rzad skladal sie w tych pierwszych miesiacach z Dajókanu. jaka Europa przemierzala dostojnie przez sto lat od rewolucji francuskiej. Nie bylo nawet ustalonej jednostki monetarnej i w srodkach platniczych panowalo wielkie zamieszanie. ze nowy rzad respektuje umowy zawarte przez bakufu. Nowy rzad nie mial ciagle prawa nakladania podatków. kilku ministerstw i rady cesarskiej. Nie bylo to. Równiez w wypadku ewentualnych zamieszek wewnetrznych uklad sil byl niepewny. naturalnego rozwoju spoleczno-ekonomicznego. bo przez izolacje okresu Edo sztucznie zostaly zahamowane naturalne rozwojowe procesy ekonomiczno-spoleczne. “ksiega struktury rzadu" (seitaisho) autorstwa Fukuoki Kóteia i Soejimy Taneomiego. Niezaleznie od tego jednak. a w niespelna 30 lat od przewrotu juz weszla na droge ekspansji militarnej. Ziemia ciagle znajdowala sie w rekach 276 daimyó. a wiec samurajom z Satchódohi. Strona 183 . W ciagu pierwszych dekad Meiji Japonia przebiegla droge podobna do tej. Jednoczesnie jednak z trudem i wsród wielu dramatów dopiero w ostatnich latach (ponad sto lat od przewrotu. ludzie u steru byli ciagle ci sami i liczyly sie ich indywidualne talenty. W czerwcu ogloszona zostala. zeby przekonac cudzoziemców o respektowaniu umów zawartych przez shógunat. Nowy rzad staral sie o dobre stosunki z zagranica nie dla milosci blizniego — ciagle jeszcze tu i ówdzie dawalo sie slyszec haslo “wyrzucic barbarzynców". Innym rodzajem trudnosci byly stosunki z obcymi mocarstwami i ich przedstawicielami na terenie Japonii. a przez blisko póltora roku trwala jeszcze kampania przeciwko niedobitkom bakufu. które mialy byc sprawowane przez Dajókan jako najwyzszy organ rzadowy. Jednakze swiatle umysly wsród nowych przywódców nie mogly sobie nie zdawac sprawy z bezbronnosci Japonii w obliczu jakiegokolwiek zagrozenia z zewnatrz. wypadki toczyly sie szybko. stanowiska wiceministrów i radców powierzone zostaly dawnym przywódcom ruchu procesarskiego. pomyslów i zmyslu praktycznego od swoich arystokratycznych zwierzchników. które trzeba bylo pokonywac jednoczesnie.Jolanta Tubielewicz formowanej przez wieki wyspiarskiej izolacji. a sily odsrodkowe sztucznie dotychczas utrzymywane 346 w spokoju wybuchly z taka potega. zeby ten pusty skarb wypelnic. Japonczycy dumni ze swojej modernizacji ciagle jeszcze wstydza sie tego spóznionego startu i brzydza sie slowem “feudalizm". miedzianych i zelaznych oraz listów zastawnych i weksli traktowanych jako srodki platnicze. Zawarte w poprzedniej dekadzie traktaty podpisane zostaly przez funkcjonariuszy bakufu i wobec tego mocarstwa obce nie chcialy uznac nowego rzadu w obawie. wykonawcza i sadownicza. jak sie formowaly poszczególne biura i jakimi obdarzano je nazwami. Równiez dla uspokojenia przyplywajacych do Japonii cudzoziemców zaangazowano ekspertów angielskich do budowy latarni morskich i innych urzadzen ulatwiajacych nawigacje wzdluz wybrzezy japonskich.Historia Japoni . Jingikanu. Po przysiedze cesarskiej z 6 IV 1868 r. a wielka finansjera ciagle powiazana jest licznymi wiezami rodowymi lub zmodyfikowanych zaleznosci feudalnych. Wiekszosc instytucji i zakladów pracy ciagle dziala na zasadzie feudalno-patriarchalnej struktury wewnetrznej. tzn. jakby to bylo cos nieprzyzwoitego. Umowa o budowie “urzadzen ulatwiajacych zegluge" zawarta byla w 1866 r. a nie oficjalne tytuly. ze 347 traktaty moglyby stracic znaczenie. slady nie wystepujace w krajach. ze Japonia zaczela pedzic jak pocisk wyrzucony z katapulty. ze takie tempo rozwoju bylo nienaturalne i zostawilo slady w psychice Japonczyków. a przez to odrebnej i nieelastycznej. W krótkim czasie z samowystarczalnego kraju agrarnego stala sie krajem przemyslowym. Bylo to jednym z dowodów na to. Byl to proces nienaturalny. piec pokolen!) zaczynaja sie wyzwalac z feudalnego modelu rodziny. Po zniesieniu izolacji natomiast nacisk ze strony zewnetrznej byl tak mocny. po których co jakis czas nastepowaly dalsze. Ministrami byli arystokraci sposród kuge. którzy mieli wiecej energii. Bogactwo ciagle liczylo sie w ryzu. Nowy rzad stal wobec licznych trudnosci. srebrnych. Skladala sie z 15 paragrafów i wprowadzala podzial na wladze ustawodawcza. rozwiazanie ostateczne i juz w ciagu najblizszych miesiecy wprowadzone zostaly pierwsze zmiany. Skarb cesarski byl pusty. podczas gdy po kraju kursowaly najrozmaitsze rodzaje monet zlotych. oczywiscie. I znowu mozna podkreslic.

oczywiscie. Skladala sie z samurajów wychowanych w duchu lojalnosci wobec swojego daimyó i hanu. Kido Kóin (1833. Ókubo Toshimichi (1830-1878).1877). który byl z Echizen). Trzeba przy tym ciagle miec na uwadze rozmaite zastarzale antagonizmy lokalne dwojakiego rodzaju: z jednej strony tendencje odsrodkowe wewnatrzhanowe. która dysponowal cesarz. Tekst memorialu mówil: “Nie ma takiego kawalka ziemi w calym cesarstwie. Itagaki Taisuke (1837-1919). Trudno jednak okreslic. Daimyó ciagle byli panami na swoich dobrach i samo slowo cesarskie nie wystarczyloby. Prawdopodobnie tez wsród zwyciezców panowalo przekonanie. który by nie nalezal do cesarza. Jasne bylo dla nich. którym centralny rzad dawal o wiele szersze perspektywy dzialania od ksenofobicznej polityki hanów. Nie ma mieszkanca. gdy przywrócona zostala potega cesarska. aby cesarz zechcial przyjac tytuly wlasnosci ich dóbr. a w jakim stopniu z checi zniszczenia wladzy Tokugawów. hany Satchódohi zrzekly sie swojej autonomii i przekazaly cesarzowi rejestry poddanych. 348 Chóshu: Itó Hirobumi (1841 . Nie wszystkie szczególy wszczetej akcji sa znane.1905). a ile widoków na wlasne korzysci. Ókubo czy Itó. Takie przekonanie stanowilo konsekwencje . ze Japonia feudalna nie bedzie w stanie utrzymac sie na arenie miedzynarodowej. którzy sie jeszcze ociagali. Lepiej jednak porzucic takie nieudokumentowane rozwazania i popatrzec.: Yuri Kimimasa. Daimyó zdawali sobie sprawe z tego. która rozgromila sily Tokugawów. Yamanouchi. znowu zastanawiac. ale nie byl w stanie jej wymusic w razie potrzeby. dotyczaca w znacznej mierze ukladów personalnych. Hizen: Ókuma Shigenobu (1838-1922). jakze bysmy mogli zatrzymywac ziemie nalezaca do cesarza i rzadzic ludzmi. którzy sa cesarskimi poddanymi? Oddajemy wiec pokornie wszystkie nasze feudalne posiadlosci. ze juz wkrótce nastapi dzielenie nagród w postaci stanowisk i dóbr odebranych Tokugawom. Za ich przykladem poszly inne hany i w ciagu dwóch lat pozostalo juz tylko 17 daimyó.1909). Mozna przypuszczac. ze ten drugi czynnik byl znacznie silniejszy. z drugiej natomiast zawisci i zazdrosci miedzy poszczególnymi hanami. a podniosla sie klasa wojskowa. w którym prosili. to przeciez ich poglady w wielu kwestiach nie byly zgodne. Móri i Nabeshima wystosowali do cesarza wspólny memorial. Niewatpliwie hany Satchódohi doprowadzily stronnictwo cesarskie do zwyciestwa. ile w ich dzialaniu bylo idealizmu. aby jednolita wladza mogla byc rozciagnieta nad calym cesarstwem. Zdawali tez sobie z tego sprawe mlodzi politycy. ze nie wolno za zadna cene dopuscic do walk domowych. ta zwycieska armia. Soejima Taneomi (1828. którzy to rozumieli. Wykorzystana zostala przez ludzi z najblizszego grona cesarskiego. natychmiast stanalby wobec koalicji zwróconej przeciwko sobie. Ta slawna akcja nazywa sie w historii hanseki-hókan (“zwrot rejestrów"). po zwyciestwie mógl nawet zadac lojalnosci. tacy jak Kido.Historia Japoni . Cesarz mógl jedynie liczyc na ich lojalnosc. Inoue Kaoru (1835 1915). trzeba natomiast ambicje daimyó skierowac na korzystne dla nowego rzadu tory. Mozna by sie tu.prosta i naturalna . a oprócz nich tylko wyjatkowe jednostki spoza tych hanów (np.wychowania w duchu feudalnej etyki rycerskiej. jak delikatny byl w owym czasie bilans sil. Oto nazwiska najwybitniejszych dzialaczy zgrupowanych wedlug pochodzenia: Satsuma: Saigó Takamori (1827 1877). Yamagata Aritomo (1838-1922). w jaki sposób ci ludzie wzieli sie do dziela. nie byla wojskiem zacieznym dzialajacym na rozkaz wladzy centralnej. chociaz w wiekach srednich wladza cesarska upadla. który by nie byl cesarskim poddanym. ale byli to Strona 184 . Gdyby którykolwiek z nich próbowal w jakiejkolwiek formie siegnac po wladze. ze feudalizm sie przezyl. W ten sposób nasz kraj bedzie mógl stanac na równi z innymi narodami swiata". w jakim stopniu ich poparcie dla sprawy wyplywalo z pobudek patriotycznych. Tosa: Gotó Shójiró (1838-1897). Niewielu ludzi w momencie przewrotu zdawalo sobie sprawe z tego. nie pozostali bezczynni. Eto Shimpei (1834-1874). Jakkolwiek wszyscy ci ludzie walnie przyczynili sie do zwyciestwa. z czystej lojalnosci wobec cesarza i kraju jako calosci. Do marca 1869 r. zagarniajac ziemie i dzielac ja miedzy soba jako nagrody za dzialalnosc militarna. Jak juz powiedziano poprzednio. Ci jednakze. Jednakze teraz. Ta skomplikowana sytuacja. aby im te lokalna autonomie odebrac. w najblizszym gronie doradców cesarskich oraz na stanowiskach wiceministrów znalezli sie przedstawiciele sredniej warstwy samuraj skiej hanów Satchódohi. Pod wplywem swoich wasali panowie Shimazu. ostatecznie — chociaz brzmi to paradoksalnie — odegrala pozytywna role w umacnianiu sie nowego rzadu i w obalaniu autonomii daimyó.Jolanta Tubielewicz Armia. Rezultaty jednak nie daly na siebie dlugo czekac.

Lata uplynely. W sierpniu 1871 r. ale ze wzgledu na Strona 185 . W tym samym roku samuraje zostali zwolnieni z obowiazku noszenia mieczy. z czego rzad doskonale zdawal sobie sprawe. Wreszcie rzad znalazl dosyc sily i odpowiednie srodki. Dlatego tez Yamagata Aritomo wkrótce po przewrocie zostal wyslany na studia do Francji i Prus. nie ruszajac w ogóle kapitalu lub korzystnie go inwestujac. ze ich interesy sa w gruncie rzeczy zgodne z interesami panstwa. Dzieki obligacjom rzad nie musial wyplacac pelnych pensji w ryzu (lub jego równowartosci). zanim samuraje pogodzili sie z postawionymi im warunkami. opartej na systemie powszechnego poboru. Wiele sie przy tym krwi polalo. poniewaz rzad cesarski jakkolwiek zachwycony inicjatywa hanseki-hókan) nie byl po prostu przygotowany 349 na przejecie ciezaru administrowania calym krajem. Byl to ostatni akt tego. w krótkim czasie staczali sie na dno nedzy. zezwolono im jezdzic konno i nie padac na twarz w obecnosci samuraja. Grupa uprzywilejowana mogla dostatnio zyc z procentów. W 1871 r. a mógl sie ograniczyc do placenia procentów. Trwalo to “obalanie" ponad dwa lata. Zaraz tez zapowiedziano powszechna sluzbe wojskowa (czynna — przez trzy lata. zle natomiast traktowaly szeregowych samurajów o niskich niegdys dochodach. wydany zostal dekret tej tresci. które rzad podjal sie wyplacac. a tlumione przez sytych. ale mimo wszystko nalezalo nieustannie zabiegac o nowe zródla dla zasilenia rzadowej kasy. Dlatego tez w latach 1873—1877 zdarzaly sie liczne incydenty wzniecane przez niezadowolonych i glodnych. Ci stanowili potencjalne niebezpieczenstwo. z czego tylko polowe rzad im wyplacal gotówka. Dla poparcia tej perswazji rzad zaproponowal zamiane pensji na dlugoterminowe obligacje panstwowe. nowe prawo zabronilo im pokazywania sie z mieczem publicznie. W 1871 r. Najwiekszym jednak ciosem dla dumy samurajskiej bylo utworzenie regularnej armii.Historia Japoni . Z tego tez wzgledu trudno sie zgodzic z opinia niektórych historyków. Nawet eta teoretycznie uzyskali równe z innymi prawa. Nie zalatwialo to problemu samurajów. a w 1876 r. którzy nie umieli sie przystosowac i zgodnie z etyka feudalna uwazali wszelka prace za hanbe dla rycerza. reskrypt cesarski odebral im prawa do ziemi oraz poddanych i nikt sie juz temu nie sprzeciwial. których dotychczasowa egzystencja opierala sie wylacznie na pensjach wyplacanych przez daimyó. jakoby “obalenie feudalizmu" w Japonii przebieglo bezbolesnie na fali entuzjazmu narodowego. Wizyty mialy na celu przekonanie wahajacych sie lub nazbyt ambitnych. Rzad zredukowal te pensje proporcjonalnie do poprzednich dochodów. a mniej konserwatywni sposród nich opuscili swoje hany i potrafili znalezc sobie miejsce w raptownie zmieniajacym sie kraju. Mozna sie bylo wykupic od sluzby oplacajac zastepstwo. bo rozwiazania rzadowe wyraznie byly korzystne dla daimyó i dawnej arystokracji hanowej. aby oglosic obalenie hanów i wprowadzenie podzialu na prefektury.Jolanta Tubielewicz ludzie bez wiekszego znaczenia. Dlatego tez daimyó pozostali chwilowo na swoich ziemiach z tytulami gubernatorów cesarskich oraz z zapewnieniem polowy dotychczasowych dochodów. z punktu widzenia rzadu bylo niezbedne. Nie mial na to ani funduszów. Mimo ze sie to nie podobalo dotychczasowym dziedzicznym wojownikom. Ponadto dla samurajów o dochodach mniejszych niz 500 koku ryzu otwierala sie mozliwosc obrócenia polowy pensji na obligacje oraz uzyskania polowy w gotówce jako jednorazowej wyplaty. Zniesione zostaly klasy spoleczne. które traktowali jako odzieranie ich z kolejnych przywilejów. Bardziej przedsiebiorczy. Jezeli nie byli przygotowani do podjecia jakiejkolwiek pracy (a takich byla wiekszosc) lub nie potrafili rozsadnie zainwestowac swojego poczatkowego skromnego kapitaliku (a skad mogli miec doswiadczenie w finansach?). ani wyszkolonej kadry. które przysporzylo wielu klopotów nowo kreowanemu ministrowi finansów. Wielu jednak bylo takich. Ich pensje zostaly zredukowane do polowy. chlopom zezwolono wchodzic w zwiazki malzenskie z osobami z innych klas spolecznych. nisko uposazeni samuraje natomiast bardzo szybko stawali na skraju ruiny. a wkrótce potem zaczely sie wizyty kurtuazyjne przedstawicieli rzadu u najbardziej wplywowych sposród daimyó. chlopi i mieszczanie tez uzyskali prawo noszenia nazwisk. Dotychczas tylko arystokracja dworska i rycerze chlubili sie nazwiskami rodowymi. skad wrócil pelen wrazen i energii organizacyjnej. przez co wielu nisko uposazonych samurajów pozostalo praktycznie bez srodków do zycia. 350 Niewiele entuzjazmu u samurajów budzily tez inne zarzadzenia. co historycy chetnie nazywaja “obaleniem feudalizmu" w Japonii. Bylo to niewatpliwie ulga. w rezerwie — dwa). z których mialo byc wyplacane 8%. Równiez w 1871 r. Bylo to na razie rozwiazanie polowiczne.

