TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

przypisując mu takie poglądy. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. Powyższe informacje podaje za: B. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek. AdAtt. 12 13 . bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). tragediowych. stwierdza. W Fedonie (97 b) wyznaje. przed Chr. 13. podobnie jak epopeja. Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. Nie ulega wątpliwości. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. że oskarżyciele. opisując w Anabazie (VII. w której cytaty poetów epickich. 10 — Alkajosa. poetów. 5) donosi.W. 7 n. 887 nn. s. książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. że „tragedia. 9).) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia). że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr. które głosił Anaksagoras. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii. mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie. cit. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. O miejscu.M.. t. już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. odpierając oskarżenie go o poglądy. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. op. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. 21 a).).. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów. cit. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). kierującego po Platonie Akademią. 304 K). Filolaosa. zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. 9 — Safony. Nie ule­ ga wątpliwości. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem. Speuzypposa.. Problem ten szeroko omawia B. a Diogenes Laertios (4. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze. Knox. powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. co usłyszał o nauce Anaksagorasa.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. że od Speuzypposa. 13. cit. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy. Knox. op. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa. i była przedmiotem powszechnie znanym9. historyków i retorów. s. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. Nic więc dziwne­ go. komediowych. [w:] Arystoteles. n Ibid. Strabon (13. jak Platon gromadził swój księgozbiór. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. że w młodości zafascynowany tym. z ironią stwierdza. 9-13. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy.M. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. 6-9. Hermodoros.M. Ksenofont. Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu". bez oddzielania słów. że jeden z uczniów Platona. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". O tym. VI. przeczytał jego dzieło w całości. to musimy przyjąć. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek". Warszawa 2001. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. Dzieła wszystkie. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu. historyków. wyda­ jąc ją na nowo.. s. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. 7 — Anakreonta. Można tylko snuć domysły.s.W. Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. B. Słyszymy też. Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. 2 księgami utworów Mimnermosa. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu. s. Donosi. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa. 7 — Tyreteusza. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". W epoce klasycznej. op. Knox. 5. że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach. Jak już wyżej zauważyliśmy.W. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którzy przepisywali dyktowany im tekst. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych.).

Wiele dzieł. w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. historyków. w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już.E. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności.). według Euzebiusza. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych. 8. rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 . Kuhn). a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych. Kontynuował te prace Arystarch (216-144). Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. ale pisali na ich temat 14 15 . [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. ustalił miary ich wierszy. filozofów i uczonych. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego. jako siedziby szkół filozoficznych. Za nim (s. uczniów Teofrasta. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. ten rozkwit. Keibel. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. usza. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. Najstarszy z nich. Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. The Hellenistic and Imperial Periods. do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. działający na Rodos. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. Likofron — poetów komediowych. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. „Tablice". przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. Ostatnim wielkim filologiem. wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów. Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. opracował i wydał poematy Homera. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy. Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i. 1. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. 31) podaję powyższą informację. Evang. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. nowa. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo. 336 d). po jej spaleniu w r. ed. 16-41. zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki.. mówców. lecz podziwiane przez wieki. ed. Ptolemeusze. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów. O tym. t.. Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607. około 200 000 {Praep. wykonane przez poetę Kallimacha. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. był uczeń Arystarcha. s. 47 przed Chr. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. powołując do istnienia Muzeum. I (1986). a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. nieznana dotąd dziedzina wiedzy. nawet tych najpopularniejszych. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. 350 b). a do Aten odesłali wykonane kopie. Nie wydawali autorów klasycznych. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. filozofów i egzegetów. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Opracowując wydanie poetów lirycznych. Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. Zenodot. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. Dionizjusz Trak. należało na nowo przepisać. którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. ad Com. tj.

jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. Aleksandrii. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. s. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. materiale. Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. automatycznie były skazane na zagładę. a zwłaszcza jej filozo­ fia. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. Niektóre z tych prze­ kładów. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. mówców. jakie wniosła w II i III wieku po Chr. zbierał teksty parodystyczne. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. procesu zmiany formy książki antycznej. Bejrucie. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. jak np. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. cit. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. które uwzględniają późniejsze scholia. Hippokratesa. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. Gallena i wielu innych. Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach. Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św.. Antiochii. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. a nie inne teksty dawnych poetów. Easterling. 35 n. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. W 863 r. W 529 r. że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim. 16 17 . Dzieła. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. Marka. Hierona z Aleksandrii. op. Polemon (ok. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. II Sofistyka. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. że te. Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. Dalsza. geometria i mechanika. gdy sobór z r. który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. Wraz z ożywieniem kulturowym. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. o wiele droższym od papirusu. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. z Arystydesem i Lukianem na czele. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych. zwłaszcza lirycznych. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. A musimy pamiętać. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. Po katastrofie z 47 r. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. Teofrasta. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. Możemy nawet domyślać się. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". Archimedesa. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. Nie wolno też zapominać o roli. Tylko dzięki nim znamy np. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości. Konstantynopolu i w Gazie. 220-160). Arystotelesa.

postawić odpowiednie znaki akcentów. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. Eliusza Arystydesa. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r. Paris 1959. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej. 877. a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach. 810-893). że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. monumentalnym komentarzu do Home­ ra. datowany jest na r. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. N. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym. s. 21 sztuk złota. Słownik. które 5 !0 Por. Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L. Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł.867. Londynie i Paryżu. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. 1204.. Eustatius w swym. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192). 18 Zob. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność.. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". Dzieła Platona kosztowały np. zawdzięczamy R. Arystotelesa. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. Sofisti e filologi. 860-935). Tak przepisany tekst. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne. Padova 1973. op. jaką za ich nabycie należało za­ płacić. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona. w monumentalnym dziele. Bibliotheąue.886). Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości. z której mógł on korzystać. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich. Platona. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830). Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa. 17 Pełne wydanie tego dzieła. 63. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. gr. Reynolds i N. Pytania do Amfilocha i Listy. póź­ niejszy biskup Aten. Reynolds. 56-75. informuje nas. ibid. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii. s. Wilson. ale również wiele dzieł historyków. s. arcybiskup Cezarei w Kapadocji. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. Photius. ibid. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. retoryką.D. Niewątpliwe zasługi. sprzyjających temu okoliczności. Należy zatem przypuszczać. L. 57.G. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę.. Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. 18 19 . Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu.. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. Uczeń Focjusza. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania.. zdawać by się mogło. Rękopisy dzieł Euklidesa. przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. 835 18 . Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej. jakim jest Biblioteka}7. przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. mówców i poetów.G. Willson. 67-68. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. texte etabli et traduit par . Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy.. 219). uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. filozofią. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki.. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20. cit. s. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. chrześcijańskich i pogańskich. naukami ścisłymi i językiem. Henry'ego — zob. Zob. w Rzymie. można sądzić. Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. histo­ rią. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha.D. Arethas (ok. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora. z obszernym wstępem i przekładem francuskim. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku.

kierował szkołą. 151. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. takich jak Florencja czy Wenecja. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. Ich wielką zasługą było to. nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie. i Tessalonikach. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22. Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc. Wene­ cji. Misje dyplomatyczne. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. ale był pierwszym uczonym greckim. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. poszukiwał innych rę­ kopisów. poszerzone wydanie Antologii greckiej. Ksenofonta. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst. Na uwagę zasługuje fakt. Ibid. Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa. Zaowocowało to. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych. Filelfo miał ich posiadać 40. Demetrios Triklinios. przygotował też nowe. jak Guarino i Leonardo Bruni. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161.. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur.. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego. który przybywszy w r. że dwór cesarski. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz. 153. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. gr. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa.in. Arystotelesa. a co więcej — poezję miłosną. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. i o niezadowoleniu. podobnie jak współcześni wydawcy. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. 20 21 . 1255-1305). Teofrasta. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji.. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. takich jak Euklides i Ptolemeusz. Jego uczniami byli m. 72 24 Ibid. ibid. Ptolemeusza i Strabona24. I tak np. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. południowej Italii i Sycylii. mimo dokonanych zniszczeń. Ale również ich mniej znanym kolegom. 1423 z 238 rękopi­ sami. 69-71. s. Podaję za: ibid. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst. 32. Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. starożytnych.. Do tego celu. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św. nad metryką poetów dramatycznych. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. tacy wybitni humaniści. Makrobiusza. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. Boecjusza. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. 1397 jako dyplomata do Florencji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Platona. niż można było tego oczekiwać. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach. Augu­ styna. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich.16). Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. s. Herodota. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. które przetrwały do tamtych czasów. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji. Nie pozostawał w tyle również Watykan. dostępnej również dla przebywających tam Greków.s. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich. a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. s. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. 481). stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. A czasy te nadeszły szybciej.

Menander.D. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515). 1980. znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides.. i nieświadom. który biorąc pod uwagę fakt. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. Oxford. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. op. s. Journ. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej. — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej. Easterling P. Turner 26 . a także. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt.. Dain A„ Les Manuscrits. Pindar). W 1962 r. tacy jak Satyros i Theon. Safony. Anakreonta.. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. Wilson. De la Marę A. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. I: Greek Literaturę. Arch. Herondas. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa.. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej. które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia.C. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). Paris 1977. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. The Hellenistic and Im­ perial Periods. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów.. 78. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach. cit. Archiloch. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Barker-Benfield B. Listy św. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej. gdzie..in. Historię pierwodruków szeroko omawiają L. ed. najpierw całkiem przypadkowe. 1952. s.C. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. Bodleian Library. jak wyjaśnił E. że będą one niedostępne. O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. W porównaniu z ilością tekstów. że znaleziska papirusowe. Irigoin J. umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. eds. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich. Podsumowując można zatem powiedzieć. ed. 22 23 . Alkajosa. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. 38. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod. dytyrambów. o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza..E. jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25. Books and Readers in tbe Greek World. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei. 158-165. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów..G. Paris 1975. Reynolds i N. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów. Kallimach. w której m. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt. La Paleographie grecąue et byzantine.E. poczynając od połowy XIX wieku.G. P. Bompaire J. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów. Eg. która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent.

Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle. Greek textual criticism. otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja. Pfeiffer R.... Oxford 1976. jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo". 2 ed. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr. Pasąuali G. Copisti e filologi. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej. Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem. a ostatnie.L. F.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M. Cambridge 1986. przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A. Oxford 1968. Langa. West M. ed. History of classical scholarship from 1300 to 1850.. Pisa-Roma 1998.G. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . // lessico filologico degli umanisti. pismo linearne B. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu.E. Sandys J. to the end ofthe Middle Ages.. Storia delia tradizione e critica del testo. Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia. LlyoydJones. Lemerle P.A. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade). A. Ferrari. Cambridge 1986. s. Cambridge.. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. ed. 2 Mamy tylko kilka. Wace'a. 1 24 . Bodleian Library.. francuskim i nie­ mieckim). Reynolds L. Padova 1973.. iż jej dzieje. Evansa. B. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts. 29-31 ottobre 1979). Góttingen 1964. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. Hunt R. Renehan R... Bartonek. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin).D.J. Hall F. Sucharski Easterling.. s. 61. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. a tym samym dzieje literatury europejskiej.. Evansa. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia.W. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . Rizzo S. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego. trąd. Halbherra. skądinąd bardzo dyskusyjnych.M. 196lpp.G. Flores E.1. History of classical scholarship. Romę 1973. Books and Readers in the Greek World. nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury. Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV. London 1982 (lst ed. La critica testuale greco-latina. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych. Bartonćk. i in. s. 1: From the sixth century B. Florence. Paris. Cambridge 1921. Le premier humanisme bizantine. Oxford 1913 (reimpr. Amsterdam 1963. 19051914. 53)..W. L. znany frag­ ment Herodota (II. 16-43. T o stwierdzenie okaże się również fałszywe. Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs. a prawda zmieni się w fałsz. Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym").. A. [w:] Uhistoire et ses methodes. Continuita e discontinuita nella storia del greco. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny". Atti delconvegno internazionale (Napoli. s. Scholars ofByzantium.. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por... Von WilamowitzMoellendorff. (przedruk poprawiony: 1967). From the Beginning to Alexandria. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich. A.. 1982. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech. I: Greek Literaturę... Pfeiffer R. Wilson N. Knox B. Florence 1962. ed. Roma. Dzisiaj wiemy doskonale. Harlfinger D. pismo linearne A. Melazzo (ed. London 1983. Sabbadini R. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna. Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H .). Jest to tylko na pozór oczywiste. Griechische Kodikologie und Textuberlieferung.W.R. L.B. Marichal R. 1980. Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim. Metodi e probierni. 1927). Van Groningen B... // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L. a być może nawet w czterech. ed. Por. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni. 51-52. 2 vol. poprzez klasyczne. A companion to classical textes. Mass. rozwoju epickiej poezji ustnej.W.W. zapewne wieki trwającego. A reader. Knox. Wilson N. Oxford. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts. Stuttgart 1973. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma. oggi. K r y t y k a t e k s t u . La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni. with introduction and notes by H.M. Brno 1987. La cńńąue des textes.. A history of classical scholarship. 2nd ed.. 1969. t. Schliemanna. C. The survival of ancient literaturę. C. Palma di Cesnola.. 1-16. Hildesheim 1968). [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Paris 197.

można z całą pewnością uznać pismo linearne A. domyślamy się często. ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. s. inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. np. że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. Niemeier. Y. 15 cm. a nawet w trudniejszej. nie sposób jednak wykluczyć. niżej). 2. że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. linearnego A. w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. 1996. Odnaleziony w 1908 r. byłoby to jednak znacznie trudniejsze. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. Chadwick. 5 G. P. które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. J. znaki B. kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6.5 cm. ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. s. 6 Por. zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. Obecnie przyjmuje się jednak. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. W tej samej. Warszawa 1999. Kadmos 35. 26 27 . ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów). 105-110. Mykeny (MY).. że wiążą się z religią. pozostaje dla nas zagadką. Dysk z Fajstos pochodzi. aczkolwiek brakuje nam pewności. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. Owens idzie znacznie dalej. A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1). ponieważ jednak ani pismo. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). Nie wiemy dokład­ nie. Pismo linearne B i pisma pokrewne. ale przypuszczamy. znacznie mniej znanych. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. luwijskiemu?). tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. W. C. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). z XVII wieku przed Chr. jaki język spisano tym sylabariuszem. łacińskim i cyrylickim. grubość ok. The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 8799. Por. O treści inskrypcji trudno wyrokować. a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. Teby (TH). a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. Występują one w dwu grupach. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. Owens. Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma. Tymczasem można ar­ gumentować. X. dopóki język. a więc takim rodzajem pisma. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?. takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. znalezione w Enkomi. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła.-D. skiego. drugą z kolei — napisy na ceramice. większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. Tyryns (TI). o ile w ogóle możliwe. 16 cm. Obecnie uważa się. Za sylabariusz. iż używano go w okre­ sie ok. pomimo takiego samego wyglądu. Kadmos 35. s. wysokość ok.?). używane przez kreteńską administrację pałacową. 27 cm. A zatem.dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. 1700-1450 przed Chr. można praw­ dopodobnie założyć. Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok. ani język. i pod wieloma względami jest unikatem. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. Por. ale również w Ugarit. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok. aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie. choć widać. iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. pokryty z obu stron inskrypcją. postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego". że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. a odkopano je nie tylko na Cyprze. jak się zdaje. oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki. 1996. np. Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). potrafimy wyjaśnić takie różnice. 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. 7 8 Należy jednak zaznaczyć. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. może łatwo wprowadzić w błąd.. z dotychczas znalezionych. tylko został na wyspę przywieziony8). G. 60-65. W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. Dopóty jednak.

12 Por. On tbe Knossos Tablets. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. FI. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. i nie jest wcale pewne. także na podstawie materiału archeologicznego. *43 a3 /aj/. np. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". zwłaszcza rosyjskojęzycznej. MocKBa 1988. ogłosić w 1953 roku artykuł. opierając się częścio­ wo na badaniach E. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. np. Trzeba tutaj jednak zaznaczyć. s. A. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok. [w:] B. a sylabogramów 89. np. „Journal of Hel­ lenie Studies". Hepo3iiaK. Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. 445-47 Należy tu zaznaczyć. W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. uznał. Ka3ancKene. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali. że w sumie sylabogramów jest 88. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. Beedemte e MUKeno.W. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. Ich odkrywca. Wypływa z tego wniosek. Boardman. Ventris.). ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych. npedMemno-nounmuuubiu c. E. J. storiche e filologiche) 1995. 10 9 W literaturze przedmiotu. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. Inflection in Linear Class B: 1. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. stopnia ich graficznego skomplikowania. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich. Por. *71 dwe Por. Kober. że zo­ stał napisany po grecku9. można uznać. Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/. Kober. Evans. J.A. B. A. ad Olimpia. 15 M. s. we współpracy z J. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Chadwickiem. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego.R. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. 47-61. 14 Por. J. Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje. Ka3aiiciani. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. L. Leuven 1990. Przypuszczamy. Palmer. CM. że powstały one mniej więcej w tym okresie. według którego grupowali znaki swojego pisma. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. dowodząc. L. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por. od Krety przez Argolidę. Otóż w wieku XVI przed Chr. że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. Bennetta oraz A. Ventris. rozsianych po całej Grecji. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. „American Journal of Archaeology". A. by następ­ nie. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. 73 (1953). że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. 3) oznaczające liczby. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. LUapwiiKnii. Beocję. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. że to właśnie wtedy Grecy.n. s. że takowe musiały istnieć. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L. s. Dokonał tego angielski architekt M. choćby dla potrzeb dydaktycznych. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń. 50 (1946). H. Uważano więc. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy. zamieszkujący ląd. Oxford 1963.L. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu. Palmer mianowicie dowodził. Godart. 260-76. Attykę. s. Declension. Dało to początek długiemu sporowi: L. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. 84-103.\ManoB. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó. *85 au *90 dwo. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. nieco arbitralnie przyjętego. Chadwick.R. Mo. 10. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. JłenHnrpaii 1986. z kolei odkrycia C.C. M.nozwo. 1417-1379 przed Chr. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". podstawie greckiego alfabetu. TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. Ventris. 13 28 29 . aż po Fokidę. jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. Bennett ponumerował więc znaki według. H. Driessen.

drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. Kadmos 32. iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. przynajmniej na początku. G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides). *19. u.*91 two M8 nwa *56 pas ?. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV.T. s. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. K. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne. Pisma o charakterze alfabetycznym18. *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . o. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości. *22. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. 1976. 2. Z tej jednak racji. *86. 162-171. /ps/ oraz /kws/. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana. ka-ke-u-si /khałkeusi/). oczywiście. Więcej na ten temat: G. wymieniany już wyżej *34 (*35). V— yocalis (samogłoska). D) Znaki serii/>. *64 swi? *ó6ca 2 /tja/. h)L. wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. 66-81. Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. Nie możemy jednak zapominać. aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. Garbini. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi. *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. *33 ra. kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. zaczęły się na dobre rozwijać.stanowią wyjątek względem reguły. La Parola del Passato 31. *8916. Jak widać z zestawienia. a znamy ich tylko 89. Witczak. D y f t o n g i . 30 31 .'-/ i l-w-l (np. a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV. S p ó ł g ł o s k i . reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne.R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych. d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-.oznaczają: /p-/. ko-ri-ja-da-na vs. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. T. /kh-/. 17 C— consonans (spółgłoska). znaki serii k-: lk-1. ale numeracja nie została zmieniona. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. 16 Por. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki. służy do tego samogłoskowy znak u (np. i-jo-te /ijontes/. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. 18 Mam na myśli. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). także „alfabet" ugarycki). *63. *29 piw. Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. są to spiranty i/lub afrykaty. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58. Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne. połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę. *49.*87twe. jednakże: K.i /raj/. *47. Powszechnie uważa się. 1993. czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por. e. wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy. znaki są ponumerowane od *1 do *91. że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego. /ph-/ oraz lb-1. znaki serii d./l b-series in LinearB. *83. pomimo wielu hipotez.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków. *69 *79? *76 ra> /rja/. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-. lg-1. ku-wa-no /kuwanos/). R— (re)sonans (sonant).

Am.w grupie -rw. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. T H : Ug. PY: Ea.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Wr. So. Fu. TH: Of. PY: Cc. Niewykluczone więc. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. do pewnego stopnia. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. Od. Ge. Znak pte. pe-mo /spermo/). Dg. g) status znaków „fakultatywnych" (np. Df. . M. Oa. D c) rejestry zbóż — KN: E. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). Sp. PY: Ma. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. PY: Fa. A Preliminary Transcription. Eq. Mb. Og. Fn. Dp.L. przynajmniej częściowo. Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. Jn. Ai. którym zwykle towarzyszą litery małe. możemy.początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. Dc. Cn. Fr. które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Mn. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. wymowę zlabializowaną (np. Vn. Ga. /lja/. pozwalające nam przypuszczać. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. Se. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. /laj/. Ad. Vd. C. U. MY: X. Sm. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące. Ne. Sf. że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków. Grecy czasów mykeńskich. MY: Eu Por. G. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. Un. Co. Dzięki nim bowiem. . MY: Ue. a pałace. że ta cywili­ zacja upadła. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). Dla greckiej filologii i. Xn. The Pylos Tablets. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. Eb. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. Aq. Ce. Ln. Wn. Dh. Ch. Ed. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. Go e) rejestry metali — PY: Ja. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A.Z. oznaczający grupę spółgłoskową. wa-na-ka /wanaks/). Dk. Eo. X. An. PY: Xa. Db. PY: Ua. MY: Wt. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. L. Na. Istnieją jednak pewne prze­ słanki. ra3) jest dyskutowany. prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. znaki twe. nie wypalali glinianych tabliczek. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. V. En. On. ra3 /raj/. Sh. TI: Si. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. Xe. drogą drobiazgowej analizy. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. PY: Wa. Ob. MY: Fo. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. PY: Sa. Cr. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. Paradoksalnie. PY: Va. ko-wo /korwos/). być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. Ld. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. Le. które do nas dotar­ ły. L. Dn. Uf. Jak widać z powyższego zestawienia. Gn. MY: Oe. Fg. Sg. Ae. Dd. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. Sd. Nie powinniśmy więc sądzić. Dziełem E. Ac. Xf. Dl. Fp. As. Ab. Ws. Ui. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca. f) grupy spółgłoskowe . Z niektórych inskrypcji wynika też. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. Es. De. służące pałacowej administracji. Te. PY: La. nie doczekałyby 32 33 .grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą". Bb. przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. Bennett. F. TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). Sk. teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da.jest zwykle pomijany (np. E.nie notuje się podwojenia spółgłosek. PY: Aa. Fs. Ap. Kober). MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. Gv. . Gm. Dv. Dm. które nie dotarły do naszych czasów. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych. Qa.element -r. Pp. Do. Niestety nie przetrwały one pożarów. twó) oraz wymowę spalatalizowaną. Ak. a drugim „karta papieru". dla historii literatury są one jednakże bezcenne. Ep. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). zostały spalone. B. Np. MY: Au. Wm. Ub. Ng. ra2. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —.

Bd. np. którzy przekonująco argumentują. J. są to zapisy buchałteryjne. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. osiem wieków poezji chóralnej. pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. 35. L 'element acheen dans la langue epiąue. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. Bowra. a materiał leksykalny. założenie. próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. 26 Por. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. bibliografia tego problemu: B. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. Sprawa jest więc otwarta. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. a wobec tego bezpieczniej zakładać. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. Roma 1965. Gallavotti. s. Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. ale lud twierdzi. i późniejszej o siedem. wiekach ciemnych25. Edinburgh 1955. inni przywołują sławny fresk z Pylos. I. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej. I-III. ale z drugiej strony trudno też założyć. prace: C. s. to w ponad połowie imiona własne. że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. co dziś nazwalibyśmy literaturą. s. Awidmento allo studio delmiceneo. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. jaki dzięki nim poznaliśmy. Por. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung. Meier-Briigger. rzadziej nazwy miejsc. można więc założyć. Griechische Sprachwissenschaft. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. Patzek. M. voll. 182-3. C. M. Bern 1986. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. oboczne imię Posejdona. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. Jak już wspomniano wyżej. Durante. pas- 27 34 35 . Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. Roma 27settembre-3 ottobre 1967. że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. 23 22 Por. Homer andhis Forerunners. Doria. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. by tego do­ wieść. passim. Wiemy. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. Dzisiaj wiemy na pewno. 28 Por. Cambridge 1976. 831 nn. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej. passim. łączące dialekt mykeński z tzw. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. C. Warto porównać dwie prace: M. s. Homer und Mykene. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. Nasuwa się oczywiście pytanie. Nie brak jednakże i takich uczonych. Assen 1957. 93. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). Roma 1968. nie wydaje się nieprawdopodobne. Chadwick. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. Roma 1971. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. Niektórzy uczeni. że brak na to jednoznacznych dowodów. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. a nawet brak nam pewności. C M . np. Idgetds 'przywódca'. Munchen 1992. Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. The Mycenaean World. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. Por. iż język epiki powstał w tzw. [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24. parte I. Berlin-New York 1992. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. 21 Por. s. Ruijgh. przede wszystkim osobowe. 107. Triimpy.

Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so. odpowiednie więc wartości.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. M7-da-de a-ne-mo . zapisanych w piśmie linearnym B. zostały zastąpione znakiem X. / pa-si-te-o-i e-ri-nu. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. 29 36 37 .

The Olive Oil Tablets of Pylos. Hiller S.).. Thebes andMycenae. (edd. Killen J. Panagl O. Killen J. vols. (ed. held in Ohrid. Bern 1986.-P. II.S. Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies. Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa.). Louvain 1977. Louvain-la-Neuve 1985.L. Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. Mycenaeae Graecitatis Lexicon. A k t a k o l o k w i ó w . Ka3aHCKnił H. Chadwick J. fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu.V. Sacconi A. Paris 1976-1985. Ruiperez M.. Morpurgo A. Martin T. vols.. Wipszycka E. Mykenaika. (edd. Roma 1963. Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette.L. (ed. Harmatta J. Cambridge 1965.. Ka3ancKene BTL.. voIs. Tractata Mycenaea. Bennett E..-P. (edd. 01ivierJ. Brno 1987.. t.H. Akten des VII... 295-436. Roma 1965.).. 27 August-1 September 1984). Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik.. (edd. (ed. Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos.-P. The Pylos Tablets Transcribed. Recueil critiąue et comrnente. Warszawa 1972. (edd. s.. Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. JleHHHrpafl 1986. Sztuka Cypru. (ed.. 2-6 octobre 1990). Awiamento allo studio del miceneo. Kreta-Hellada-Cyklady.. S ł o w n i k i . Bennett E. & Crepajac L. Kerschensteiner J..). Luce J. Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia. Godart L.. Hiller S. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w .. Warszawa 1994.5. 30. (edd. ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO.D. Egetmeyer M. Starożytna Grecja.). (ed. Lejeune M..L.. Wrocław 1975. I-II. (edd.T.. Darmstadt 1976. (ed. Triimpy C . 3-8 September 1979). Miihlestein H.-P. Duhoux Y. Bravo B. H .. Colloąuium Mycenaeum. Warszawa 2 1987. vol. Warszawa 1963. 30 March-3April 1970.-P. 449-514. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns. Roma 27 settembre-3 ottobre 1967. (edd. Ventris M. Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium. vols. I-II. Warszawa 1987. Risch E.). Bartonek A. Sztuka egejska.. MoAianoB A. The Mycenaean World. Olhder J.R.. Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien. 01ivier J.S.)..).)..A. Palmer L. (ed.). Bennett E. Vermeule E. Chadwick ].L. Bristol 1980. Jorro F. Deger-Jalkotzy S. Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. 01ivierJ. Brno 1968. Góteborg 1960. Linear B: A 1984 Suruey. IilapuiiKiiH C.L.. Warszawa 1999. Homer und Mykene. Brno. Duhoux Y. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg. (edd. Rutkowski B. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975. 25.. Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies.). 599-601. 2 1973.. Masson O. Beedeuue e MUKenonozwo.).).). Dyczek P.L. Munchen 1992.. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. vols. I-III. Le disąue de Phaistos. Amsterdam 1971. Lejeune M. Acta Mycenaea. Rutkowski B. Salamanca 1958. Godart L. Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen. 4-8 September 1961. Chicago 1964.H. I-V. His­ toria starożytnych Greków.. Paris-Athenes 1975. Madrid 1991. Panagl O. Roma 1968. Press L... Problems ofCulture andSocialLife in Messenia.). Góttingen 1983. Melena J. Stella L.L. Madrid 1985-93.... [13-14] April 1966. HookerJ. w druku.. Skopje 1987. (ed. Godart L..-P. 01ivier J. Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. Olhder J. Odczytanie pisma linearnego B. Chadwick J. Los Griegos Micenicos. Neumann G. Morpurgo-Davies A... Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue. Roma 1965. Roma 1974.R.A. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes. Heubeck A.4..6. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia.yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek.J. Doria M. Studia Mycenaea. Oxford 1963... MelenaJ. Vitoria 1995.. Ruipćrez M. U kolebki cywilizacji europejskiej. I-III. Olhder J. vols. Chadwick J. MOCKIMAeininrpaA 1957.. Salamanca 1991. 1958. 15-20 September 1985... (edd. Hepo3iiaK B. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae. Aypte Cii. MocKBa 1988.A.. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Warszawa 1998.).. Greece in the Bronze Age. Mycenaean Studies. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . I-II. Warszawa 1958. 38 39 . 01ivier J.. Egeaprehistoryczna. Recueil des inscriptions en lineaire A. (edd.. Le disąue de Phaestos. Sakełlarakis I . Cambridge 1976. Majewski K. 15 IX 1958) = Athenaeum 36.-P. Res Mycenaeae. Les inscriptions chypriotes syllabiąues.. Warszawa 1964. Etudes Myceniennes.. Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen. Memoires de philologie mycenienne. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965]. Homer i epoka heroiczna.. Sacconi A. Warszawa 1988. FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu. Paris 1996. Kpumo-MUKwcKuu nepuod. Bartonek A. Paris 1956. Neuchatel-Geneve 1979. Linear B: An Introduction. TITHEMY. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit..A. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar. Salamanca 1972.).). I-V.). Za­ rys religii wczesnogreckiej.1995).. BerlinNew York 1992. La ciyilta micenea nei documenti contemporanei. I.). Góttingen 1960. Diccionario Micenico. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts. Budapest 1984. Antologia comentada de textos micenicos. Documents in Mycenaean Greek. Ilievski P . CambridgeRoma 1986-99.-P.. Fifth Edition. Ruijgh C. Thomson G. Madison 1964. Wyspy wiecznego szczęścia. The Knossos Tablets. O p r a c o w a n i a . Heubeck A. Munchen 1970. Paris 1961 (21983). 3-7 avril)..T. vols. Pismo linearne B i pisma pokrewne. Chadwick J.-10. Pylos in the Bronze Age. Patzek B.. Palmer L.. Młynarczyk J.R. Roma-Paris 1958-72. VilborgE. April 1981. held in Salamanca. suppl. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin. MelenaJ. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread". Warszawa 1983. (edd. Chadwick J. Cambridge 1966.FI.. Roma 1973-76. Salamanca-Vitoria 1989.

Taką samą opinię wyraził J. że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w.' Co prawda niektórzy badacze (G. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę. 195-200. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. nie zmienia faktu. Warszawa 1988. Cambridge 1982. zwł. ed. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. [. 2 Por. choć istnieją przesłanki.. History and Archaeology. s. van Wees. inni twierdzą. na których najczę­ ściej się powołuję: B. są one wystarczająco spójne. P. Homer. H. Crielaard. a Odyseję nieco później. lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. p. Crielaard. że niezależnie od tego. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. napisane zostały zaś przez jednego. 81-138). dokonywanych począwszy od VI wieku."). że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów).e. s. Cambridge 1981. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r. że alfabet grecki został wynaleziony. Morris (Use andAbuse of Homer. Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. nie należą do poezji ustnej.]. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom. s. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą. 1-96. 169-194) stwierdza. s.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. Janko. ed. 1986. CA 5. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48. s.A. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. Hesiod and the Hymns. co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. s. [w:] Homeric Ouestions.. Fisher. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń. 1998).n. a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. że Iliadę należy datować na lata 775-750. zanim utrwalono je w piśmie. przed Chr.] niemal wszyscy dziś sądzą. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B.B. by J. by N. Amsterdam 1995. aby traktować je jako łącznie. ed. London 1998. 91-94). bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w. s. Polis u Homera... by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku. . aby zapisać poezję epicką. Crielaard.J. by J. Amster­ dam 1995. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji.P. P. [w:] Świat antyczny. 186-220. 21-26). 201. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. Powell. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. Bravo. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. Podobne stanowisko zajmował także R. przychyla się do zdania C. [w:] Homeric Ouestions. Wreszcie K. Kirk) sądzą. niżej. How to read „Homeric society"?. który jednocześnie stwierdza. Homer. s. 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [.

że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. Cambridge 2001. 141-188. zob. ed. O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a cura di S. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. ed. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej. by Lynette G. rewolucji. Zob. że część „zasadniczych pytań". że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. wskazuje jedynie na środowisko. Hagg. The Hellenie Polis. nie oznacza. starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. przeróbek. które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. s. 1970. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. Parola del Passato 25. s.in. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich. kolejnych nawarstwień. s. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". by R. ed. tegoż. London 1998. w którym żył autor Iliady i Odysei. ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. Rhodes. nie poświadczonego przez inne teksty. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. zob. 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa. przekonanych. która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6. Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period. 381-395. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". by N. Stockholm 1983. Po pierwsze. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Torino 1996. który poeta z n a ł i w którym żył.L. chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3. horyzont geograficzny). na którym roz­ grywa się akcja poematu. domy. Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. s. środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. by M. dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. 364-382. Paris 2002. Pierwsze jest przedmiotem tzw. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. Storia. osiedla. societa. Copenhagen 2000. 42 43 / . 527-560. Stwierdzenie.C. s. Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. Pozornie.H. która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). Mitchell and P. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. s. The Archaeology ofAncient Greece. London—New York 1997. Donlan. 201-288. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. jest światem wspólnot obywatelskich7. van Wees. The Development of the Polis in Archaic Greece. cultura. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). [w:] / Greci. że poeta nie był oryginalnym twórcą. Hansen. sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei. Homer. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja.J. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej. 255-314. jest pytaniami. redakcji. C Q 4 9 . W. 1999. J. 77-265. ed. A. Settis. Crielaard. 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu.P. West. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". Schnapp-Goubeillon. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. arte. Świat. M. Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". Fisher and H. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety.H. który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. vol. jakie postawił J. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. Whitley. że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca. przez co rozumie się tło. parte 1: Formazione. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Rzecz charakterystyczna. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. poezja liryczna. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. 2: Una storia greca. The Invention of Homer. język poematów zawiera słowa. La genese dupolitique. inskrypcje) lub klasycznego. Bravo Polis u Homera (s. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej. kwestii homeryckiej (homerowej). History and Archaeology. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności.: Tradition and Innovation. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. s. sprawia.

aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika. XVI. Polis u Homera. Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9. II. VIII. 81. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty. 298). co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera. że w czasach poety dokonała się już tzw. po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. Od. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. cit. s. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. II. 170. Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. Jest zatem oczywiste. 50) stwierdza. XIV. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. 1983 [1986]. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). B. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. Zob. Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). III.A. wspólnota"14. tłumaczenie i interpretację B. 252. Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. Levy (Astu et polis dans llliade. Od. 44 45 . wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty. 114. s. s. Polis u Homera. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. por. por. Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. 5 Chodzi o takie miejsca jak //. Latacz wykazał. 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru. Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod). Od. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. oglądane z zewnątrz (tzn. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". 24. można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. 13 Por. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. Raaflaub (Homer to Solon. XXIV. 234. Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. 20 n. Bravo. oznaczające pierwotnie „wojsko". (Aaóc) oraz 6fjuoc. oznaczając albo „wojsko". societe. w formule: „kim i skąd jesteś. parente. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu). Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. 12 Por. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią.in. 95-96 (ogół ludności w kraju). a także 13. XXIV. a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. 304. Aaóc lub Aaoi. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. 363-373. 776-777. że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. II.) czy lud określany słowem 6f)(j. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. 105. 23-24. gdzie polis = miasto. 11 Pace. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". rewolucja hoplicka. która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. XXIV. jaką mamy u Homera. vol. I. że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. dotaTiJEc — „najlepsi". w strukturze wspólnoty obywatelskiej. np. XVIII. W poematach homerowych. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. 803-806. J. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". 14 //. Ktema 8. 264. s. pacriAfjec). Zarówno bogaci. płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. Polis u Homera. 10 //. Bravo. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc. K. s. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. Po drugie. Bravo. Paris 1969. //. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. Bravo wykazał. pacriAfjec). XV. którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. XXIV. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud. 1: Economie. Nie można jednak zaprzeczyć. podparte szczegółową analizą filologiczną. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. [w:] E. w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. 41. AeiiHHrpaA 1976. XI. X. można przypuszczać. obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. 27-28. 187.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". 325. s. lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. gdyż istnieje między nimi niewielka różnica. XIII. Od. omówienie tego problemu u B.. w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". B. przedstawił E. „wojowników". Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. doio-toi. 136-137. którzy byli wystarczająco zamożni.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XIX. Bravo. falangę. Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. dostrzeżona już przez A. Niemal synonimicznie. Opierając się na tych danych. 776-777. XI. s. 30. 55-73). 241-243 oraz w Od. s. który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". B. op. Benveniste. Konieczność obrony majątku ziemskiego. al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. W //. XIX. por.

dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji). Powell. B. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie. którzy nie byli na tyle majętni. że poematy homerowe powstały jako poezja oralna.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Polis u Homera. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. Janko). Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi.J. Iliada i Odyseja. możni. co oznacza. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. Gdy w 1928 r. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. i ponownie w latach 1934-1935. s. że to. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". debatę. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee. Wyciągając wnioski. Mathiasa Murko. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety. że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. co opisał w swej pracy. Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. R. które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. Wiele miejsc w eposie. KIOV £'YX°C. Poeta dyktuje swoją pieśń. Styl taki nazywamy „stylem formularnym". powraca także we współczesnych ujęciach (A. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity. Poeta myśli katego­ riami formuł. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną. nie przypuszczał. że tworzą one pewien system.B. a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. W przeciwieństwie do poety. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). tzn. że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). badając problem przerzutni. „KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza.B. który pisze. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. Doszedł mianowicie do wniosku. Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc. West. C. który dyktował wersy skrybie. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom. która wcze­ śniej nie została wyrażona. Lord. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity.L. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). nauczywszy się języka serbskiego. B. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). 46 47 . jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej. 38-40. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną. a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. Ruijgh. wskazuje. Nie ulega wątpliwości. M. jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym.Stwierdziwszy. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych. wers po wersie. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne. są skończonym działem jednego pieśniarza. W następnym roku. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. Ponad­ to odkrył. W 1933 r. Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. dysku­ sję". Powszechna zgoda co do zwiąż- I. Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. Bravo. aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. w 1930 r.

Nie należy również zapominać. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. typowe sceny. Ogólnie rzecz biorąc. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. Lorda oralny nie oznacza po prostu. 1986. Cechy heksametru. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. a tym samym w pamięci społecznej. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. lecz raczej. CA 5. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. Pieśń pozostaje w stanie płynności. tradycyjne wyrażenia. jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. Formuły jednak. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. ale pytanie. które odsłoniły szereg warstw. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. Wykonywanie poezji epickiej. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. Morris. bądź na placu publicznym. w którym powstawała grecka epika. w tworzeniu podczas wykonania. Według radykalnego sta­ nowiska A. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. jest tematem Odysei. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. I. Święta. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. s. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. gdzie są wzywani. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. me­ trum. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. wersy. formuły. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). 16 Por. Dorpfeldowi (1884-1885). łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. których dostarcza pismo16. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. Schliemanna. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. Można powiedzieć. że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie. II. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. „oryginalnego" tekstu. zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. wbrew dawniejszym opiniom. grupy wersów. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. ćo należy podkreślić. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach. Dwie z nich. że wykonanie ma charakter oralny. śpiewacy są tam. że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. 84. Po pierwsze. skracania lub zmieniania części składowych epiki. igrzyska pogrzebowe. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. sprawiły. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. UseandAbuse of Homer. wzory fabularne). Troja VI i Troja VII A. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik.

do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. że terenem działań wojennych Ahhija. Nuplia {Naupliori). byli aktywni na terenie Anatolii. W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. 321-347. J. s. Messana. Latacz. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. s. Mykeny). J. Miinchen 2001. Milawanda. w południowozachodniej Anatolii. sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). 1998. Popki Hetyci i Ahhijawa. v.D. Ulanowska. że Milawanda. 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. W najstarszym tekście. Warszawa 2000.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. American Journal of Archaeology 108. Elis. Mountjoy. 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. 1420-1400). 1240-1215). — Grecy. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. Ostatnim dokumentem hetyckim. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne. przede wszystkim hetyckich. także P. 1318-1290) Ahhijawa. Anatolian Studies 48. Hetytolodzy przypuszczają. w którym pojawia się Ahhija­ wa.A. „człowiek z Ahhija"21.A. Nie wykluczone.III B (w chronologii bezwzględnej ok. 33-67. 1924. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich.-13. Studi in onore di Marcello Gigante. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. póź­ niejsze Mykenai. W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. jest list króla Tuthalijasa IV (ok. [w:] Storia. [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. angielskie Troy nad Homer. Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. Lewartowski. 23 G. Preston. Ruckblick und Aublick. 352-354. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją.). Between Troy and Homer. Milawanda z Miletem. wymieniając listy i grzecznościowe prezenty. oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E. s. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos". Stuttgart—Leipzig 1991. Bajśtija (Fajstos). w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). 1-31. 50 51 . Teby). Hawkins. 221-228. a Milawanda została zdobyta przez Hetytów. Archeologia egejska. z ośrodkami w Mukana (Mukanai. aby uzdrowić chorego Musilisa. Anatolian Studies 48. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. że Attarissijas. 1988. Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. wielkiego króla". Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. 1998. s. za czasów Marneptaha (ok. Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. 105-126. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. De-ąaj-is (gr. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". przed Chr. The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa. por. poesia e pensiero nel mondo antico. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. Korfrnanna z Tybingi. Jh. Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. W pierwszej (1893-1894). Amyklai). a Truisa z Troją20. zwani Ahhijawa. zdobyła miasto Milawanda. Por. List mówi także o niepokojach w Wiluśa. Napoli 1994. Troia und Homer. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. późniejsze Thebai. że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. Mesenia). Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. Blegena. ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa. Attarissijas. Ostatnim. tłum. 2004. s. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). 1210 r. s. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. Bonn 2001. Latacz. Elida) oraz Amukla (gr. Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15. s. Babilonii i Asyrii. 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). porównywalnego do królów Egiptu. a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. L. Bogazkóy sealings and Karabel.) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). 1180)23. Misana (gr. Z tego samego źródła wynika. The So-called Dark Ages in Greece. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. 47-57 (tam bibliografia). W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. 1375-1210 przed Chr. s. K. A. Meander. Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. 1-24. Wilusa i Truisa. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M. Weleja (gr. Wilusa z Ilionem. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. Kunuśa (Knossos). 21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). *Thegwais. była zależna od króla Ahhijawa. Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. Amniśa (Amnisos). Chr. sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem. Por. Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Lehmann. J. Ostatnio pojawiła się hipoteza.

M. Stockholm 1983. Andersen. by I. Homer and Historical Memory.. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). 201-212. 279-296. [w:] Homer's World. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością. 0 . Archaeology of Ancestors. ed. ed. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31. 1988. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28. którego jednym z przejawów jest kult herosów. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30.-P. op. Antonaccio. Oznacza to. 25 Zob. Mackey. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. Najstarsza z nich. w którym żyli herosi. Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości. za miejsce pochówku herosów lub. 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Można zatem wnioskować. A. Leiden 1999. i wiązał się z powstaniem polis. Hagg. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. 26 Por. katalog okrętów. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. 29-56.in. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. Dickie. 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych. Hagg. cit. który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27. Mityczne aspekty pamięci. 29 J. Homer and Writing. heroonem. R. nie mówią o liczbie pokoleń. M. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. Wolicki. m. ani Hezjod nie określają czasu. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów. [w:] A New Companion to Homer. W. co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. R. przed Chr. że tzw. The Geography of Homer's World. Schnapp-Goubeillon. 24 52 53 . przeł. Polska Sztuka Ludowa 57. Whitleya. Trudno powiedzieć. ed. 700 r. wciąż na nowo interpretowano tzw. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości. jest darem Muzy26. Konteksty. Whitley. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Morris and B. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno. nie ulega jednak wątpliwości. s.in. 173-182. próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos. Ancient Greek Hero Cult. m. ed. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę. Stockholm 1999. s. Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). 28 Por. 30 B. Lanham—London 1995.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Powell. [w:] Signs ofOrality. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". ed. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. pod koniec epoki archaicznej. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. Dickie.C.A. 3-32. polegli na polu bitwy. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. według J. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej.2003. C. s. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę. Leiden 1997. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. A. Zob. Vernant. Bergen 1995. s. uznanych w VIII wieku przed Chr. s. by E. Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują.: Tradition and Innovation. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. J. tzn. założyciele kolonii. ściśle związane z miejscem swego pochówku. Hiacynt).24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. Jednakże ani Homer.in. Kullmann. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę. JHS 108. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. Helena. 94-113. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). nr 3-4. Powell.

1987. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". przypis poprzedni). Watt. cit. Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne. „czara Nestora". F. that is. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. Kullmann suge­ ruje. nie za czas początku. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. a mitycznym czasem początku. Kullmann. spiżowa broń. the norma! ora! memory" 37 54 55 . możemy stwierdzić. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje). Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat. 100-101. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. które mogły przywoły­ wać inną epokę. Skupia się na okresie.s. Kullmann. usuwając wszystko. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. Owszem. jest wychwalany jako dobry łowca. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. Kullmann36.. której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów. 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory. Vansiny. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. święta. doszli do wniosku. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. 97. Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. op. że pozostałości pałaców epoki x Op. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. zauważa. s. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). op. Otóż badania porównawcze wykazują. że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości. który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia. To. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. bez wątpienia uważali czasy. odmienną od teraźniejszości (np. co oznacza. takie jak hełm z kłów dzika. o których śpiewali. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. de Angelis. W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny". co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. lecz także świadomości historycznej. 34 W. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. Przenosząc te badania na epikę homerycką. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. cit. że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków. Można więc utrzymywać. Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. Milano 1997. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. co oznacza. 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. Przegląd Historyczny 87. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). Model antropologiczny a nauki historyczne.cit.. który współcześnie nazywamy mykeńskim. Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. tym na badania J.. Przeciwko tej tezie wystąpił W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Po pierwsze. to znaczy. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. wydobywane z grobów mykeńskich). J. 423-450. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny. W. La memoria culturale. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828). Kullmanna. Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. który zauważa. że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". Scrittura. w której skład wchodzą rytuały. trąd. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. s. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat.. za­ chowane przedmioty. Stuarta. Tyrynsu i Troi. Goody i I. co nie ma już znaczenia35. złote przedmioty. Homer and Historical Me­ mory (zob. ruiny Myken. s.