gubil sie chlop w tej powodzi nowinek. teraz nieufnie przygladali sie nowinkom. a nie podatkiem od produktu. ze dekret shimbutsu-bunri nie wpedzal buddyzmu do podziemia. skazane na wlasna pomyslowosc i zyjace w wiecznym strachu. zwlaszcza protestanckich. Ujawnily sie wówczas w po-ludniowo-zachodniej Japonii wegetujace konspiracyjnie grupy wytrwalych chrzescijan. zanim ostatecznie przybrala forme tzw. Na skutek trudnosci organizacyjnych (brak sprzetu. a jednoczesnie weszla w zycie reforma podatkowa. Byly jedynie ostatnia kropla przelewajaca kielich chlopskiej goryczy. jak traktuje swoich poddanych. która tu i ówdzie zaczela sie przeradzac w otwarte bunty. którzy nie chcieli stykac sie lokciami z “pospólstwem". do którego chlop japonski byl przyzwyczajony. Rujnowalo to uswiecony wielowiekowa tradycja porzadek. Wzburzylo to opinie zagraniczna i minister amerykanski w rozmowie z Iwakura (ówczesnym szefem rzadu) dal do zrozumienia. jezeli Japonia nie zmieni swojego nastawienia wobec chrzescijanstwa. po raz pierwszy w historii Japonii oblozona zostala podatkiem od wartosci. Interwencje mocarstw zachodnich zbywane bywaly przez wladze kostycznymi uwagami. a nasycili te swoja religie elementami buddyjskimi. Po powrocie Iwakury w 1873 r. Razila szczególnie chlopów. ze sprawa Ichikawy ma bardzo szerokie reperkusje. Nie wspominal tez dekret o chrzescijanstwie. szkólki i rózne instytucje charytatywne. którzy nie rozumieli. Podlegala ta idea rozmaitym przemianom. do poczucia wolnosci osobistej. Jedynie co sprytniejsi szybko sie zorientowali i wykorzystywali ogólna ignorancje. Podatek byl uniwersalny i wyplacany w pieniadzach. Ludzie ci wiele zapomnieli z dogmatów. Rok 1873 zwlaszcza obfitowal w wybuchy niezadowolenia. jak rzadzic krajem. brak kadry. od slowa lenno cesarz). Wiele tez bylo protestów zarówno ze strony chlopów odrywanych od gospodarstwa. nie zabranial dzialalnosci klerowi buddyjskiemu. Trzeba jednak pamietac. Chlopom japonskim nie uderzyly do glowy nowe prawa podnoszace ich pozycje spoleczna. zespalajacej poczucie jednosci narodu i wynoszacej osobe cesarza jako centralny punkt kultu. Jego celem bylo oczyszczenie shintó z synkretycznych nalecialosci i utworzenie 351 religii narodowej. Po prostu mial na celu “oczyszczenie" shinto. aresztowany i osadzony w wiezieniu za posiadanie. brak pomieszczen) pierwsze zaciagi odbyly sie dopiero w 1873 r. Dopiero rozglos. jak i ze strony samurajów. bo przez dziesiatki lat pozbawione przewodnictwa duchowego i doplywu literatury czy przedmiotów liturgicznych. W pierwszych latach okresu Meiji nie znalazla ona powszechnego uznania. Od wieków uciskani i zmuszani do pokory. jakkolwiek ten problem nabieral ostrosci w miare zwiekszania sie liczby cudzoziemców na terenie Japonii. a nastepnie do buntowniczych incydentów przyczynila sie równiez próba rzadowa wprowadzenia shintó na pozycje religii panstwowej. niejaki Ichikawa Einosuke. ani nawet nie zdejmowal z niego obowiazku prowadzenia rejestrów w dotychczasowych parafiach. Wiele zarzadzen budzilo ich intensywna niechec. w tym roku bowiem zaczely sie zaciagi do wojska. ale wkrótce wyjechal do Stanów Zjednoczonych i tam sie przekonal. Pod protektoratem misji powstawaly szpitale. Zmarl bez sadu póltora roku pózniej. Nazywal sie Shimbutsu-bunri-rei (Dekret o rozdzieleniu shintó i buddyzmu). kokka-shintb (shinto panstwowego) i tego. konfucjanskimi i shintoistycznymi.Historia Japoni . lepiej znanymi i rozumianymi.Jolanta Tubielewicz duze obciazenie finansowe nie dotyczylo to biedoty. ze ziemia uznana za wlasnosc tych. Do niepokoju. egzemplarza Nowego Testamentu. kalekie duchowo i zdziwaczale. ze Japonia nie musi sie tlumaczyc przed cudzoziemcami z tego. Kler buddyjski uciskany na Strona 186 . ze stosunki japonsko-amerykanskie moga ulec pogorszeniu. co nazywamy tennoizmem (kultura cesarza. Dziwne to byly istoty. ze Japonczycy sami wiedza. doprowadzil rzad do zmiany stanowiska. Reforma polegala na tym. dlaczego rozbija sie posagi buddyjskie czy usuwa pagody z terenu chramówshintoistycznych. Stare zarzadzenia tokugawowskie zabraniajace pod kara smierci praktykowania i propagowania chrzescijanstwa przez Japonczyków ciagle byly w mocy. sierocince. Nienawykly do kombinacji finansowych. Iwakura zareplikowal wprawdzie. Zaczela sie tez wkrótce dosyc zywa dzialalnosc misjonarzy zagranicznych. Dekret w tej sprawie wydano jeszcze w 1868 r. Zwlaszcza zezwolenie na sprzedaz ziemi dawalo im szerokie mozliwosci spekulacji nieruchomosciami. zarzadzenia antychrzescijanskie zostaly cofniete. Ów nauczyciel. które ze wszystkich stron na niego spadaly. jakiego nabrala afera pewnego nauczyciela. W wielu okolicach te przejawy wandalizmu religijnego staly sie powodem wybuchów o niekoniecznie religijnym charakterze. zostal w 1871 r. którzy ja aktualnie uprawiali (co bylo prawnym usankcjonowaniem stanu faktycznego).

byla modernizacja. Niemalym zródlem dochodu staly sie konfiskaty dóbr tokugawowskich prowadzone szybko i systematycznie. Dlatego trzeba bylo obalic przynajmniej zewnetrzne formy feudalizmu. Pierwsza pozyczka z 1869 r. linii telegraficznych. która stala sie zródlem stalych dochodów finansowych zasilajacych skarb cesarski (jako podstawowa jednostke monetarna przyjeto jen (yen). utworzone zostalo ministerstwo do spraw industrializacji (Kóbushó). Motorem tego dazenia nie byla sama ambicja. szkolenie japonskich inzynierów i mechaników. Wspominalismy tez o poczatkach nowoczesnej armii organizowanej przez Yamagate oraz o reformie podatkowej. Równiez racja stanu zadala unowoczesnienia Japonii. zeby tym skuteczniej sie przed nimi bronic. które nie uzaleznily Japonii od Wielkiej Brytanii. od Kyushu po Hokkaidó. Dwukrotnie rzad byl zmuszony do zaciagniecia pozyczek zagranicznych. Modernizacja i westernizacja. laczacej poczatkowo Tokio z Yokohama. W niektórych wypadkach obiekty stawaly sie calkowicie prywatna wlasnoscia. który poczatkowo oparty byl na srebrze. Mowa juz byla o tym. ze wiedza bedzie przywozona do Japonii ze wszystkich krajów swiata. I wiele. doki. zapowiadala. a od 1871 r. w jaki sposób obalone zostaly zewnetrzne. w wysokosci 2400000 funtów (siedmio-procentowa na 24 lata) zuzyto w znacznej mierze na wyplacenie samurajskich pensji.Historia Japoni . W tym celu niezbedna byla w pierwszym okresie pomoc ekspertów zagranicznych oraz intensywne szkolenie w kraju i za granica rodzimych specjalistów. rudy i zlota. odlewnie metalu. watla ekonomicznie Japonia nie moglaby sie oprzec kolonialnej drapieznosci Zachodu. chociaz ambicja zawsze stanowila (i po dzis dzien stanowi) silny bodziec. Poza tymi dwoma wypadkami. Rozliczne byly zadania tego nowego tworu rzadowego: dozorowanie obiektów panstwowych. a nastepnie zajac sie wzmocnieniem ekonomicznym i militarnym. W 1870 r.Jolanta Tubielewicz skutek akcji “oczyszczania" shinto zaczal tez obawiac sie dodatkowego niebezpieczenstwa ze strony chrzescijanstwa. z której dopiero po paru latach sie wycofywal. Ale w pierwszych latach po przewrocie stawka byla sama egzystencja Japonii jako samodzielnego panstwa. oznaczalo to bowiem zamrozenie kapitalu tak bardzo potrzebnego w innych dziedzinach. Memorial do tronu Satchódohi tez w koncowym fragmencie dotyczyl tego istotnego punktu: “nasz kraj bedzie mógl stanac na równi z innymi narodami swiata". w wysokosci 930 tys. Wszystkie te punkty obszernego programu realizowano konsekwentnie i w tym samym czasie. latarni morskich. Strona 187 . Czestokroc brakowalo wyszkolonego personelu. Trzeba bylo sprowadzac fachowców i drogie nowoczesne urzadzenia z zagranicy. “dzieki czemu wzmocnione beda podstawy cesarstwa". za kazdym razem w Wielkiej Brytanii. Poznac Zachód i jego metody. na zlocie). W wiekszosci byly to obiekty beznadziejnie przestarzale. aby przejete obiekty funkcjonowaly nalezycie. Podatki jednakze nie wystarczaly na pokrycie rozlicznych palacych potrzeb. budowanie i utrzymywanie dróg zelaznych. nowoczesnego kraju. 352 WYSILKI NA RZECZ MODERNIZACJI Nie wolno ani przez moment zapominac. choc nie bez trudnosci. Panstwu nie zawsze sie oplacalo inwestowanie i czekanie na zyski. ze haslem dnia W calej Japonii. zachecanie prywatnych przedsiebiorców do inwestowania w przemysle. mlody kraj wlasnymi silami rozwiazywal problemy finansowe. sprowadzanie i oplacanie ekspertów zagranicznych. Nie wolno bylo przy tym popasc w zaleznosc finansowa od obcych mocarstw. fabryki broni i amunicji. Otóz to! Najgoretszym pragnieniem wszystkich myslacych obywateli bylo stworzenie silnego. nowoczesnosci. który nie musialby sie wstydzic wobec reszty swiata. na którego czele stanal Itó Hirobumi. W pózniejszym okresie slowo “bronic" przestalo miec znaczenie i na jego miejscu pojawilo sie slowo “pokonac". funtów (na 9%. Druga pozyczke z 1873 r.) przeznaczona zostala na budowe pierwszej w Japonii linii kolejowej. Dlatego tez wkrótce panstwo chetnie zaczelo sprzedawac poszczególne kopalnie lub fabryki prywatnym przedsiebiorcom. splacona do 1881 r. w innych rzad zostawial sobie kontrole. Rozdarta feudalnymi antagonizmami. a wiec: kopalnie wegla. Przede wszystkim przejete zostaly przez panstwo obiekty 353 zwiazane z przemyslem strategicznym. Nie poddajac sie depresji podjal próby stworzenia konkurencyjnych instytucji filantropijnych i oswiatowych. stworzyc centralny rzad. Proklamacja cesarska z 1868 r. a ponadto zaczal tu i ówdzie modyfikowac swoje doktryny w duchu tzw. najbardziej dokuczliwe formy feudalizmu. aby jak najpredzej mogli swoja wiedza sluzyc krajowi.

w pazdzierniku 1871 r. Dlatego tez pospiesznie wrócili do Tokio. gdzie zastali trudna sytuacje. Sam fakt ten swiadczyl. Dwa lata trwala podróz i byc moze trwalaby dluzej. Zostala jednak szybko zdlawiona dzieki pospiesznemu powrotowi misji Iwakury. Przyjeto jednolity system monetarny i wprowadzono uniwersalny podatek od wartosci ziemi placony w gotówce. w których Japonczycy czuli sie ciagle bezradni jak dzieci.nawet za cene konfliktu z Rosja. do jakiego stopnia Japonczycy w tym pierwszym okresie byli zdecydowani przeksztalcic swoje poglady w duchu modernizacji. ale z ojczyzny dotarly niepokojace wiesci o grozacym rozlamie rzadowym. penetrowaniu. do Korei wyjechalo poselstwo japonskie celem nawiazania stosunków. Rezultatem tego bylo wycofanie sie z rzadu Saigó. aby móc stanac do wspólzawodnictwa w jakiejkolwiek dziedzinie. Wiedza praktyczna jednak. W pazdzierniku 1873 r.). cesarz wypowiedzial sie przeciwko ekspedycji koreanskiej. ze swoimi bogatymi fasadami. Miedzy innymi trudno im bylo uwierzyc w to. ale zasadniczym. Waznym argumentem bylo znalezienie w wojnie ujscia dla nagromadzonej energii samurajskiej. podpatrywaniu. co zasililo Strona 188 . Yamakawa i in. której przewodzil popedliwy. uwazane jest przez historyków za date graniczna. W spoleczenstwie feudalnym pozycja kobiety byla scisle okreslona zgodnie z konfucjanskim modelem rodziny. Patrzac teraz na te piec lat mlodego panstwa mozna dojsc do wniosku. Wyjscie kobiety poza rodzine stanowilo zaiste krok rewolucyjny. Poza tym ich motywy byly rózne i róznymi poszli drogami. przekraczala ich oczekiwania. Zaledwie kilku czlonków piecdziesiecioosobowej misji poprzednio juz bawilo za granica. Chodzilo tu nie tylko o “ratowanie honoru" Japonii. zamykajaca pierwszy etap formowania sie wladzy po przewrocie Meiji. Niejedna tez niespodzianke przezyli w zetknieciu z zachodnimi urzadzeniami sanitarnymi. zalecil natomiast intensywna prace nad wewnetrznym wzmocnieniem kraju. Zniesiona zostala autonomia ksiestw feudalnych i obalone zewnetrzne formy feudalizmu. a w dalszym etapie ewentualne zatrudnienie bezrobotnych samurajów na okupowanych terytoriach Korei. Majac na uwadze rewizje niedogodnych traktatów. Liczne byly dziedziny zycia. Spowici w ceremonialne kimona zachowywali pelna godnosci powage i jedynie w rozmowach miedzy soba lub w pamietnikach dawali upust swemu zdumieniu czy niedowierzaniu. zeby jak najwiecej wchlonac. Grupa Saigó zaczela sie wówczas domagac “ukarania" Korei dla ratowania honoru japonskiego . Interesowalo ich wszystko — od hut i odlewni metali po fabryki guzików i swiec. gdzie na kazdym kroku spotykali nieznane urzadzenia i obyczaje. Podczas ich nieobecnosci do glosu w rzadzie doszla grupa. Poselstwo zostalo potraktowane w sposób obrazliwy i wrócilo z niczym. Sila perswazji Saigó byla tak duza. ze Japonia osiagnela juz bardzo wiele i znalazla sie na prostej drodze ku wymarzonej modernizacji. Misji towarzyszylo piec kobiet wyslanych na studia do Stanów Zjednoczonych (Tsuda. mysl o ekspansji militarnej zakielkowala w Japonii juz niecale piec lat po przewrocie. Jak z tego widac. spedzali czas na 354 zwiedzaniu. sklonny do fanatyzmu Saigó Takamori. których zastosowania nie znali. Rozmowy dyplomatyczne w sprawie rewizji traktatów nie daly zadnych rezultatów (zgodnie zreszta z przewidywaniami). w której sklad weszli Itó. wyslano do Stanów Zjednoczonych i Europy specjalna oficjalna misje pod przewodnictwem Iwakury. Itagakiego. przedmioty.Jolanta Tubielewicz wiele innych. Kido. ze Japonia musi sie wzmocnic najpierw wewnetrznie. ze wiekszosc doradców cesarskich opowiedziala sie za jego punktem widzenia. Zlikwidowanie rozlamu rzadowego w 1873 r. Ich handel zagraniczny krepowaly restrykcje nalozone przez traktaty. polozono podwaliny nowoczesnej regularnej armii. Ogromne wrazenie robily na nich nowoczesne miasta o domach z cegiel. który móglby oslabic i tak juz slaby kraj. Ókubo i okolo 50 osób asysty. Wszyscy ci panowie zgodni byli w jednym tylko punkcie — w swojej niecheci do pozostalych doradców cesarskich. Soejimy i Eto.Historia Japoni . Nabrali tez wielkiego szacunku dla Zachodu i przekonania. Czlonkowie misji Iwakury majac ciagle przed oczami osiagniecia Zachodu zdecydowani 355 byli za wszelka cene zapobiec konfliktowi. Podzieleni na grupy. W 1872 r. Nastapilo formalne zrównanie klas. choc nie wyrazanym glosno celem bylo przyjrzenie sie mocarstwom zachodnim i podpatrzenie ich na ich wlasnym podwórku. Dla wiekszosci byla to podróz w kraine dziwów. Male nadzieje miano na rewizje traktatów. Gotó. z zywym ruchem ulicznym i liniami komunikacyjnymi. która z tej podrózy wyniesli. ze wydekoltowane damy na przyjeciu u prezydenta Granta nie byly platnymi kurtyzanami.

3 dzien 12 miesiaca ksiezycowego 1872 r. Kraj nie popadl w zaleznosc finansowa od obcych mocarstw. Wobec tego Japonia tez nie musi niczego takiego ustanawiac. które by “ratowaly kraj przed ruina". gdy swoje losy powierza wybranej grupie swiatlych przywódców. takie jak Rosja i Prusy. Furusawa Uró. W imieniu rzadu na memorial odpowiedzial Kató Hiroyuki. ze nie byl mile widzianym gosciem u dawnych 358 towarzyszy broni. Komuro Shinobu. Najlepiej jest dla kraju. mogla uznac. aby jak najszybciej i jak najpelniej zdobyc potrzebne dla kraju wiadomosci z kazdej dziedziny nauki. w którym ostro oskarzal ich o uzurpowanie wladzy i odzieranie cesarza z naleznego mu prestizu. Jednoczesnie zorganizowali oni niezbyt dlugowieczna.Historia Japoni . Juz w styczniu 1874 r. Najwiecej jednak klopotu wkrótce po ustapieniu z rzadu sprawial wladzom Itagaki Taisuke.: Giin) wybieranego przez naród oraz reform. podpisalo osmiu ludzi: Itagaki. ze nie byly to poglady rewolucyjne. W tym samym roku Japonia przeszla na kalendarz gregorianski . zgodnie z kalendarzem slonecznym powszechnie przyjetym na Zachodzie. Chodzilo raczej o zniesienie monopolu Strona 189 . Jego wychowankowie rekrutowali sie sposród dzielnych samurajów hanowych i innych fanatyków z calej Japonii. Wprowadzono tez (w 1870 r. przywrócenie daimyó ich wlasciwego miejsca w rzadach. W 1872 r. ale dla rzadu uprzykrzona partie Aikokukótó (Partia Patriotyczna). a nie programem politycznym. Byla to jednak. ze naród przyjal bez sprzeciwu zasade sprawowania wladzy przez scisla grupe doradców cesarskich. Mniej wiecej w tym samym czasie powstalo tez w Tosie stowarzyszenie Risshisha. podniósl rebelie pod haslami: “wojna z Korea. zaskoczyl swoich bylych kolegów prezentujac memorial do tronu. Wybranych wedlug zdolnosci i zainteresowan studentów wysylano masowo za granice. Glównym jego argumentem bylo. gdzie w lutym 1874 r. Saigó Takamori wraz ze swoim bylym seniorem. otwarta zostala pierwsza linia kolejowa miedzy Tokio a Yokohama. ale okazalo sie. która w nastepnym roku wzbogacila swoje uslugi o linie telegraficzna laczaca 356 Tokio z Ósaka. zajmujace sie praca polityczno-wychowawcza w duchu zasad reprezentowanych przez autorów memorialu. aczkolwiek dwukrotnie uciekal sie do pozyczek brytyjskich. gdzie zajal sie bez reszty wychowywaniem przyszlych mezów stanu w duchu oddania cesarzowi i cesarstwu. ze po pazdzierniku 1873 r. panem Shimazu Hisamitsu. Z punktu widzenia grupy rzadzacej wielkim osiagnieciem bylo to. obywaja sie bez zgromadzen doradczych. Eto zbiegl i próbowal znalezc schronienie w Kagoshimie (Satsuma). jak sie wkrótce okazalo. Po zazegnaniu rozlamu i ustapieniu niezadowolonych grupa ta stala sie jeszcze mniejsza i bardziej zwarta. Czasy sie zmienily. Gotó. Wywiazala sie dalsza polemika.) zasade powszechnego obowiazkowego nauczania przez 6 lat. Linia ta z roku na rok zaczela sie wydluzac i obejmowac swoim zasiegiem coraz dalsze rejony. Zdawaloby sie. instalacje maszyn i urzadzen z importu dla mlodego przemyslu oraz szkolili kadry przyszlych specjalistów japonskich. Wokól Eto skupili sie niezadowoleni samuraje kierowani raczej osobista gorycza. Domagal sie tez zwolania zgromadzenia doradczego (jap. Yuri Kimimasa i Okamoto Kenzaburó. Liczni eksperci zagraniczni nadzorowali budowe nowoczesnych obiektów. Okazalo sie. ETAP KONSOLIDACJI SIL Po ustapieniu z rzadu Eto Shimpei wrócil do swoich rodzinnych stron w Sadze (Hizen). która by rozpalila namietnosci. Wyrosla ta prywatna akademia na grozna sile. Kluczowe galezie przemyslu znajdowaly sie pod bezposrednim zarzadem panstwowym. wycofal sie do Kagoshimy. których przyciagal autorytet Saigó i gloszone przez niego hasla. Eto. zostal pierwszym dniem stycznia 1873 r. Pierwsze skrzynki pocztowe wprowadzone w 1871 r.Jolanta Tubielewicz skarb cesarski. ze nic jej juz nie zagraza. Soejima. Odpowiedz ta nie zadowolila autorów memorialu. wyrzucenie cudzoziemców". Ostatecznie schwytany w Shimodzie i odeslany do Hizen zostal stracony 13 IV 1874 r. Po 52 dniach buntu oddzialy skapitulowaly. Memorial. Od tegoz roku dzialala tez poczta. w której skrystalizowaly sie ostatecznie poglady Itagakiego i jego grupy. zatytulowany Minsen-giin-setsuritsu-kempaku (Petycja w sprawie ustanowienia zgromadzenia doradczego wybieranego przez naród). potem w Tosie. Sytuacja wygladala na opanowana. Przezyte to byly hasla i nie staly sie iskra. cisza przed burza. W Yokohamie pierwsze lampy gazowe zaplonely w 1871 r. ze silne mocarstwa europejskie.