Austin 1995. 38 Można zatem powtórzyć za M. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. Pan. związków pokrewieństwa lub gościnności. Poprzednik He­ rodota. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. przed Chr. który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. 800 lat przed nim. przed Chr. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. Innymi słowy. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. że wojna między nimi musi być historyczna. gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych. żył ok. imiona oraz czyny ich bohaterów. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. tak znacznie rozbieżnymi. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. Obraz zmieniał się w chwili. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. Millerem. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci. [w:] The Ages of Homer. Hekatajos z Miletu (ok. a które w wiekach następnych. 1310/1300 r. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle. 500 r. Po drugie.. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć. które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. Wśród nich wspomina Proteusa. co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu. Pomiędzy tymi. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest. Chociaż istniały genealogie. A Study in Herodotus. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. że syn Penelopy. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. przed Chr. którego początek panowania umieszcza w 670 r. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. Zważywszy na fakt. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej. Wyprawa przeciw Tebom. W innym miejscu historyk pisze.). czasem sięgające głę­ boko w przeszłość. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. elementy. wojna trojańska. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. przed Chr. koalicje. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi. jak i świat instytucji społecznych. s. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. III. datami wahała się myśl starożytna. chodzi o rozstrzygnięcie. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. 139-145. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. interakcji między poszczegól- 56 57 . że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. nie oznacza. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. rozpoczynającą się od Minesa. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej.

z Pieśnią o Rolandzie. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. świat poety. które miały posmak nowości. według Finleya. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie. np. „społeczeństwa homerowe­ go". I. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. par C. pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. s. Bravo {Polis u Homera). ograni­ czając się do badania. Morris. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. Zwrócił mianowicie uwagę. a nie o świat. W podobny sposób postępuje K. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. Vernant Blanc. Dorach. Paris 1969. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści . M. Zob. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. 81-138. tzn. który stwierdza. B. sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. kolonizacji. Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. X lub IX wieku przed Chr. dziedzica długiej tradycji. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. Finleya The World of Odysseus (1954)41. ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym. Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. wskazuje. To społeczeństwo może. broni żelaznej. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu. obcych (np. Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. Morris42. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. Andrewes) lub X-IX wiek (M. Brak wzmianek o Jo­ nach. 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). Innymi słowy. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. greckich kupcach. łączy w sobie elementy wielu epok. bitewnych star­ ciach jazdy. że Homer żyje w świecie polis. zwłaszcza słownictwie pospolitym. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". Morris).in. a tzw. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. piśmie. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. jest co najmniej dwuznaczna. a szczególnie stosunków własno­ ści. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. okresu lub świata. formy rozstrzygania sporów. Use andAbuse of Homer. Jednakże obraz społeczeństwa. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu). Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. jak wyglądał świat mykeński. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości. stawiają pytanie o świat. 58 59 . (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi. Dorach. które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. który stanowi tło poematu. angielski archeolog I. że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. W przypadku instytucji społecznych. Raaflaub. który p r z e d s t a w i a . Celem jego badań. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m. trąd. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd.A. podejmowania decyzji. jest zasadniczo spójny. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. który z n a Homer.

lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. Morris (op. s. XV. L. 53. Po drugie. być może bardziej ostrożnie. XXII.. II. I.. Hipoteza kusząca. IX. 146-148. że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. co w lekturze tekstu zdawało się być wianem.A. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth. Stoimy przed dwiema możliwościami. Morris. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio. Powell. wiana)45. inne prace tego autora: Homeric Society. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. An Historical Homeric Society?. przywołując dane etnologii. Stuttgart—Leipzig 1991. cit. XXII. Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K. 196-197). 367. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. 116). XXIV. 277-278 (= II. social and political background to the heroic actions (not the events. VI. I.T. The Written Sources. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej. s. posag)46. IV. 41-105. Takie było stanowisko M. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). 367. XX. 51. [w:] The Ancient Greek City-State. Nie jest to ścisłe.. 394. cit. i mówi. VI. Ponadto. Snodgrass44. Snodgrass. ed. 134. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie. A. jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. 205-256. Copenhagen 1993.]". 228. grass uważa. M. Snodgrass. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Leiden 1997. XVI. Od. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. s. 231. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). można wykazać. Od. B. A. dodając jednocześnie. JHS 94. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. 365.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic. Raaflaub. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 46 //. że istnienie „posagu pośred­ niego". 1974. 47 60 61 . o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. Chr. XVIII. s. posag pośredni.s v. //. wiano — przyp. XXIII. An Historical Homeric Society?. Po pierwsze. 132133.. 170). że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny. że bliższa analiza wielu miejsc. [w:] The New Companion to Homer. 736. Snod- 3 „[. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym.M. A Historians Headache. VIII. Homer to Solon: The Rise of the Polis. brideprice. 318.H. perhaps morę cautiously. 243. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa). Snodgrass mówi bowiem. Podsumowując Snodgrass pisze (s. 281. s. XI. Homer und die Geschichte des 8. XV. 114-125. s. a society existing in time and space) or. Hansen. XXI 161. 529. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. s. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. 294. 472. XI. Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r. posag. 391.M. z powołaniem się na pracę G. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. 116. 105-106) pisze. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. Por. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa.. 45 44 Por. XV. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. 231. Finslera. 342. I.M. II. 318. XVI. zdaniem Snodgrassa. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. że ekonomiczne. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. Jh. wskazuje. który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych.M.I. 178. XIII. VIII. 16. Finleya. A. ed. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. 190. 192-195. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. VII. A.

Laceya. 228). dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. £evia).D. Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. związek gościnności.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zdaniem Snodgrassa. 277-278 = II. w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego.P. The Use and Abuse of Homer.N. s. następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. 1955. 251). Od. Use andAbuse oj'Homer. wybiera najlepszego z zalotników. że chodzi o posag. Parandowskiego. 134). nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). 50 62 63 . który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. 196-197). cit. zarówno Snodgrass (op.ą_A\. 81-138. a których. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości.M. co sam przyznaje. a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. por. 117). po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy. jakie się należą umiłowanej córce"51. I. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). s. uzbrojenie lub świątynie... zwyczaje pogrzebo­ we. Perysinakis. IX. tak bogate. cit. A. IV. VI. Lacey. s. ed. matka. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. wreszcie prawny opiekun panny młodej. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. chodzi nie tyle o posag. VII.. s.K. gdzie r]ruó&c<jooc.K. któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II. etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. w którym Ate­ na. Morris.Q. jeśli ją serce skłania do małżeństwa. oraz Odyseusza. wojownicy używali broni żelaznej. Saller. Problem tkwi w określeniu. Natomiast w czasach Homera. Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne. 106-115. czyli ££6va. całkowicie oryginalny. że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece. 114-125. od przekazania wiana (E£&V«). s. Snodgrass. cit. Marriage. różnych interpretacji poszczególnych passusów. Wzorem jest artykuł W. pod postacią Mentesa. a TTOAUÓWOOC. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. Obraz taki. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. „bez wiana (e£Sva)". s. I. Trudno za posag uznać Doliosa. 394. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. op. któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od. Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50. muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa. której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca. w. w. żeby odeszła do ojca. Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid. 297-302. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej. Parandowskiego). kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. 736. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. Shaw. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez. R. które wersy powtórzone dosłownie. Inni badacze uważają. dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. Większość uwag jest zasadna. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach. Morris . Penelopes EANA again. Część badaczy sądzi. Gdy Agamemnon {II. Ikariosa. otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. 388). B. 51 Przekład J. którego otrzymała Penelopa. że chodzi o dary składane przez zalotników. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska. zdaniem niektórych. s. W przypadku rjTuóSoipóc. 233-245). Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki. Kuotoc. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. wstępnym. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. „Richly dowered". VI. 1991. przekłada za każdym razem odmiennie. Por. 251. Finley. 192-195). „bogate dał za nią dary" (Jeżewska. a także przez kilka pokoleń przed nim. s. M. s. 55-68. w. Sale and Gift in Homeric World. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. pierwszym. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. oznacza to. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania. co wydaje się bardziej prawdopodobne. w. mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. JHS 86. 1966.I. 395). op. XXIII. Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę. Harmondsworth 1983. W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. W przypadku Bellerofonta. W. niewolnika. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. VI. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49.

Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod). 1970. societe. ed. AirApeeB A.. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece.. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m. Shaw. Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną.D. Nie znamy społeczeństwa. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia. Copenhagen 2000. Amsterdam 1995. trąd. R. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji. Janko R. 1: Economie. [w:] / Greci. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period. The Geography ofHomers World. Dickie. M.. powstała grecka polis). ed. [w:] Homeric Questions. bliskowschodniej (m. lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom. Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. [w:] The Ages of Homer. Mesenii i północnej Tesalii). Crielaard J. Donlan W.. s. Agamemnona i Menelaosa. by N. 1998. parente. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. F. Cambridge 1982. Assmann J. Lanham—London 1995. 1-31. s. prowadzącą do powstania polis.. Marriage. 233-245). s..I. s.H. Harmondsworth 1983.. Hesiod and the Hymns.in. s. Settis. 1955. s. także Troi. Archaeology ofAncestors. vol. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. Una societa legata alla terra. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym. Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. Hagg. Bergen 1995. 201-288. Crielaard. de Angelis. Saller. 1050 i w VIII wieku przed Chr. by J.. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. History and Archaeology. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. Parola del Passato 25. Hansen. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. w którym żyją słuchacze. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói. 139-145. The Hellenie Polis.H. Milano 1997 [tytuł o ryg. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę.. I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. świata herosów. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ". 141-188. Hawkins J. by M. Storia. Dos kulturelle Geddchtnis]. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. której początek sięga epoki brązu.P. Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej. Sale and Gift in Homeric World. Antonaccio C . pozostawało niezamieszkałe (ok. Stockholm 1999. Benveniste E.. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis. Scrittura. Elidy. ed. Polis u Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1-24. arte. aby przedstawić świat odmienny od tego. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych. B. van Wees. ed. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. cultura. Teb. które wy­ stępuje obok inhumacji. 700 przed Chr. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. 0 . podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). London 1998. Dickie M. Burkert W. 29-56. 64 65 . Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok.in. La memoria culturale. Hansen M. Archeologia paradoksalnie podpowiada. s.P. wyprawy braci. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m.. że żelazo początkowo służyło w walce. ed. Homer. co było tematem eposu mykeńskiego. jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem. nie z terenu Argolidy. 381-395. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Torino 1996. Andersen. 52 Ancient Greek Hero Cult. War­ szawa 1988. Bogazkoy sealings and Karabel. [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety. R. Ilion). societa. s. s. Fisher and H. 2: Una storiagreca.. motyw wycofania się herosa z walki). Forrer E. AeiiHiirpaA 1976. Paris 1969. w którym poeta i jego słuchacze żyli. Finley M. s.D.in. Bravo B. ed. A Study in Herodotus. Austin 1995. oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. [w:] Świat antyczny.P.. Homer. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52. parte 1: Formazione. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion. [w:] Homers World. 1924. a cura di S. vol. 527-560. Anatolian Studies 48. Bravo B.

s..A. [w:] Storia. Archeologia egejska. 1991. 173-182.B.. Homer and Historical Memory. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. P. Meander 1988. West M. Amsterdam 1995. s.K. ed. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. by J. ed.. Historians Headache. 1998. Kullmann W. s. Popko M. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok. s. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Paris 2002. Mountjoy P. Ulanowska A. angielskie: Troy nad Homer. 221-228. by N. The Inpention of Homer. Studi in onore di Marcello Gigante. s. Allen. 1998. Use and Abuse of Homer. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt. [w:] Sigm ofOrality.C. Mackey. JHS 94.N.. Anatolian Studies 48. Th. s. 1966. poesia e pensiero nel mondo antico. 1987..) Odyseja swym epickim roz­ machem. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie. American Journal of Archaeology 108. JHS 86. 1988.. The So-called Dark Ages in Greece. Hetyci i Ahhijawa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dosł.-P. s. 201-212.: Tradition and Innovation. Preston L. s... Przegląd Historyczny 87. C Q 4 l . Leiden 1999. Vernant J. Tekst grecki zob. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung... Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy. 225-238. Polska Sztuka Ludowa 57. London 1998.. Morris and B.A. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet.. s. 1-96. JHS 108. ze Smyrną i Chios. 423-450. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. Homeric Poems as Orał Dictated Texts. Konteksty. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). Jh. Stockholm 1983. 2003.. 3-32. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece. Wolicki.M. Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. s.L. Ateny". 81138. CQ 49. s. by E. bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz". Późniejsza legenda. Snodgrass A. CA 5. który razem spoił" różne podania). 364-382. Ruijgh C. Powell. 33-67. Astu et polis dans 1'Iliade. 1999.-13. towarzysząca zapewne roz­ głosowi. Troia Traum und Wirklichkeit. Licząca ponad 15 tys. Rhodes. Bonn 2001. ed.. Perysinakis I. s. 1974. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. Lacey W. Ruckblick und Aublick. jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. Between Troy and Homer. An Historical Homeric Society?. Hagg.. Argos. 2004. 94-113. „ten. London—New York 1997. Itaka. Miinchen 2001 (tłum. Stuttgart—Leipzig 1991. La genese du politiąue. CQ 48. 321-347. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. Wolicki A. Latacz ]. Powell B.. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. 105-126. by Lynette G. Chr. Piśmienność w starożytnej Grecji. Levy E.. Leiden 1997. Troia und Homer. s.. Kolofon. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera.J. [w:] A New Companion to Homer. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW. s. s. ed. Chios. 1983 [1986]. 169-194. Cambridge 1981. The Archaeology ofAncient Greece. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne. Lewartowski K. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1.. Raaflaub K. 55-73. Morris I. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. I HOMER Henryk Podbielski 1982. 1 66 . 297-302.. A. Warszawa 2000 (bibliografia). s. nr 3-4. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World.J. Fisher. Napoli 1994. s. van Wees.. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne. ed. Powell B. 114-125. Whitley J. by R.A. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]). by I. Crielaard.A. 1986.. 55-68. 352-354. Homeri opera. s. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa. Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. Homera. przeł. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości. ed. Schnapp-Goubeillon A. Lehmann G. v. Latacz J.. Penelopes EANA again. 77-265. Mityczne aspekty pamięci. 12 tys.. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. H. s. Janko R. jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. Pylos. W. Mitchell and P. Homer and Writing. HOMER WCZORAJ I DZIŚ A. [w:] Homeric Ouestions. Whitley J. Ktema 8. s. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI. Oxonii 1912 — voi.. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL. A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. Cambridge 2001. V. How to read„Homeric society"?. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen.

omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. [w:] A New Companion to Homer. ed. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios. Liczba mnoga. Ateny miały dwa co najmniej powody. fr. Ne- stora i Agamemnona. niż czynią to nowożytni uczeni. obok Attyki. mogła zapewnić tylko poezja. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie". jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. przed Chr. ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr. w Aleksandrii. Archemachos. W XII wieku przed Chr. dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. Dokumenty starożytne. I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw. por.) sięga ponad cztery stulecia. 197. Homeric Scholia. s. 1000 r. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros. Sosybios). musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4.. Przyjęcie Smyrny. Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr. G. Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. nadali bogom imiona. kiedy żył Homer. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. Euthymenes. Okazuje się np. jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. Morris and B. ciemne wieki. jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. 109. Tego wymownym przykładem jest Herodot. o ile jest to rzeczywiście imię własne. określili ich atrybuty. 4 68 69 . rapsodów podających się za uczniów Homera. Homere le compagnon. inwazję Dorów. by I. który miał ją utrwalić „na zawsze". XI (Arystarch). Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji.p. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". inwazją Dorów. że Homer był Ateńczykiem i żył ok. bezpiecznym schronieniem przed tzw. by mienić się ojczyzną Homera. Scholia A ad II. Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. Powell. doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński. Itaka. Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. Smyrna. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. opanowanej następnie przez Jonów. jak w VII (Teopomp. funkcje i wygląd". Euforion) przed Chr. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. 13. sądził. Porfiriusz). ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza. Nagy. który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr. 5 Zob. 650-659) 2 .. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. Arystarch. zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. Leiden—New York 1997. Na pytanie. 33 n. Krates. 3 Zob. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. Kratesa i jego uczniów. Chios. działający w II wieku przed Chr.) w dwu formach: wl. Pindar. 264 Snell. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. G. nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy. Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. Eforos. poprzez tzw. jak należy przypuszczać. najwybitniejszy filolog starożytności. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. X (Apollodor. Omirijoi. Omirijo i l. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. Lambin. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera. Paris 1995. podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Dionyzos z Samos).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T . s. nie tylko kryteria wewnętrzne. Kolofon i Chios3. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr. Por. Wyspa ta stała się bowiem.m.. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. IX (Herodot. jak i I wieku po Chr.

wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. pięć wieków później. przez Macphersona „pieśni Osjana". [w:] A New Companion to Homer. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. London 1735. jakie wypracowała nauka no­ wożytna. proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F. jak twierdził. 7 9 The Homeric Question. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. Jak celnie zauwa­ ża F. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. 6 Prolegomena ad Homerum. Turner 9 . zachowane dzięki przekazowi ustnemu. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. I HOMER wyraźnie rapsodów. sposób. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. W o 1 f (1759-1824). a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi. B1 a c k w e 117.. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Czym był Macpherson dla Osjana. Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. ale tzw. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. Bentley'a. poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. jak powszechnie się przyjmuje. w jakiej ona powstała. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. 126. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. 1713. w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. Głównym proble­ mem. A. dające początek tzw. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. s. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. R. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej. T. F. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. Wolf wychodził bowiem z założenia. kwestii homeryckiej. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. R. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. mieli stworzyć obie wielkie epopeje. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. że zarówno sam akt skomponowania utworów. pytał. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. Th. Arystofanesa i Arystarcha. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. 8 An Essay on the Original Genius of Homer. 1769. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. 70 71 . B. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. Filologowie ci. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. M. uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. A. kierowali się „własnym sma­ kiem". zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją.

Jego zdaniem po­ wstawały one. G. jak widzimy. stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. Grote'a. Swymi badaniami Nitzsch. że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. Uzasadniał przy tym. ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. nawiązując do ustaleń Wolfa. H e r m a n n . Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. L a c h m a n n a (1793-1851). podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. będących dziełem różnych autorów (1847 r. poematów o wiele krótszych niż obecne. Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. 148). Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki. G. podobnie jak nasza Ziemia. Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . Jego analiza. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. Temu poecie. Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. Przedstawiają one bo­ wiem. Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. G. Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. korzystając z pisma. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r.). a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. 43). przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. języka i stylu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję. która nigdy nie była teraźniejszością" (s. że poematy cykliczne. że w tym czasie. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów. Był przy tym przekonany. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). G r o t ę . Dowodził ponadto. przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem. W to­ mie pierwszym. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. że jeśli nawet byłoby znane. niż sądził Wolf. Wolf nie miał wątpliwości. pismo było nieznane. który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. kiedy żył i tworzył Homer. jak to dosadnie określił. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. Cieszące się ogromną poczytnością. Hermanna (1772-1848) i G. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy. „przeszłość. Lachmanna i Hermanna. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. Podkreślił przy tym. Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu.W. opublikowane w 1846 r. uzasadniał. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. obie wspaniałe epopeje. a następnie poparte szeregiem argumentów. Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów. Welcker (1784-1868). których fragmenty opublikował / wówczas F. ani nie pozwalają się datować. Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata.

Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. B e t h e {Homer. Nie przeczył. która ukształtowała ich język i technikę kompozycji.. który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. Debata homerycka. Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji. obejmującej księgi I. i XIXXII. że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej. Jednocześnie twierdził. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. Berlin 1859. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. 1922) i E. Turner. II. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. mocno uwypuklił fakt. S c h w a r t z {Die Odyssee. s. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu. jakU. XXIII i ks. 134). II. Die Odysee. Drerup.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. I HOMER dził. „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. XXIV). zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. nie można nie wspomnieć. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. Rzecz znamienna. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). zakończonej pomyślnie na Itace. C. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta. ale również w Niemczech. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy". co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę. uzasadniających wielość jej autorów. zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. 1922). D r e r u p a. I. przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. Rothe czy E.M o e l l e n d o r f (1848-1931). czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. K i r c h o f f (1826-1908). W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). Wilamowitz w. nazywanych również „analitykami". von W i l a m o w i t z . gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. której przedstawicielem jest Homer. że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei. jak celnie zauważa F. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd. 165). R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. E. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. zabijając samą poezję. s. którymi mogły być nawet inne poematy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. Kirchoff. obejmującym „powrót Odyseusza". nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. M. że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł.W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. 74 75 . VIII. skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". 1879.

nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. Istniał. ponieważ pierwotny poemat. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. Jego badania komparatystyczne. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. Parry'ego i A. Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. S c o t t . które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. Przyznał jednak. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. to należałoby przyjąć. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). że dziedziczy również elementy treści i kultury. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. rozrastający się poemat. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku. Sposób przedstawienia bohaterów. z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. Inne zostało nazwane „teorią jądra". uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. jak widzimy. Drerup. ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M . Dos Homerproblem in Gegegenwart. którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. Homerische Poetik. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. 1921. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja. jego zdaniem. Szczególną uwagę zwró-. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. co autor rozprawy przemilcza. 1000 wierszy. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. A. Skoro poeta dziedziczy język. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. I HOMER „poetyki" Homera". Każda z takich recytacji. że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. opartej na założeniu. W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. I. powrót i przygody Odyseusza. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. tylko w tym punkcie. że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. obejmująca ok. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. poetów. w epoce rozkwitu liryki. które były z kolei wtapiane w ten wielki. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. że były przeznaczone do recytacji. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. przed Chr. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka. B o w r a. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. Uważał. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. ale podporządkował go własnym ce­ lom. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry. Stosując podobną me­ todę udowodnił. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. którą poprzedziła twórczość epicka. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów.

[w:] New Companion to Homer. poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias. zdawał się przyjmować. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s. Kulmann. Schadewaldt.T. a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. M. dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. B. który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. RE Suppl. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. jakby to była śmierć samego Achillesa. Parry'ego i A. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. K u l l m a n n o w i . C o m b e l l a c k . Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. I tak np. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. Należy zauważyć. i W. że są one dziełem jednego poety. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. Tymczasem. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). Utrzymywał przy tym. W. szp. że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego. Parry'ego i A. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. że w 1945 r. jakby to była śmierć samego Achillesa. 14 Neoanalisis. sądził. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. Kullmann. Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W . Willcock14. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. s. Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. lecz może być wynikiem tego. jak zauważa M. wyrosły z inspiracji studiów M. że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. K a k r i d i s . dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. Lesky'ego. autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). S c h a d e w a l d t o w i. określić jako „przywracanie poety poezji". Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J. który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. 158). i amerykański. 186 nn. W. że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego. Berno 1963 Homeros. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. wbrew tradycyjnym przekonaniom. Obaj analizują np. w połączeniu z teorią oralną można by. zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. zdaniem Willcocka. Pestalozzi. chociaż wielokrotnie podkreślał. Arktinosowi z Miletu. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. 227-357). Neoanalityczną wrażliwość. 687-846.12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. jak autor Etiopidy. nazywany „neoanalizą". z którego inspirację czerpał zarówno Homer. 78 79 . zainspirowanych pracami M. Rzecz charakterystyczna. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. scenę śmierci Patroklosa. jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). Lorda. że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy". które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. XI. w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A. 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. jak to czyni W. Ich recenzje sprawiły.. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość. P a g e i F.

. 254 nn.) i Penelopie (Od. XIX. III. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. wieki ciemne. 23.). jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma. I. takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od. XIX. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od. Helena. gdzie zebrały się wojska. na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia. XXII. Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse.). L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. 256 nn. że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. a dalej: kiedy. 392 n. Femios wyznaje z pokorą. Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie. Iliada i Odyseja. I HOMER C. 331 nn. Nie ulega wątpliwości. stwierdza. pij wino i słuchaj. że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej. 485-492). 670 nn. można spać. XI. B. 301 nn. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego". 124 nn. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw. 238 nn. ed. wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. by wyruszyć na Troję (//. VII. 333-34 — XIII. IV. XIV. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu. gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. 391 nn.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. 496-98). chwaląc Odyseusza jako narratora. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). 447 nn. XI.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od. Parry. a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. XVII.). że „tylko Muza zna całą prawdę. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem. Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. II. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej. 488). bądź dobrej myśli. XXIV. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M.). które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. chociaż nie wykluczone. 191 nn. VIII. usiądź spokojnie. 103 nn.). sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. 347-48). Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi.). VIII. III. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. Pizystrata. XIII... Parry. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. Eumajos ponadto. stało się oczywiste. 351 nn. Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A. The Collected Papers ofM. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. 62 nn. przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora. VIII. 36 nn. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem.. 1-2). IV. 518-521). Oxford 1971. 260 nn. 629 nn. s. XXII. Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa. IX. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei.). czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 . przez kogo i po co zostały spisane.). co był z nimi". aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//. Podobnie jak Homer. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. Noce są teraz bez końca. Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów.).) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów. IX-L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w której obok występów zawodowych pieśniarzy. 15 165 nn. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz. P a r r y'ego i A. On sam jest „samoukiem" (autodidaktos). Eumajosowi (Od. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem. A. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. XV. Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od.

B. Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. The Songs of Homer. HSCPh 72. Cambridge. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. A. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. B. Dlatego właśnie. Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. Mass. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. Homer as OralPoet. Parry'ego i A. czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. 1960. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. 1-46. A. żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. A. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. Badania prowadzone przez M. 18 Zob. Lorda16. Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. musielibyśmy przyjąć. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy". Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. o których jest mowa w Odysei. zauważył. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). Krótko mówiąc. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. 1968. s. na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. jaki dzielił oba wykonania. że kiedy powoli dyktują swe teksty. Lorda. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Taki pojedynczy występ. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. 16 The Singer of Taks. mimo jego zapewnień. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. Cambridge 1962. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". S. co im się znakomicie udaje. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji. zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. Cambridge 1976. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. Jeśli jednak przyjmiemy. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. Lord. która potrafiła to zapisać. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. który podobnie jak M. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. że ci z nich. mamy podstawy sądzić. doszedł do przekonania.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. B. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. B. idąc śladem A. G. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library). Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. B. że jest to dokładnie to samo. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. Jednocześnie zaobserwował. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. Lord. Homer and the Orał Tradition. I HOMER icznej (kultury brązu). Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. 17 82 83 .

że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. wytwórczości. 46. 58. będące wytworem ducha tej samej epoki. B. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. kiedy znajomość pisma była powszechna. a nie z nie podzielonych Zob. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. którzy. korzystając z umiejętności pis­ ma. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. że to jest tylko hipoteza. jest — jak uzasadnia G. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. Przyjmuje więc. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną. tamże. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. że to sam poeta. że zapisanie dzieł Homera. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. Stało się to możliwe. Sądzę. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. przyjmuje się. jego zdaniem. przyjąć tezę. Kirk. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. L. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. jak dobitnie uzasadnił A. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. Wade-Gery19. S. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. Nie ma więc. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. 84 85 . że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. który opierając się na zebranej przez M. Kolonizacja. Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. która miała dość sił. s. Whitman. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. wychowanym w kulturze. Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. rozwój wymiany handlowej. Za przyjęciem takiego rozwiązania. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. Lesky. by tak wielkie dokonanie. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. ale musimy pamiętać. usiłuje podważyć tezę A. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. Wydaje się bowiem. Parry'ego dokumentacji. I HOMER Hipoteza A. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. The Cambridge History of Greek Literaturę. W realiach kultury starogreckiej. H. że nawet w epoce klasycznej. T. jego zdaniem. S. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. Oczywiście łatwiej nam. Parry. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. Są to zjawiska paralelne. C. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. którzy woleli pozostać przy założeniu. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. B. s. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia.

jego zdaniem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. d'Aubignac i podjęte następnie w r. le compagnon („Homer. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi. historycznych lub archeologicznych. twórcy heksametru i techniki oralnej. którego wersję. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność. Tessalii. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. jambiczna i liryczna. nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. a ściślej — tego wszystkiego. nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. że (1) już na dworach mykeńskich. L a m b i n . Wielu z nich. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. Jest to. Bez przesady więc. Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. Odyseja. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. a jest rzeczą prawdopodobną. Stwierdza. lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. można powiedzieć. Wolfa pytania. towarzysz"). uważali za miarodajną. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. musieli istnieć poeci. Argolidy. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. najeździe Dorów. owoc ich trudu. Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta. Tradycyjna. obszerną monografię pt. twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej. Iliadę. poezja elegijna. Wydania te. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. Lambin. takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. przez ks. Homere.. tak jak inni Grecy. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie. Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną. żywymi. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. Tu. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s. [. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej. że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". 11). których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. jak sam na wstępie zaznacza.]. że nie wymaga istnienia genialnego poety. aojdowie. korzystając ze znajomości pisma. która nie zakłada jednego au­ tora. I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych.. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. lecz to oni właśnie zachowali to. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". przybyłych z Beocji. w Eolidzie i Jonii. Jak przypuszcza G. najpierw w Atenach i Sparcie. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. D. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. których można już datować. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. Achai i z całego Peloponezu. lecz całego zastępu pokoleń poetów. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia. mo­ numentalną całość. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu. jak świadczą znaleziska papirusowe. lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję. a jedność taka. osiedliło się. wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". 1795 przez A. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . 165-170). Wydania. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. a do głosu zaczyna dochodzić. w kulturze. w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. „panhelleńskiej" pamięci. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera. określanych po­ spolitą nazwą homeroi. Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r.

czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. w klasztorze św. M. Lambin. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej.] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu. Cologne 1967. [w:] New Companion to Homer. Tekst Iliady i Odysei. West. „z Krety". czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich. lecz rezultatem „zbiorowej woli". Poszczególne wydania tych poematów. jakie znaleziono w 1975 r. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego. zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów.. ani uczonych. West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. od II wieku przed Chr. tj. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter. „z Cypru". to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. s. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej.. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. jak potwierdzają to zachowane papirusy. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe. że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. komu zawdzięcza­ my „wulgatę". Bollingem. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. dotarły one do nas jako tekst. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. [. Antymacha. Od początku III wieku przed Chr. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele. przeplatanym parafrazą prozatorską. wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują. 13. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi. E. West papirusów epoki ptolemejskiej. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. Katarzyny na Synaju.. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. 89 . że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. Zob. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. „z Argolidy". od którego poematy te stają się „literaturą". „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei. a raczej standaryzację tych poematów. H a s ł a m23. cytaty pisarzy antycznych. ale jak stwierdza S. Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć. Jest to jednocześnie moment. a żaden poemat jak Iliada. W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. że do połowy II wieku przed Chr. do X wieku. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. G. Dzięki popularności. W e s t . Jak wyjaśnia M. 16). wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. są czytane. dwu słów. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. S. Poparła ona w ten sposób stanowisko T. konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. który aktualnie posiadamy. ed. S.. I HOMER przez potęgę Rzymian. do VII wieku po Chr. Lukę między wiekiem VII i X. że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. 84 nn. która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". s. 168-9). albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. pojawia się „wulgata". ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. Arystofanesa i Arystarcha. które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. Homeric Papyri and Transmission ofthe Text. do których odwołują się scholiaści. czasem dodaniem jakiegoś wiersza. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. ani „wielkich tego świata". nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". Okazało się bowiem. której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. W. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. Jak podkreśla G. oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. 21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. który utrzymywał.

24 25 26 Zob. Wrocław 1986. Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. s. s. 1910. opartych na świadectwach i autory27 F. Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. t. F. gdy na powołanej do życia w 1364 r. Homer. Mańkowski. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. Wilno 1803. 35-48. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed. Dmochowski31. LXX-LXXXIII. Borowski34 czy L. Mańkowski. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. Classical Rewiew 13. która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Tę jakość. W . Wilno 1872. New York Review of Books. 1920 i częste dodruki). w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. Warszawa 1974. M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j . 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje. The text ofthe Iliad. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. III. Według tych samych zasad T . 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. 33 Kształty epiczne. Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. wstępem i przypisami opatrzył J. 1916).24 przez oksfordzkiego wydawcę T. I. J. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury. I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. Iliada. Smith. 110-116. K. Dinosaur Dilemma. 2. L. który ustosunkował się wprost do tez A. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. s. s. Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. Nr III. przypadkowe zbieżności i warianty tekstu. znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa).M. Zob. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. zdaniem uczonego. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. Pierwszym uczonym. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa. 28 Tamże. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a . 1. 1899. 5-6. II. 112-113. Golański30. Papers ofthe British School at Romę 5. Wrocław 1824. J. „Dziennik Wileński". że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. Osiński35. s. takich jak: F. a także w Pieśni Sandomierzanina. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej. K. Ł a n o w s k i e g o 2 9 . Słowacki33. 30 O wymowie i poezji. Homer. Kumaniecki.W. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu. [w:] Dzieła. 35 Dzieła. tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. 90 91 . [w:] Dzieła. Krasicki32. t. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. 1991. 31 Sztuka rymotwórcza. II. na których ona bezpośrednio bazuje. Warszawa 1788. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. Por. Początki znajomości Homera w Polsce.25 — Odysei. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych.Nie ulega wątpliwości.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. N. Wolfa. t. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. J. 87). E. Łanowski. Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. że tekst. April 25. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. przeł. 66-82 i nr IV. 109 nn. 3. [w:] K. s. Warszawa 1861. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. 36 Por. 29 Zob. Jeżewska. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. Oświecenia i Romantyzmu. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej. s. The Text ofthe Odyssey.

zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. że jest ona wyrazem wierzeń. Zob. L. Wundt. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. Ponadto — „w epopei jest osnowa. Neue Jahrbiicher 14. Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt. że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. 41 W. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. Zauważył. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. ani wartości przesłania poezji ludowej. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. chociaż chciał być „pluralistą". Zwrócił m. Warszawa 1955. wskazywał nie tylko na różnice. Drerup. W cym miejscu warto zauważyć. B. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. III. o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". Steinthala39. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. Uważa przy tym. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. Rozprawa ta. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. rodowody. P i e c h o w s k i już w 1856 r. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. T. Mickiewicz. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. części istotne. nie odwołują się do jego poglądów. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. Berlin 1868. Berlin 1894. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. wyliczenie wojsk. P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. Literatura słowiańska. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. który jako uczeń Groddecka. napisana piękną łaciną. 42 E. Wiirzburg 1921. tak wielka ilość imion własnych. Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. Berlin 1908. Serbów. Parry'ego i A. Steinthal. Piechowski. Die Entstehungd. Gedichte.in. a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. Erharda40 i W. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. Leipzig 1906). Docenił go dopiero E. materialne. w tym. Homerische Poetik. zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia. [w:] Dzieła. Lorda oraz całej rzeszy ich następców. M i c k i e w i c z o w i . Volkerpsychologie. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". Erhard. H. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. hom. Piechowskiego42. 1905) i G. Z i e 1 i ń s k i e g o. A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. zwłaszcza t. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. Das Epos. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. Drerup. że inni badacze. jak W. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". 39 38 92 93 . nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. s. 40 L. Nie doceniając „poezji ludowej". J. 269. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. A. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych.

A. Iliada. Parandowskiego (Warszawa 1956. odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T. jego dziełch. narażając się tym na cierpkie uwagi A. 46 Zob. inne stosunki społeczne. Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T. 3-96).monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. Wittlina (Lwów 1924). jako opowieść o wojnie trojańskiej. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. M a d y d a. Korsza. 16. operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką. Sinki. F. Zieliński. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. Siemieńskiego (BN. tłum. s. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. Czubka (Kraków 1921. 16-162. ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. M a d y d y i R. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. W ujęciu K. s. I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw. K. cz. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". M o r a w s k i . nr 17. Kraków 1931. S. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. T u r a s i e w i c z a . s. S i e m i e ń s k i . Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. Warszawa 1801. Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. T. lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. II. reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich. Siemieński. które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. a także Historię Literatury. że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. wstęp i tłum. Warszawa 1968). Kraków 1873 — Wstęp. Wolfa. s. II. docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. w ks. Dmochowski. Patzer w swej doskonałej. Iliada.K. motywów rudymentarnych44. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". S. jakim poprzedził swój przekład. po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej". We wstępie. t. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. jest po­ ematem starszym. takie jak „Katalog okrętów". Duży fragment jego „Wstępu". zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T. s. Jedynie F.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 7-85). s. ' Zob. G a n s i ń c a. Warszawa 1935. L. uczeń T. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. Zapoczątkowana przez K. autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. inną religię. nr 21. Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. Tragodumenon libri tres. 33). autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). 1-16) nie tylko T. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. 367). W. 17). odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". I. Dmochowskiego (BN.l. S i n k i . 1-45. Odyseja. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały. 45 Do koncepcji T. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. [w:] Charisteria F. równie genialnych poetów. gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. Sinko. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. 11. Homer. Wstęp do Iliady w przekładzie F. Warszawa 1922. Zielińskiego nawiązał ostatnio H. Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. 9. Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. s. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy.Greckiej. Mickie­ wicza. 47 Homer. wyd. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei. 49 94 95 . Moskwa 1896.

w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. Warszawa 1876. W i e n i e w s k i . krytyk i historyk literatury. który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei. że miały one jednego. Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. Nieco inaczej. Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. każdy z nas jest wędrowcem. powab i czar. jaką mają nasi lirni dziadowie". samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. Wstęp do: Homer. Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. Lwów 1924. podpatrzył każdy szczegół z tego. stwierdza. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . Brody 1912. Odysseja. Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. 87). 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera. Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. tłum. który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". „Urodził się od razu starcem z siwą brodą. o mistrzowskiej ich kompozycji. W i t 11 i n53. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". I: Homer Iliada. Epos greckie. W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą. oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich. Wittlin. Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów. widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. doskonale skomponowaną częścią Iliady. 3-27. s. filozof. lecz „Ból. genialnego autora w osobie Homera. s. S z u j s k i (1835-83)50. w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. W 1928 r. choć nie mniej entuzjastycznie. by dojść ostatecznie do wniosku. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". Groddeckem i jego uczniami. tłumacz F. jakie mają dla niego same poematy Homera. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. zakładającą. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. W swych Studyach nad Homerem. Potężniejszym niewątpliwie. W. Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). 96 97 . Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. I HOMER cza szacunkiem kobietę. W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). Kraków 1867. L a n g e (1861-1929)51. którą nie jest ani Smyrna. poeta. tłumacz i kry­ tyk literacki A. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. Nawiązując do starożytnej alegorezy. T u r a s i e w i c z . ani Chios. Poza wspomnianym wyżej E. Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. 190 n. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. oznaczającym tyle co „spoideł". pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. tacy jak: pisarz i historyk. by uchronić mądrość. s. lecz również wcześniejszego. CL.'Podobnie jak Odyseusz. J.

Eos LIV. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. Dopiero w 1959 r. 215-224). lecz także ks. 3. H. pokazał A. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). s. 1964. 1960. której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. Moralność Homera i etyka Hezjoda. s. miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. który już w 1949 r. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. z. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof.1962. N i e m i r s k ą . Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. s. 54 98 99 . 1964. Z. Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania. V i XI. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej. Aby wykazać.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. 5. 5-31). że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55. Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. z lektury. I HOMER z nim organicznie epizody. X. Badania A. kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei. to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. Schadewaldta zrozumiała. która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. s. NiemirskąPliszczyńską. z prac W. i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". Rozważania nad księgą XXII (RHum 9. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. 3. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL). dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. LIV. K r o k i e w i c z . 3. Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. XVIII. Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos. Jak autor zaznacza na wstępie. 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. s. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. J. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. z. H. Porównania w rozprawie ks. RHum 11. 367-375). Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. Krokiewicz. którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. Nie znalazłszy wydawcy. potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. 1962. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. zwanej „Doloneją". Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. Ten właśnie kontekst. Iliady. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. prof. Odkrycie. z. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. ale również lepiej rozumieć. 5-11). „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu.

Obszerny. Łanowskiego. Sinki były publikowane w latach 1922-1966. że opracowanie J. obie możliwości uznając za równie uzasadnione. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. K. Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. o autora względnie autorów Iliady i Odysei. Sinkę57. a zarazem niezwykle przystępny. który wraz ze swym uczniem J. 12-14 z lat 1972. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności. czy są one dziełem jedne­ go. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. o epokę. Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV. W badaniach Z. W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. czy ustnej). że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego. Łanowskiego. jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności.. 100 101 . s. Wilno 1936. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. lecz także językoznawstwa. Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. Abramowiczówny. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. 1981. Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną. Kumanieckiego i J. Kumaniecki (s. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. W pierwszej części monografii K. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. z konwencją literacką. 144). Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. opracowanego przez T. o stosunek. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. z historycznością przedstawionego w poematach świata. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. Wydania 1-10 w opracowaniu T. z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. I HOMER rze przedstawionego świata. J. Mańkowskiego. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). autor udziela tu w sposób kompetentny. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. czy dwu różnych poetów. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. Można zatem powiedzieć. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej. Homer (Warszawa 1974). tj. Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. 1965. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce. Jeżewskiej (wyd. nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. Wolfa z 1795 i dysertację M. Ł a n o w s k i e m u . zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady.

bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. M a ń k o w s k i e g o część II.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którzy już grają dalej swoje role. gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy. 221-482). Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. romantycy). jest specyficzny styl eposu homeryckiego. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. można zatem powie­ dzieć. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. 19. Platon. że publikacja K. XXIII) — objawia się również w tym. Dante. Erazm z Rotterdamu. Wybrał więc tylko jeden moment. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej. a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. Vivante58. w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej. Mańkowskiego pt. jak zauważył P. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. Yale 1986. Tetyda. którymi — jak np. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. Agamemnonem i synem bogini Tetydy. Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. Jaegera. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. zatytułowana „Ma­ teriały" (s. E. Arystoteles. chociaż miała ona swój początek i koniec. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. Kumanieckiego i Z. Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. Wygląda to tak. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. który jako błagalnik przybył do Achajów. Kubiaka. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". K. by wykupić swą córkę Chryzeidę. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. Homer. Vivante. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. a jego matka. do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. J. w którym znalazły się artykuły Z. Auerbacha. 148). który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". jakby z góry znanych" {Ars Poet. Kumanieckiego i J. Petrarka. Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. 103 . z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. 77-217). Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. bądź —. Aga­ memnon. Podsumowując powyższe uwagi. że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. Madydy. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. W. Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. królem Myken. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. s.

Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. I po dniu. s. XVI). W ks. jak i ich przebieg (ks. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. 101 n. Od dawna zauważono59. Symetryczność. a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami). W ks. a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły.L. I HOMER „gniew Achillesa". II-VI. której rezultatem jest decyzja Zeusa. Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. IX). W ks. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1). jeden dzień.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. jak wykazał C. czas spotkania Tetydy z Zeusem. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. XXIV. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. heksametrów poematu. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy. Cambridge. Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks.uje w A New Companion to Homer S. druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. I tak np. zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. bogowie debatują nad tym. jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys. 1958. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. w ks. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu. w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. Śmierć najbliższego przyjaciela. Druga zasada ma charakter statyczny. kontrastem i powtórzeniami. Homer and the Herok Tradition. Struk­ turę Iliady anali7. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. I. II-IV). wyznaczająca dalszy rozwój akcji. że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu. W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Trwa niemal jednakową ilość dni. Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. Zob. następnie 12 dni przerwy. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. Mass. teichoskopia. Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. W niewielu. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. paralelizmami. poległego w walce z Hektorem (ks. II) i przedstawionej w taki sposób. XXIV. 59 Homer and the Heroic Tradition. XXIV. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. a jedenastego — sam pogrzeb. usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. na uwagę zasługuje fakt. XXIV. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. Cambridge. H. lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. Pandaros i zerwanie układów ks.H. I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. 1958. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. 104 105 . poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. Whitman. jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. Realizuje się w trzech kolejnych etapach. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem. która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych. jak widzimy. 345-359). motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. widoczna jest w całej Iliadzie. jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. Whitman 60 . by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. Mass. XI-XV). C. wypełniającego ponad 15 tys. Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora.

miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". 106 107 . uśmierz serca mękę" (601). jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy. c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). jak już zaznaczono. repr. szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. Sheppard64. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. że motyw. lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. Berlin 1970. Formalna. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. w trzech wielkich odsłonach.A. van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym. jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu. którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. tym niemniej od dawna dostrzegany. Lohmanna63 okazało się. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu. a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C. XXIV. a sztuką geometryczną wskazują. Zasada dynamiczna struktury Iliady. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy.. Op. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. w tym kształcie. A. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. śmierci Achillesa.T. A. II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. Ma to np. Symetria i paralelizmy. lub — „analogicznej". II odpowiada paralelnym scenom w ks. Amsterdam 1948). H. które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W. Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi. igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania. geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. Whitmana i D. Symetrię między ks. Zmierzanie ku śmierci. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. którego bohater zachęca do jedzenia. Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym. 599-620). tworząc schemat: abcdcba. Niejednokrotnie można zaobserwować. są pochodną techniki kompo­ zycyjnej. Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. jak zgodnie zauważają współcześni badacze. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego.1969. 6] 64 65 Tamże. van Otterlo62. b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. I i przyję­ tych w ks. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600). Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613).cit. Whitman 65 . Podobieństwa strukturalne między Iliadą. Die Komposition der Reden in der Ilias. opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów. jaki ona obecnie posiada. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. London 1922. o których wyżej była mowa. XXIII. I HOMER Paralelizm między ks. The Pattern oftbe Iliad. Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. 248-284. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny. stosowną dla początku wojny. gdy szereg scen z ks. zagłady Troi i setek bohaterów. J. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". cytownego już C. W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości.s. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612). Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. 87-101.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20).A.

15 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Najbliższy przyjaciel Achillesa. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. Nie waha się walczyć z bogami. 648). VIII. 353. Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI. w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. XXII. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. IX). gdy przybrał postać Agenora. 252. staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa. 408 i 421.). 271-272). zawieszony między dwoma światami. 439-44). Poza tym. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66. W ks. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką. 600-606). lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela. 358. traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. I koń­ czy się na IX. X.cit. Diomedes. walczy nie po to. który przystępuje do walki. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. 351 nn. Są one zbudowane symetrycznie. Patroklos. odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. O. I-VII. 95. Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. chociaż wydaje mu się. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. 204.L.. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. Ściga Apollona. jak Aresowi (V. jawi się jako niszcząca. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. 517-26). XXI. jak widzimy. W ks. Trzy kolejne odsłony poematu. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. a druga na XVIII. Część druga Iliady (ks. 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. XXIII. pół czło­ wiek. — „łagodny" (XVII. XVIII-XXIV. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. XIX. Według niego cz. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem".). jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. Schein (op. 706-709). walki w obronie honoru i dla sławy. 670. ale ma jednocześnie świa­ domość. 110. Patroklosa i Achillesa. 102 nn. Na s. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. I. 96. VIII. któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. I Zeus przyrzeka Tetydzie. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67.). XXI. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. naznaczone przewagami Diomedesa. W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. 440-42). pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. 788-821). działa wprawdzie w afekcie. pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. są zarazem. 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary. że uczci Achillesa. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. K. I).L. Są to sceny na wskroś „homeryckie". VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. 108 109 . Schein (s. Jest postacią z pogranicza: pół bóg. Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu. //. 349). Jest tragicznym bohaterem również wtedy. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. Princeton 1993) i S. zacho­ wując właściwe człowiekowi miary. operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks. VIII-XVII (przy czym ks. demoniczna siła. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. 69 Zob. z której opracowania tu korzystamy. 712. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. Oxford 1992. Najogólniej rzecz biorąc. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki. drugą — ks. że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. Przy wsparciu Ateny. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. Achilles. Taplin. Tracąc swoją tożsamość. 60 nn). w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. jak wykazuje to S. 416. s.

boski i ludzki. W ks. 448-9).).. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak. że jako pierwszy zginął on pod Troją. stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. Zob. II. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich. ich zalet i pochodzenia. 701). które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). Schein. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę. W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan. S. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. Oba plany akcji. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny. Schadewaldt. charakterystyka obu armii. 472 — cyt. którzy. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . skazanym na rychłą zagładę. skoro tylko wyszedł na ląd (II. I. przedstawienie bohaterki.. W ks. lecz umie­ jętnie adaptowany. Hektor zabije Patroklosa. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. 352 nn. s. Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage.). zdyscyplinowani.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 704-706). Tak jak ks. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70.cit. 718-25). a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. 721-722). Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. 555 nn. s. Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi. że „Katalog okrętów" (II. zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny.. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu. do jakiej dochodzi na tym tle (I. 61-77 mówi do Hery wprost. Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty. 4. Darmstadt 1991. XV..L. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. Rozpo­ czyna ją wymowna. Latacz. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar. 1-14). Z. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. II-IV przypominają początek wojny.. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. zazębiają się nieustannie i dopełniają. póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. Studien zur Struktur der Ilias (1950). że Hektor będzie Grekom zadawał klęski. 71 Por. Heubeck. A. zbudowana na zasadzie kontrastu. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV. z przedruku w: J. 294-325) i Nestorowi (II. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. Por. Stuttgart 1965. gdy ten zabije Sarpedona. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. Dawno zauważono. w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny. gotowi wspierać się nawzajem i bronić. s. por. Pojedynek Menelaosa i Parysa. 353. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II. 402 nn. czyli obu mężów Heleny. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. 122 n. 450-474. Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia. 201 nn. s. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. 698-709) i Filokteta (II.. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery. 156-157. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. (Wege und Forschung 634). Ausg. XV. ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów. VIII. 350 nn. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. 70 110 111 . op. Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. Von Homers Welt und Werk.IV. które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III.

dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. Jako swego mściciela wymienia Parysa. uczt. jego ks. który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek. libacji i wróżb. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. łączą się teraz w jeden wspólny nurt. dorastający już jego syn. której był on królem. Zapowiedzi te.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. jak widzimy. składania ofiar. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. Przypomina mu o tym również konający Hektor. występów śpiewaka. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata. 112 113 . Odyseusza. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. Nie może nas zatem dziwić fakt. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. Czterdzieści dni.). Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. Sparcie i w Scherii u Feaków. Rzecz godna uwagi. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym. dociera jako rozbitek do kraju Feaków. 410-11). którzy go znali. Można ją streścić w kilku zda­ niach. którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. jak od dawna powszechnie się przyjmuje.ojca i syna. podobnie jak w Iliadzie. ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. XIII-XXIV). Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń. mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu. Laertesa. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. zabiegają liczni zalotnicy. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz. u Feaków — króla Alkinoosa. 727 nn. 5657). XI. 95 nn. że środkową część poematu. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. mając pełną świadomość. wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. Odyseja. W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete. po 12 ksiąg każda. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. który decydował się na pomszczenie Patroklosa. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. Eumajosa. Prostota ta. Telemach. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa. dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. Telemacha.. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. Lamenty matki. po długiej tułaczce do rodzinnego domu.). które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. „przejadając" jego majątek. Dowiaduje się jednak głównie o tym. 355-360). tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. do rodzinnego domu. Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. w Sparcie — Helenę i Menelaosa. I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. jak na sześć tetrad. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. a nie Achilleida. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. w Pylos. Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. jakiego mógł dokonać bohater. Na zbudowanej przez siebie tratwie. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę.