Za pretekst posluzyl mu napad taiwanczyków na ludnosc wyspy Miyakojima w archipelagu Ryukyu. musial najpierw spróbowac innych metod. 2. Bralo w niej udzial mniej niz 4 tysiace wojska i marynarzy (dowódca byl Saigó Tsugumichi). skladal sie bowiem z urzedników przez rzad wybieranych i oplacanych. Grupa rzadowa chlubila sie wprowadzeniem “demokratycznych" form wladzy. jak za poprzedniego rezimu. Powolany zostanie Sad Najwyzszy (Daishin'in) jako niezalezny organ sadowniczy. a jego czlonkowie mianowani byli bezposrednio przez cesarza. W ciagu kilku lat po przewrocie cala Japonia ogarnieta byla ogniem dyskusji. W kwietniu 1874 r. W tym celu Ókubo i Itó zaprosili Itagakiego do ponownej wspólpracy z rzadem. Nastepnym krokiem zmierzajacym do ulagodzenia opozycji bylo zwolanie w styczniu 1875 r. ze wyspy Ryukyu w tym czasie byly bardzo luzno zwiazane z Japonia. ruszyla wyprawa karna na Taiwan. Wolalby widziec naród równie potulny. Naród. Dalo to Japonii pretekst do upominania sie o wlaczenie Ryukyu do cesarstwa jako terytorium uznanego przez same Chiny za japonskie. Niemniej jednak Itagakiego i jego grupe uwaza sie za pierwszych rzeczników minken-undó — “ruchu na rzecz praw narodu". ale nie dalo to spodziewanych rezultatów i bardzo szybko Itagaki zrezygnowal z tego kompromisu i wrócil do dzialalnosci opozycyjnej. Jako cialo ustawodawcze powolany bedzie senat (Genróin). Przede wszystkim istotnie uwaga teskniacych za wojna samurajów zostala skutecznie odwrócona zarówno od dyskusji na temat rzadu. Genróin skladal sie z dawnej arystokracji dworskiej oraz osób “zasluzonych dla sprawy cesarstwa". ale rozdmuchala go propaganda japonska. aby siegnac po drastyczne srodki 359 policyjne.Historia Japoni . Zwolany bedzie kongres gubernatorów prefekturalnych celem przedyskutowania wraz z senatem form przyszlego rzadu. konferencji w Ósace. ale juz wkrótce okazalo sie. ze krzywda sie dzieje poddanym japonskim na Miyakojimie. Kongres gubernatorów prefekturalnych (Chihókan-kaigi) równiez dzialal tylko w takich wypadkach. w których bylo to wygodne dla rzadu. Trzeba bylo uciszyc najgorliwszych krzykaczy i usmierzyc niezadowolenie bezrobotnych samurajów. W ciagu najblizszego roku na mocy tej ustawy ponad 60 osób znalazlo sie w wiezieniu. nieco silniej z Chinami. Dla odwrócenia uwagi samurajów od spraw wielkiej polityki Okubo zorganizowal zbrojna interwencje na Taiwan. 3. owego zgromadzenia doradczego (Giin). bezbarwne posiedzenie urzedników prefekturalnych.) mialy ten skutek. Sam incydent poczatkowo nie byl specjalnie grozny. zarówno przekladowa. sporach. bogatych kupców i bogatych chlopów. znowu uwaga narodu zostala skutecznie skierowana poza Strona 190 . wzbogacal sie o literature teoretyczna i polemiczna. a koszt nie przekroczyl 3 600 000 jenów. W rezultacie goracych dyskusji uchwalono rezolucje ujeta nastepnie w forme proklamacji cesarskiej zapowiadajacej zmiany w polityce wewnetrznej. Byla to wyprawa z paru wzgledów bardzo dla Japonii korzystna. ale ich status prawny byl nieustalony i nalezaloby je raczej uwazac za niezalezne królestwo. jak i rodzima. Zanim jednak stal sie dostatecznie silny. Niemniej jednak Ókubo podniósl alarm. ze funkcje ministerstwa spraw wewnetrznych zostaly rozszerzone i z inicjatywy tegoz ministerstwa w czerwcu wydano ustawe 360 ograniczajaca wolnosc prasy i publikacji. Rzeczywiscie w kwietniu tegoz roku powolane zostaly do zycia Genróin oraz Sad Najwyzszy. ze Chiny zgodzily sie placic odszkodowania i uznaly japonska interwencje za sluszna. na która zostali zaproszeni przedstawiciele minken-undó. Rozdzielone zostana funkcje ministrów i doradców cesarskich. Ostatecznie po dlugich oporach chinskich archipelag Ryukyu zostal inkorporowany przez Japonie w 1879 r. a w czerwcu odbylo sie pierwsze. Ruch ten stopniowo narastal i ogarnial swoim zasiegiem coraz wieksze grupy dzialaczy. Proklamacja sformulowana dosyc ogólnikowo zawierala nastepujace punkty: 1. teraz jakby chcial sobie powetowac te lata milczenia i wyzywal sie w polemikach. 4. Dodatkowego smaku tej sprawie nadaje fakt. wybieranego przez samurajów. którzy czesto z braku lepszego zajecia przechodzili do opozycji. jak i od fermentujacej ciagle goryczy z racji zaniechania wojny w Korei w 1873 r.Jolanta Tubielewicz grupy rzadzacej i wprowadzenie nowego organu. We wrzesniu 1875 r. Formy “demokratyzacji" wladzy okazaly sie zludne. przyzwyczajony do posluchu i tlumienia wszelkich niepochlebnych dla wladzy mysli. Ponadto rozmowy prowadzone przez Ókubo w Pekinie (sierpien—pazdziernik 1874 r. Rzad nie byl zadowolony z tego zapalu polemicznego. wyzwaniach rzucanych rzadowi.

Dopiero komendant Kumamoto. a samuraje z jego swity nie mieli juz mieczy u boków. Najazd ten nazywa sie delikatnie Kókató-jiken (“incydent Kanghuado"). Otwarte zostaly trzy porty dla Japonii. których nalezy usunac. 361 Niespokojny byl to rok. Wielu absolwentów tej prywatnej akademii zajmowalo wysokie stanowiska we wladzach prefekturalnych. jak dwie dekady przedtem Japonia wobec Stanów Zjednoczonych.Historia Japoni . Raz po raz wybuchaly tez bunty chlopskie (prefektury: Mie. piwo i in). w stolicy moglo rezydowac poselstwo. Tani. gdzie przywódca buntu. choc mniej podbarwione religia. Ten niewatpliwy sukces armii i dyplomacji nie ukoil jednak rozgoraczkowanych umyslów. dzieki czemu Japonia uzyskala wejscie do Korei. Odmówili wiec wydania zapasów i obsadzili wszystkie arsenaly. odmówil wydania zamku w rece rebeliantów. kiedy armia japonska byla juz dobrze osadzona na terytorium koreanskim. po drodze jeszcze rosla w sile i ostatecznie wraz z oddalonymi od glównego pionu oddzialami liczyla do 30 tys. poniewaz nikt nie okazywal mu juz szacunku przez padanie na twarz. których hasla byly rozmaite. wybuchly niemal równoczesnie w Akizuki (pref. ze Maebara dzialal z pobudek ideowych i altruistycznych. Inoue Kaoru) do Korei na rozmowy dyplomatyczne. Yamaguchi). Najczesciej wystarczaly tylko sily policyjne. bo nie tylko samuraje zbrojnie wyrazali swoje niezadowolenie. broni i prochu strzelniczego. wyszedl dekret zabraniajacy samurajom noszenia mieczy (haito-ret). wrócil nadasany do Kagoshimy. Nowoczesna armia japonska urzadzila sobie wielki poligon na wodach koreanskich i zajela wyspe Kanghwado (]&p. ludzi. Nasilenie jednak tych zajsc spowodowalo kompromisowe obnizenie podatku z 3 na 2. który od czasu do czasu udzielal sie w Tokio.: Kókató). Trwala ta walka dziewiec miesiecy i zakonczyla sie kleska rebeliantów pod Kagoshima. wyjechali poslowie japonscy (Kuroda Kiyotaka. wyraznie oskarzal rzad o zadanie ciosu ekonomicznego 400 tysiacom “niewinnych samurajów" (naprawde bylo ich 313 tys. Ostatecznie w wieku lat 39 zostal uroczyscie stracony w grudniu 1876 r. W pazdzierniku gwaltowny wybuch nastapil w Kumamoto na Kyushu (Shimpuren-no ran — “bunt Ligi Boskiego Wiatru"). jedwab. nie zawsze trzeba bylo wzywac armie do pomocy. gdzie rozgoryczeni samuraje oskarzali rzad o odstepstwo od uswieconych obyczajów i protestowali przeciwko chrzescijanstwu. byla bowiem w podobnej sytuacji. Saigó Takamori na czele 15-tysiecznej armii wyruszyl na pólnoc pod pozorem marszu do Tokio celem przekonania cesarza. W szeregach Ligi z Kumamoto wielu bylo kaplanów shintoistycznych i dlatego zapewne dlugo gromadzona gorycz samurajów wyladowala sie pod haslami nacjonalistyczno-religijnymi. które “doprowadzi do zaprzedania cudzoziemcom swietej ziemi japonskiej". Saigó Takamori ranny w noge popelnil samobójstwo w miejscowosci Shiro-yama (24 X 1877 r. W grudniu. Podobne bunty. walczac zaciekle w rozmaitych punktach oporu. W ciagu kilku dni marszu armia nie napotkala oporu ze strony wladz lokalnych. ze jest otoczony zlymi doradcami. Zorganizowana zostala nowa wyprawa zbrojna.5% od wartosci ziemi (styczen 1877 r. Fukuoka) i w Hagi (pref. W tym samym miesiacu pan Shimazu Hisamitsu. Gifu. a Korea zgodzila sie na to. Aichi. Nara). sprawa koreanska byl ciagle na tyle zywy. Sily Saigó odparte od Kumamoto cofaly sie na poludnie. skladajaca sie z samego rycerstwa.).). W slad za panem Shimazu dotarl do Kagoshimy rozkaz rzadowy przekazania do Osaki zapasów amunicji.-niekorzystnej dla produkcji chalupniczej dajacej chlopom dodatkowe dochody (soja. Armia Saigó. Niechetnie tym razem przemierzal dobrze znany trakt Tókaidó. Wywolalo to oburzenie dzielnych samurajów ze szkoly Saigó. co dawalo im dodatkowe poczucie sily. Wiernie nasladujac nienawistne niegdys metody amerykanskie Japonczycy zazadali eksterytorialnosci dla swoich obywateli. imie Saigó Takamori przeszlo do historii w aureoli bohaterstwa.). a w sierpniu nastapila przymusowa komutacja samurajskich pensji. Tym bardziej ze w marcu 1876 r. a jego pomnik po Strona 191 . Warto dodac. Rozpoczelo sie oblezenie zlikwidowane przez przybycie z Honshu regularnej armii cesarskiej. Rezultatem tych rozmów bylo podpisanie w lutym 1876 r. Wszystkie te bunty tlumiono szybko i skutecznie. Miecze spoczywaly w spowitych iedwabiami pudlach. w portach traktatowych konsulaty oraz przedstawicielstwa handlowe. przeciwko podatkom i przeciwko uprzywilejowanej pozycji przemyslu. ale istota podobna: chlopi protestowali przeciwko nowym wladzom lokalnym. Mimo ze jego powstanie kosztowalo rzad 42 miliony jenów i przez szereg miesiecy wiazalo sily calej armii oraz policji. byl bowiem po przewrocie urzednikiem centralnej administracji oraz doradca cesarskim. poniewaz sam mógl miec zapewniona synekure rzadowa. ze rzad postanowil go zlikwidowac przyjmujac metode demonstracji sily. Maebara Issei. lezaca u zachodniego wybrzeza Korei przy ujsciu rzeki Kan (jap: Han). traktatu “o przyjazni" (Nitchó-shukó-jóki).Jolanta Tubielewicz granice kraju. Ferment wywolany w 1873 r.

az do ostatka. 4. a 14 V 1878 r. to przeciez caly czas. ale przeszedl do historiografii japonskiej pod nazwa seinun-sensb. Gorzki byl ton tego dokumentu. a ustawa o publikacjach tlumi krytyke. Wyciszenie opozycji wymagalo czasu. 6. Dramatopisarze i poeci poswiecili mu niejeden utwór. i dzialalnosc dziennika zawieszono na 7 dni. zaczynaja natomiast zywiej interesowac sie nowoczesna armia. Memorial odrzucony zostal pod pretekstem. ze nie mozna bylo ich tak calkiem zignorowac. Itó Hirobumi. Szacunek dla osoby Saigó wynika stad. zabity zostal minister spraw wewnetrznych Okubo Toshimichi. w maju zmarl Kido Kóin) i zaraza nie wygasla jeszcze w pierwszych miesiacach nastepnego roku. która okazala sie przeciez skuteczna w starciu z 30-tysieczna armia zlozona z kwiatu rycerstwa starego typu. samuraja z pref. Ishikawa. Z biegiem czasu po objeciu nowej funkcji stalo sie to widoczne w serii zarzadzen zmierzajacych do zahamowania Strona 192 .Jolanta Tubielewicz dzis dzien zdobi tokijski park Ueno. a poglady na istote i funkcje panstwa juz mu sie zdazyly wykrystalizowac. wierzyl w slusznosc swojej sprawy. ze dzialal on z pobudek nacjonalistycznych i lojalistycznych. a system finansów wadliwy. Jako remedium proponowano cesarzowi dopuszczanie do glosu opinii publicznej i zwolanie zgromadzenia narodowego. Podatki sa niesprawiedliwe. in. 2. ze cesarz jest otoczony zlymi doradcami. ciagle jeszcze czlowiek bardzo mlody (w momencie mianowania na ministra spraw wewnetrznych mial 37 lat). nie zostal nazwany buntem czy incydentem. 27 VII 1878 r. Zabójcami byla grupa szesciu ludzi pod przywództwem Shimady Ichiró. Byl przekonany. grupa Itagakiego wystosowala do tronu memorial sformulowany w imieniu Kataoki Kenkichiego. dla których osoba cesarska i przywileje klasy samurajów byly swiete. oslabiaja autorytet cesarski i prosta droga prowadza kraj do ruiny.Historia Japoni . Nastepnego dnia po zabójstwie Ókubo ministrem spraw wewnetrznych mianowany zostal Itó Hirobumi. Mimo ze po wycofaniu sie z rzadu w 1873 r. którzy szargaja honor 362 Japonii. tak kosztowny dla kraju. “wojna na poludniowym zachodzie". w trakcie dzialan wojennych. W ciagu tego roku zmarlo na cholere 6817 osób (m. Po zakonczeniu seinan-sensó ozywia sie bowiem dzialalnosc opozycyjna i ruch “o prawa narodu". jak to bylo w wypadku poprzednich wystapien. tzn. ze zawieral niegrzeczne sformulowania. 3. bo kampania przeciw Saigó ciagle trwala. Jeszcze w czerwcu. Od tej chwili samuraje traca ochote do wystapien zbrojnych. Duchy buntownicze i bardziej w stosunku do rzadu nieprzejednane przechodza do obozu opozycji spod sztandaru Itagakiego. Nie brakowalo mu energii. zawierajacego opis zabójstwa Ókubo. Kraj musi miec armie. Ministrowie dzialaja arbitralnie nie zwracajac uwagi na obietnice cesarza wyrazone w proklamacjach z 1868 i 1875 r. 8. Polityka zagraniczna nie przyniosla pozadanych rezultatów w kwestii rewizji traktatów. na razie jednak inne sprawy odwracaly uwage narodu. na nadzwyczajnej sesji sadu skazani zostali na sciecie. najbardziej dramatyczny akt zapoczatkowanych przez Eto Shimpeia buntów samurajskich. 5. Seinan-sensó byl to ostatni. Nawet jego zryw. Chodzily sluchy o spiskach antyrzadowych. 7. prezesa partii Risshisha. Byl typowym przedstawicielem skrajnej grupy fanatyków-konserwatystów. a ponadto panowala epidemia cholery*. ale armia nie powinna dysponowac despotyczna oligarchia. poswiecil wszystkie sily dzialalnosci antyrzadowej. Memorial konczyl sie apelem do cesarza. jednakze zarzuty w nim zawarte okazaly sie na tyle celne. zawierajacego osiem zasadniczych zarzutów wobec rzadu: 1. Postanowienia konferencji w Ósace nie sa realizowane. a nastepnie szeregu innych sztandarów. nienawistni natomiast cudzoziemcy i cudzoziemskie nowinki. Eksploatacja Hokkaidó i innych rejonów odbywa sie na zasadzie klikowosci i powiazan finansjery z rzadem. aby ukrócil samowole oligarchii. Wladza skoncentrowala sie w rekach tokijskiej oligarchii. bo kampania przeciw Saigó rozpalala umysly. Kraj znowu byl w stanie wrzenia. Naród nie ma praw politycznych i nie jest w stanie decydowac o swoim losie. Uzasadniali swój postepek checia pomszczenia 363 smierci Saigó. Tegoz dnia po raz pierwszy w Japonii skonfiskowano naklad dziennika “Asahi-shimbun". zaczynal sie stawac najbardziej wplywowym mezem stanu.