XII przygody. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Pozwala po­ ecie. tj. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. karmi i wprowadza do miasta. w której. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający". przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. Kalipso. biegowi zdarzeń. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. Całą ks. W tejże zagrodzie pasterza świń. Wspomnienia na temat Odyseusza. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. Wymowny jest fakt. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. wypełniające całą ks. XIII zwrotów z inwokacji. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. Poznając ojca. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. Ks. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. Telemach po­ znaje lepiej siebie. musi on dać się poznać ludziom Itaki. że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. jest młoda. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. XIII ponownie miejsca zwolnionemu. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. jakim człowiekiem był Odyseusz. „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 . XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. położoną na pograniczu zaświatów. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. 90-92 ks. a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. Jako boha­ ter. Przedziela je. że pierwszą osobą. uważającym go za dawno zmarłego. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe. XIV. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. w wyniku których zginęła cała jego załoga. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace. którą zamieszkiwała bogini śmierci. trzecią część całego utworu. Ona go wyposaża w ubranie.

Z. to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. Atmosfera. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. S. w formę dwu paralelnych tryptyków. O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. 205-247). drugiej Nekyji. Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). The Structure ofthe Odyssey. Warto zauważyć. a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks. 2) rzeź zalotników (XXII). dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks. 116 117 . Dyskusję na ten temat zob. W ks. tj. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23). (BN seria II. [w:] A New Companion to Homer. Agamemnona i Ajasa. 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. 29672.) czekającą ich zgubę. którzy w ks. Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w. I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. Wrocław 1992. O ile w ks. Gdybyśmy zatem. 10. iż na tym wierszu kończy się cały poemat. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. 290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. 372 n. L. ks. bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. matka. Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. 216-548). idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. w jakiej toczy się teraz akcja. Trący. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. 164). Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. 118-122.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". 52-607).V. s. s. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. wyd. XIX. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża. na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. a. przez wieszczka Teoklimenesa — w. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. staje się coraz bardziej napięta. XXI w momencie. 1-210). jak to wykazuje S. Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego. 1-185). byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. „Wstęp" do: Homer. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. 189 — XVIII. abc7i. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. 350 nn. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII. Trący. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. nacechowaną emocjonalnie. Abramowicz. na początku tej księgi. 21). Rozpoznanie z ojcem. Odyseja. Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się. V. zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. ks. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. ks. XVI). w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów.

bohaterowie trojańscy. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. (c) syna. Lotofagowie i Polifem. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. Trący74. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. W ten sposób zbu­ dowana jest np. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. 83-86). 265-290. 114-115). przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. jak drugi bohater wyrusza w podróż. Telemach. 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. IV. Eumajosem i Filojtiosem. Tamże. 45-46).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc .XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. 1-434). 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. XXI scena próby łuku Odyseusza (w. Tak samo zachowuje się Odyseusz. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa. gdy pokazują się publicznie (II. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. Telemach płacze i zakrywa twarz. który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. I tak np. krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi. mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. 84-85. V-VIII. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. Analiza kompozycyjna Odysei. s. jest przygnębiony sytuacją w swym domu. ks. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. ks. s. Skylla (Charybda) i Helios. Są one. Eol. Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. I HOMER a. Trący75. Kalipso) tak jeden. układają się w następujące grupy po trzy opowieści. jak wykazuje S.XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. Syreny. cba jest np. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą. V. Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. że sam środek tej sceny (w. zbudowana jest też długa. że w tym przypadku groźne. gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. 363. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów. dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań. Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. V. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. Na tej samej zasadzie. do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. 17-20). jak zauważa uczony76.. 375 n. Na podkreślenie zasługuje fakt. wy­ pełniająca całą ks. 435. Nietrudno zauważyć. 171-203. 12-13. 492-520). że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu. Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. Nie mając możliwo- 74 Tamże. jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. Ponadto wszystkie przygody. XI. (b) los jego ojca.. w. Hermesa). że są podziwiani. a także całość feackich opowieści Odyseusza. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. 128-129). 51-627). Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci. ks. 76 Tamże. (d) żony. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. VIII. Lajstrygonowie i Kirke. drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. jakiej dokonuje S. również na płasz­ czyźnie językowej. Odyseusz: XIX. wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). VIII. 73 118 119 . Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. dostarcza dowodów. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII.

Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. która go zrodziła. Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. 523-25). drugą — wykonana pod kierunkiem prof. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. powtarzających się epitetów. 219-360). ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. 77 120 121 . 172). np. Rozpoznania. 172-320). I Iliady.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Język poetycki tych poematów. Zeus chmurozbiórca". 285). Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. „niezłomny boski Odyseusz". którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. Eupeithesa. to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. z Penelopą (XXIII. że język. np. lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu. „o szybkich stopach Achilles". dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace. zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". Najważniejsze z nich. ojca Antinoosa (XXIV. 1-240) i z Laertesem (XXIV. To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. a nie pojedyncze słowo. Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. J ę z y k . z Eurykleją (XIX. A. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. Paris 1928. a Laertesa — przywróceniem go życiu. się do improwizowanej poezji ustnej. Analiza tego języka. „władca i wódz Agamemnon" (w. jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza. Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere. Odmłodzony przez Atenę (XXIV. ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. 357502). Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. Spotykamy je nawet w tej samej ks. jaką zaprezentował już M. opublikowane dopiero w 1971 r. rozumiana przez M. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. przez jego syna. lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. 560). Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77. Formuła. „potężny wódz Agamemnon" (w. odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu. jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. Jeśli nawet przyjmiemy. Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych.

Eolizmy homeryckie. zbieranie i rozpuszczanie wojsk.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 276 Zob. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. Dodajmy. I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. pożegnania. The Colected Papers ofMilman Parry. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów. bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. spotkań. Najbardziej znanym motywem „wędrującym". że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego. 199. Inną cechą stylu poetyckiego Homera. które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. 1200-1000 r. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. bitew. G. 203-217. s. ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. 120080. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji. jest motyw „powrotu". Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. na widzenia senne. 122 123 . spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. w którym to zjawisko przetrwało. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. podróży. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. narad. Homer's dialect. przed Chr. i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. 1000 r. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. by A. opisy uczt. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer). Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". [w:] A New Companion to Homer. s. Horrocks. a elementy dialektu zachodniogreckiego. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. Tamże. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. III. Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. na poselstwa. np. Por. który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. ed. a więc również „eolizmy". roz­ mowy. Parry. rytuałów. Horrocksa. w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. tamże. najeździe Dorów (XII-VIII wiek). przemówień. jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. tj. The Making ofHomeric Verse. 142). prośby. metryczne wzdłużenia. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. weszły do niej dopiero po r. wizyty bóstw. przed Chr. to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. uwodzenie. formy kontrahowane. dokonana ostatnio przez G. Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. bądź w postaci „typowych scen". Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". s. ubieranie się i strojenie. Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich..

drugi — wznoszącym. po części na­ tomiast od tego. Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. 1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym".). Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. tzn. w pojedynczym wierszu. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. 5% wierszy w piątej stopie. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. W przypadku otwartej sylaby. Nie trzeba natomiast specjalnych badań. Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym". Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. miejsce heksametru. cp. dwu długich i krótkiej (np. za: M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 224 nn. tj. ouvoua = óvoua. 124 125 . Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. utworzona jest „stychicznie". czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę). są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. tj. W ok. 220.. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. „po piątej półstopie"). most. 222. która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. nouAiSccuac zamiast IloAioauac. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności. s. Jeden z najbardziej znanych „mostów". Tylko w ok. Przeciwieństwem średniówki jest tzw. x. I HOMER B. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. Orphica. Hermanna w 1805 r. op. Daktyl o schemacie: . s. niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. West (s. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę. w którym z reguły unika się kończenia słów. nazywana też —pentemimeres. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. 15%. Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu. Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska.L. niespotykaną później. Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej. West. czy zamknięta. s. co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie. 692-694 — cyt. w czwartej w ok. Homer's Meter. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. Wiersz homerycki. 3 tys. Leipzig 1805.^ może być zastąpiony spondejem: —. Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np. Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. ńwuoEic = dveuoEic. prze­ ciętnie co pięćset wierszy. gdy digamma była jeszcze wymawiana. 40% wierszy.cit. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. C. a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz. „po siódmej półstopie". Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. ma charakter kwantytatywny. 84 G. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. 30% i tylko w ok. i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne".L West. ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. i|>. H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja. 223. Hermannus. jako całostki rytmiczne. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio).3). 600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia. £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok. [w:] A New Companion to Homer. Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M. które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np. w trzeciej — w ok. odkryty przez G. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. To właśnie te człony (cola). Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony.

Foley (ed. zob. West wysnuwa wniosek. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. Sformułowania takie jak: NuE. z czego M. Słowa. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. II. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. Przedmiotem analizy jest początek Op. Comparative Research in Orał Traditions. dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". gdy jej tam nigdy nie było. a zwłaszcza E. pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach.M. and Time. s. takich jak F. pokazują. dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. L. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni. Pod­ stawową jego cechą jest.. s. jak już podkreślono powyżej. Ohio 1987. że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru. s. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną. 234. sugerujemy bowiem zarazem. mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. W świetle wywodów M. że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości. WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej. Visualisation. Chafe88. A Memoriał for Milman Parry. Involvement. 87 Discourse and Performance. które przekształciły się w h. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. 1993. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. [sil. Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. Forma ta. ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. jak celnie zauważa M.). zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. Z tej epoki. New York 1996. że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. a także początkowe sw. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie. 45-54. [sr]. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego. sw-ekyre = hekyre). 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. Dopiero wtedy. „jednostki intonacyjnej". and „Presence" in Homeric Poetry. H. sal. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. Wynika stąd. [w:] J. Co więcej. „apozycji". L. Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. [sm] lub [snl. Orality and Homeric Discourse. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. 1-29. hepłac. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. Bakker87. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. oparte na retorycznym akcencie. Bakker. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. jak widzimy. CA 12. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. Chicago 1994. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować.cit. że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. E. West85. sequ-. L. „dodawania". dupoÓTr). Bauml86. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr. mimo zaginięcia początkowego s. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ithaka. W świetle historii języka greckiego. gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. daje się wyjaśnić również to. Consciousness. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy. nro). traktowane są w wierszu homeryckim. a nie na iloczasie. możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. 86 126 127 . -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab.

Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles.. określający skutki gniewu. który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. Nie służy też jako znak przeciwstawienia. Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. n. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". jak walczą. (dusz) bohaterów. e. j. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. Poeta nigdy niczego nie analizuje. a „śpiew" w członach k-n. Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej. Spójrzmy jednak. s. jak świętują czy podróżują. lecz raczej przejawem ruchu. tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który. jak to ma miejsce nieco dalej. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna. g. c. Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". ale na pytanie. /. 292. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola". „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se. E. Jak wyżej wspomniano. f. która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). jej pierwsze siedem wierszy. bliskiego znaczeniem „i". Okazuje się. d. [w:] A New Companion to Homer. z jego początkiem i końcem. koordynacji. i. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. The Study ofHomeric Discourse. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego. k. Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. W cytowanym urywku. antytezy. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu. E. lecz — a p o z y c j i . która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu". tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. jak się zbroją. h. b. m. motyw gniewu. ale jak zauważa Bekker. Partykuła ta u Homera. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. 128 129 .. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu. zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". zwłaszcza od dnia. I HOMER Iliady. przejścia do nowej myśli. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty. ale ma walor dy­ namiczny. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89.". dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie. w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu. który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił.

Mimesis. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. nie tylko Hekto­ ra.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. także w chwili afektu. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. W Iliadzie twarda. które indywidualizuje bohaterów. zelżenia). Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. 200. W tym przypadku {II. lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość. a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. Nic bardziej mylnego. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E. podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. 50. I. Bohaterowie dzielnie się biją. ale takiego. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. że są oni wszyscy do siebie podobni. Homer przedstawia. Niekiedy. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. Nie trudno przy tym dostrzec. ale również nie gorzej przemawiają. trzech osób na scenie". jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. którego „blask sięga­ jący nieba". podkreśla im tylko właściwe cechy. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. zażyłością i żartem. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. powiedzą to sobie w duchu. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Warszawa 1964. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. t. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. skarcenia. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. niż w Odysei. człon porównawczy przywołujący inną. potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. jak to ma np. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. II. w której naliczono ich ok. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. co późniejszy dramat grecki.T. lecz także jego rodziny i całej Troi. ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. Patroklos zarzuca np. nieświadomego. s. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. że rozmawia z boginią. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. Jest to w pełni zrozumiałe. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. Auerbach. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. Achillesowi jego upór. czego nie powiedzą innym. Jak zauważył E. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością. I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. Auerbach. Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. Mowa wprost dramatyzuje akcję.

Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów. 92 51 Zob. jak Odyseusz. wierności i zdrady małżeńskiej. Autorytet Arystarcha. 470-607). Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu.269. Inny jest więc również wachlarz spraw.651. s. który nic nie wie o wojnie.CW. s. problem winy i kary. M. O jego polemice z Hellanikosem zob. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym. sprawił. znane czytelnikowi z Iliady. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. Porównanie obydwu poematów homeryckich. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. 5. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much. autor traktatu O wzniosłości. Parandowski. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. part 1. 132 133 .. IX). w którym odbywają się gody weselne. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. które stają w centrum zainteresowania Odysei.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. miasto oblężone przez wrogów. „są czasy niełatwego pokoju.. Tu panuje czas teraźniejszy. 33 n. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę. inni. i oprać. 185. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. jakim był działający w I wieku po Chr. s. Większość formuł frazeologicznych. którego przedmiotem jest wojna. Jak celnie zauważa. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych. przyjmuje (s. cwałujących koni. jakie nastały po wojnie trojańskiej. gościnność i jej formy. Jasne. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. S.. genialnego poetę. Op. Przedmiotem Odysei. 34). Posejdona i Aresa. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. Warszawa 1998. żurawi czy łabędzi. jak zauważa Kirk (s. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie. że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. stosunków wewnątrzrodzinnych. cit. Ten. poległych i rannych otworzyć [.] widok na inny świat. „Sprawa mi­ łości. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny. vol. Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. na dzień powszedni. Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. zob. Scholia A ad II. z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego.. nie heroizm okryty publiczną sławą. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. XVIII. Troi i bohaterach. Homer. a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna. której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93. można zatem powtórzyć celną obserwację J. że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. 12. 38). co walki i cierpienia w Iliadzie. 15. ciągle są w drodze". J. przeł. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. połączone z ich estetyczną oceną. cit. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. sług. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. 5-6. jak niezwykle trafnie ujmuje to G. 245. znany jako Pseudo-Longinus. 38. s. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. I. ÓQLCovTec). że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. a nie zbiorowa walka. widzimy i wieś z pasterzami. Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. Kirk. oraczami i żniwiarzami. Op. Odyseja. Przypuszcza bowiem. toczy się spór stron przed sądem. SchoYaAadll. odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr.in. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. 33. choćby w największym zamęcie bitwy. żony. stosownym dla bohaterskiej tradycji. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich. by nagle pośród mieczów i dzid. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. II. zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". S. Dopiero w II wieku przed Chr. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. Szukając źródła. Kirk'a. Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G.

o knucie intryg. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. Page96. będziemy mogli również przyjąć. cit. Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". Kirk (s. Nie dotyczy to Odyseusza. Bd. O. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. niekiedy swój heroiczny wymiar. I HOMER się ta poezja. pasterzy i służących.. Page. 195 n. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. s. 96 97 Por. akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. W. — „cyklicznymi"101. przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych. Schmid. o poniżające przebra­ nia. są postaciami nieco papierowymi. że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji.S. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. jak zauważa G. I. jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę.^ta- ciami z Iliady. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego"..cit. IV. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. Page {ibidem) przypomina m. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". by je wyra­ zić. 10(1 Zob. której wyniki przytacza D. III. że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr.).). mimo że są one dość istotne. Page98. Kirk. skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op. 266 nn.in. Menelaos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza. op. a nawet mogą być dziełem jednego autora.. Miinchen 1929. Geschichte der Griechischen Literatur. Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". mają wyraźne zabarwienie heroiczne. jednookich potworów. D. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. D. Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie.S. o cierpliwość. które jako poematy „prag­ matyczne". jakiego się używa. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim. Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak.. IV. Jak wyjaśnia Schmid. 149-156. Natomiast Nestor. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego. G. a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei. W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. występy śpiewaków. [. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. 39. AP XII. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę.] Sposób przedstawienia tych motywów i język. Oxford 1955. Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od. s. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. ale można odnieść wrażenie. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze. Helena. uroczystości. stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". 43: „gardzę poezją cykliczną". uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia. W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. którymi obdarzono go w Iliadzie. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. Stahlin.s. 103 n. 325 nn. Można by zatem sądzić.). Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. uroczystości religijne. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady. 158. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice. 39). uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha. The Homeric Odyssey. Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p. że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. Sceny rozmów. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów. s. które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków. Page'a. 99 134 135 .

W. Małej Iliadzie. córka Hyperfasa. I HOMER Hektora w Iliadzie. motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. Paus. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. poselstwo Tydeusa do Teb. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje. 1292 II. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. 105 Zob. drogocenny. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. np. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment. CIG Ital. że już w VII wieku przed Chr. 271-274). Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. 5. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos. atak na mury Kadmei. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). lecz Euryganeja. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw. powrót Odyseusza w Odysei). Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. Wiemy. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy. Przyj­ muje się. Pierwszy wiersz poematu. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. dziewięciu poema­ tów. Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. Allena. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). 11. podając mu do spożycia gorszą. który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów. IX. 5. że Sfinks po­ rwał „Hajmona." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. by go pomścili. et Sicii. Przeklinając swych synów życzy im Edyp. da­ jąc do użytku oślepionego. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. porcję ofiarnego mięsa. którzy mieli powiedzieć. a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei. Tebaidzie i Epigonach. namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. że poemat nie powstał w Tebach. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). Powrotach i Telegonii. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją.. Paus. XI. Diomedes syn Tydeusa. niż mu się jako królowi należała. 8.5. ukochanego syna Kreona.) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. IX. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. Zburzeniu Ilionu. lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. 9. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. złotego pucharu. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta. Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata. W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. z której „wodzowie". stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać. 136 137 . a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". Etiopidzie. nieszczęśliwego Edypa. Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych.

lub z filozofem z V wieku. po­ emat w jedenastu księgach. identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. została. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. Wystarczyło. o ile jest on autorem Epigonów. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. u których wcześniej bawił Parys. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa). co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). przywołując ten poemat. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. lecz także jej braci. którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. Parthenopaios. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. w którym przywołuje się Muzy. Mekisteus. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. Kapaneus. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. Zburzenie Ilionu. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. węża. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. informuje nas o losach wieszczki Manto. ale jak zauważył już W. i stamtąd do Troi. który sądzi. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. 116). Scholia (A. Nie można jednak wykluczyć. Telegonia. że Homer nie jest autorem tego poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. gdzie odbywają się ich gody weselne. Polyneikes. Był to obszerny. Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. ubranym w szatę mitu i poezji. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie. cit. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. Scholiasta do Argonautyk (I. lecz przez wojny. 1 HOMER deus. Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. Platon i Arystoteles. Poza tym Herodot (IV. Schmid106. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera. by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. Mała Ilia­ da. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. a następnie do Menelaosa w Sparcie. ptaka. Amfiaraos. które sami ludzie będą prowadzili. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem. Autora poematu nie znają również Op. 204. Vind. 61) do Iliady (I. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru. ognia. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. Powroty. wysoko ceniony. lwa. córki Tejrezjasza. tygrysa. że „autor jego był nieznany". i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. bliźniaków Kastora i Polideukesa. Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. drzewa. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. Cypria. Achillesa.s. Etiopida. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. ale innego autora nie wymienia.. do Sydonu. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. Oto bowiem na prośbę Ziemi. skoro w V wieku przed Chr. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini. nękani zesłaną przez Herę burzą. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. jak widzimy.

Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. cit. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. I. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. przed Chr. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele. Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem. Pierwsza wyprawa. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. A.). co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. aby opłakiwać syna. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa. Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. by obaj co drugi dzień żyli. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. Przybywa więc do Argos. że akcja tego utworu była dość prosta. poemat w pięciu księgach. a Bryzejdę — Achilles. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. Heraklesa. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. s. Vind. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. przed Chr. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. 209 i przyp. Bizantyjska Księga Suda. zakończyła się zniszczeniem Teutranii. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona. Memnon sroży się w walce i m. jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. Tersandra. być może107.in. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. według przepowiedni. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. mógł być uleczony. a następnie do Nestora. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa. Poeta opowiadał też o tym. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem. 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. 9). zabija Antylocha. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. a także podział łupów. katalog sprzymierzeńców Troi. rom. 61 do II. Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. Artemidy i Latony przez Odyseusza. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas.). lecz równocześnie bardzo udramatyzowana. na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon. którego wspomaga Apollon. opierając się na świadectwach Apollodora. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. I HOMER walkę. Nie ulega wątpliwości. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. 740 r. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. syna Nestora. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. I. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi. Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida. 140 141 . gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę. zamieszczony na końcu poematu. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu. W. wziętej pomyłkowo za Troję. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata. Przypuszcza się. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność. który zabiwszy syna Polinejkesa. 68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. gdzie zgadza się go uleczyć Achilles. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki. Schmid {op. Rodzajem epilogu był. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. śmierć Tersystesa.. Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady.

na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie. s. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła.). syna Telefa. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi. które wykonały ten manewr. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. ale jednocześnie na jej kompozycję. Losy miasta są już właściwie przesądzone. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. Jako autora Małej Iliady.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aby je pogrzebać. po śmierci opłakują ich. a inni Leschesowi z Les­ bos. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. syna Achillesa. światopogląd naszego poety. o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej. celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. I. którą T. jak się wydaje. Rozpoczynała się ona. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. Mała Iliada (lAiac uiKod). któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. zdobycie Troi. s. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. Nieprzypadkowo. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. Stwierdza on. równorzędnych komnat. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. że zawierał on jeszcze szereg scen. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. Inny jest też. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. I. wymieniano tych właśnie dwu autorów. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. jak już zauważył T. Motorem dalszej akcji był Odyseusz. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. 139 nn. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. do którego dążą bohaterowie. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. jak też i wymowne nowości. Sinko {Zarys literatury greckiej. Memnona. Palladion. Oszalały Ajas. Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. z których można by ułożyć po jednej tragedii. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami. która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem. Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. Streszczenie Proklosa. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. odebrał sobie życie. neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. stawie Tetydy. od sporu o zbroję Achillesa. według streszczenia Proklosa. że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. 141). wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa.

Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. op. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. potraktowanego jako zła wróżba. Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. w wyniku tego zda­ rzenia. W. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei. Poliksenę. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. Zob. III. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. X.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. 144 145 . Powroty (NÓCTTOI).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. Można zatem przypuszczać. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów.). pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. IV. 326). że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. 29.. syna Hektorowego Astyanaksa. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. że należy jeszcze pozostać w Troi. 28 nn. Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa. Streszczenie Proklosa. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa. Kalchas. któremu udziela rad na drogę Tetyda. s. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. Nie wiemy również. nie daje jednak żadnej wskazówki. Odyseusz zabija. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa. 30. X. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę. pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. Schrnid. naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. do której pobudza bóstwo. I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. 28. które stanowią przedmiot tego poematu. X. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. 350 nn. Wędrując po Tracji. Drugą córkę Priama.5. Agamenon jest zdania. 9.6. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy. I. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. Przed Achajami. Agamemnon i Menelaos. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. budziły niezwykle żywe zainteresowanie. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. cit. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. lm Zob. 297 i przyp. 130 nn. syn Ojleusa. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. spotyka się on w Maronei z Odyseuszem. spełniając uchwałę Hellenów. musimy stwierdzić. gdy opisuje obraz Polignota109. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa.. poemat w pięciu księgach. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów.7. Neoptolemos. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi.

pięknej Iole. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę. II. 355 nn.). A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi. Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca. jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. udaje się do Elidy. Postać Eurytosa. Przedstawiona na kraterze historia. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. 570 r. Prellera111. wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów. Jej władcy. co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami.1) i Eustatiosa (1796. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. Telegonos. XI. a sam przybywa znów na Itakę. XIII. 12 nn. Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza. s. złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke.). Griechische Mythologie. córkę króla Ojchalii. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. Cały ten długi pobyt w Epirze. tj.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 134 = XXIII. 2. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. którego autorem był Eugammon z Cyreny. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie. Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników. mitycznych architek­ tów. 146 147 . Eurytosa. XXI. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. według ustaleń R. bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody. jest Telegonia. od którego uderzenia Odyseusz umiera. VI. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji.czerpał nasz poeta głównie z Odysei. Battiadzi. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. Zob. 25 n. 35). z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. R. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody). Telegonosa. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. na lata 568565 przed Chr. z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. dlatego oddalił się z miasta. uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. XI. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. Inspirację dla swej fabuły. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis.co dAóc). postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. poemat w dwu księgach. Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. 133 n. a nie „spoza morza" {ŁE. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. Preller. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. Ale i tu nie zazna spokoju. który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń. Poemat opowiadał o tym. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona.). 224. Kiedy odniósł zwycięstwo. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. gdzie przebywa przez długie lata. jak do tego doszło. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona. 281). Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od. poematu. Przyjmuje się..25. Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze.

Hipponaksa).). niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. który. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. symbo­ lizującą bogactwo. Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. którzy buntowali się przeciw Apollonowi. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. co osobliwe. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. Ep. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. tj. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. Jego przedmiotem. I. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. jaką posiadają Iliada i Odyseja. miasta Minyasa. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. F. w tym co nowe. jak widzimy. wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota.in. Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. Ich drobna. I HOMER ten poemat i fakt. formułowego stylu i problematyki mitologicznej. co pozwalało na wprowadzenie zmian. Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas. 237 148 149 . radość i pokój. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. lecz za oryginalną twórczość. poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. gdy jest nagrodzony. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. trudno powiedzieć. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. miało być m. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. 359e. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną. by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. IV. lecz nawet w gatunkach lirycznych.in. którego świadectwo jednocześnie wskazuje. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". Kallimach {Epigr. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. 8. przytoczone przez Atenajosa (VIII. jak można wnioskować z tytułu. 439-461) utworów. ograniczała się. Drugi tego samego rodzaju utwór. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. fantastyczne. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos. okazjonalna. prośby i życzenia. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli. a nawet do doryckiej Sparty. wymyślne. postawy moralnej i talentu poety. Reprezentuje ją m. że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. Pieśń bohaterska. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. rodyjska pieśń jaskółcza. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. Istnieje jednak również tradycja. Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. którego autorstwo przypisywano Herodotowi. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). Cyd. Idąc za G. która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej. 6 Wil. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać.32) mogą stanowić świadectwo. Welckerem112. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. syna Eurytosa. akcentowały jego humor. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. iż suma 42 i 23 wynosi 65". 909) i Arystoteles. 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. pochodzącym od imienia głównego bohatera. 417-20). Margites — pod takim tytułem. że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. Nic dziwnego. 100-105). do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. J. którzy okazali się dla poety niegościnni (w. co piękny ma dźwięk.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pięć wierszy. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. 2.v. Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. natomiast o ukaranie tego. 305-309). Potwierdza to. Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. jaką legenda związała z imieniem Homera. u Diona z Prusy (XXXVII). Jego autorstwu przypisała legenda również napis. 23). któremu zwrócono uwagę. rzeki spływać. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q).a) pisze. Starożytne świadectwa. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. do której przybywa wędrowny poeta. boski aojdos Sługa Muz i Apolla. słońce i księżyc świecić". Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. który razi z oddali. ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. który go jako ślepca oszukał. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. 147B). Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. trzymając w miłych rękach lirę. przypisywano Homerowi. które przykładowo powyżej zostały przywołane. 150 151 . ani jakąkolwiek inną mądrością. którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. I tak np. l47b). lecz młodych duchem staruszków (w. który daje się czytać i od przodu i od końca. epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu. Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. s. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. gdyby nie potrafił obliczyć. Margites. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113. a chociaż się ożenił. I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. będąc młodzieńcem nie wiedział. Suidas. Arystofanes (Av. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym.) przybiera formę sentencji. Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. ma charakter regulaminu pasterskiego. epigramat adresowany do Testoridesa (w. w. co śmieszne". W Etyce Nikomachejskiej (VI. 101-105). zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą. Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. w Fajdrosie Platona (264 C). poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. być może. a epigramat. morze szu­ mieć. Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji. I tak np. 262-265). 212 n. a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. Hesychius. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. którego autorstwo powszechnie. ani kopa­ nia. aż do II wieku po Chr. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. ojciec czy matka. znany był w starożytności poemat heroikomiczny. podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. lecz to. 57). nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę. jakie zachowały się z tego poematu. 4. Jeśli adresatem jest bóg. drzewa kwitnąć. 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. stworzonej w miarach heroicznych. kto go urodził. Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w. Dernosth. a Polibiusz (XII. upoważniają " 3 Por. z którymi ma płynąć do Chios (w. Poeta. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. 173-189). stwierdzając. u Diogenesa Laertiosa (I. Na żadnej sztuce się nie znał!". o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. „póki woda będzie płynąć. 6). że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem.

. Amsterdam 1981. Hoekstra A. Hooker. 1968. s. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale. Traditional Orał Epic: The Odyssey. Clark M. Hainsworth J.. Oxford 1912. Danek G. Heubeck A. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica. 1994.). The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition.. I: 'Prolegomena. Modern Critical Theory and Classical Literaturę.S. Amsterdam 1965.J. Foley J. Webster. Performance. Amsterdam 1987. Berne 1969.B. Sullivan J. Kahane A.B. s. Books I-VIII. Simpson M. Baltimore 1987. (eds. AJPh 89. Hoekstra A. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9. Fittschen K. s. s. s. Bakker E.. Phoenbc 48. Padua 1981.E. 1-29.J. Giovannini A. Bristol 1989. 1986. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes... (eds.. Di Benedetto V. Books 17-20. Oxford 1989. Paris 1954.. Typical Battle Scenes in the Iliad. Korojbosa. Genese de TOdyssee. Books 1-4. Finley M. Homer and Orał Tradition: The Formuła.). Books 5-8. (eds. {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami). Foley J. 130). że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego. Atti del convegno di Yenezia.B. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej.. Bloomington. TAPhA 97. New Haven. Conventions of a Homeric Funeral. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11. The Iliad: A Commentary III.. Heubeck A. Griffin J. s. The World of Odysseus. The Epic Cycle. and „Presence" in Homeric Poetry.21. Bakker E. A Tribute to Emily Townsend Vermeule. New York 1962.. Epos zwischen Marchen und Roman. Beowulf.J.R. (Wiener Studien. Homer. Fiction..J. Amsterdam 1987. Milano 1986.. The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer. Cambridge 1985.. CA 12.M. Hoekstra A. Fenik B. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory. [w:] J... Janko R.. Fenik B. Gaisser J. Neoanalysis: A Bibliogmphical Review.H. s. Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Berlin 1969.J.. The Iliad: A Commentary I. Austin.C. Amsterdam 1969. 1969. (eds. Darmstadt 1974. Germain G. Written Voices. Cambridge 1993.). [w:] G. The Common Background of Greek and He brew Civilizations. Hoek­ stra A. Crielaard J. Visualization. Aloni A. Books 9-12. Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e . Cerri (ed. A Commentary on Homer's Odyssey II. Amsterdam 1995. Carpenter R. 3 rd ed. T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach. Berkeley 1946.... 1-43. Classical World 7. 57-68. and the Epic Text. Hainsworth J. Orał Tradition 1. 115-179.I. Heidelberg 1980.J.. De Jong I.F. Folktale. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał.). 84-92. s. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę. The Catalogue ofShips in Homer's Iliad.. Historia 6.. Salem. Dimock G.S.. Narrators and Focalizers. Carter J. 3-152. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Kirk 152 153 . The Muse Learns to Write. s.. Some Features of Homeric Craftmanship... An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej. Oxford 1968. Apthorp M.W. 1986.S. Hope Simpson R.P. Bristol 1986. vol. The Singer of Tales in Performance. Nel laboratorio di Omero. Edwards M. Die homerische Frage. Cambridge 1990. (eds. Studien zur Dobnie.. A Commentary on Homers Odyssey I. (ed. Pavese C O . (Mnemosyne Supp. LazenbyJ.W. 1-5. Before the Bibie. and Saga in the homeric Epics. Leipzig 1988.). ed. Gordon C . Homeri Opera. Poetae Epici Graeci.. 133-159.P. Homer: Beyond Orał Poetry.. Texas 1995. Lirica greca e latina. Homer on Life and Death. Testimonia et Fragmenta. Annandale-on-Hudson—New York 1992. TAPhA 120. Wiesbaden 1968. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic. 171230.).. Oxford 1970. Gordon O . le fantastiąue et le sacre.. Powell B.W. Cantilena ML. Cook E. Bernabe A. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII... HSCPh 73..I. Ithaca. Delebecąue E. Ed­ wards M. Crowley J.. The Ages ofHo- Homer.. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee. West S. Wien 1988. The Presentańon ofthe Story in the Iliad. 1993. Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen. The Aegean and the East. Oxford 1988. s.. Homeric Ouestions. Horrocks G. Hainsworth J.W. Books 13-16. Books IX-XVI. Space and Time in Homer.L. Edwards M. Aloni A. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2.. Bakker E. 1962. jak n p .. Ithaca.. Oxford 1923. 28-30 settembre 1977. Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Die Odyssee.W. Allen T. Janko R. Homer and Bibie. Oxford 1980. Bremer J. Mullen W. 1990. Jonsered 1989. Finley M. Myths of Cultural Origins.3 maggio 1990. The Iliad: A Commentary II. rev.. Allen T. Tradition.. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. Studies in Honour ofT. New Hampshire 1984. Epic Verse Before Homer. Holscher U. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey. Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę. Cambridge 1982. Homeri Ilias. Bakker E.). Romę 1994. s.. O p r a c o w a n i a . Munich 1990. Di Luzio A. Clark M. Beiheft 12)..T. 257-283. 1997.J.F. Havelock E. Discourse and Performance: Involvement. Edwards M.P.M. Buitron D.. Davies M. and the Serbo-Croatian Return Song.. The Odyssey in Athens.. De Jong I. Homer and Mycenae: Property and Tenure. New York 1996.B. The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission. A Cognitive Approach. Kalff J.. Homeric Discourse andEnjambement.. De Jong I. Vol.B. 99-130.. Cincinnati 1955... Aix-en-Provence 1958.M. 1957.. Spoken Signs. The Iliad: A Commentary IV..W.. Kirk G. Gould T. Oxford 1931. Homer: The Origins and the Transmission. Edwards M. Studies in the Odyssey. Part I. Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica. (Hermes Einzelschrift 30).E.F. Cambridge 1992... Morris S. Conn. Cohen B.W. Cambridge 1991. który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa.).. Hainsworth J. Indiana 1995.. Heubeck A. Mass. 1. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta. Egypt and the Near East in the Bronze Age. 1969. Berkeley 1990.. Homer: Poet of'the Iliad. Allen T. Edwards M.. Jensen M. Góttingen 1988. Orality and Homeric Discourse.W. Green (eds..B. Cambrigde.. New York 1995.W. I HOMER nas jednak do stwierdzenia.. i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami). The Iliad: A Commentary II. 1966. The Flexibility ofthe Homeric Formuła. 95-114.. 1986. Kirk G.F. Recent Trends in Homeric Interpretation. Romę 1992. Poetry in Speech.. Brillante C . 379-394. New York 1978. Copenhagen 1980. Leiden 1994. s. J. Stuttgart 1974..B..

Analyse dialectologique du langage homeriąue. Princeton 1992. Darmstadt 1979. Aus­ tin. Berkeley 1991. 1981. Folktales in Homer's Odyssey. 1960. s. Oxford 1992.... Le mycenien et Homere. Pestalozzi H. Stubbings F. Ithaca. The Dark Age of Greece.. Munich 1971. (eds. Q U C C 27. Van Wees H. Duhoux (eds. Homer and the Orał Tradition.A. New York 1987. Cambridge 1962. (Papyrologica Coloniensia 3). Cambridge 1996a.S..B. Naas M. 1973. Ungeschehenes Geschehen. Naturę and Culture in the Iliad. and Hesiod.J... The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. and Socięty in Homer and History. ed. Homer and Hittite.C. Cam­ bridge 1989..B.M.. Berkeley 1984..H. Princeton 1987. Wiesbaden 1960.M. Princeton 1990. Krischer T. Homeric Ouestions. Homer and the Heroic Tradition... Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece. History and the Homeric Iliad.M.B. Ithaca. Nagy G. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue. Stuttgart 1992. 1993a.. 1993. Epos: Word.. Part I.. Ilias und Aithiopis. Ho­ meric Ouestions. Epic Singers and Orał Tradition. Homer — Rezeption bei Hesiod. Keaney J. Ann Arbor 1996. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. Zurich 1961.W. Latacz J.. JHS 101. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. 1968.L. 1-96. Schadewaldt W. Ruijgh C. Louvain-la-Neuve 1985.. Miller D. The Unity of Homer. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite. s. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens. Interpretation ausgewahlter Passagen. Kullmann W. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue.). The Singer ofTales. Darmstadt 1966. Parry M. s. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos.S. s. Berkeley 1921. Cambridge. Die Ouellen der I Has. Ruijgh C.. Berlin 1881.. Mueller M. Atlantic Highlands. Ann Arbor. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft. 81).G. Ithaca.F.B. [w:] Crielaard J. Cambridge. Miilder D. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad.. s.P. Tradition und Neuerung... Studi sulla tradizione epica rapsodica. Greek Poetry 2000-700 B. The Rise ofthe Greek Epic. 115-144. (ed. s. New Jersey 1988. Princeton 1993. West M. Puhvel J.. Berlin 1910. 307-323. s. Ann Arbor. New York 1991.. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. Edinburgh 1971. Formale Konventionen der homerischen Epik. Kullmann W. 118-139. Sutton D.). Vortrage und kleinere Schriften 47)...S. Auśg.J. Indiana 1970. Powell B. Eine Einfuhrung.. PCPhS n.L. s. 1984.A. transl.. (ed. Meisenheim am Glann 1977. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad.V..M. Chicago 1975. Texas 1996b. Schliemann of Troy. New York 1992.. Orał Tradition 8. Puhvel J. London 1962. West M.. Princeton 1990. Neitzel H. Rutherford R. 1967. s. Snodgrass A. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue. 1993b. Bonn 1975. Status Warriors. Disguise and Recognition in the Odyssey. 1978. 1990. Montanari F. London 1995. Mi.. Reece S. Vivante P... Lord A. Homers Original Genius. Oxford 1971. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond..... London 1994. Lord A. s. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey. Richardson S.. Stuttgart 1992. Tennssee 1990. Thomas R. 1973. 143-190.L. Scott J.. Stuttgart 1959. 1978. Latacz J. Taplin O.s. 99-114.. 1981. s..). Homeric Ouestions andHittite Answers. Amsterdam 1992.. 87-142... 1964. Amsterdam 1957. Penglase C .J. (Beitrage zur klassischen Philologie. Antiąuity GA. Rosę P. Cambridge 1979. Die Ilias und ihre Ouellen.. Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung. 433-450. Homer: His Art and His World. 1983.G. Ruijgh C. Amsterdam 1995. Parry. 31. Munich 1985 (ang. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter.V. The Homeric Narrator. and Gods in the Odyssey. GRBS 25. Sons ofthe Gods.. Homers Ancient Readers. New York 1990.. Ithaca. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798). Oxford 1907. Atlantic Highlands... HSCPh 63. Studies in Early Greek Orał Poetry. Homer in the Papyri.... 154 155 . Schein S.).. Latacz J. Homerische Motive. Sale W. C Q 17. Slatkin L. Mass.. 133-150. [w:] A. Narratwe and the Iliad. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey. Cambridge 1991.H. Bloomington. Stanley K.). Homer and the Ionian Epic Tradition. Y.. Rudhardt ].. Riggsby A. Nashville. Mass. Heroes.B. 1-46. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition. s. Parallels and Influence in the Homeric Hymns. Pavese C. Schoeck G. Page D. New York 1995. Pisa 1979. 3. The Ptolemaic Papyri of Homer. s.. 1958. Homer. Ausg.. Innsbruck 1991. West M. Lord A.. (American Philological Association. Koln—Opladen 1967. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion. Wiener Studien 15.M. Von Homers Wek und Werk.O. computer software).B. New Jersey 1995. Pratt L.. 1-77. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Whitman C. s.. Composition by Theme in the Odyssey. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. Ithaca. A Companion to Homer.B. s. Mass. Traill D. AJPh 104. C Q 23. West S. 807-824.. Pucci P.B.. The Contest of Homer and Hesiod. The Singing of Homer. Die Achilleis ais Ouelle der Ilias. Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica. Murray G.J. by J. The Songs of Homer.B. Cam­ bridge 1976. Homer and the Sacred City. Peradotto ].. Part II. Lying and Poetry from Homer to Pindar. Wilamowitz-Moellendorff U. 113-129. London 1982..M.. Linear B: A 1984 Suruey. Simonsuuri D. Ong W. 381412. Greek Myths and Mesopotamia. Mi.J. Schadewaldt W. Lamberton R. Homeric Misdirection. Velement Acheen dans la langue epiąue. Morrison J.H. Lynn-George M... avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec.. Wace A. MH 35. Iliasstudien. Notopoulos J.. 5-42.J. Lord A. s. Holoka. Webster T.L. (eds. Homer as an Orał Poet. Berkeley 1959. Innsbruck 1982. HSCP 72.. 3. s. Nagy G. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad.. New York 1994. Ithaca.. Roma 1974. Zurich 1945. Kullmann W. Segal C . Sale W. The Singer Resumes the Tale. Singers. Ann Arbor 1992. Violence. 1985. War. London 1984. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Powell B. 1993. (Wege der Forsching 634). Murnaghan S. Page D. by A. Homerische Untersuchungen. 1-17. Kullmann W. The Tragedy of Hector.. Atlanta 1991.. Nesselrath H. Orał Tradition 8.L. 17-22. Cambridge. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet.). False Predictions in the Iliad. London 1958. Darmstadt 1991. Scully S. Pellizer E. Studi di filologia omerica antica I. Trący S. von. From Mycenae to Homer. Redfield J. I HOMER G.. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę. Sherratt E. Kirk G. 1992. The Homeric Imagination. Homer... Morpurgo Davies.L. TAPhA 122. The Story ofthe Odyssey. The Iliad. (ed.

bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. humor. który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. 2 Griechische Literatur. hymny większe i hymny małe. różniące się zarówno objętością i charak­ terem. Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. XXVII. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. Th. XXVIII i in. jak też walorami estetycznymi. Trudno się zatem dziwić. owa pierwotna legenda kultowa. 744.HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. KI. I. s. Demeterhymnus. Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. . że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. XXXI. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. oraz w Hymnie do Demeter. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K. Apollon w hymnie Do Hermesa. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. jego przydomki. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów. epitety. XXXII). że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji.). XVIII. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta.und Sozialwiss. przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw. Akademie Mainz. Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. którego imiona. Zbiór obejmuje 33 utwory. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa. Bergk2 np. hymny: VI. W innych hymnach większych. a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. słowem: całą aretalogię. uważał. 1950). XXX. Pan w hymnie Do Pana). Geistes. Mit.

s. Gimny. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. w których niekiedy. Op. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. Costantini. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. 19. który cytując w. terminem określającym nie tyle ga­ tunek. o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". A. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. Ludwich. który twierdził. 161.). 294 etc. Schmid {Griechische Literatur. po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich. jak to ma np. 1. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. 1985. M. np. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. Sinko {Literatura grecka. XVIII. 18-19: „od ciebie zacząwszy. „wprowadzenie". Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. Na takie ich przeznaczenie wskazują. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. 28 n. Demodok. s. Takim wstę­ pem jest. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. A.cit. XXV. Lnni Omerici. Paris 1987. s. 148 n. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku. Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. Bethe. Lallot.1) wraz z komentarzem scholiasty. co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji. które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. 6 W 1795 r. lecz również w prozie. 1. s. Oprócz formuły końcowej. trąd. jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. Leprooimion est-ilunproeme?.. Charkov 1889. nie łącząc się jednak z jej treścią. zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. T. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych. Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter"). XXVII-XXXIII. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei. Wiinscha4 . Jakie było przeznaczenie tych utworów. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera. w której pieśniarz Feaków. Zob. to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle. Podobnego zdania są m. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". W tym przypadku jednak. że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7. gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu. 11.). miejsce w hymnie XXXII10. Th. 51. cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. s. 104). RE IX. W. 13-27. Zdaniem E. wymienienie miejsc kultowych i funkcji. s. h. np. 7 Tezy tej bronili już E. „Prooimion" jest zresztą. jego krótką pochwałę poprzez epitety. [w:] Le texte et les representations. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. 233). z hymnu Do Apollona pisze. Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI. 622.) i Z. Hymnos. Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. 10 Hymn do Selene w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 179). Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion. Zob. 9 8 158 159 . 499 nn. IX. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. s. eng. F. Wilno 1937. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. Cassola (ed. Wolf {Prolegomena adHomerum. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. s. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. które po­ przedzają. 429. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr. 202. XIX. XIX. w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz. Opierając się na tym świadectwie. VIII. J. że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. 161. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. s. Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. s. Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. X. 15-17). zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni". związaną z poszczególnymi bóstwami. Hez. Od. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". h. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. I. VIII. do „prooimion" należą tylko te wiersze. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. ich zdaniem. Op.in. 15 n. Afr. jego zdaniem. 29 n. 70. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. Mu­ simy przy tym pamiętać. Milano 1975 . Derevicki {Gom. nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. Hezjoda i samych Hymów homeryckich. Apoll. Leipzig 1931. 146 nn. Leipzig 1908.). wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od. przejdę do innej pieśni". I. 37.

które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. W. które kończą się pozdrowieniem bóstwa. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. W świetle analizy L. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. hymn XVII z hymnu XXXIII. Halliday. E. słusznie podnosi. na jakie podzielił tzw. małe hymny. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. R. analizując stanowisko R. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. Wunscha14. Wunscha. 18 The Homeric Hymns. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. poprzedzającymi epicką recytację. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. być może.cit. von Wilamowitz-Moellendorfa17. 4 0 1 . op. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. inne krótkimi.. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni". s. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. zdaniem uczonej. Sikes. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). Eine Form. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie. Sikes18. Lenz13. 497. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny".iss. ed. 17 Timotheos. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. Meyera15. L. na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. Jak zauważa J. Leipzig 1903. Koln—Wiirzburg 1933. D. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. 16 Das Prooimion. H. Biihl 1937. Bóhme. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. Lenz. Die Perser. ed. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru. Bóhme16 i U. 498. 140-183. Pfisterem i z R. hymn XVIII z hymnu IV. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. Halliday i E. że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion". 12 Tamże. R. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. Powell. jego zdaniem. Strauss Clay11. 279. 278-286. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. R. Jak zauważyli już T. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. E. H. s.. Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. sakraler Dichtung der Griechen. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. Wskazują one wyraźnie. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. J. Stanowią też. Oxford 1936. 19 Lenz. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. wymowny jest w tym przypadku fakt. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. 2nd ed. lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. s. XVII i XVIII. a mianowicie te utwory. s. Wiinsch. Meyera. W. B. Morris. Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. W. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. s. with commentary by T. W artykule Hymnos w RE IX. Bonn 1975. Allen.W. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej.R. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym. Inne utwory. 160 161 .E. [w:] A new Companion to Homer. Allen.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Leiden—New York 1997.