na rece ksiecia Arisugawy Taruhito. wyszlo “prawo o zgromadzeniach" (shukai-jórei). które bylo zaostrzona forma dyrektywy z lipca 1878 r. W 1880 r.in. Powstalo tez z tego nowe stowarzyszenie zwane Kokkai-kisei-dómei (Liga Ustanowienia Parlamentu). ze sprawa konstytucji i formy rzadów zajmowac sie bedzie tylko wybrana grupa najbardziej zaufanych mezów stanu. którego pierwsze spotkanie odbylo sie 17 III 1880 r. przy czym mial to byc parlament partyjny. Reaktywowane pod nazwa Aikokusha stowarzyszenie Aikokutó (Sugita. Wszyscy czlonkowie oligarchii — z wyjatkiem Ókumy — byli zgodni w tym. a takze wladze prefekturalne mialy prawo rozwiazywania zebran uznanych za szkodliwe dla panstwa. przegral. podejrzanymi o spisek antyrzadowy. Yasuoka. przez komisje Genróinu. 20 sierpnia sad najwyzszy skazal ich na kary do 10 lat wiezienia. Yamada Heizaemon i in. dokonac wyboru odpowiednich ludzi. Kataoka Kenkichi i Kóno Hironaka. ze utworzone w 1869 r. Rzadowe prace nad konstytucja prowadzone byly bez przekonania od 1876 r.) zabraniajacym uczestniczenia w dzialalnosci politycznej urzednikom aparatu panstwowego.) spotkalo sie w Ósace 11 IX 1878 r. Jednoczesnie Ókuma zalecal sformowanie sekretariatu i sluzby cywilnej przy parlamencie niezaleznej od wszelkich rozgrywek wyborczych. Postawil wszystko na jedna karte i “. zrodzil sie projekt sprzedania ich w prywatne rece po smiesznie niskiej cenie. 364 Tymczasem do cesarza naplywaly memorialy ludzi proszonych o opinie w sprawie przyszlej formy rzadów. ze od tej chwili musi walczyc o swoja pozycje. na którego pogladach silnie ciazyly dawne przyzwyczajenia feudalne poparte pruskimi koncepcjami na temat roli armii. Slynne to prawo poprzedzone zostalo o pare miesiecy reskryptem cesarskim (z 12 II 1880 r. Rzecz polegala na tym. Wyrazenie tak smialych pogladów przez Ókume spowodowalo miedzy nim a przewazajaca wiekszoscia kolegów z rzadu przepasc.Jolanta Tubielewicz dzialalnosci politycznej niepozadanej z punktu widzenia oligarchii. Kataoka. uczniom i wojskowym. poobserwowac. i nastepnie odbywalo zjazdy w marcu i listopadzie 1879 oraz w marcu 1880 r. Dzieki energii i ciezkiej pracy Kurody Kiyotaki powstaly tam liczne modelowe kopalnie i fabryki. Odpowiedzi. Najbardziej konserwatywny okazal sie Yamagata Aritomo. Jak gdyby dla podkreslenia tego.) prowadzili nadal agitacje polityczna. choc rozmaicie sformulowane. wokól którego zaczela sie formowac silna grupa ludzi nie zwiazanych z Satsuma czy Chóshu. skandalem Hokkaidó. W grudniu 1879 r. W swoim memoriale podkreslal on koniecznosc utrzymania priorytetu wladzy wykonawczej nad ustawodawcza i sadownicza oraz zaniechania prób powolywania parlamentu na rzecz ciala wybranego tajnie przez grupe najblizszych doradców cesarskich. 10 czerwca aresztowany zostal jeden z sekretarzy Genróinu. W tej atmosferze wielkie zamieszanie wywolal memorial Ókumy zlozony w marcu 1881 r. W Ósace powstala kompania handlowa. a niezadowolonych z monopolistycznych tendencji tych dwóch hanów (warto przypomniec. Kuroda Kiyotaka — niebezinteresownie — zgodzil sie na ich sprzedaz za 1/70 realnej wartosci w trzydziestu ratach Strona 193 . nie odbiegaly daleko od opinii Yamagaty. naplywaly przez caly nastepny rok... Celem stowarzyszenia miala byc walka o konstytucje i parlamentarna forme rzadów. ze sam Ókuma byl z Hizen). w kwietniu 1880 r. Mimo tego zarzadzenia dzialalnosc przedstawicieli minken-undó nie zostala zahamowana. przedstawiciele oligarchii otrzymali nakaz wypowiedzenia sie w sprawie przyszlej formy rzadów. wykorzystujac tym razem rosnace w narodzie oburzenie wywolane tzw. nauczycielom. Ueki Emori i in. które pochlonely ogromny kapital inwestycyjny. Lepiej poczekac. razem z Óe Takashim i Hayashim Yuzó. biuro kolonizacji Hokkaidó odnioslo wielkie sukcesy w zagospodarowaniu wyspy. która skwapliwie zglosila gotowosc kupienia wszystkich oferowanych obiektów. Ókuma wiedzial. W swoim memoriale Ókuma zadal zwolywania parlamentu do 1883 r. ze nie nalezy sie spieszyc z konstytucja i formami parlamentarnymi. ówczesnego sadaijina. a dopiero z biegiem czasu rozszerzac zakres reform i byc moze dazyc do monarchii parlamentarnej. która zyskala wiekszosc glosów w parlamencie. ale Itó Hirobumi spowodowal zawieszenie tych prac. Wedlug tego prawa. Policja.Historia Japoni . Zwlekal z odpowiedzia jedynie Ókuma Shigenobu. uczestników i mówców. Inni przedstawiciele oligarchii zlozyli swoje wypowiedzi. Czlonkowie partii Risshisha (Itagaki. Do zarzadu powolani zostali m. Mutsu Munemitsu. Premier mial byc wybierany z tej partii politycznej. W pare miesiecy po zlozeniu swojego “smialego" memorialu dotyczacego parlamentu znowu rzucil wyzwanie. W lipcu wydano dyrektywe dla wladz miejskich i prefektura In ych w sprawie zakazu uczestniczenia bez zgody policji w zebraniach politycznych sprzecznych z interesami panstwa oraz majacych na celu “podniecanie opinii publicznej". wszelkie spotkania natury politycznej mialy byc z góry uzgadniane z policja co do doboru tematu. Inne wypowiedzi.

zrozumial. Dlatego ostrzegamy naszych poddanych. jak Seiyb-jijb (1866 r. z drugiej natomiast posunieciami rzadowymi. zarówno wysoko postawionych. prowadzil bardzo aktywne zycie. Lata osiemdziesiate charakteryzowaly sie z jednej strony zywa dzialalnoscia rzeczników minken-undó. ze poglady Ókumy dalekie byly od rewolucyjnych. jak i kulturalna znajdowala sie pod wielkim wplywem Fukuzawy Yukichiego. Itó i Yamagate wygrali wazna runde w rozgrywkach z minken-undó. Byl tez zalozycielem i przez pewien czas rektorem jednego z najslawniejszych japonskich uniwersytetów (Waseda-daigaku). w którego sklad weszli: Itó Hirobumi. pelnil kilkakrotnie funkcje ministerialne i dwa razy jako premier formowal gabinety (w 1898 i 1914 r. Przekonany o koniecznosci modernizacji swojego kraju przystapil do popularyzowania wiedzy o osiagnieciach innych krajów. ze w oczach kolegów z rzadu byl on czlowiekiem skonczonym. Tekst mówil o decyzji powolania parlamentu do 1890 r. która zostala ogloszona nastepnego dnia. na którym monarcha zostal przekonany o koniecznosci rezygnacji Okumy z dalszej pracy w rzadzie. w marcu 1884 r. 1 VIII 1881 r. W schylkowych latach bakufu byl trzykrotnie sluzbowo wysylany za granice: w 1860 r. cesarz wyrazil zgode mimo protestów Ókumy i mimo oburzenia narodu. zalozone zostalo biuro do spraw konstytucji. Fukuzawa Yukichi (1835—1901) jest wybijajaca sie postacia wsród najzarliwszych rzeczników postepu. Eikoku-gijin-dan (1869 r. A tych. a takze zalozycielem rozmaitych instytucji kulturalnych i badawczych. w 1862 r. Podróz trwala od 30 VII do 11 X 1881 r.Traktat o podziale wladzy i wiele innych. którzy zalecaja nagle i gwaltowne zmiany zaklócajac spokój naszego kraju. które zmierzaly do ukrócenia tej aktywnosci i do wytworzenia odpowiedniej atmosfery dla prac nad zapowiedziana konstytucja. a jednoczesnie o potrzebie pójscia na ustepstwa — przynajmniej pozorne — wobec opozycji. Do 1916 r. organizowal partie polityczne. Fukuzawa Yukichi byl zalozycielem drugiego. jak razacy jest kontrast miedzy nowozytnymi krajami zachodnimi a feudalna Japonia.). z którego wywodzil sie zalozyciel). Protest Ókumy wyniósl go na pozycje bohatera narodowego. oraz o wszczeciu prac nad ustaleniem rzadu konstytucyjnego. w którym uzasadnial znaczenie modernizacji dla Japonii.) — Traktat o cywilizacji. do USA. Po powrocie cesarza zwolano w nocy posiedzenie.) . aby przestudiowac rózne systemy konstytucyjne. którego za wszelka cene nalezalo usunac. Jego dzialalnosc zarówno polityczna. Okazja nadarzyla sie. obok Wasedy. Po powrocie delegacji do kraju. Anglii. Bunken-ron (1876 r. chociaz patrzac dzis z perspektywy lat trudno nie zauwazyc. Niemiec i Rosji oraz w 1867 r. wyjechal do Europy. Inoue Kowashi (1843-1895) i Kaneko Kentaró Strona 194 . Itó Hirobumi w otoczeniu licznej asysty w 1882 r. ostrzegamy. aby stosowali sie do naszej woli. jak i nisko. Herbertem Spencerem).Jolanta Tubielewicz rocznych i przedstawil ten projekt do akceptacji cesarskiej. Bummei-ron (1875 r. Od mlodych lat poswiecal sie studiom rangaku: uczyl sie takze angielskiego. powtórnie do Stanów Zjednoczonych. Wsród jego ogromnego dorobku pisarskiego byly takie dziela. przeszedl na bardziej konserwatywne pozycje i zaczal glosic koniecznosc wzmocnienia prestizu narodowego poprzez harmonijna wspólprace rzadu z obywatelami. Dzialalnosc Fukuzawy wywarla silny wplyw na rozwój mysli politycznej w Japonii i przez dlugi czas stymulowala ruch zmierzajacy do utworzenia parlamentu na wzór brytyjski. Sprzedaz Hokkaidó zostala odlozona. z najslynniejszych uniwersytetów — Keió-daigaku (rozwinal sie ze szkoly hanu Nakatsu 366 w Edo. do Francji. Lorenzem von Steinem. W kazdym razie tak to bylo wówczas traktowane.). Podróz trwala póltora roku i delegacja japonska miala moznosc zetkniecia sie z najwybitniejszymi przedstawicielami mysli polityczno-spolecznej Zachodu (miedzy innymi z Rudolfem von Gneistem.Historia Japoni . Cesarz podpisal podsuniety mu tekst proklamacji. 365 gdy cesarz wyjechal na inspekcje kraju zabierajac ze soba Ókume. Ókuma zlozyl rezygnacje. w którym opisywal zdobycze cywilizacji zachodniej. Bedac za granica nabral ogromnego respektu dla kultury Zachodu.) z opisem parlamentu brytyjskiego. proklamacja zawierala nastepujace sformulowanie: “Zauwazamy w naszym narodzie tendencje do zbyt szybkiego rozwoju bez rozwagi i zastanowienia — tak niezbednych dla postepu. Itó Miyoji (1857-1934). Aby zniszczyc ewentualne objawy niezadowolenia z odleglego terminu. a jego dalsze losy nie przypominaja losów pognebionego politycznie czlowieka. Konserwatywni politycy reprezentowani przez Iwakure. i w tym czasie w Tokio pozostali czlonkowie oligarchii wypracowali plan usuniecia niesfornego kolegi. zepopadna u nas w nielaske". ale jednoczesnie sprawil. jakkolwiek sam Fukuzawa po rozlamie rzadowym w 1881 r.

Prace nad projektem konstytucji nie posuwaly sie szczególnie zwawo. zmienienia kary i przyznania rehabilitacji (art. które jednak musza byc przedstawione do zatwierdzenia na najblizszej sesji parlamentu (art. którzy byli obdarzeni laskawa troska i serdeczna opieka naszych przodków. Inoue Kaoru. wykazuje przeciez czysto japonskie cechy. co nastepuje w tekscie Konstytucji. Cesarz wyglosil 367 zwiezle przemówienie. które zabranialy dzialalnosci tajnych organizacji i zapowiadaly wysiedlanie z Tokio “osób niebezpiecznych". która panuje w nieprzerwanej linii przez wszystkie wieki. Cesarz nadaje tytuly szlacheckie. nie byl. Sprawa eksterytorialnosci nabrala nagle znaczenia i rzad w licznych wystapieniach opozycji atakowany byl za nieudolnosc. ze osoba cesarza jest swieta i nienaruszalna. Jak widac z tej recytacji prerogatyw cesarskich. co nastepuje: “Dzieki chwale naszych przodków wstapiwszy na tron linii dynastycznej niezachwianej od niepamietnych wieków. jak wiadomo. 4).). otwiera. Itó Hirobumi. okresla organizacje i stan liczebny formacji wojskowych w czasie pokoju (art. Minister spraw zagranicznych. on tez wypowiada wojne. entuzjasta form parlamentarnych. 6). 16). W 1885 r. Sformulowanie preambuly nie pozostawia zadnych co do tego watpliwosci. 12). wreczyl tekst konstytucji premierowi. mozna powiedziec. Powolywanie sie na wiecznosc dynastii w preambule jest.e. Pare miesiecy uplynelo jeszcze.). a ponadto mial wiele innych pilnych zadan. 26 XII 1887 r. rangi. zawiera pokój i zatwierdza traktaty (art. ze cesarz jest glowa panstwa. 11). Art. Nastapila wkrótce nowa fala terroru wobec opozycji. 13). Ogloszenie konstytucji w tak pamiatkowym dniu mialo wiec znaczenie symboliczne. sformowal pierwszy w Japonii gabinet i zostal jego premierem. do czego maja sie stosowac po wieczne czasy. którymi bedziemy sie kierowac w naszym postepowaniu. ani oni w przyszlosci nie zaniedbaja sprawowania wladzy zgodnie z rozporzadzeniami zatwierdzonej niniejszym Konstytucji".Historia Japoni . 15) oraz ma prawo ogloszenia amnestii. Cesarz zwoluje parlament. 7). Ani my. dokonal ceremonii intronizacyjnej wlasnie 11 dnia 2 miesiaca (660 r. aby przedstawic zasady. podal sie do dymisji i resort objal Itó Hirobumi (17 IX 1887 r. Zgodnie z kronika Nihongi pierwszy japonski cesarz. ze Cesarstwo Japonskie rzadzone bedzie przez cesarzy z dynastii. Cesarz jest naczelnym wodzem armii i marynarki (art.n. dajac tym poczatek Wielkiemu Cesarstwu. i aby wskazac naszym potomkom i naszym poddanym. 3 wyraznie stwierdza. powolana zostala Tajna Rada (Sumitsuin). MONARCHIA KONSTYTUCYJNA Konstytucja Meiji pomawiana przez niektórych historyków o to. Opozycja antyrzadowa zaczela wkrótce naciskac na rewizje nierównoprawnych traktatów z obcymi mocarstwami. Powiedziane jest tam. Prawo rzadzenia panstwem odziedziczylismy po naszych przodkach i przekazemy je naszym potomkom. po czym opuscil sale tronowa. ery Meiji obwieszczamy niniejszym podstawowe prawo panstwa. Wybór tego dnia nie byl przypadkowy. a prowadzone byly w najscislejszej tajemnicy. zamyka i zawiesza sesje oraz rozwiazuje Izbe Nizsza (art. gdzie pozycja cesarza wysunieta zostala na najbardziej eksponowane miejsce. posiada przywileje suwerennosci i korzysta z nich zgodnie z przepisami Konstytucji (art. nim konstytucja zostala ogloszona narodowi. Artykul 1 powiada. osoba monarchy miala byc Strona 195 . ze powstala pod wplywem pruskim. Od 25 maja do 15 czerwca w obecnosci cesarza omawiano projekt praw dotyczacych Domu Cesarskiego (Koshitsu-tempan). pragnac popierac dobrobyt i dac [podstawy] rozwoju moralnych i intelektualnych zdolnosci naszych ukochanych poddanych — tych wlasnie. 30 IV 1888 r. Dalej sie mówi. Tajna Rada zajela sie opracowaniem ostatecznej wersji konstytucji. W ciagu trzech dni wysiedlono 570 ludzi. udzielenia laski. nadaje sankcje prawom i nakazuje ich promulgowanie (art. W ten sposób Japonia weszla do swiatowego grona monarchii konstytucyjnych. logicznym uzasadnieniem tego. wydane zostaly “przepisy o porzadku publicznym" (hoan-jórei). 8). na której czele stanal Itó Hirobumi (funkcje premiera objal Kuroda Kiyotaka). Jimmu. p. Cesarz moze wydawac dekrety z moca prawa. a od 18 czerwca do 13 lipca konstytucji Wielkiego Cesarstwa Japonii (Dainippon-teikoku kempo). i majac nadzieje osiagniecia pomyslnosci panstwa we wspóldzialaniu z naszym ludem i przy jego poparciu — w slad za naszym cesarskim reskryptem z 12 dnia 10 miesiaca 14 r. Cesarz korzysta z wladzy prawodawczej za zgoda parlamentu (art. odznaczenia i inne wyróznienia (art. Przewodniczacy biura.Jolanta Tubielewicz (1853—1943). 5). Sama ceremonia proklamacji byla prosta i krótka. Jako date proklamowania konstytucji ustalono dzien 11 lutego nastepnego roku.

Ponizej tej centralnej 368 a wszechobecnej figury ustawione zostaly organa wladzy wykonawczej. ale artykul 71 zapobiega takim interpretacjom. które posiadaly wlasne powiazania w swiecie powstajacego przemyslu i rodzacej sie wielkiej finansjery. socjologii. Konstytucja nie wspomina o gabinecie. ustawialo wladze wykonawcza niemal ze poza zasiegiem krytyki. Jednoczesnie zas nazbyt wybujala dzialalnosc partii politycznych wyciszana byla za pomoca metod policyjnych. jezeli nowy projekt nie uzyska akceptacji obu izb.. a zasieg jej dzialania zostal ograniczony przez szerokie przywileje Izby Wyzszej.: Soga. potrafili zaslonic swoja dzialalnosc niewzruszonym autorytetem cesarza. podczas gdy w okresie Meiji scene polityczna opanowaly ugrupowania hanowe Satchódo. Konstytucja. Fujiwara. skladala sie z czlonków dawnej i nowej arystokracji oraz z osób specjalnie przez cesarza wyznaczonych. Druga plaszczyzne stanowil rozwój intelektualny i ideologiczny. który wywolal chaotyczny naplyw informacji. zwana Kizoku-in.Historia Japoni . Zapal do modernizacji i dorównania obcym mocarstwom. nie przygasl po wypracowaniu tego zasadniczego aktu prawnego. ze w dawniejszych okresach hegemonie uzyskiwaly ugrupowania rodowe (np. wybory 15 II 1892 r. przyswajanie zdobyczy cywilizacyjnych i podnoszenie standardu zyciowego ludnosci. jak i rzadowych. Nie wylamali sie tez jego dwaj nastepcy. ze wiekszosc artykulów Konstytucji traktuje obie izby zbiorczo. a wszelkie próby krytyki czy wystapien przeciw polityce oligarchii ze strony Izby Nizszej konczyly sie rozwiazaniem parlamentu. Dalsza historia japonskiego parlamentaryzmu wykazala. co mogla im ofiarowac reszta swiata. 65. Izba Nizsza. gdzie mowa jest o ogloszeniu nowych wyborów do Izby Nizszej w wypadku rozwiazania parlamentu. do firmowania posuniec swoich ministrów. teorii panstwa i innych.Jolanta Tubielewicz podstawa nowej panstwowosci japonskiej. Ogólnikowosc jest zreszta cecha charakterystyczna Konstytucji Meiji we wszystkich postanowieniach. Z fermentu. którego wynikiem byla m. jakkolwiek wybory stawaly sie okazja do przewietrzania pogladów narodu i nierzadko przeksztalcaly sie w gwaltowne manifestacje i starcia (jak np. powoli zaczela sie wylaniac specyficznie japonska Strona 196 . ze wplyw organu ustawodawczego na zycie polityczne kraju byl bardzo nikly. a wiec nie moze tam byc mowy o wspólnej odpowiedzialnosci. Stosowana przez oligarchie praktyka podejmowania decyzji przez waska grupe oraz tajnosci obrad tez miala silne oparcie w tradycji. Wladza sadownicza okreslona zostala bardzo ogólnikowo w niewielu artykulach. który przewiduje przedstawienie projektu budzetu w pierwszej kolejnosci Izbie Nizszej. które pociagnely 25 ofiar smiertelnych i 388 rannych). in. którzy nie musieli sie rozliczac przed parlamentem. Tutaj ustawodawcy nie chcieli zostawiac narodowi zadnych w tym wzgledzie watpliwosci. Róznica widoczna jest tylko w artykule 45. Róznica miedzy starozytnoscia a czasami nowozytnymi polegala na tym. ale pod ta zmodernizowana forma ustrojowa przetrwaly prastare japonskie tendencje i sentymenty — z pewnymi tylko modyfikacjami. W tych dziedzinach Japonczycy korzystali gorliwie ze wszystkiego. Pojecie swietosci cesarskiej dynastii wraz z cala obudowa mitologiczna zaczerpniete zostalo z najstarszej warstwy propagandowej okresu Kojiki i Nihongi. Hójó). Izba Wyzsza. Zyciem politycznym kraju nadal kierowala waska grupa oligarchii mimo powstawania. Pierwsza plaszczyzna bylo materialne przeksztalcenie kraju w dziedzinie przemyslu i handlu. Przez cala historie Japonii przewija sie watek delegowania wladzy i cesarz Meiji nie wylamal sie z tradycji. Sam cesarz natomiast zmuszony byl do przyjecia roli symbolu. ustawodawczej i sadowniczej. Wladza ustawodawcza ustalona zostala w postaci dwuizbowego parlamentu. Ministrowie. które pozostawily szereg szczególów do pózniejszego obudowania specjalnym zespolem praw. z wyjatkiem tych. byla jedynym cialem wybieralnym w wyborach powszechnych. co mówiac innymi slowami. Jest rzecza charakterystyczna. Ministrowie powolywani przez cesarza przed nim tylko mieli byc indywidualnie odpowiedzialni. zwana Shugi-in. które dotyczyly osoby cesarza jako glowy panstwa. Odpowiednio odswiezone i wypolerowane mialy 369 znowu sluzyc zjednoczeniu narodowemu wokól tronu. oraz w art. W ciagu pierwszych dekad okresu Meiji przetlumaczone zostaly i przestudiowane przez japonska inteligencje podstawowe dziela literatury swiatowej z dziedziny filozofii. laczenia sie i rozwiazywania rozmaitych partii zarówno opozycyjnych. Konstytucja Meiji formalnie przeksztalcila Japonie w monarchie absolutna. Artykul 65 móglby byc interpretowany jako pozostawienie poslom Izby Nizszej wplywu na rzad poprzez polityke finansowa w parlamencie. Stanowi bowiem o automatycznym wprowadzeniu budzetu z ubieglego roku. ale skrystalizowal sie na dwóch plaszczyznach.

zarówno Chiny. by byla przestrzegana zarówno przez ich Potomków.Historia Japoni . która z biegiem lat miala sie stopniowo wzmagac i przybierac na sile. Kyóiku-sha. ale nie poza ich swiadomoscia. na jaka droge nalezy skierowac naród. obywatelami unikalnego. Japonia wówczas wzmogla wysilki. Powiedziano w dekrecie m. s. jako przyjaciele badzcie wierni. kiedy caly kraj ogarniety byl bez reszty pasja modernizacji. druga projaponska. Konwencja Itó—Li na pewien czas zapobiegla konfliktowi. jak i Chiny wykorzystaly sytuacje dla wprowadzenia swoich wojsk na teren Korei.. Obie strony zgodzily sie tez na niezatrudnianie swoich specjalistów wojskowych w armii koreanskiej. Przyczyna konfliktu byla Korea . 18 IV 1885 r.: “Wy. Pierwsza frakcja byla prochinska.) okazalo sie. jako mezowie i zony zyjcie w harmonii. nasi poddani. rozciagajcie swoja zyczliwosc na wszystkich. Kiedy doszlo do zamieszek zbrojnych. W ten sposób bedziecie nie tylko naszymi dobrymi wiernymi poddanymi.: Tógakutó-no ran). zachowujcie sie skromnie i z umiarkowaniem. W 1864 r. stanowiac pierwszy sygnal indoktrynacji nacjonalistycznej. Ta ciezka dawka moralizatorstwa przekazana zostala narodowi w okresie poprzedzajacym pierwsza sesje japonskiego parlamentu.antyfeudalne i antycudzoziemskie o silnym zabarwieniu religijnym. POCZATKI EKSPANSJI Atmosfera wojenna gestniala juz od pewnego czasu. ze Chiny inaczej interpretowaly postanowienia traktatowe. przy czym upierala sie Japonia. jak i poddanych — niezmienna przez wszystkie wieki i prawdziwa na kazdym miejscu" (wg Nihon-shi shiryó-shu. poglebiajac przez to swoje zdolnosci intelektualne i doskonalac sile moralna. Byly to 371 wystapienia chlopskie .ten nieszczesny kraj. ze w miastach powstana domy z cegly i nawet kanalizacja. okazujcie milosc synowska rodzicom. 370 w okresie. zawsze szanujcie Konstytucje i przestrzegajcie praw. których celem byla Strona 197 . W 1883 r. przy czym dzialo sie to ponad glowa koreanskiego króla i jego rzadu. poniewaz oba kraje nie czuly sie w owym momencie na silach. nastapila fala nowych wystapien. Obserwowaly jednak czujnie. juz wyraznie widziala. Sytuacja zaognila sie w 1894 r. Po zawarciu przez Japonie traktatu w Kanghwa (1876 r. pic mleko i dyskutowac o teorii ewolucji. jezeli zajdzie potrzeba — odwaznie ofiarujcie sie krajowi: w ten sposób strzezcie i podtrzymujcie dobrobyt Naszego Cesarskiego Tronu równego niebu i ziemi. by uzyskac uznanie koreanskiej niezaleznosci. który zaczal prowadzic dzialalnosc otwarcie podniecajaca nastroje antyjaponskie. doszlo wreszcie do podpisania konwencji pomiedzy Chinami a Japonia (konwencja Itó Li). zajmijcie sie nauka i kultywujcie sztuki. Obie strony zobowiazaly sie do wycofania wojsk z terenu Korei i do wzajemnego zawiadamiania sie o planowanych posunieciach w tym rejonie. kochajcie waszych braci i siostry. by reprezentanci narodu mogli “odwaznie ofiarowac sie krajowi". co sie dzieje w Korei i kiedy Rosja próbowala wprowadzic tam swoich specjalistów wojskowych. W 1892 r. a sam ruch zszedl do podziemia. by dopuscic do wojny. którego slabosc wewnetrzna wykorzystywaly i podtrzymywaly Chiny. Korea rozpadla sie na dwa obozy reprezentowane przez regenta Tewonguna (ojca króla) oraz przez rodzine królowej. Ruch Tonghak (“nauka Wschodu") zaczal rozwijac sie w Korei w latach szescdziesiatych. Grupa rzadzaca w 1890 r. Japonia przystapila do wojny z Chinami. ze beda jesc mieso. in. ze Japonczycy porzuca kimona dla tuzurków i spodni. a Japonia inaczej. jego przywódca zostal stracony. ze Japonia bedzie miala nowoczesna armie i partie polityczne jak kazdy inny cywilizowany kraj na swiecie. W cztery lata po dekrecie powstala oto szansa. by sklonic go do najwyzszego wysilku dla dobra Wiecznego Cesarstwa. Rozmowy w tej sprawie prowadzone byly z przerwami przez pare lat. Chiny nie zamierzaly uznac niezaleznosci Korei. Swojsko musialy brzmiec slowa dekretu dla spoleczenstwa wychowanego w tradycji konfucjanskiej.Jolanta Tubielewicz ideologia. kiedy Korea ogarnieta zostala fala wystapien zwanych “powstaniem Tonahaków" (jap. 166). co wiecej — stawiajcie na pierwszym miejscu dobro publiczne i popierajcie wspólne interesy. Droga wskazana tutaj jest zaiste nauka przekazana przez Naszych Przodków Cesarskich. Jej wyrazem stal sie Dekret cesarski o wychowaniu (Kyoiku-chokugo) z 30 X 1890 r. ale ze w tej powodzi nowinek pozostana Japonczykami. jak i Japonia solidarnie zglosily protest. rezydentem chinskim w Korei zostal Yuan Shihkai (1859—1916). boskiego cesarstwa. Dekret o wychowaniu przekazany zostal szkolom i wojsku. Oznaczalo to. zarówno Japonia. ale tez rozglosicie slawe swoich przodków. któremu przypominano zarazem dumne idealy nacjonalistyczne gloszone niegdys przez Norinage i Atsutane.

czyli 200 mln chinskich liangów) oraz podpisania traktatu handlowego. ratyfikowana 8 XI 1895 r. W wyniku intryg politycznych. W marcu 1895 r. Korzystajac z fali niecheci do Japonii Rosja zaczela tez intensyfikowac swoje interesy na terenie Chin. ze Japonczycy w 1894 r. Niemniej jednak traktat pokojowy (Nissei-kówa-jóyaku) podpisany 17 IV 1895 r. rysowac sie zaczela rozbieznosc dzialania urzedników cywilnych i funkcjonariuszy wojskowych. Rzad zrobil wszystko. Antyjaponski charakter mial zawarty w 1896 r. jakie ten incydent wywarl na Chinach i na obserwatorach zagranicznych. W 1894 r. Musieli jednak stonowac wygórowane zadania. Ponadto Rosja uzyskala zgode na budowe kolei do Wladywostoku przez pólnocna Mandzurie. i demonstrowali znajomosc japonskiej musztry wojskowej (F. McKenzie wyraza poglad. a wiec w niespelna trzy dekady po przewrocie Meiji. zamordowana zostala przez frakcje Tewonguna królowa koreanska. s.Jolanta Tubielewicz rehabilitacja zalozyciela i uzyskanie zezwolenia na sformowanie sekty religijnej. Placówka japonska podobno wiedziala o zamachu i plan aprobowala. 44—45). traktat Li—Lobanow. japonska armia 23 lipca zajela palac i zmusila go do podpisania zgody na usuniecie Chinczyków z terenu Korei. masowosc ruchu i sukcesy w walkach z armia rzadowa zaniepokoily Chiny. Francja i Niemcy zastosowaly naciski dyplomatyczne wobec Japonii. Koszty poniesione przez Japonie zamykaly sie liczba 200 470 000 jenów. inspirowanych przez Japonie. Korea's Fight for Freedom. Mimo szybkiego stlumienia ruchu Tonghaków obie obce armie nie wykazywaly checi opuszczenia Korei. — chociaz byl wielkim zwyciestwem Japonii na kontynencie — nie zadowolil opinii publicznej na wyspach. a w kazdym razie nie próbowala przeszkodzic morderstwu. dumie narodowej zadany zostal cios w postaci tzw. Miura Góro zdjety ze stanowiska postawiony zostal w stan oskarzenia wraz z innymi oficerami i urzednikami. Poniewaz król nie przychylil sie do tych zadan. japonski posel pelnomocny w Seulu. potrójnej interwencji (sankoku372 -kansho). poniewaz placówka rosyjska udzielila schronienia królowi i nastepcy tronu. w czasie których cesarska armia i marynarka odniosly szereg zwyciestw na terenie Korei i jej wód terytorialnych oraz w Mandzurii. A. a Japonia zaczela wywierac naciski na króla celem wyrugowania Chin i postawila ultimatum z terminem do 22 VII 1894 r. Zgodnie z traktatem Chiny uznaly calkowita niezaleznosc Korei. zaczely sie w Shimonoseki rozmowy pokojowe. Wojna trwala 6 miesiecy. Wedlug autora. F. Wyspy Peskadorskie oraz pólwysep Liaotung i otworzyly dla Japonii cztery miasta. Weihaiwei) i Rosja zaproponowala interwencje Anglii. a nastepnie uniewinniony. a stworzyla szanse dla Rosji. zgodnie z która Japonia wyrzekla sie praw do Liaotungu. Mutsu Munemitsu) przystapili w butnym nastroju. ze Chiny wysylaja wojsko do Korei. Francji i Niemcom. W bilansie wojny bylo 17 tysiecy zabitych i rannych oraz 11500 straconych koni. w mysl którego Rosja i Chiny mialy sobie udzielic pomocy militarnej w wypadku zagrozenia ze strony Japonii. “doradzajac" zwrot Liaotungu. Pierwsza wojna na wielka skale wykazala dobre przygotowanie armii japonskiej. Juz w tym czasie. Typowym przykladem byla skandaliczna afera w Korei. Li Hungchang zawiadomil Japonie.). Anglia. w która zamieszany byl Miura Góro (1846— 1926). na pólwyspie Liaotung i w Szantun-gu. Ponadto zgodzily sie na japonska okupacje portu Weihaiwei az do czasu splacenia odszkodowan wojennych (w wysokosci 360 milionów jenów. Uwazala zreszta swoje interesy w Chinach (Hongkong) za bezpieczne. 8 X 1895 r. a 1 sierpnia oglosili wojne z Chinami. McKenzie. Japonia próbowala odzyskac utracone w Korei pozycje i w tym celu Yamagata Aritomo wyslany zostal do Rosji na rozmowy Strona 198 . Afera spowodowala znaczny spadek prestizu Japonii na arenie miedzynarodowej. Seul 1969. by zatrzec zle wrazenie. W dwa dni pózniej Japonczycy zatopili statek chinski. ale ostatecznie 4 maja ulegla. inspirowali wystapienia Tonghaków chcac sprowokowac Chiny do interwencji zbrojnej. Yamagata Aritomo mógl sobie pogratulowac sukcesu.Historia Japoni . która mogla pochodzic z Japonii. “Rady" poparte byly ruchem rosyjskiej floty wojennej we Wladywostoku. której stosunki z Japonia ukladaly sie w tym czasie do tego stopnia przyjaznie. do których Japonczycy (Itó Hirobumi. scedowaly na Japonie Taiwan. ze zgodzila sie na zniesienie eksterytorialnosci. Wywolalo to burze protestów w kraju i przyczynilo sie do wzrostu szowinistycznych nastrojów. przedstawiciele Tonghaków dysponowali bronia. Mocarstwa europejskie zostaly zaniepokojone wejsciem Japonii na teren Chin (Liaotung. Podczas gdy japonska opinia publiczna reagowala zywym niezadowoleniem na “mierne" efekty wysilku wojennego. nie przyjela propozycji rosyjskiej. Japonia przez pewien czas próbowala przetargów. Okupacja Weihaiweiu skonczyla sie w maju 1898 r. A. Japonia zareagowala na to wysylajac równiez swoja armie. Do traktatu z Shimonoseki wprowadzona zostala poprawka (8 V. 7 VI 1894 r. Wobec tego Rosja. kiedy 24 marca posel chinski Li Hung-chang zostal postrzelony przez japonskiego fanatyka.

kiedy Itó Hirobumi wyjechal (18 wrzesnia) do USA i Europy z zamiarem. Wojna ostro uswiadomila Japonczykom ich tozsamosc narodowa. Pomiedzy tymi dwoma czolowymi mezami stanu istnialy ponadto inne róznice pogladów — Itó byl typowym biurokrata cywilnym. USA. a ponadto Stany Zjednoczone przystapily tez do rywalizacji ekonomicznej. obaj mieli sankcje cesarska. przy czym Japonia dostarczyla polowe calej armii potrzebnej do stlumienia powstania. W tym samym czasie (16 pazdziernika) posel pelnomocny Hayashi Tadasu (z frakcji Yamagaty) rozpoczal 374 w Londynie rozmowy na temat ukladu z Anglia. wynegocjowania ukladu z Rosja. Rosja nie przyjela tej propozycji. Mnozyly sie zabójstwa cudzoziemców i napasci na obce placówki. ale obaj kierowali sie innymi motywacjami. które pchnely Chiny w chaos walk domowych. Dla Japonii najbolesniejszym przezyciem politycznym bylo uzyskanie przez Rosje koncesji na 25 lat w Liaotungu (27 III 1899 r. a instruktorów wysla jedynie po konsultacji obu stron i na zadanie Korei. co sklonilo do dzialania Japonie. Zaczely sie teraz osobliwe wyscigi: Hayashi juz 6 listopada wypracowal ze strona angielska projekt ukladu. W ciagu paru lat po wojnie w Chinach powstaly sfery wplywów panstw europejskich. przy czym linia graniczna mial byc 38 równoleznik. W 1901 r. Kiedy walki ucichly. a jego miejsce zajela regentka. Rosja. 9 VI 1896 r. a zamieszanie wojenne wyzwolilo sily odsrodkowe. Obaj byli wyslannikami tego samego kraju. Itó Hirobumi reprezentowal orientacje prorosyjska. Yamagata Aritomo wzmógl zbrojenia. Nastepnego dnia cesarski senat (Genróin) powzial decyzje o odrzuceniu propozycji Itó.Jolanta Tubielewicz dyplomatyczne. Dla Chin kleska wojenna miala znacznie bardziej przykre skutki niz ofiary w ludziach i straty 373 materialne. podczas gdy Yamagata Aritomo byl nieprzejednanie antyrosyjski. ale po obnazeniu swojej slabosci w wojnie japonskiej stalo sie celem jeszcze silniejszych nacisków. przyjeciu natomiast ukladu z Wielka Brytania. W 1900 r. Japonczycy poczuli sie oszukani .Nishi tylko na pewien czas odsunelo konflikt. Chiny zgodzily sie na placenie odszkodowan i nie nalegaly na wycofanie wojsk. podpisane w imieniu obu rzadów 25 IV 1898 r. a tymczasem w Chinach doszlo do krwawych zamieszek znanych w historiografii zachodniej pod nazwa powstania bokserów.Historia Japoni . Ponadto Rosja uznala pierwszenstwo interesów Japonii na ziemi koreanskiej i zobowiazala sie do nieingerowania w japonsko-koreanskie przedsiewziecia. by przerwac rozmowy w Londynie. ze osiagnela juz dojrzalosc jako partner (lub przeciwnik) krajów o ambicjach wielkomocarstwowych. doszlo do dziwnej sytuacji. Wlochy.: giwadan) i zabiciu niemieckiego misjonarza mocarstwa obce zdecydowaly sie na zbrojna interwencje. Rosnace nieufnosci i niecheci zlagodzilo na pewien czas “porozumienie Rosen—Nishi". przewrót rzadowy. Najpierw nastapil w 1898 r. dwie orientacje w polityce zagranicznej. jak i dla stosunków miedzynarodowych na Dalekim Wschodzie. ruchy te przybraly na sile. kiedy to odsuniety zostal cesarz Kwang Hsu o orientacji projaponskiej. Yamagata i Lobanow podpisali umiarkowane w tonie porozumienie. musialo sie bronic przed zakusami kolonialnymi Europy. a “potrójna interwencja" rozzarzyla nastroje antycudzoziemskie. Wsród innych propozycji przedstawil tez projekt podzialu Korei na strefy wplywów. Cesarstwo chinskie od pierwszej polowy XIX w. Po opanowaniu Pekinu przez oddzialy “bokserów" (jap. a Yamagata na wskros militarysta.tak jakby Liaotung kiedykolwiek do nich nalezal. Uklad (Nichiei-dómei-kyóyaku) zostal Strona 199 . Niemcy. Porozumienie ustalilo. Oba kraje zajete byly bowiem intensywnym umacnianiem swoich pozycji. miedzy innymi.) oraz zezwolenia na budowe kolei poludniowomandzurskiej. Rywalizacja miedzy obu ziomkami z Chóshu powodowala niesnaski w rzadzie. Wojna japonsko-chinska miala dalekosiezne skutki zarówno dla samej Japonii. ze obie strony nie beda sie angazowac w sprawy wewnetrzne Korei. do niedawna zacofana Japonia wygrywajac z wielkimi Chinami pokazala swiatu. Japonia). W Japonii owego czasu zaznaczaly sie w rzadzie dwa sposoby myslenia. Austria. Itó natomiast zaczal rozmowy w Petersburgu dopiero 2 grudnia. Zaniepokojeni byli ponadto zaangazowaniem Rosji w wewnetrzne sprawy koreanskie. Mala. ustalajace wspólna pomoc dla Korei oraz wzajemne konsultacje w razie koniecznosci zbrojnej interwencji. Wzielo w niej udzial 7 panstw (Anglia. zwlaszcza ze obaj czesto dzialali arbitralnie. nie porozumiewajac sie miedzy soba. Wkrótce potem Rosja zaczela sie domagac koncesji w Mandzurii oraz usuniecia obcych wojsk z rejonu Pekin—Tientsin. Porozumienie Rosen— . ale szybko doprowadzil je do pomyslnych rezultatów i 6 grudnia przekablowal do Tokio (na rece ówczesnego premiera Katsury). która udzielala poparcia ruchom nacjonalistycznym.