że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów. Należy raczej przy­ jąć. jak wiadomo. 451 nn. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. 37 nn. XII. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości. dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. Patzer. 101 nn. 3. XX. XXIX. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. z reguły historii naro­ dzin. 94-97). Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw. Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej. gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny". Lenz. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają.. co wydaje się mało prawdopodobne. z którego wyimkiem jest hymn XVII.. Wszystkie. XXIII. 19-22). Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. op. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. XXII. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych". Wiinsch. jak np.. XXXI-XXXIII i w.21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1. L. 1 nn..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a także IX. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23. rozbudowanych opowieści epickich. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga. s. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". Stąd można wysnuć wniosek. XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". 10. której recytację poprzedzały. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. Zob. a hymn XXV (do Apollona i. lub prośba o łaskawość. Meyer (op. który będzie przedmiotem pieśni. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. w hymnach XV-XVIII. por. Bóhme natomiast na tej podstawie. Uczony nie daje też odpowiedzi. op. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. słowa szacunku. niekiedy wprost o sukces w konkursie. „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. Wiesbaden 1962 s. 3. a także: XXI. że ci. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". 140 nn. to musimy jednocześnie przyjąć. Realizują to hymny: XI. cit. Przywołują jego epitety. 2. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. Brak jest w tych hymnach części błagalnej. czy np. cit. X. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". 9 nn. 11. adresowanych do Hestii22.. H. miejsce w Iliadzie I. hymn XXXIII. charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. bym w tym oto agonie zwyciężył. XXIV. oraz XXXII. XIII. ale same do kultu nie należą. 24 162 163 . XXV. 2. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności. s. jaka ma np. że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. 4. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe.. Por. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H.. błędnie wnioskuje. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). uroczystości religijne. że hymny XIII. op. cit. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. „objawienie". Appela). Lenz. Również zakończenia „prooimiów" są typowe. 1-26 hymnu XIX. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. ku innej przejdę już pieśni". będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu.. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne. R. s. błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń". z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. 1920 i XXXI. 18 n. i I. Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii". 18 nn. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. co wprost po­ świadczają hymny VI. I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. cit. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec. XXX. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W. Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. Wymieniają imię boga.

jak to zauważył już L. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna. Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim. inspirując się kultem. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. lub takimi. że na występach rapsodycznych. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. można zatem powiedzieć. 164 165 . XIX. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych". która pełni funkcję ich aretalogii. Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . Beitrage zur Klassischen Philologie 6. z akcen­ tem położonym na „opowieść". hymn III Do Apollona. które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. 27 nn. Pan. Gaja. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia). który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. Meisenheim 1963). że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny. lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. takimi jak Demeter i Persefona. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). czy też przed ludźmi dla założenia kultu. posiadają wiele cech wspólnych. Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. Lenz25. Problem ten dokładnie wyjaśnia D. Selene. Hymny „małe". Nie są więc wytworami samych rapsodów. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. utwory te. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności. jak to ma miejsce u Homera. liczący 59 wierszy. Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. Rapsodzi.. a nie w tle działania bohaterów. Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. cit. słownictwo i formułowy styl. czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. Wymowny jest w tym względzie fakt. Cztery wyliczone powyżej. jak to widzimy w hymnach: VI. Dioskurowie. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. Dionizos. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. 1. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. Macierz zwierząt. można dołączyć do grupy „hymnów dużych". którzy w ogóle u Homera nie występują. jak np. s. XXVI. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". 14-20. również ten utwór. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. podporządkowane mu jako epizody. stały zatem do dyspozycji rapsoda. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. Podsumowując powyższe uwagi. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. wykształcone w pieśni kultowej. To te właśnie utwory. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. że w świetle wyróż­ nionych przez L. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. XXXI-XXXIII. na postaci. Hestia. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . Są to: hymn II Do Demeter.

Odblaskiem epifanii jest również to. gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. h.). cit. Dem. w h. jak wyżej wspomnieliśmy. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem. 385 nn. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. część delijska hymnu Do Apollona. wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. potraktowane jako „święte aition". Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki. Apoll. Afr. 256 nn. 2 nn. którzy nie rozpoznawali go dotychczas. w h. Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. hymn XVIII Do Hermesa. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. a boginie. W części delijskiej hymnu Do Apollona. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. RE. które mają wpływ na przebieg akcji. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. 211 n. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. Apoll. ale — jak zauważa L. Dionizos przeciw piratom. Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem.) adresowanego doń hymnu.). mu­ si stać się tym. Apoll. 172 nn. Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". z przekazanego wraz z mitem konfliktu. Mając tę scenę przed oczami. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 187 nn. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. 198 n. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. kim jest. Op. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga.s. Dem. Sceny boskiej epifanii. spotykamy również w eposie homeryckim.. 130 nn. których skutki trwają nadal. 47 — Pana. że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie. on sam wprowadzał ich w błąd. Hermes przeciwko Apollonowi. XXXIII. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. A7A nn. 61 nn.).. 135 n. Można tu wymienić np. w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji. 1. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu. [VII] 2 nn. XIX. Apoll yil-yjA. któremu się bóg objawia. 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona.) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h. 182 nn. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie. h. kończący epokę bohaterską (półbogów). Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. IV. W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg. Dion.). 18 Epiphanie. Afr. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. 3. VI. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. jaką posiada. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. aby objawić się w jeszcze większej mocy. które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. szp. Herm. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek..) i pytyjskiej (h. 138 nn.). 166 167 . w h. Bóg przedstawia się ludziom. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa. Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły. Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. 282.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. 27 W h. Dem. Dion.. ale — jak trafnie zauważył F. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. kim aktualnie jest. h. lub gdy wyczuwali. Suppl.9 — Dioskurów. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej. a część druga -— w Delfach. Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu. (VII) 55 nn. W takich funkcjach jawi się w h. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga. Nic więc dziwnego. hymn Do Hermesa. 2.

że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w.. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe. 71-81. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach. hymny natomiast pokazują. 20-62). który wystąpił z tezą. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. s. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie.). 21 nn. Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. h.. by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich. Co więcej. aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h.. s. w h.). W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa. w h. związanych z akcją poematu. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. Herm. w różnych miejscach (na lądzie. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata.). 1975. West.. cit. s. Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii.. 179-546)30. Me­ ander XL. I. przyjmowano zarazem najczęściej. datowanego przez wielu badaczy na VII. Epifania staje się doskonałą okazją. Ap. Fórstel. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. 33 Zob. s. Bochum 1979. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e . op. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. Ubolewając nad swym upadkiem. Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona.. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. Apoll. 148). 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. Dem. a także — przy założeniu. Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. 312 nn. I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 . a nawet VIII stulecie przed Chr. 1-2. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. Wilno 1937) i T. 31 168 169 .). 1985. Ruhnken (17231798). (pyth. i 484 nn. Przedstawionym w hymnach bogom zależy. Dem 460 nn. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów". Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu. 504 nn. W hymnach: VI {Do Afrodyty).) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu.) 186 nn. wyspach i morzu) starożytnej Grecji. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos. 474 nn. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi. Dion (I) 13 nn. 270 nn. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci.) 2 nn.) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. których boscy bo­ haterowie —. (del. W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. wybitny filolog holenderski D. Widzimy to w h. Warszawa 1959. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I. ale jest tam obecna w swych my­ ślach. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. L. h. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc). s. że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K.podobnie jak Muzy (68 nn. nie mógł pominąć milczeniem kwestii. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX).

a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona. Janko. Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos. Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r. 1979. Millera. 37 Op. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 504-501 r. W w. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. sceny na Olimpie (w. jak hymny homeryckie. s. uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. ale w tego rodzaju utworach. 38 Zob. 54-60. Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. sprowadzenie kapłanów. połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części. Janko. 173-186. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. R. pod jakim był czczony również na Krecie. a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. M. s. Homer. 35 Kynaithos. drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca. W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. cit. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. w świetle analizy A. 57-67. W. Knox. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37.S. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. Homer. określenie ich funkcji). 34 downictwa. Aloni: Aedo e i tiranni. 112-115. który usiłował wykazać. s. Polikratesa w 522 r. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. i to nie tylko Apollona. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. TAPhA CIX. Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A.przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). Burkert35. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387). centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. a nikt przecież nie twierdzi. Princenton 1989. należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. motyw gniewu Hery (w. W. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. takie jak: katalogi geograficzne (w. Clay. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989). Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34. 529-537). Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. s.245). M. 2-13 i 186-206). 30-45 i 215. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. związanego z ujarzmianiem źrebców. tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. 87-89. s. reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. 95-101 i 305-55). Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. The Politics of Olympus. 36 Zob. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. 170 171 . rozwinięte w w. rapsodowi z Chios.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. Cam­ bridge 1982. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. 53-62. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). Berlin 1979. J. Por. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36. Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej. W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. Hesiod and the Hymns. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —..

chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. zaś Zeus na to mądry zezwolił. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. 569. Nie wykluczone. Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. przyroda zaczęła obumierać. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod.. Allen. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. h. Halliday i E. 268). Dem. 1975. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w. 31. Afr.W. 8). 597. h. które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. przez L. najpierw sama. że jej matką jest Demeter.40 swą treść. h. h. swej kompozycji i treści. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis. a ludzie. Afr. h. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa.. 188 n. Dem. a następnie w towarzystwie Hekate. poszukując bezskutecznie zaginionej córki. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457.M. w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka. A 217). Dem. 912 nn. Anurjteooc — N 322. s. Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr. obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku. 157. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h. Afr. Afr. Co więcej. przestali bogom składać ofiary. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria.in. 466. ale nig­ dzie nie mówi się. ueAaSoou icuoe Kdcn (h. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. 397). F. Dem. w którym akcja porwania (w.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.E. a Hades porwał ją od jej matki. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu. który w Teogo­ nii (w. 161-170). K 495. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. KaAuKumę {h. I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. h. Dem. Dem. Gdy zrozpaczona Demeter. którym zagrażał głód. Afr. 205. 156. Nie można jednak 172 173 . W. 350 nn. jak widzimy. tj. paSuKoAnoc (h. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu.. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące. CQXXV. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m. 476 n.) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. jak np. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu". Heitscha należy przyjąć. 194). gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b. 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. 5). na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie. Sikes w swym komentarzu (s. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. 285). dowiaduje się od Heliosa. Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. Dopiero gdy poznał. 173 n. 470-84).) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają. Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. Dem. Już T. że modelem dla niej jest część pytyjska39. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku. 257. 33. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne." (w. 284. Taka jest zresztą również wola Zeusa.R.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona. że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa.: TLuaoxoc (h. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo. 302469) przeplata się z akcją Demeter. h. Afr. Afr. której imię. Persefony w momencie. cp 76). Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem. Demofonta. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie.

op. co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów.' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. 93). 90). Jak zauważa J. jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione. Naturalne jest zatem. 174 175 . nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu. jej zagniewanie na Zeusa (w. 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por. 91).). jak i duchowym. a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. 463 nn. Przez swe słowa. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny. dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. 504... Richardson {The Homeric Hymn to Demeter. 216 n. 242 rin. 270 n. U. Zeusem Chtonios.J. s. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń. przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach. Wzmianka o tym. por. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów". 5-12). że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. Berlin 1931/32. s. którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża.cit. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim. von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. Świątynia jako jej nowe. Ziemię i Podziemie. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. 74-86. Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat. a nie darem uprawy rolnictwa. Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. 147 n. Richardson. I-II. s. od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis.). Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N. opuszczenie Olimpu (w. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. Ausg.. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w. szczególnego rodzaju miejsce pobytu. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych. II.).cit. vol.41 W kompozycji Hymnu do Demeter. kto jest sprawcą porwania jej córki. Darmstadt 1959 . 49. w. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna. Motyw świątyni. 3. Strauss Clay43. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. 42 Der Glaube der Hellenen. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. lecz na cały ród ludzki (w. podkreśla jej status bogini. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. 43 Op. Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. Metanejra. 270). Uderzający jest bowiem fakt. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić.). 256nn). Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. Klęska głodu. pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w. Oxford 1974. w którym pierwotny zamysł Zeusa. spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. s. które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis. Epifania bogini i motyw świątyni. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym.

200 nn. 1960. Windisch. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. 49 Aphroditehymnos. że jej twórca. konty­ nuując badania M.S. K. Jacoby.). Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty.. 232 n. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. Już na progu XX wieku U.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 337-368). jak widzimy. E. F. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. mianowicie Homer. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. 52 Op. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. że nasz hymn. uznając integralność Iliady. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13. został. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał. 196 n. skomponowany również z myślą o tej dynastii. że „Eneida" z XX pieśni Iliady. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. 50 Studien zur Ilias. 42 n.A)Ph LXXXIII. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. De hymnis homericis maioribus. jakie liczy utwór. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów. Jacoby. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. w rozprawie L. K. 303-311. ale że go naśladował. F. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d.). uważa. 1-50. 47 48 Ilias und Homer. cit. Philologus 97. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii. YC1S 20. 1969 r. s. i obserwacji językowych pokazał. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. Nie tylko bowiem jego język i styl44. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. s. Leipzig 1867. Ro­ berta50 i R. Homerisches. Merkelbacha51. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. powstał w ścisłej zależności od Iliady^. 1965. s. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. von Wilamowitz-Moellendorf45. 223-28 51 Zum Yder Ilias. Afr. s. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. Die Ilias und ikr Dichter. s. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. 302 nn. 1-13. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady.. hrsg. h. s. zwłaszcza w. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty.. F. Podbielskiego (KUL. Parry'ego na temat „oralności" eposu. F. że aż 160 wierszy z 290. s. że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. E. 42-47. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G. z którego wyrasta jego fa­ buła. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. Aeneas und Ho­ mer. Zob. Heitsch. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. 83 n. Landes Nordrhein — Westfalen 41. s. Berlin 1916. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. 1948. 153-174) oraz A. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E. bogini nieznanej Home­ rowi. ale i żyć. np. inspirowana dziełami Hezjoda. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. Śmiała hipoteza K. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. Berlin 1901. Heitsch49. hezjodejskim i cyklicznym. Uczony ame­ rykański J. 1960. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej.. s. 23 nn. Hermes LXVIII. 1962. Abh. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu. 1965. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . Solmsen. Reinhardt. Hypomnemata 15. był autorem zarówno Iliady. Diss. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53. 237. Wiss. zwłaszcza s. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. Heitscha. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora. Hólscher. Afr. Nie można się zatem dziwić. Opladen 1970. Hermes 88. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. von U. usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. 48-511 45 46 ty47. s. s. a więc mit o charakterze genealogicznym. w eposie homeryckim. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni . Aphroditehymnus.Aeneas und Homer.. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. Uważał też konsekwentnie. h. Góttingen 1961. XX 213 nn. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. Dihle (Homer-Probleme. Hypomne­ mata 15. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w. Ziarnem. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. 1933. Lenza52.

ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. Lam­ pas 13. podobnie jak w narracyjnej epice Homera. że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. musimy przyznać. Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. Z inwokacją. również: Van der Ben. gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza. której patronką i zarazem ofiarą staje się. pars epica. 1-52). gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire. Wrocław 1971. Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. reakcja na jej słowa. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. ukształtowaniu stylistycznym i językowym. że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 270. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. Portera34. Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. s. AJPh LXX. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. Ci. 53-291). o związkach z innymi bogami itp. s. tenże. N. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H. 40-77. Podstawową for­ mą przekazu. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. za nim następuje tzw. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. De Homerische Aphrodite-hymne I. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. Zeus. 1980. „Lam­ pas 14. 1981. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. s. którzy nie dostrzegali. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. 69-107. w której sformułowany jest temat opowiadania. w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. wypełniająca niemal trzecią część utworu. Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. skłonni byli przypuszczać. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". 1949. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". charakter następnej wypowiedzi.. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. 178 179 . Zob. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. W pierwszej. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem.

które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu. w której się urodził. o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w. MUnchen 1967. 28 n. s. w h. 44. 180 181 . Dem.). W. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia. jak widzimy. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. Hymn do Afrodyty. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu. w h. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. że została pokonana swym własnym orężem. 522. ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr.1. można powiedzieć. jak podkreślał już M. z. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich. M. ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie. 81. opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy. w artykule: H. 140-150). Ramy. lecz z legendą kultową. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. 247 nn. Op.R. Ausg. Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. Nilsson56.). w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. Apoll. 58 T. s. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. Osądzając dzieło po jego „efektach". Gescbkhte der griechischen Religion. Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. Sikes (op. Janko (op. Podbielski.. s. h. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. cit.P. W tym przypadku. ludźmi. — 90). krętactwie i kłamstwie. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie. lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. I tak np. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w. 57-62).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. miejsca i okoliczności jego powstania58. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami.. 177 nn. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h. 191). Apoll. Należy w tym miejscu podkreślić. oparty głównie na przebiegłości. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt". stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem.W. I. 20. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr. potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. Allen. Analizy tego problemu zob.. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa". Windischa (De hymnis Homericis maioribus. że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. a jednocześnie najdłuższy z nich. Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. 107.cit. op. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną. w. Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. Lenz55. już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi.. cit. P. Afr. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. 33-47. s. 3. Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa. s. 8). nie po to jednak. gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość. — 22. Hermesa. — 63. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. 3. Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. 1966. RHum XIV. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego. Halliday i E. h. Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu. Utwór ten. Odtąd.E. cit. Por. s. Nilsson. 22-50. s. Lipsiae 1867.. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. do swojej świątyni w Pafos. zanikanie digammy). jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr. która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. chytrości. Dem. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R.. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. Lenz. Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. 100-102). Musimy zatem. Afr.

F. Appel. Clay J. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów. 1-2. Etudes sur les hymnes homeriąues. wstęp i opracowanie W. Aeneas und Homer. Milano 1975. by T. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. B. 1963. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich. Akademie Mainz. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa.]. co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". Inni Omerici. O p r a c o w a n i a . Aloni A. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn. Halliday.. ed. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich. The Homeric Hymn to Demeter. Meisenheim 1963. The Homeric Hymns. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa. Charkov 1889.S. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. 17-18). Gimny. Richardson. ed. Meander XVIII. Knox. w tym przypadku.i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów.. Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. W. Clay J. 7-8. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction.J. [w:] A new Companion to Homer. Leipzig 1908. Lenz L. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung.. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. J. Leiden—New York 1997. gdzie są ukryte jego krowy. 182 183 . Heitsch E. The Politics of Olympus. Berlin 1979. który „rano się narodziwszy. E. wyznacza dalszą akcję utworu. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos... poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa.. Deichgraber K. Ludwich A.. pełnego bezwstydu zwia­ stuna". a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. Abramowiczówna Z. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa. Geistes-und Sozialwiss. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. tekst. Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. Morris. Homer. with comm. cała. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne. Scena na Olimpie. Cassola. Bóhme R. 321-338. s. Cambridge 1982. przekład. nie wie nadal. Demeterhymnus... W zamian za wykonaną z żółwia lirę. Wilno 1937. ed. The Homeric Hymns.. N. z. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka.ady. Die homerische Hymnenbau.R. Chociaż ze względu na żartobliwy ton. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich.W. Oxford 1974. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem.. Fórstel K. Gom. Derevicki. charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. Kynaithos. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen. Kolk D. Aphroditehymnus. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. Appel W. Toruń 2001.Sikes. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie. Romę 1989. uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka. 213 nn..E. to jednak okazuje się... Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. oszustów i złodziei. Hypomnemata 15. Das Prooimion.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Allen. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich. Biihl 1937. KL. by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian). s. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. Powell. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe. 2"d ed. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka. w południe grał na kitharze. Princenton 1989. Burkert W.. Apollon. Aedo e i tiranni. 14 III 1963 r. S. 53-62. Bochum 1979. BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł. Oxford 1936. odnosi się pozorne wrażenie. 1985. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w. Janko R. W.. Bonn 1975. 21 nn. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. z. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka. Co więcej. chociaż odnajduje Hermesa. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem. Gottingen 1965.). że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. Werdykt Zeusa. Meander XL. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. 1950. s. z których korzysta dopiero wtedy.

Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą. La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire. von U. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety. Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek). s. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. Wrocław 1971. przypisywane mu tradycyjnie utwory. 270.N. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia. Katalog Kobiet. AJPh LXX.. któ- 184 . przed Chr. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują. zwanego często Ehoje. Die Ilias und ihr Dichter. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji. Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. s. 635).T. Koln—Wiirzburg 1933. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku. The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. Góttingen 1961. s. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta. Van der Ben. 1979. przedstawiających kolejne kobiety.. Solmsen F. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?. The Homeric Hymns as Orał Poetry. 140-183. s. Leipzig 1867. Miller A. Pieśń o Melamposie. razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii.. Astronomia. 337-368. Wielkie Ehoje.. AJPh LXXXIII. 1981. hrsg. Diss. s. Pozostałe. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem... 1962. Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. największego. Van der Ben. G&R 38. 40-77. Parker R. Diss. Windisch E. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. Katabaza Tezeusza.M.. Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło. Porter H. Katabaza Perithoosa. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości. Podbielski H. Notopoulos J. We wstępie do Teogonii (w.. Prace i dnie. które w związkach z bogami zrodziły herosów. takie jak: Ka­ talog Kobiet. Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. 1991. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu. s. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych.L. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. Lampas 13. 69-110. Tarcza Heraklesa. Wielkie Prace. pt. i D. 1 nn. De Homerische Aphroditehymne I. CQ 25. RE IX. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. 22 n... którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. De hymnis homericis maioribus. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. Hezjod. wskazujące. s. Cynatheus' Hymn to Apollo. Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. 1980.. Hezjod jest pierwszym poetą europejskim. Hermes 88.M. West M. że był on osiadłym rolnikiem. szp. Ajgimios. Wesele Keyksa. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. 173-186. Rady Chejrona. A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo. Wunsch R„ Hymnos. 1975... Holscher. 1949 s. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. Miller A. Leiden 1985. którzy ok. TAPhA CIX. From Delos to Delphi. Paluchy Idajskie. Lampas 14. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H. 750 r. (Mnemosyne). wypełniającego pięć ksiąg. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ . Reinhardt K. 1-13. 161-170. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr.. 1960. teraźniejszych i przyszłych".

rec. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna. może być jego Teogonia. G. a kiedy śpiewał przed ludem. 52 5 Por. 13. Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć. 254. że Teogonia była właśnie tym poematem. Wade-Gery'ego'. Tbeogony. 411-452). prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. 3 Op. L. i D. I. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. w bezpośrednim związku z tzw. Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. 2 La composition litteraire archaique grecąue. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki. ed. O.4 Przyjmując. Amsterdam 1960. T. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. Hesiod. t. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. 1289 b 36-9). Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu. Hesiod. cit. co najmniej 30-letnim poetą. por. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. 1 (repr. jeźdźców.) i w hymnie do Hekate (w. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. wo­ jowników. 1995). przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. 638). Kirk. 654 nn. 502.W. West. 608. którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć.L. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. wojną lelantyjską. 430-434) królów -— basileusów. vol. Oxford 1966. że również on. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów. Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. podjęta ok. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów.) tylko raz w życiu opuścił Beocję. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. jak donosi Pauzaniasz (IX. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie. 15. którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. T. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów. Jak sam wyznaje (Pr. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". W. 1 4 Por. 8. Stahlin. 573. 186 187 . [w:] Homeri Opera. gdy twierdził. można wnosić. s. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. 260. podobnie jak nowożytni poeci ludowi. Bd. lecz raczej znanym już. 80 nn. s. Geschichte der griechischen Literatur. 766) i służącą do prac domowych. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. s. L. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. M. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. zasiewów. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. 3). p. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. s. 3) jako jedyną w dawnych czasach. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Rację miał zatem B. M. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. nie był początku­ jącym. V.. że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. Allen. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. 44-45.. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. bo — jak tego dowodzi M. Nic więc dziwnego.S. by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. 597. że Hezjod. 225-238. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr. van Groningen2. 1. s. New York 1958. należał do dość zamożnych rolników. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg. Idąc za sugestją H. ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''. I (1989). Berlin 1929. jak się przyjmu­ je. s. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. i D. O Homerze i Hezjodzie. 44. 750 r. Schmid. Hezjod. 441-446). s.

s. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. 177=197. Early Greek Armour and Weapons. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. Fakt. innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej. Homer. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. W świede tych badań okazało się. A . je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. jakie przebija z jego Prac i dni. Skoro tworzył w poetyckim języku epickim. trudno byłoby zrozumieć. 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej. HSCPh 68. szp. Snodgrass. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. 176 nn.A Notopoulos. Stwierdzono bowiem. uznających Homera za poprzednika Hezjoda. w odmiennym środowisku. że utwory Hezjoda są pohomeryckie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. A. Pamfosa i innych. Hesiodos. The Ouestion ofthe Unique Expression. najlepszy dowód. G. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. 1960. podobnie ja język Iliady i Odysei. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna. s. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. Paris 1928. poeto w. 1-77. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim.. s. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. jak się mogło wydawać. 155 nn. • . nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. 1964. społecznych i świa­ topoglądowych. i D. Innych podobieństw. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. J. F. A. 176). gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. " Zob. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. 1174.West (op. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. Rzach7. J. Powyższa anegdota. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. np. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. Język poematów Hezjoda. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. . a nie w Jonii. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. jego zdaniem. s. Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. s. a nawet VI. Rzach. o ustanowiony w nim ład i porządek. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. London 1964. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. 47). Przeciwnie. już w 1857 r. fakt. odmiennych założeń artystycznych i celów. a nie w beockim. 1962. Z o b . Hesperia 29. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. Orfe­ usza. RE VIII. 188 189 . Jest to. poza językowymi. ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. Heinsworth. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. 25 nn. s. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. np. Muzajosa. Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. zapoczątkowane przez M. Zob. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku.L. Berlin 1857. Structure and Content in Epic Formulae. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M.B. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi. która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. 10 Zob. tenże. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. język ten musiał już być stworzony przez Homera. stwierdza. C Q 14. cit. problemami etycznymi losem jednost­ ki.

cit. H. „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. 12 Solmsen. Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. Od. L. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. Obok jego własnej inwencji. Błuscha16 czy H. moment narodzin. Cornell Studies nr 30. Jak widzimy. West13. Solmsena18. XX. jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. wymowny katalog dziewięciu ich imion. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. 18 Hesiod and Aescbylus. 372. //. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. Op. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. Hamburg 1934 (repr. ]. Można zatem przyjąć. 1-115). córy Zeusa. Bonn 1970. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia. Jedno jest pewne. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze. s. Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. w tym przypadku — samemu poecie. Umiemy też. 6. do której obecnie przechodzimy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 46-48. Hypomnemata 1963. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. Dotyczy to zwłaszcza tzw. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu. Darmstadt 1967). nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. że żelazo musiało być znane od dawna. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". że tradycja literacka i mityczna. Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii. 104). Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. córy berłowładnego Zeusa. 190 191 . który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej. Krafta15. J. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. samą prawdę obwieszczać. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken. undHesiod. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. Nic więc dziwnego. Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. z okazji których miała miejsce ta recytacja. 25-79. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. lecz także wprowadzić. złe trzewia. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym. Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. epoki bohaterów żyjących w okresie brązu.. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. same brzuchy wy tylko. s. kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. Seelschopp14 i kontynuowane przez F. Ithaka 1949. Zurich 1964. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich. zgodnie z konwencją gatunku. Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. 5 nn. którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. przypomnieć ich genealogię. IV 510. 494. Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. jeśli zechcemy.s. Forma hymnu na cześć Muz. XIX. 22-34): Olimpijskie Muzy. Wiemy. czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. 211. Okazało się jednak. nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I. do której wielką wagę przywiązuje Zob.