Oba kraje zgodzily sie na nieingerencje w chinska polityke ekonomiczna na terenie Mandzurii. Korea znowu stala sie terenem sporu miedzy dwoma obcymi mocarstwami. grala role pokrzywdzonego panstwa.: Hóten) od marca 1905 r. Przewidywal on uznanie przez Japonie priorytetu interesów angielskich w Chinach. Prawa rosyjskie w Liaotungu oraz prawa do kolei poludniowo-mandzurskiej zostaly scedowane na rzecz Japonii. w styczniu 1905 r. Ostateczne koszty wojny znacznie przekroczyly straty sprzed 10 lat. Zwyciestwo w tej bitwie pozwolilo Japonii na przystapienie do rokowan pokojowych z pozycji sily. a Rosja (która rywalizowala z Anglia) wycofala sie z Chin. ludzi. Kóbe. przy czym nastroje w Japonii stawaly sie coraz bardziej bunczuczne i wojownicze. Oba kraje zobowiazaly sie do zachowania neutralnosci w razie konfliktu na tych terenach oraz do udzielenia sobie pomocy. protokól japonsko-koreanski (Nikkan-giteisho) z 23 II oraz porozumienie japonsko-koreanskie (Nikkan-kyóyaku) z 22 VIII 1904 r. podczas gdy flota japonska wyruszyla z baz i skierowala sie ku Pólwyspowi Koreanskiemu. gdyby w konflikt wmieszalo sie mocarstwo trzecie. Dopiero wprowadzenie stanu wyjatkowego (od 6 IX do 29 XI 1905 r. Wreszcie 4 II 1904 r. Konferencja pokojowa w Portsmouth zaczela sie 9 VIII 1905 r. na Morzu Japonskim. a przez Wielka Brytanie interesów japonskich w Korei. Rosja zgodzila sie na uznanie niezaleznosci Korei oraz szczególnych interesów politycznych. Spoleczenstwo nie chcialo sie zgodzic na zbyt skromne zadoscuczynienie za trudy wojny. a 12 sierpnia w Londynie podpisany zostal nowy uklad z Wielka Brytania.japonscy kupcy.) przywrócilo spokój. Od paru miesiecy bowiem sztab japonski zdawal sobie sprawe z wyczerpywania sie potencjalu militarnego. skierowany glównie przeciwko Rosji i Niemcom. Japonia stawiala Rosji wygórowane warunki. ze po ogloszeniu warunków traktatu z Portsmouth w calym kraju wybuchly gwaltowne protesty. przewidywaly w zamian za “opieke nad rodzina królewska" dzialanie rzadu koreanskiego w sprawach administracyjnych wylacznie za rada funkcjonariuszy japonskich oraz przyjecie japonskich doradców finansowych i dyplomatycznych. Yokohamie doszlo do krwawych rozruchów. juz po zbombardowaniu twierdzy Port Arthur (jap. Podpisanie ukladu nie wplynelo na ocieplenie atmosfery rozmów w Portsmouth. jak i spoleczenstwa koreanskiego doprowadzil do podpisania trzeciego ukladu z Korea (24 VII 1907 r. W dwa dni pózniej armia rosyjska przekroczyla granice na rzece Jalu i weszla do Korei. Prestiz Japonii na arenie miedzynarodowej wzrósl. O tym. moze swiadczyc fakt. Ponadto Japonia uzyskala polowe Sachalinu (od 50 równoleznika na poludnie) i specjalne prawa rybackie na sasiadujacych wodach. zas Port Arthur. Armia japonska obsadzila wszystkie strategicznie wazne punkty. gdyby inne mocarstwo dokonalo aktu agresji w rejonie wschodniej Azji lub Indii (15 VII 1911 r. bez trudu. Bohaterem walk na ladzie byl Nogi Maresuke (1849. Ambicja Japonii stalo sie natomiast wyparcie Rosji z Mandzurii oraz umocnienie wlasnej pozycji w Korei. zniszczeniu uleglo 91 okretów.1912).. która rozegrala sie 27 i 28 V 1905 r. alians zostal przedluzony na dalsze 10 lat).Jolanta Tubielewicz podpisany 30 I 1902 r.mimo wojny .). Mediacja Theodore'a Roosevelta pomogla w przelamaniu impasu. na konferencji cesarskiej zapadla decyzja przerwania negocjacji prowadzonych w Petersburgu. Szczególna chwala okryl sie w tzw. padl Dalnyj (jap. a wydatki wyniosly 1 523 210000 jenów. znalazl sie w rekach japonskich.: Dairen). Rozmowy Japonia— Rosja ciagnely sie przez kilkanascie miesiecy. bitwie tsushimskiej. W Tokio. W maju 1904 r. Zabitych i rannych bylo 118 tys. a za wojskiem natychmiast pojawili sie . zgodnie z którym Korea Strona 200 . a Rosja.: Ryójun) i zatopieniu dwu rosyjskich statków. Wyslany jako rezydent Megata Tanetaro zaczal wprowadzac w Korei rezim nie rózniacy sie od okupacji wojskowej. ekonomicznych i wojskowych Japonii w tym kraju. Wojna z Rosja przeniosla sie tymczasem na teren Mandzurii i pólwyspu Liaotung. Przewidywal on wzajemna pomoc ukladajacych sie stron. Japonia i Rosja podpisaly traktat pokojowy. Do Korei wyslany zostal Itó Hirobumi jako rezydent generalny (tokan) i po przelamaniu oporu zarówno króla. zyskujac tym sympatie zagranicznych obserwatorów.Historia Japoni . do jakiego stopnia rozwinely sie do tego czasu nastroje zaborcze w Japonii. W ciagu trzech miesiecy armia japonska zajela Koree i wymusila na królu koreanskim szereg daleko idacych ustepstw. ale jednoczesnie Japonia zastrzegla sobie prawo do pozostawienia tam swojej gwardii kolejowej. Wojna z Rosja (Nichiró-sensó) ogloszona zostala 10 lutego. 5 IX 1905 r. w bitwach morskich natomiast slawe zdobyl Togo 375 Heihachiró (1847. Skutki zawarcia przymierza z potezna Anglia szybko staly sie widoczne. Tzw. Alians mial byc w mocy przez piec lat. a wraz z nim cala poludniowa Mandzuria. podczas gdy Mukden (jap.1934). chociaz nadal miala zywotne interesy zaangazowane w Mandzurii.

przybranego 377 w europejski ubiór. do jakiego stopnia modernizacja Japonii . zostal Terauchi Masatake (1852. 30 VII 1912 r. W Tokio zdania byly podzielone na temat srodków zapobiegawczych. Niemniej jednak po pierwszych kilku latach bladzenia po omacku przed przywódcami japonskimi zaczely sie rysowac perspektywy wyjscia na ubity trakt. symbol modernizacji i trudnej a burzliwej drogi. a niektóre jej odcinki tonely w ciemnosciach. który ostatecznie w ciagu niespelna stulecia doprowadzil Japonie do pozycji trzeciego mocarstwa swiata. Niemniej jednak w okresie Meiji zaczal sie ów proces przeksztalcania. 26 pazdziernika na stacji w Harbinie zostal zabity przez Koreanczyka nazwiskiem An Dzungyn. Droga owa. Japonia tymczasem poczula sie pysznie w roli zaborcy i coraz wyrazniej podnosily sie glosy. na skutek pietrzacych sie trudnosci wewnetrznych i zewnetrznych. Nowym rezydentem od maja 1910 r. czemu sprzeciwial sie Itó. rodzila sie natomiast duma z powodu osiagniec militarnych. Dlugo ciagnely sie uroczystosci pogrzebowe i trwala zaloba narodowa. 22 VIII 1910 r.dokonala sie pod wplywem idei zachodnich. umarl cesarz Meiji. Terror wprowadzony przez niego doprowadzil do uleglosci rzad i naród koreanski. Czyn ten wywolal wielka dyskusje w calym kraju. Dyskusja ciagnela sie przez dluzszy czas. ze przywódcy przewrotu w tak krótkim czasie odeszli od owego tradycja uswieconego modelu i caly nacisk.a wiec w tym wypadku przejscie od feudalizmu do kapitalizmu . a wraz z nia chec dalszego zadziwienia swiata.Jolanta Tubielewicz przyjela protektorat japonski. Wywolalo to silny opór ze strony spoleczenstwa koreanskiego i doprowadzilo do wystapien antyjaponskich.) i mianowany przewodniczacym Tajnej Rady (Sumitsuin). a los Korei zostal ostatecznie przesadzony. który mial bardzo twarda reke i bezkompromisowe metody dzialania. by przystapic do zbrojnej agresji. a chram poswiecony ich duchom (Nogi-jinja) ufundowano obok ich domu w tokijskiej dzielnicy Asakusa. gdy uprzytomnimy sobie ubóstwo Japonii w dziedzinie surowców pozarolniczych. ze do przewrotu Meiji Japonia byla samowystarczalnym krajem rolniczym. a 13 IX 1912 r. a ponadto znikoma baze przemyslowa w momencie otwarcia kraju dla stosunków zagranicznych. Warto jednak Strona 201 . az wreszcie Itó zostal odwolany ze stanowiska tókan (14 VI 1909 r. Nalezaloby raczej powiedziec. Od tej chwili zaczelo sie nasycanie aparatu rzadowego. jaka Japonia przebyla w ciagu jego dlugiego (45 lat) panowania. Ostatecznie bohaterski general i jego zona zostali deifikowani. W Japonii ogloszono zalobe narodowa. Uczucie upokorzenia z powodu nierównoprawnych traktatów zaczelo blaknac. policyjnego i sadowego Korei funkcjonariuszami japonskimi lub Koreanczykami na uslugach Japonii. Nieliczne fotografie zachowaly go we wdziecznej pamieci narodu jako przystojnego mezczyzne o arystokratycznej sylwetce. Rózne na ten temat wsród historyków panuja opinie. Nalezy tu przypomniec. ze w pierwszych latach po przewrocie skladala sie z samych zakretów i objazdów. Moze wiec wydac sie zaskakujace to. W pazdzierniku 376 wyjechal do Mandzurii na rozmowy z przedstawicielem Rosji.Historia Japoni . Nieszczesny naród koreanski na dlugo stracil wszelkie marzenia o samostanowieniu. gdy kraj potrzebowal dzielnych wojowników. Chram prosperuje do dzis dnia.1919). Zaskoczenie moze byc tym wieksze. Od wydania dekretu o wychowaniu z 1890 r. Stalo sie to mozliwe dzieki obranej przez oligarchie specyficznej drodze rozwoju ekonomicznego. Pochowany zostal w ogromnym mauzoleum kolo Kioto (Momoyama). Jest ciagle kwestia dyskusyjna. uplynelo 20 lat (jedno pokolenie) i zawarte w dekrecie idee wielkomocarstwowe zdazyly juz wrosnac w psychike znacznego odlamu spoleczenstwa. W obu opiniach general Nogi i jego smierc rozpatrywane byly wylacznie w kontekscie roli spolecznej. nie byla prosta. EKONOMICZNE PODSTAWY WIELKOMOCARSTWOWYCH AMBICJI W dwadziescia szesc lat po przewrocie Meiji Japonia poczula sie na silach. aby zbrojnie “utrzymac zdobycze". bohater wojny rosyjskiej general Nogi Maresuke i jego zona Shizuko popelnili samobójstwo. wszystkie zasoby energii narodowej skierowali na przeksztalcenie kraju z rolniczego w przemyslowy. czesc natomiast uwazala samobójstwo za niewczesne usuniecie sie z areny politycznej w czasie. Korea podpisala traktat o aneksji (Nikkan-heigó-yóyaku). Byly premier Katsura opowiadal sie za aneksja i wprowadzeniem przymusu wojskowego. Wybrana wówczas droga zdeterminowala losy Japonii na cale nastepne stulecie. poniewaz czesc spoleczenstwa podziwiala i aprobowala taki objaw milosci do wladcy. a w Tokio ku jego czci wystawiono chram zwany Meiji-jingu (w dzielnicy Harajuku).

Historia Japoni . doscigniecia Zachodu. Strona 202 . narodowego panstwa. które zbudowane przez panstwo i wyposazone w najnowoczesniejsze maszyny i urzadzenia zagraniczne przechodzily w prywatne rece. chlop nie mógl juz dopraszac sie laski panskiej w razie nieurodzaju czy kleski zywiolowej. Panstwo nawet w pierwszych latach okresu Meiji nie bylo jedynym inwestorem. kopalnia Kosaka. lecz byly jedynie przejawami protestu przeciwko poszczególnym formom ucisku. przeznaczeniem Japonii bylo zmaganie miedzy rolnictwem a przemyslem. a raczej od czasu do czasu przybieraly na sile. sprzedana za 75 tys. W 1873 r. 223). Wspomniana uprzednio reforma podatkowa juz w pierwszych latach Meiji okazala sie szczególnie uciazliwa dla chlopów malorolnych i w ciagu krótkiego czasu spowodowala przejscie na dzierzawy wielu wlascicieli drobnych gospodarstw.. zostalo sprzedane za 250 tys.Jolanta Tubielewicz pamietac o ciaglosci rozwoju ekonomicznego Japonii. Wiele z nich pozostalo w sektorze panstwowym ze wzgledu na znaczenie militarne i przeszlo pod bezposredni zarzad armii lub marynarki. Bunty chlopskie.bylo to. ale byly odgórnie spychane i tlumione w imie utrzymania owego tradycyjnego modelu 378 agrarnego. Wedlug danych z 1890 r. który przeciwstawia sie przypisywaniu Zachodowi zbyt duzej roli w modernizacji Japonii. o tym. podczas gdy ziemia skonfiskowana przez rzad i puszczona na aukcje stanowila wartosc dwadziescia siedem razy wieksza od calosci zaleglych podatków" (Japan's Modern Century. ze przedsiebiorstwo Furukawa Cement. czyli krótko mówiac. mówiace o tym. ze dla popierania rozwoju przemyslu i prywatnych przedsiebiorstw fabryki doprowadzone do pelnego rozruchu i przynoszace zyski beda przez panstwo przekazywane po niskich cenach w rece prywatne.. Taki wybór uwarunkowany byl nie sama ambicja modernizacji. byl teraz bezosobowy i bezduszny aparat panstwowy. miedzy zasobami zywnosci a zaludnieniem. musiala wiec zabezpieczyc swoja niezaleznosc polityczna przez utworzenie silnej bazy ekonomicznej i militarnej. ze trzy czwarte wywlaszczen wyniklo z racji nieoplacenia podatków. lub tez zrezygnowac z rolnictwa i szukac pracy w miastach. stoczni i fabryk. po przewrocie Meiji nie ucichly.mówi Hugh Borton . co moze swiadczyc o lekcewazeniu problemu agrarnego przez reformatorów stojacych u steru rzadów. w ciagu siedmiu lat poprzedzajacych te date 367744 rolników (okolo 7% ówczesnej populacji chlopskiej) musialo sprzedac ziemie i przejsc na dzierzawy. Dla przykladu mozna podac. miedzy handlem wymiennym a pieniadzem. w których widzi jeden z wielu elementów ostatecznego upadku bakufu. ze strata 119 tys. liczba dzierzawców wzrosla i stosunek wynosil 2:5. U jego podstaw lezaly przeslanki waznej natury politycznej: Japonia czula sie slaba i zagrozona naporem obcych mocarstw. Dluga izolacja Japonii stanowila tylko czynnik opózniajacy. które ludziom lub spólkom o stosunkowo niewielkim kapitale dawaly mozliwosci korzystnego wejscia do powstajacego swiata wielkiego przemyslu. Odkad ziemia hanowa przeszla w rece prywatne i znalazla sie pod kontrola poborcy podatkowego. George Sansom. Rzad nie wyzbyl sie jednak do ostatka swoich kopalni. pelniac jednoczesnie role wzorców dla przemyslu rodzimego. jak juz wczesniej wspomniano 379 . W miejsce daimyó. ze owe bunty ryzowe w XVIII i XIX w. proporcje dzierzawców i wlascicieli ziemi ksztaltowaly sie w stosunku 1:5. powiada: “Od dnia. wydano “Przepisy dotyczace sprzedazy fabryk" (Kójó-haraisage-gaisoku). Podkresla jednak z naciskiem. jenów inwestycji panstwowych. sprzedana za 200 tys. Tenze autor poswieca sporo uwagi kwestii buntów chlopskich. s. pochlonela uprzednio 547 tys. Z tego tez wzgledu poczatkowo polozono nacisk na przemysl ciezki oraz na kontrole panstwa w kluczowych galeziach produkcji. jenów. a wytwórnie szkla Shinagawa sprzedano za 80 tys. notabene. Ale. Podobnie bylo z wieloma innymi przedsiebiorstwami. Nie nalezy wiec ich traktowac jako pierwszego stadium rewolucji przeciwko bakufu. 153). nie mialy charakteru politycznego. kopalnia Innai. kosztowala panstwo 195 tys. Wkrótce rzeczywiscie zaczely sie masowe wyprzedaze. jenów kapitalu rzadowego. który na pewien czas zamaskowal nature zmian zachodzacych w spoleczenstwie japonskim" (The Western Worid. ta kontrola stala sie z biegiem czasu uciazliwa i w 1880 r. ze pewne zwiastuny kapitalizmu pojawily sie juz we wczesnym okresie Tokugawa. “Najtragiczniejszym aspektem tego zjawiska . z pominieciem zywotnych problemów rolnictwa. jenów. którego rozruch kosztowal panstwo 468 tys. podczas gdy juz do 1887 r. A panstwo prawie od poczatku swej dzialalnosci po przewrocie postawilo na rozwój przemyslu. w którym leyasu ustalil swój rzad w Edo. miedzy feudalna autokracja a sila kapitalu. jenów. któremu zalezalo przeciez na utrzymaniu chlopów-producentów. byly to przedluzajace sie bóle porodowe nowoczesnego.

by w nowych warunkach przystapic do dzialalnosci handlowej czy przemyslowej. Bardzo wiele czasu i energii poswiecal tez dzialalnosci wychowawczej przyszlych kapitalistów. W wielu krajach Europy i Ameryki utworzono konsulaty. staral sie zwalczac przezytki feudalnego sposobu myslenia. jak postepowac w handlu i przy róznych delikatnych operacjach finansowych. pelniac jednoczesnie (do 1873 r. Nie ograniczajac sie jedynie do dawania nauk moralnych. W 1880 r. które byly pomocne w eliminowaniu przewagi kapitalu cudzoziemców. Wysilki te skierowane byly równoczesnie na dwa fronty: wewnetrzny i zewnetrzny. a takze zaczela funkcjonowac jako wielki osrodek szkolenia kobiet w nowym zawodzie. dla hurtowników jedwabiu w Yokohamie). Obok nazw starych firm pojawily sie tez nowe nazwiska—jak na przyklad Shibusawa Eiichi (1840—1931). Plany. kompanii oraz fabryk. Front zewnetrzny rozwinal sie w latach siedemdziesiatych.) odpowiedzialne funkcje w aparacie finansowym nowego rzadu. maszyny i urzadzenia sprowadzil z Francji. by zmonopolizowac import i eksport japonski. Uplynelo wiecej czasu niz dekada. Tókyó-gasy (gaz). stal sie zalozycielem kilkuset przedsiebiorstw przemyslowo-handlowych. Shibusawa zajmowal sie nie tylko pomnazaniem wlasnych zysków (a przy okazji zysków wszystkich ludzi. wsród których byly np. Shibusawa jest pod wieloma wzgledami postacia niezwykla. przy których zaczeli energiczna dzialalnosc specjalnie dobierani agenci handlowi. ze cudzoziemcy w miastach traktatowych wykorzystywali swoja uprzywilejowana pozycje i swoje nie zawsze uczciwie zdobyte doswiadczenia handlowe. Po przewrocie Meiji wrócil do Japonii i rozwinal nadzwyczaj zywa dzialalnosc w wielu dziedzinach przemyslu. Tomioka stala sie najnowoczesniejsza przedzalnia 381 Japonii. Przedzalnia w Tomioce warta jest szczególnego wspomnienia ze wzgledu na swój pionierski. Popierajac lub finansujac rózne formy nauczania (m.Historia Japoni . który staral sie zapobiegac wyzyskowi przez zagranicznych kupców i przemyslowców. on to zorganizowal w 1873 r. handlu i bankowosci. materialy. gdzie zapoznal sie z nowoczesnoscia w pojeciu Zachodu. jako czlonek swity Tokugawy Akitake (brata shóguna) wyjechal do Europy. udzielal takze bardzo praktycznych wskazówek.Jolanta Tubielewicz Niektórzy przedstawiciele klasy mieszczanskiej okresu Tokugawa dysponowali dostatecznym kapitalem i dostatecznym doswiadczeniem kupieckim. którzy z nim weszli w spólke). usilowal wpajac w ludzi swiadomosc równosci i równych szans dla wszystkich. Trzeba bowiem pamietac o tym. Zakladane przez niego banki i spólki sluzyly rada i pomoca poczatkujacym biznesmenom. Zrobilo to na nim ogromne wrazenie i nasunelo mu szereg pomyslów oraz dostarczylo doswiadczen do przyszlego dzialania. przedzalnia w Tomioce i wiele. in. nim wysilki rzadu i ludzi o pokroju Shibusawy zaczely dawac wyniki. Z jego inicjatywy powstawaly rozmaite spólki akcyjne. szkoleniowy charakter. powstal tez w Yokohamie Bank Monetarny. ale przeciez typowa dla ducha epoki. Front wewnetrzny rozciagnal sie wiec na intensyfikowanie produkcji oraz na szkolenie rodzimej kadry handlowej i finansowej. Pierwszy Bank (Daiichi-ginkó). Do konca pierwszej dekady Meiji (do 1877 r.) 94% eksportu i 97% importu przechodzilo przez firmy zagraniczne ulokowane w traktatowych portach i stosujace polityke jawnego wyzysku z cala wyniosloscia bialych kolonialistów wobec pogardzanych “tubylców". Dzieki swoim talentom ów chlopski syn z Ósato jeszcze przed przewrotem Meiji uzyskal wysokie stanowisko w rzadzie ostatniego shóguna. wiele innych. poniewaz paczkujacy kapitalizm japonski zmagal sie ciezko z ograniczeniami narzuconymi przez mocarstwa traktatowe oraz ze zwykla nieuczciwoscia zagranicznych kontrahentów. Duze znaczenie mialy tez pozyczki rzadowe (np. W 1867 r. Tokijska Wytwórnia Nawozów Sztucznych. fabryka papieru w Óji. Tokijska Szkole Handlowa). nie dopuszczajac do oszukiwania mniej doswiadczonych Japonczyków. który zaczal odgrywac wazna role przy transakcjach handlowych z zagranicznymi firmami. 1 milion jenów w 1880 r. Ta forma dzialalnosci byla szczególnie wazna. a konstrukcja i rozruch odbywaly sie pod nadzorem zagranicznych specjalistów. Wsród pionierów modernizacji Shibusawa nie byl jedynym. ale zmierzaly do jednego celu — przez podniesienie jakosci produkcji i wyrugowanie monopolu handlowego cudzoziemców do osiagniecia dodatniego bilansu w handlu zagranicznym. Ich zadaniem bylo zapoznanie sie z warunkami ekonomicznymi danego kraju 382 Strona 203 . Glosil tez nieustannie koniecznosc wzajemnego zaufania i bezwzglednej uczciwosci w stosunkach handlowych i finansowych. W uznaniu wkladu do rozwoju nowoczesnego przedzalnictwa japonskiego rzad zwrócil Shibusawie 55% kosztów inwestycyjnych. Shibusawa budowal to przedsiebiorstwo w latach 1870— 1872.

Gdy majac to w pamieci spojrzymy na okres Meiji. olejów napedowych. zelaza. moda na chinszczyzne zaczyna slabnac. ze zaciera lub spycha na dalszy plan pewne istotne róznice obu tych wielkich epok nasladownictwa. ze kraj poniósl wylacznie ofiary nic w zamian nie zyskujac. Koniecznosc sprowadzania wegla. Wywolany potrzebami wojny ujemny bilans handlowy spowodowal gwaltowny wzrost cen towarów konsumpcyjnych. co spowodowalo szybki rozwój tej dziedziny produkcji (od 1893 do 1913 r. Agenci dysponowali szerokim asortymentem próbek i nie zaniedbywali zadnej szansy. jak i w zadanej przez kontrahentów jakosci. bylyby to pomyslne perspektywy. Tej gwaltownej penetracji nie mogla sie oprzec sfera zycia duchowego. Korei. Zwyciestwo wojenne wynioslo Japonie do grona mocarstw swiatowych. Opinia ta jest juz tak utrwalona. chociaz wygrana jak poprzednie. literaturze czy muzyce. Caly okres Nara i pierwszy podokres Heian uwaza sie ciagle za szczytowe lata sinizacji archipelagu. i to bardzo dramatycznie. a ponadto otworzyla obiecujace rynki zbytu dla towarów tekstylnych w Chinach i Korei. ze dla wielu pojec nie Strona 204 . A przeciez trzeba pamietac o tym. oddzialywanie kontynentu bylo w owym czasie rozlozone na dlugie lata. a produkcja wlókna bawelnianego z 88 mln do 607 mln). Bledem byloby jednak uwierzenie japonskiej propagandzie. W obu bowiem porównywanych okresach Japonczycy — majac poczucie wlasnego zacofania — starali sie zmodernizowac kraj nasladujac imponujace im wzory zagraniczne. by wepchnac sie na jakikolwiek zagraniczny rynek. ale wojna z Chinami znowu odwrócila sytuacje. ze po pierwsze. w architekturze. Chiny przedstawialy jednolity wzorzec.. zwiekszenie ilosci pieniedzy w obiegu i zwiazana z tym inflacje. a wiec bliski mentalnosci japonskiej. bawelny i wielu innych uzalezniala gospodarke japonska od zagranicy. które w polowie XIX w. uplynelo 200 lat. malarstwie. podczas gdy “potrójna interwencja" pozostawila gorycz i obudzila zarzewie nienawisci do “bialych". Ta wojna. która po interwencji glosila. uwienczone sformulowaniem kodeksów Taihó i Yóró. az po reformy Taika. Rok 1915 zamknal sie nigdy przedtem nie osiagnietym bilansem dodatnim 176 mln jenów. ale to juz nalezy do nastepnego okresu. W rzeczywistosci wojna dala impuls do wzmocnienia wielu galezi przemyslu (w tym ciezkiego).. Sprzyjajaca sytuacje miedzynarodowa stworzyla dla Japonii I wojna swiatowa. ze japonski entuzjazm dla przejmowania obcych wzorów z okresu Meiji jest przyrównywalny do zarliwosci w przeszczepianiu modelu chinskiego na archipelag w okresie reform Taika. Ostatecznie wszystkie te wysilki zaczely dawac widoczne rezultaty. Jednakze w miare tego. syntetycznie orientalny. 383 MODERNIZACJA W DZIEDZINIE KULTURY Od momentu zniesienia izolacji. a w 10 lat pózniej z Rosja. do 2415 tys. I dlatego wlasnie w tak krótkim czasie po przewrocie — nie mogac uporac sie z trudnosciami na drodze pokojowej — Japonia przystapila do wojny z Chinami. by wejsc na droge agresji. brak wlasnych surowców przemyslowych dawal sie odczuwac coraz dotkliwiej. Mandzurii i w krajach Azji Poludniowo-Wschodniej bylo nieustannym wyzwaniem dla Japonii. rzuca sie nam w oczy pewne latwo dostrzegalne róznice.Historia Japoni . Ich sprawozdania przesylane do kraju stawaly sie drogowskazami dla przemyslu zarówno w kwestii doboru produktów na eksport. róznych ustrojach i róznej mentalnosci. Dopiero od schylku IX w. po drugie. a zwlaszcza po 1868 r. zaczely bic w archipelag. koksu. Japonia w 1894 r. nowinki zagraniczne runely na Japonie jak lawina i zaczely sie wdzierac we wszystkie dziedziny zycia. Czesto mozna spotkac sie z opinia. by wreszcie w latach 1883-1887 po raz pierwszy wykazac 9 milionów jenów debetu. w ciagu których mozna wyznaczyc kilka etapów. znajdujaca wyraz w mysli filozoficznej i religijnej. poniewaz jedwab i wyroby tekstylne stanowily zawsze powazna pozycje w eksporcie. ale za to blogie samopoczucie placil caly naród. Niekorzystny bilans handlowy powoli sie zmniejszal. Czesto byly tak inne od wszystkiego. jak przemysl nabieral rozmachu. liczba wrzecion w przedzalniach wzrosla z 382 tys. by znów mu przywrócic zdrowe podstawy. poczula sie dostatecznie silna. Impulsy. pochodzily z licznych krajów o róznych kulturach. Wartosc importu przekroczyla wartosc eksportu az o 84 miliony jenów.Jolanta Tubielewicz ze szczególnym uwzglednieniem wybadania mozliwosci zbytu towarów japonskich. Nastepna pieciolatka tez byla pomyslna — 4 miliony jenów po stronie debetu. Od przyjecia buddyzmu przez dwór Yamato. Gdyby Japonia mogla sobie zapewnic staly dostep do surowców. ale zawiodlo rozbudzone przez propagande nadzieje. Dlatego tez istnienie bogatych zasobów naturalnych w Chinach. poprzez dzialalnosc ksiecia Shótoku. tez zaznaczyla sie podobnymi skutkami ekonomicznymi: bilans handlowy raptownie spadl i trzeba bylo kilku nastepnych lat oraz sprzyjajacych warunków na arenie miedzynarodowej. co Japonia dotychczas znala.

rautach. Byc moze. autorzy tych nakazów czytali Kiplinga. Wysilki Japonii zmierzajace do rewizji traktatów odrzucane byly przez obce mocarstwa pod pretekstem japonskiego zacofania. w skórzanych rekawiczkach i trzewikach. 49). Nakazano tez robotnikom i chlopom ukrywanie nagosci w miejscach publicznych. w którym uczestniczylo 600 osób — cala smietanka towarzyska. Prowadzilo to niekiedy do naiwnych lub wrecz absurdalnych posuniec. oswiecony Zachód. Jakze skrepowane musialy sie czuc odziane w falbaniaste krynoliny. W ramach pokazywania sie od najlepszej strony wprowadzono owe bale w stylu Rokumeikanu. rozbudowano ceremonial dworski na modle europejska. a zamiast swojskich wachlarzy trzymaly delikatne koronkowe. mniej wazkich celów. który w Listach z Japonii napisal m. Od takiego stwierdzenia droga juz byla niedaleka do mysli o dogonieniu. Wielu dygnitarzy japonskich wczesniej juz mialo okazje wystepowania w obcislych surdutach i spodniach. ale znakomita wiekszosc dam japonskich po raz pierwszy w zyciu porzucila komfort kimon i sandalów na rzecz zachodniej elegancji. której inspiratorem byl Inoue Kaoru. co moglo dotyczyc obcokrajowców. maja obyczaje nieco rozluznione. ze sa postepowe. w kazdy poniedzialek!) odbywanych w Rokumeikanie. przescignieciu. Rokumeikan. mamy na mysli nie stulecia. budynek stracil swoje znaczenie miejsca miedzynarodowych spotkan i zostal wkrótce przeznaczony do innych. Inoue Kaoru chcial w bezposrednich kontaktach z cudzoziemcami wykazac.Jolanta Tubielewicz bylo odpowiedników w jezyku japonskim. Gwaltownosc i sila ich oddzialywania byly takie. które moglyby (wedlug Japonczyków) razic subtelnych cudzoziemców.. Glosy te stopniowo przybieraly na sile. Juz w latach osiemdziesiatych XIX w. in. to 384 pietrowy pretensjonalny budynek w tokijskiej dzielnicy Hibiya. urzadzano wystawy i koncerty. wielojezyczny tlum wypelnial slynne sale o czysto europejskim wystroju. zanim zdali sobie sprawe z tego. bo przeciez potrafia poslugiwac sie widelcem. którego symbolem byl Roku-meikan. Lata uplynely. które znacznie sie róznia miedzy soba kultura i cywilizacja. które mialy ukryc przed cudzoziemcami “japonskie zacofanie". 28 XI 1883 r. ze wladze japonskie byly szczególnie przewrazliwione we wszystkim. który stal sie symbolem nasladowania Zachodu. a procudzoziemskie szalenstwo. W 1890 r. ze Japonczycy poczatkowo chloneli wszystko bez wyboru. lub tez pokazac Japonie od najlepszej strony. w gorsety na fiszbinach i pantofelki z podwyzszonymi obcasami. ambasada brytyjska zawiadomila japonskie MSZ Strona 205 . ze nie istnieje jeden wspanialy. przyswiecala bowiem wazna mysl polityczna. ale ze jest wiele krajów zachodnich. Nastapil zmierzch pokazowej dzialalnosci kulturalnej. ze slepym uwielbieniem dla “wyzszosci Zachodu". zaczely sie odzywac coraz bardziej natarczywe glosy nawolujace do opamietania i otrzasniecia z bezkrytycznego przyjmowania idei zachodnich. Rekompensata za niewygodny obcy strój byla im zapewne upojna mysl. Oszolomienie japonskie bowiem nie trwalo tak dlugo pod naporem Zachodu. co w pojeciach japonskich oznaczalo szczyt “westernizacji". nieobnazanie nóg podczas pracy i kapanie sie w kostiumach kapielowych. jak niegdys pod wplywem Chin. Cudzoziemcy mieli sie o tym wszystkim naocznie przekonac na przyjeciach. Przeznaczony byl do spotkan z przedstawicielami obcych mocarstw. Dzialalnosci Rokumeikanu. stalo sie celem zjadliwej satyry i szyderstwa. Chec doprowadzenia do rewizji traktatów oraz ekonomiczna koniecznosc obalenia przywilejów cudzoziemskich w handlu zagranicznym sprawialy. tanczyc walca czy kadryla. Kiedy na wiosne 1869 r. które uplynely. nowoczesne i ze ponosza patriotyczna ofiare dla dobra kraju. a takze uzywac chustki do nosa. Kiedy jednak mówimy o latach. Na przyklad w ramach ukrywania nieobyczajnych przejawów rozbijano przydrozne swiatki i wiele posagów swiatynnych. posluchajcie gorszacej opowiesci.Historia Japoni . Kapia sie czesto bez zadnego ubrania i wszyscy razem" (s. Niepewnie posuwaly sie po woskowanych posadzkach. Inoue Kaoru swoimi nazbyt radykalnymi wobec tradycji pomyslami narazil sie na ostra krytyke publiczna. Wszystkie ksiazki o Japonii pisza. jakkolwiek wlasnie lata osiemdziesiate nazywane sa “okresem Rokumeikanu" (Rokumeikan-jidai). a nastepnie podbiciu i podporzadkowaniu. rodzima i zagraniczna. Przez siedem lat barwny. ze chociaz 385 Japonczycy sa czysci i schludni. ze Japonczycy sa narodem kulturalnym i zupelnie nowoczesnym. “A propos wody. rzad japonski wydal w Rokumei-kanie inauguracyjny bal. haftowane chusteczki. kwestach dobroczynnych i lekcjach tanca (od lipca 1884 r. lecz dekady. a wiec w 20 lat po przewrocie. przy czym mialy to byc spotkania w atmosferze zachodniego przepychu i obyczajów zachodnich. bezkrytycznie.

a nawet dawal w prezencie swój autograf. ze Anglicy musieli dwa miesiace czekac na oficjalna odpowiedz. uszu. niejakiego Yamaguchi. wsród których bylo tez drogocenne pianino. nastepne poselstwa nie napotykaly juz zadnych trudnosci. ze angielski ksiaze bedzie ulokowany w cesarskiej rezydencji Ohana-goten i dostapi zaszczytu spotkania z cesarzem. t. Do cesarza Austro-Wegier napisal wlasna reka caly list! Rezydenci zagraniczni. Jak Japonia dluga i szeroka. jest bardzo watpliwe — pisal J. wszedzie toczyly sie ozywione dyskusje i polemiki. Dyskutowano wiec o polityce. 53). ale zachwycal sie kominami fabrycznymi. Black. wybitny mysliciel i polityk. ekonomii. intelektualna przebudowe Japonii i bylo zalazkiem dreczacego poszukiwania narodowej tozsamosci. ze cesarzowa bierze lekcje gry na pianinie. religii. Sprawa byla precedensowa. Skoro ten pierwszy krok zostal zrobiony. jak jedzenie miesa. Dla swiatlejszych umyslów to samo haslo mialo o wiele rozleglejsze znaczenie i nie zamykalo sie jedynie w dobrach materialnych. ówczesnym ambasadorem Wielkiej Brytanii.1916). miedzy innymi. dla siebie samych i sa z tego dumni" (s. guzików i wszelkiej tandety. filozofii. Od 1874 r. niestety. Pan Yamaguchi nie zwracal uwagi na lany gorczycy i niebieskawozielone sosny.Jolanta Tubielewicz o€spodziewanej wizycie nastepcy tronu. czlonkowie Meirokusha (okolo 30 osób) spotykali sie regularnie kazdego pierwszego i szesnastego dnia miesiaca na ozywione dyskusje. — Slyszalem powtarzane wiecej niz raz. Iwakura Tomomi powiedzial. materyi jedwabnych. politycy i dzialacze spoleczni. II). ale nie daje wiary tym stwierdzeniom" (Young Japan.Historia Japoni . prawie. Delegacja austro-wegierska podejmowana przez cesarza 16 X 1889 r. Utwór ten jest obecnie hymnem narodowym Japonii. który pelnil liczne funkcje panstwowe. Wsród wielu klubów dyskusyjnych szczególny rozglos zyskalo stowarzyszenie Meirokusha. zalozone w 1873 r. która sie przyszywa na arkuszach papieru i sprzedaje za bezcen. Zwloka wynikla nie wskutek opieszalosci czy niedbalstwa. lyzek. surduty. “Smieja sie. wsród których miedzy innymi byli: Fukuzawa Yukichi. kto je glosil i kto je odbieral. Wykonano wówczas. utwór Kimi-ga yo (Panowanie cesarskie). wychowaniu narodu. na wspaniala panorame Ósaki. podczas gdy powinni raczej wspólczuc" — pisal John R. R. latarnie gazowe. kolej zelazna. a zwiazane z koniecznoscia zastosowania odpowiedniego protokolu. cesarz musial przystosowac sie do nowej etykiety. obyczajowosci i innych problemach nurtujacych w owym czasie japonska inteligencje. ksiecia Edynburga. Yokohama and Yedo. do którego muzyke skomponowal wlasnie ów Fenton. KatóHiroyuki (1836. którzy pamietali czasy shóguna. jak telegraf. jakkolwiek wymagalo to zlozenia w ofierze starych idei i przyzwyczajen. przyrzadów do rozbijania jaj. nadziwic sie nie mogli tym zmianom. które mialyby prowadzic do celu. Tsuda Masamichi (1829-1903). którzy 386 przez pare miesiecy cwiczyli pod dyrekcja Fentona. by pogodzic cesarskie ucho z zagraniczna muzyka. Cesarz udzielal audiencji. We wspomnianych Listach z Japonii Kipling opisuje z gorycza reakcje swojego przewodnika. W gronie czlonków stowarzyszenia znalezli sie wybitni mysliciele. 2 X 1890 r. przywiozla liczne dary. które obejmowaly bardzo szeroki zakres zagadnien. w japonskich kolach rzadowych nastapilo takie zamieszanie. emancypacji kobiet. ale ze wzgledu na zaciete dyskusje toczone przez Japonczyków. o fizyce. kapelmistrza angielskiej orkiestry wojskowej. Dla przecietnych obywateli oznaczalo ono przejecie z Zachodu wszystkich takich wspanialosci. “Sprowadzil nas z tych wynioslosci. Zaciagnal nastepnie Kiplinga na wystawe przemyslowa. azeby nam pokazac chlube kraju pod postacia korkociagów. agrafki i sztuczna bizuteria. Black. cynowych garnuszków. publicysci. Inspiratorem dzialalnosci stowarzyszenia byl Mori Arinori (1847—1889). Japonczycy bowiem prezentowali europejska czy amerykanska tandete z taka duma. a miedzy innymi byl tez ministrem oswiaty w pierwszym gabinecie Itó. poniewaz dotychczas cesarz nie udzielal audiencji zadnemu cudzoziemcowi. odbyl sie w Tokio pierwszy koncert orkiestry zlozonej z Japonczyków. omnibusy. Swiatle umysly nie byly jednak zgodne w wyborze wzorów i srodków. siedzenie na krzeslach przy stolach nakrytych pluszem i koronkami. Rok pózniej autor mógl sie przekonac. “Czy sprawilo ono cos. jak dzieci chwalace sie drewnianym koniem na biegunach. ze zagraniczna muzyka przestala byc obca dla japonskich. Brzmiace w calym kraju haslo bummei-kaika (“cywilizacja i oswiecenie") bylo rozmaicie interpretowane w zaleznosci od tego. Japonczycy robia to wszystko. Czesto jednak japonska gorliwosc przy jednoczesnej nieporadnosci budzila w nich zywe rozbawienie. Ostatecznie ustalono. sluchanie Mozarta czy Straussa. Strona 206 . cylindry. kieszonkowe zegarki. W rozmowie z Sir Harrym Parkesem. Zakladalo duchowa. celuloidowe kolnierzyki. ze by zadoscuczynic angielskim obyczajom.

który ksztalcil swój styl na literaturze anglojezycznej. najzarliwszych poszukiwan twórczych. aby tez miala dostep do zaawansowanej wiedzy zachodniej. Uwaza sie.Jolanta Tubielewicz Nakamura Masanao (1832-1891). W 1866 r. Nie nadawal sie takze do pisania dziel literackich zgodnych z burzliwym duchem czasu. kiedy ukazala sie drukiem opowiesc Dziwna historia o upiorach z latarnia w ksztalcie piwonii (Kaidan-botan-dóro) San'yuteia Enchó (1839— 1900). bo i wzorce z róznych plynely zródel. Magazyn byl tak smialy w gloszonych pogladach. Futabatei Shimei byl równiez tlumaczem literatury rosyjskiej (poprzez angielski) i jego przeklady Turgieniewa cieszyly sie duzym powodzeniem. zalezal bowiem od indywidualnych zainteresowan tlumacza. Tlumacz musial polegac na wlasnej pomyslowosci. Opinie byly bardzo podzielone. a wiec stosunkowo pózno w jego zyciu. która przeciez bywala zawodna. dali ogromny wklad w ksztaltowanie nowozytnej Japonii. Prusy. chociaz w róznym stopniu i w róznych dziedzinach. Stany Zjednoczone i w mniejszym stopniu Rosja i Holandia staly otworem przed dzielnymi a dociekliwymi Japonczykami. Dla niej trzeba bylo dokonac przekladów. wydawana w takiej formie jezykowej. Dzieki temu mogli interesujace ich dziela zachodnie czytac w oryginale. Anglia. ale takze skarby wiedzy humanistycznej.Historia Japoni . co mógl im ofiarowac Zachód. Rok pózniej ukazala sie drukiem Tancerka (Maihime). ze pismiennictwo zachodnie nioslo wiele pojec nowych i czesto niezrozumialych nawet dla japonskiej inteligencji. zanim przystepowalo do wlasnej. Jednakze znakomita wiekszosc inteligencji japonskiej poza rodzimym jezykiem nie umiala sie posluzyc zadnym innym. co uwazali za najbardziej pozyteczne. 387 ofiarujac im nie tylko technike i zdobycze cywilizacji. powiesc oparta na przezyciach autora w czasie jego czteroletniego pobytu w Niemczech. sztuki.. Byla to literatura bardzo lekkiego gatunku.. Czlonkowie Meirokusha byli propagatorami hasla gembun-itchi (“jednosc mowy i tekstu pisanego"). autora i zawodowego “opowiadacza" popularnych opowiesci. którym juz od dawna nikt sie nie poslugiwal w mowie. Wielu zdolnych pisarzy cwiczylo wówczas swoje pióra na przekladach. kultury. Nie byl zupelnie przystosowany do wyrazania rewolucyjnych. Byla to Plynaca chmura (Ukigumó) Futabateia Shimeia (1864—1909). a pierwsze kroki w kierunku realizacji tego hasla poczynione zostaly w 1884 r. Nishimura Shigeki (1829— 1902). Pierwsze próby zwrócenia uwagi publicznej na koniecznosc przystosowania jezyka pisanego do mowy potocznej podjete zostaly stosunkowo wczesnie. w jakiej “opowiadacze" przekazywali ja na scenie. Po pierwsze dlatego. Mori Ógai (1862—1922). Po drugie: jezyk pisany (bungo) owego czasu byl jezykiem skostnialym. w której znalazly sie sformulowania zalecajace porzucenie sformalizowanego bungo na rzecz jezyka mówionego (kogo). Uwazana ona jest za zwiastuna japonskiej literatury romantycznej. a wiec w jezyku zrozumialym nawet dla malo wyksztalconego odbiorcy. nowatorskich tresci. Wybór pierwszych przekladów byl zupelnie przypadkowy. w którym od marca 1874 r. Innym gigantem pióra byl Natsume Sóseki (1867—1916). albo uczyli sie co najmniej jednego jezyka obcego w szkolach bakufu lub hanowych. kiedy to mysliciele japonscy chloneli wszystko. ze po 43 numerze rzad zakazal dalszej publikacji. Francja. Nishi Amane (1829-1897). i próbowali sobie przyswoic i przeszczepic na rodzimy grunt to. ze w jego twórczosci japonska powiesc nowoczesna osiagnela dojrzalosc. powiesc psychologiczna. Sukces Dziwnej historii otworzyl droge dla dalszych tego typu publikacji. Strona 207 . Wszyscy ci ludzie. Przywódcy intelektualni (w tym czlonkowie Meirokusha) albo bywali za granica. Pierwsza jego powiesc Jestem kotem (Wagahai neko-de ani) ukazala sie w 1905 r. Pierwsza wielka powiesc wcielajaca w zycie haslo gembun-itchi ukazala sie w 1887 r. zawierajaca drobiazgowe opisy duchowych rozterek i licznych niepowodzen zyciowych mlodego czlowieka. Jezyk przekladów daleki byl od doskonalosci z dwóch wzgledów. Przed wydaniem swojego pierwszego 388 dziela opublikowal w 1889 r. bo jeszcze przed przewrotem. Ich trybuna stalo sie pismo “Meiroku-zasshi". wyrazajacych subtelne zawilosci psychologiczne czy intelektualne ludzi zyjacych na przelomie epok. niejaki Maejima Hisoka przedstawil ostatniemu shógunowi rozprawe. Artykuly i eseje drukowane w “Meiroku-zasshi" ukazuja zycie intelektualne Japonii w okresie najwiekszego chaosu. który nie potrafi znalezc swojego miejsca w raptownie zmieniajacym sie swiecie Meiji. publikowali artykuly polemiczne na wszelkie mozliwe tematy. oryginalnej twórczosci. tom poezji tlumaczonej z niemieckiego. Nalezal do takich równiez jeden z najwiekszych pisarzy wczesnego Meiji.

podawanych chetnie z przyprawami natury nadprzyrodzonej. ze powstaly sceny (shimpa — “nowa szkola". Dramat japonski tez opieral sie skutecznie nowym formom. Z biegiem czasu poeci próbowali swych sil transponujac na japonski style dadaistyczne i surrealistyczne. powrotu do starych form literackich. które nie tylko w jego czasach byly entuzjastycznie oceniane. Nie sa jednak relacja historyczna. W pierwszej grupie najwybitniejszym nazwiskiem jest Shimazaki Tóson (1872—1943). którzy juz mieli wyrobione nazwiska i szczyt ich twórczosci przypadl na te dekade. a zwlaszcza w swojej najprymitywniejszej postaci. Styl jest nowy. komiksów. Niewiele jednak utworów z tego okresu przetrwalo próbe czasu. ale licznych czytelników. Dwaj ostatni pisarze rozpoczeli swoja znamienita dzialalnosc w schylkowym okresie Meiji.Historia Japoni . po wojnie na Pacyfiku. Odstepujac od klasycznej formy tanka poeci japonscy czuli sie zgubieni i poczatkowo latwo wpadali w dziwactwa formalne i merytoryczne. Nie oznacza to. Na okres jego aktywnosci przypada równiez szczególne ozywienie produkcji literackiej innych wielkich pisarzy — zarówno takich. Nastapil natomiast pewien renesans tanki i haiku i ostatecznie te formy nasycane nowymi tresciami przetrwaly do dzis jako nurt równolegly do stylów nowoczesnych. poematów i esejów. Wielka literatura zrodzona w okresie Meiji i kontynuowana do naszych czasów charakteryzuje sie duza rozmaitoscia stylów i czesto wykazuje sklonnosc autorów do introspekcji i wnikliwych portretów psychologicznych. autor Zlamanego nakazu (Hakai. Tanizaki Jun'ichiró (1886-1965). Wielowiekowe nawyki ciaza do dzis dnia na twórczosci dramatycznej. ale do dzis dnia maja swoich goracych wielbicieli. W latach osiemdziesiatych i dziewiecdziesiatych pojawily sie wprawdzie liczne przeklady. Nawet wspomniane powiesci i nowele oparte na watkach klasycznych pisane byly przy zastosowaniu nowego warsztatu pisarskiego. oryginalna twórczosc bowiem byla slaba i nie przynosila spodziewanych sukcesów. Mniej wiecej w polowie okresu Meiji zapotrzebowanie na nowe formy teatralne wzmoglo sie na tyle. Znacznie trudniejsze okazalo sie przystosowanie poetyckich form wyrazu do nowoczesnosci. Tego rodzaju twórczosc nie zanikla.Jolanta Tubielewicz Opózniony start nadrobil w nastepnym dziesiecioleciu piszac szereg powiesci. co Akutagawa. oczywiscie. które w schylkowym okresie Edo mocno juz tracily stechlizna. Jest rzecza charakterystyczna dla pisarzy tej miary. ze w ich twórczosci pojawiaja sie w róznym nasileniu tematy zaczerpniete z historii lub klasycznej literatury japonskiej. ale okres jego dojrzalej twórczosci przypada na Strona 208 . Repertuar ich ograniczal sie prawie wylacznie do przekladów lub przeróbek dramatów zachodnich. Obok Tósona wymienic nalezy Shige Naoye (1883— 1971). Dobrym przykladem moze tu byc chociazby Rashómon 389 lub Kesa i Morito (Kesa-to Moritó) Akutagawy Ryunosuke. W drugiej grupie znalezli sie tacy wspaniali prozaicy. Zwlaszcza moda na poezje polityczna i utylitarna przyczynila sie do powstania produktów o niezamierzonych efektach komicznych. które przeciwstawialy sie tradycji w stylu kabuki. Istnieje do dzis i ma licznych zwolenników. 1906) i innych wybitnych dziel. którego najlepsze prace równiez pojawily sie w owym zlotym dla nowej literatury dziesiecioleciu. Nowoczesnosc kolatala wprawdzie i do teatru. jak i takich. bez problemów zwiazanych z modernizacja wdzierajaca sie w kazda dziedzine zycia. jak Akutagawa Ryunosuke (1892— 1927). Tematyka owych opowiesci ograniczala sie do dwóch watków: przezyc erotycznych oraz krwawych przygód samurajsko-bandyckich. a ukonczyli w czasach nam wspólczesnych. inspirowany przez literature Zachodu. Dopiero dramatopisarstwo Kikuchi Kana (1888— 1948) mozna uznac za pierwsze wielkie osiagniecie rodzimego dramatu. Wielka literatura powiesciowa pojawila sie w 20 lat po przewrocie i stopniowo zaczela nabierac rozmachu i glebi. ale wstepowali na nia z impetem. tzn. które Japonczycy usilowali nasladowac. ale zostala powoli zepchnieta na daleki margines obfitego pismiennictwa. ale od nasladownictwa do oryginalnej twórczosci droga byla daleka i najezona trudnosciami formalnymi. ale drobiazgowym studium psychologicznym. Nie rosci sobie jednak pretensji do miana literatury. az doszli do symbolizmu. Tanizaki i wielu innych. Trudno nawet nazwac literatura owe produkcje przeznaczone dla niewybrednych. kiedy Japonczycy byli tylko Japonczykami — bez kompleksów wobec swiata zewnetrznego. a w okresie Meiji bezspornie blokowaly rozwój tej dziedziny sztuki. Oba utwory (opublikowane juz w okresie Taishó) osadzone sa w okresie Heian i nawiazuja do autentycznych zdarzen i postaci. shingeki — “nowy teatr"). a nawet groteskowych. Nagai Kafu (1879-1950). ale rezultatem bylo wprowadzenie do kabuki pewnych elementów wspólczesnego zycia wplecionych w tradycyjna osnowe. ale w tematyce jakby wracala nostalgia do tych czasów. którzy dopiero pojawili sie na literackiej scenie.

Razem utworzyli towarzystwo Kangakai. W sztukach plastycznych obserwowac mozna równie ciekawe procesy. Szczególne zaslugi w propagowaniu sztuki zachodniej polozyl wloski artysta. a zwlaszcza malarskimi technikami. który wywolal szok w japonskich kregach artystycznych pokazujac na wystawie akt kobiecy. stylów i technik. Po przewrocie zostal zaangazowany do Ministerstwa Oswiaty z zadaniem opracowania podreczników z dziedziny sztuki do uzytku szkolnego. Byl on zaproszony wraz z grupa wloskich malarzy jako nauczyciel malarstwa. przyczynil sie do rozzarzenia ruchu na rzecz zachowania wartosci rodzimej sztuki japonskiej. ale jego kariera w Japonii byla krótka . powstala Tokijska Akademia Sztuki (Tókyó-bijutsu-gakkó). Wloszech i innych krajach europejskich. a pedzelki i tusz zastapiono olówkiem. a nastepnie impresjonizm znalazly w Japonii wielu gorliwych adeptów. W latach dziewiecdziesiatych zaczeli wracac do Japonii mlodzi artysci po studiach we Francji. który zyl i dzialal na przelomie dwóch wielkich epok. a takze Strona 209 . obejmujac coraz szersze kregi twórców. by przekonac Japonczyków o najglebszych. Okakura zostal rektorem akademii. a nawet no. poniewaz wlasnie zaczynala nadciagac fala reakcji przeciwko wplywom Europy w sztuce. Pod ich wplywem pedzelki i tusz znowu wrócily do szkól. Fakt ten swiadczy o przyznaniu przez Okakure i grono tradycjonalistów prawa egzystencji malarstwu w stylu zachodnim. którzy z powodzeniem i talentem uprawiali malarstwo europejskie. Francuski realizm. Twórczy niepokój i zarliwe polemiki okresu Meiji stworzyly klimat dla wspólistnienia róznych kierunków. jako nauczyciel filozofii. Byl to.Historia Japoni . Przez wiele lat pracowal z ogromna energia i uporem.Jolanta Tubielewicz ery Taishó i Shówa. szok inspirujacy dla wielu poczatkujacych artystów. Hiraga Gennai) nawet w okresie Tokugawa. nawiasem mówiac. a w 1888 r. teatr lalek. jak by tego sobie zyczyl nieublagany Fenollosa. której curriculum zostalo w znacznej mierze oczyszczone z wplywów europejskich i zawieralo prawie wylacznie przedmioty zwiazane ze sztuka dalekowschodnia. Jego najblizszym i najgorliwszym towarzyszem stal sie Okakura Tenshin (lub Kakuzó. Uprawiane przez nich i przekazywane uczniom malarstwo nie bylo jednakze tak “czysto japonskie". ale zetkniecie z japonska sztuka tradycyjna bylo dla niego olsnieniem i zacheta do swoistego apostolstwa. by przywrócic wlasciwa range tradycyjnej sztuce. Hashimoto Gahó (1835-1908) i Kawabata Gyokushó (1842-1913). Eklektyzm w malarstwie rozprzestrzenial sie stopniowo. Po pierwszej fali szalonego entuzjazmu dla Zachodu przyszly lata refleksji. ze stare kabuki. Pod jego wplywem wprowadzono do szkól lekcje rysunku realistycznego.wyjechal po 2 latach raczej zniechecony. mialo swoich japonskich nasladowców (np. zdobywajac uznanie krytyki.1908). nieprzemijajacych wartosciach ich wlasnej sztuki. 1862—1913). Jako urzednik bakufu mial moznosc studiowania 390 rangaku i szczególnie zajmowal sie malarstwem europe