Briareus etc). bo słodki głos płynie z jego ust. Eter. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. bóstwa mitologiczne (Tethys. Artemis. którą mu wszczepiły. cit. A gdy przekonywająco przemó­ wi. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. ubóstwione przejawy życia biologicznego. Keto. Dar poezji. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy. Foibe. Apollon. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. West20 składa się sześć grup bóstw: 1. Od Muz więc i od Apollona. West19. to jednak gdy pieśniarz. ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. się jako rodzaj wtajemniczenia. Hory. ze zrozumieniem posłannictwa. że jest on boskich królów potomkiem. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji. Muzy) 5. 2. co wymaga dużej inwencji od poety. Natchnęły mnie głosem wieszczym.cit. Podkreśla się zwykle. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci). która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. Astrajos)21 4.. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. jako propagator prawdy.$.. Gyges. L. wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej. Charyty. Cyklopi. decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści. liczący około 400 postaci panteon. 21 20 192 193 . Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. 6. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych.. temu na język leją słodką rosę. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki.L. Demeter etc). pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult.. Objawienie się poecie Muz. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. jawi "Op. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. jak utrzymuje L. że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. s. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości. 32). Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata. a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą. Sen. Pontos. choćby wielki. Zdaniem M. Poezja teogoniczną. Góry. Walka. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia. cit. jak zauważa M. jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni. natomiast od Zeusa — królowie. Hera. Rzeki etc).] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. Meliai. 159-160. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. Podstęp. Jeśli on. spełni powierzoną misję. jaką ma wypełnić. sługa Muz. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne. na który. Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. Gwiazdy. Szczęśliwy jest ten. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. Tęsknota etc).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia. Thaumas. dar bogiń wnet wszystko przemienia. Z ust jego słodycz płynie. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. łatwo potrafi uśmierzyć. M. a za jego sprawą również wszyscy. Szczególną radość. łucznika. Kottos. bóstwa kultowe (Zeus. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne. kogo Muzy ko­ chają. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. 3. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. Olimpu mieszkańcach. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. 31. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny. Noc. Krejos. w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. zaraz spór.s. którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą". [. Niesłusznie jednak dość długo Op.

). ponadto Nereida — Amfitrite (w. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. Epizod o Sturękich. cit. 337819 (Tytani — w. Jest to związek Asterii z Persesem. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. 362 nn. 377). szp. Wskazywano poza tym. Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem. 26 Op. Kojos. a nie matka. 507 nn. Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w. Dornseiff. XII. Jak wykazał H. Rodzi się z tego związku Tyfon.. 35. zadecydowały względy natury religijnej. 35. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob. 241). Kojosa (w. Sturęcy — w. 371 nn. Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. Gaja. co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. który stanowi szczególny przypadek. 915). Noc. 337-619. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w. 371). 337). Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Poza katalogiem potworów.) i Forkysa (w. spośród Tytanek — Themis (w. Antike undAlter Orient. 265). L. Styks (w. 939). Leipzig 1959. Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich. że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. Kronosa (w. Kallirhoe (w. Eurynome (w. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. Schwabl27. 443. 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog. Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w.s. bywa przedstawione od razu do samego końca. że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. tamże. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. 136-239). 453). do któ­ rego wchodzi małżonka. bo na nim kończy się cały rodowód. 507). 232 nn. przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem. Eris i w późniejszej fazie Hera). F. linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach.) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w. Znając już zasady. Erosa.). I tak np. Tak więc np.). Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. 25 Hesiodos. 404 nn. Reja (w. 907). cit. szp. Op. którego Zeus musi pokonać. 240 nn. Elektre (w. jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. Gai. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. Hyperiona (w. związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. 124 nn. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację. 240-336. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy. RE Suplbd. Japetosa (w. 886). 270 nn. Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. że właśnie ojciec. 383). Theja (w. 901) i Mnemosyne (w. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt.). Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. Zarys genealogii dany do w. którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. SchwabF. s. Schwabl26. O tym odstępstwie.. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej. Pallas)24. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. Kriosa (w. a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. szp. ist­ nieje tylko jeden wyjątek. 915). 453 nn.. W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża.). Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo. poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. 901. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w. 134-138. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu.). Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. Dzieci Pontosa np. 57. Z w. 444 194 195 . ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa. że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia. cit. 23 22 Op. 375 nn. Astrajos. potomstwo Thaumasa (w. 617-819).). 404). Fojbe (w. 24 Zob. 410). jak wyjaśnia H. 265 nn. 288). podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. synem Kriosa i ojcem Hekate. W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach.. 820 rozpoczyna się nowa całość. 442 n. kończą drugą generację.).). Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. Klymene (w. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. Metis (w. Jak zauważa H. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę. s. Westa23.

Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. Kronosa i Zeusa. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. potężni". Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. 154-210). w której rodowód każdej istoty. Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. wymienionych w trzech oddzielnych grupach. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi. Themis. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa. Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. Schwabl. Briareus i Gyges. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. należałoby. Japetos. Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. Krejos. Należy przy tym zauważyć. 306 nn. W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. chytrze myślący Kronos". Jak sądzi H. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. 807). Steropes i Arges. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. Tethys. Poeta opowiada. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny. 126-239. córki Kronosa — Demeter i Hera. jak zamknięta w. Tytanki — Themis i Mnemosyne. Herakles •— w. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. Tytanów: sześciu synów i sześć córek. które w sumie tworzą tzw. 736 nn. 139-146). 453 nn. trwogę •—• siła i sam widok". z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. jego zdaniem. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. 240-819 całość do w..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym. Fojbe. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu.) wskazuje. Mnemosyne. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. Kojos. że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. mit suk­ cesyjny. Dionizos. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. Reja. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku. Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. Są „ogromni. 123210). Hyperion. 147-153). Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. „grozę budzi używanie ich imion. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. są to: Okeanos. że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. Theja. wyrastający z mitu kosmogonicznego. ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. 820-885). Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka. że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu.) jako dwie różne postacie. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość.. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. W w. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. w. Są to: Kottos. 821 nn. Należy dodać. wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. Uranosa i Pontosa (w. córka Kojosa — Latona. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. 133-138). I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Do Tyfonomachii. 937). W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. 886-.

383403). stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . Kronos połyka swoje dzieci. grzmot i błyskawicę. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. jak i szereg epitetów kultowych. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". uzbrojony w atrybuty boga burzy. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. Stanowi to gwarancję. Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. Zwycięstwo (Nike). Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. 884) królem bogów. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. do przedstawienia. Staje się na tyle potężny. Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa. Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. zatrzyma swój urząd. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w. Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. 210). Zostali oni. która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa. której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. Potwór stałby się władcą świata. siła i przemoc. które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. 841-868).). zwycięstwo. Kronosa i uwięzionego potomstwa. a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. 453-506). Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. miota ogniste pioruny. Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. jak wiadomo. Zeus zaś. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. 453-506). Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w. Siłę (Kratos). Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. „tak głęboko pod ziemię. 390 nn. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. 671-712). biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. 626). 139-152). grzmot i błyskawicę. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. Zeus wraz ze swymi braćmi. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. które miały miejsce w prahistorii świata (w. Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. kto przyjdzie mu z pomocą. Należy zauważyć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". korzystając z proroctwa Gai. Sturęcy zgadzają się chętnie. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. Wymowna jest również zapowiedź kary. Jednakże za radą tejże Gai. Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów. Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. On zaś rozdziela im funkcje. wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. Przemoc (Bie). Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. że każdy.

Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada.. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt. która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. będąc mężczyzną. obdarzonych imionami: Alalu. Fenicjan i Babilończyków. J. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. a więc „prawo boskie". jest jego immanentną cechą28. 33 Op. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. Ziirich—New York 1946. Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. podjął walkę z Kumarbim i go pokonał. Taszmi. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. Hetytów. Kumarbi. ale również przez niego okaleczony. Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP. rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia). Pritchard. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. Anu. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. Solmsen. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona. Temida. 775-806). Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. które zdołał wypluć. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. podobnie jak hezjodejski Uranos. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka". Zob. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). s. którymi dysponuje bóg burzy. 1948. 120 nn. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. aby zapewnić trwałość swych rządów. sięgający głową nieba. I. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A. brzemienną już małżonkę. 2"d ed. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. aby pokonać nowego króla świata. potrójnie brzemiennym. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica. ed.). oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament. Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. że dorosły już Teszup. pierwotny motyw mityczny. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29. zapładnia wielką skałę. 67. cit. jak widzimy. 886-944).G. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż". które będzie musiał urodzić. W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. Princenton 1955. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. pozwala go ostatecznie pokonać. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. Lachesis i Atropos. W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. za radą Gai i Uranosa. Goetze. Kumarbi. Z nasienia. s 125 nn. Nie ulega wątpliwo­ ści. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. Lublin 1978. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna.. Natomiast Anu. 10. 25 28 200 201 . a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho. s. 129-177. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. Kronosa i Rei oraz Zeusa. 1-53. jak się zdaje. że Zeus połyka Metis. że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów. zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. Por. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora. W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest. zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. Związek Zeusa z Temidą. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. Ullikumi. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. Teszup. Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona. który podobnie jak grecki Zeus. Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). Hesiod andAeschylus. 123 nn. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi". s.B. s. boga burzy i jego wezyra.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem. s. 43. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34. s.). 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. Popko. s. 28 n. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu. Jak wyżej wspomnieliśmy. Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. 425 n. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. reprezen­ towanych przez Alalu. I tak np.1955. L. Anu i Kumarbiego.29. Podbielski. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej. Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów. bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. Trzy pokolenia bogów hetyckich. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. z Kronosem. zestawił z Gają. mówić o greckiej modernizacji mitu. M. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. ^ Op. 477 nn. Biorąc pod uwagę fakt. GriechischerMythos und Yorderer Orient. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. Zdaniem L. Saeculum 6. 35-62. Forrera. Ea). który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. Oj). jego zda­ niem. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. Forschungen und Fortschritte 1935. Nie można jednak w tym wypadku.) pochodzili pierwotnie z Krety. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii. H. Można by zatem sądzić. stabilizację jego władzy i nowego porządku. s. Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. Uranosem i Kronosem. podobnie jak Uranos. Berlin 1949. Lesky36. 40 202 203 . cit. Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. Otten. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. znaczenia kosmogonicznego. U Hetytów mit ten nie ma. że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw.s. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię. 145 n. jego zdaniem.. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa. jego zdaniem. West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi.s. Gruppe41. 45). 1971. jakie posiada u Hezjoda.. nr 11-12. M. 470 nn. cit. 463-473. s. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. wyjaśniały tym samym ludowi. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. s. H. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. 398 n. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim. zdaniem H. która -— jak dowodzi tego M. s. Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. 498 nn. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. Meander 26. jego zdaniem. Munchen 1906. London 1885. Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. jak zauważa A.). Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. związek Gai. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. Lang (Custom andMyth.

Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. i Hetytów i Egiptu. że Kronos. RitualandReligion. jego: Gustom and Myth. Berlin 1931. Babilonu. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. s. dążąc do wykazania. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. Bd. bóg powietrza Szu. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. Tab. 45 nn. 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. jego zdaniem. zyskał miano króla bogów. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. I. którą jej ojciec. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. oddziela od jej małżonka. 198. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. The Unwritten Philosophy. F. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. 2. a fakt. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. oraz Myth. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. 48. M. świadczy to. s. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. London 1885. s. Principium Sapientiae. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. Na­ leży jednak zauważyć. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. co zdołało się uro­ dzić. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. Hurytów. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. że chodzi w niej o wytłumaczenie. Fenicji. III. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata. 100. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. że został królem bogów. 299. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. New York 1952. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu. Lon­ don 1887. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. Staudachera i F. rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. Wilamowitza von Moellendorfa. Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania. a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. jak i Cornforda. że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. Cornford. tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. O tym. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. 6-8). Ttibingen 1942. uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. że poza Grecją i Indiami. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy. w. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. która niszczyła wszystko. zostało zastąpione przez aktualny. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. 243. O ile Staudacher dąży do wykazania. który dokonał te­ go aktu. s. W. M. 204 205 . Langa. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. Zob. s. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. Cornforda. Vol. Lekceważy on przy tym fakt. Szeroką akceptacją religioznawców. boga ziemi Geb. by na tej podstawie pokazać. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa).

Miinchen 1941. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. I. 104. Rea. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. M. Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. G. Erynie i Giganci. Eliade. Musiały być zapłodnione życiodajną energią. 483. s. W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. nie jest więc ade­ kwatna. trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. 309). 2 M. s. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. jak błędnie sądził Cornford47. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. aby mógł się na nowo urodzić53. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. 206 207 . Geschichte dergriechischen Religion. szamanów czy magów. Afrodyta. 129-174. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. Bd. s. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. Aspects du mythe. 3 Eliade. Zob. G.P. P. Motyw „powro1 Zob.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th.. Rzecz charakterystyczna. zanim mogły ją przekazać światu" (s. Naissances mystiąues. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. jak sugeruje M. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. s. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. Jest to wymowne świadectwo. Np. Warszawa 1965. s. Adonis. Mity mówią więc np. stworzenia nieba i ziemi. 100 nn. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. Złota Gałąź. s. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. 287-310. aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. zwłaszcza 148 nn. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". 1. Nilson. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. 467). Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. Podbielski. Paris 1959. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym. Paris 1963. który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. The Unwritten Philosophy. uosabiających boskich kochanków. potwierdzające. Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. Nietrudno zauważyć. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. Frazer. 106 nn. t. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. Co więcej. a także: Aspects du rnythe. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne.). 157 n. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła. uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. s. 103. 267. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim. 483). jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. s. „w łonie świętej ziemi" (Th.

której wejście było przykryte drewnianą kratą. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi. pragnie w nim spalić wszystko. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. s.in. czy wreszcie sam Zeus. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. być może nie uświa­ damiając sobie tego. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych.purpu­ rowy od stóp do głowy. cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. zaznacza. Wj 2. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie. Gorąca. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów. Powtórne narodziny. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. Obaj autorzy zaznaczają. Argon. jak nowo narodzone niemowlę. którego Tetyda. Kybele i Attysa. Rod. jak pisze G. symbolicznie narodzić. 231-262. 97 nn. o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. co więcej składali należny bóstwu hołd. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. błyskawica i piorun). 13. zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. przez powrót do prapoczątków. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością. Eliade. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. w. trzeba o tym pamiętać. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. zgodnie z powyższą dialektyką. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. co odrodzenie boga. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. Poza obrzędami publicznymi. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. Jn 2. 458). Trzymając go jak „głownię" na ogniu. Demeter. h. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu. jako temu. co śmiertelne. które m. nie. III. Jednocześnie. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. 311. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody. Trzeba się niejako po­ wtórnie. Frazer58. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. I tak np. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą". 865-879.6. Złota Gałąź. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. Bibl. z które­ go się uprzednio narodziły. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. Podczas chrztu. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". ma niewątpliwie charakter archetypowy. Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. Towarzysze go witali. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. co śmiertelne. szczęście i nieśmiertelność. 208 209 . a wierny nurzał się w niej gorliwie. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. IV. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. Por.. który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. pewna forma rytuału oczyszczającego. Apoli. a zwłaszcza precyzyjne określenie. Dem. Aspects du mythe. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. s. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. łączyła się. że chodzi o spalenie wszystkiego. 57 Por.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Apollodor. Wskazuje. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy.

Oxford 1978. P. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. jako syna Zeusa. śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. Copenhagen 1974..) pożar wszech­ świata. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych. Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich. Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. Zob. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. Hesiod. budzącej grozę Stygi. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności. 3-29. Alster. krzywoprzysięstwa. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. a główna część na ok. Metis. 4. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. nad­ używanie gościnności. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. Literatura dydaktyczna. że Teogonia jest poematem. achajskim bogiem burzy". w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. jak wyjaśnił to już M. datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. 61 60 210 211 . 62 Tamże. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. B. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. 208. with Prolegomena and Commentary by M. skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. jego Prace i dnie. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. Jest on wyrazem tej samej tendencji. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". Nilsson59. 850 nn. Zeus. można odnieść wrażenie . Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. 1800 r. Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda.L. porwania. s. The Instructions ofSuruppak. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. znajduje. opubliko­ wany w 1974 r. s. 690 nn. L. jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. Zob. kradzieże. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. zapewniając mu wieczną trwałość. s. West62. Works and Days. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. Przemoc i Zawiść.. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. jak sądzimy. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. West. Zresztą. Sprawiedliwość i Pokój. z „gromowładnym Zeusem. który ma zapewnione panowanie na wieki. morderstwa. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. ed. w Kopenhadze60.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jeśli weźmiemy pod uwagę. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa. podobnie jak Teogonia. przed Chr. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. miłostki. stanowi on bowiem. Towarzysząc głównej genealogii. W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą.

w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. co go toczy. 212 213 . który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. zwięzłych nakazów i zakazów. bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń. panowania nad swym językiem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 2450 r. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. podziwiany i cytowany w każdej epoce. Tarcza. 90. zapisany w 828 wierszach heksametru. rada zaś jest najgorsza dla tego. Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. pisarza. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. Hesiodandthe Near East. Rację ma zatem J. Wyrażona jest z reguły w formie prostych. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. małżeństwa. Możemy się tylko domyślać. ciężkiej pracy. popartych sentencjami i przysłowiami. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie.). starożytni mieszkańcy Beocji. Są braćmi. s. 31. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. w świątyni Muz na Helikonie. co innemu zło czyni. obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. kiedy z naciskiem podkreśla. przed Chr. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. można zestawić z Księgą Przysłów 26. oryginalną formę.: Sobie samemu zło czyni mąż. opowiedziana w w. w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. a kamień wraca do tego. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia. Narodziny bogów. dy­ daktyczna literatura Egiptu. wstępem i przypisami opatrzył J. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. Wszyscy badacze są zgodni. że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. który zarzynając świnię oburzał się na nią. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. Walcot. do którego przygotowywał się adresat (np. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. Cardiff 1966. Łanowskiego. Warszawa 1999. 265 n. W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. którego bohaterami byli herosi. Hezjod. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. 17. 202-212. Łanowski. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. Łanowski. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. Nasuwa się zatem pytanie. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. okazywania szacunku biednym. unikania sporów majątko­ wych. I taknp w. że Hezjod jest starszym bratem Persesa. Zob. s. czytany. Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. spisane na ołowianych tabliczkach. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. Prace i dni. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. P. który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. Przeh. że tak głośno kwi­ czy64. współziomkowie Hezjoda. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. rolnika). indywidualne i twórcze. uczciwej. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. co zło doradza63. Poemat Hezjo­ da. „że Prace i dni to dzieło oryginalne. 4).

Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. jak to ilustruje szeregiem przykładów. nie wiedzą. Łatwo poskromi wielkiego. Wy­ chodząc z założenia. że Erida jako bogini ma podwójną naturę. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. sławionych zaszczyca. którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. co prawe przedstawię" (w. jaką zanosi do Zeusa. 27-28): O Persesie. rze­ telna praca. a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. Jest to ten sam Zeus. ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. Łatwo on kogoś wywyższy. Przekład J. maluje z wielkim upodobaniem. 6 Przekład W. wyznacza akcję dużej części poematu. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. 225 n. Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. a nieznacznego znów wsławi. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. a pieśniarz pieśniarza. niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. ty sobie weź to na dobre do serca. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. Łatwo skromnego wyniesie. I tę jej pozytywną stronę. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Muzy są przywołane tylko po to. Dobra Erida. 9-10). połowa jest lepsza niż całość. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. a w Katalogu dopuścił. kto rozumny. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. by poka­ zać. nawiązuje tu do Homerowej Iliady. a siły mocnego pozbawi. waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. W Teogonii (w. Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. w nadziei. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. 96). którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. jak się zdaje. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. a mężowie zabiegają o to. Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. Ojca bogów. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. i Ostrzega Persesa. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. gdyż różny obu obyczaj67. którzy: „Głupcy. że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. Z całą świa­ domością.) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. Przekład J. która mu leży na sercu. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. by ukoić cierpienia swych dzieci". by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. ale rządzi sprawiedliwie. Łanowskiego. . która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. złą Eridę. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. o ile. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. pochwali drugą trzeba potępić. 214 215 —iii . wszak śpiew wasz z Pierii płynący. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim. w której „zła Waśń". stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. Steffena. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. Łanowskiego. Persesa.

jeśli podda się ona władzy Hybris. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. Symetria ta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w.. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei. Łanowskiego. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. West70. Pandora. szczęścia i nieszczęścia. 527 nn. Pandory. prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty. tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. 49.M. 535 nn. Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. że jest to tradycyjny przekaz. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. 49 n. 216 217 . Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. Poeta nie twierdzi przecież. że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. jest wymownym świa­ dectwem. której pokrywę uniósłszy (w. cierpień i pracy. stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku.). 174-201). problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie. Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. Można by się zatem spodziewać. Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. Oszustwo. 13-79. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu. druga zło.. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego. w beczce. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. Vernant72. Tak twierdzi L. że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. s. po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". 385-391). s. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. Po przedstawieniu wieku złotego. przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. nie znając trudów. złożonego z mieszaniny dobra i zła. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71. w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. Nie jest to łatwa droga. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. jedna z nich zawiera dobro. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. dt.). cit. gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności. s. Jak celnie zauważa L. West (op. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w. Iliady (w. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. to masz oto inną opowieść o tym. Op. Otuśa i Efialtesa. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa. Paris 1971. Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. jest „ukochanym" przez ludzi „złem".). gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę. Przyjmuje się. I. M. 510-616). nieszczęść i trudu. jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą.

jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. dobra. zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności. do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za. istnienie Pando­ ry. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. Trudno zatem się dziwić. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. jak miłością otacza Pandorę. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. a przecież na ziemi. Nie Dike. śmierć. którzy strzegą praw i karzą występki. którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. kłamstwa i przestępstwa. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy. popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. 248-255). 383 do końca). w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. owo „umiłowane zło". 226-245). na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy". Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. W jego przypadku dobro góruje nad złem. Choroby. to poświęcenie swego życia pracy. Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. które regulują z woli bogów życie ludzkie. jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji. Jest to hybris. 265-382) . 213). bo jako silniejszy może z nim zrobić. które ironia bo­ gów mu ofiarowała. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu." (w. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. brak wstydu. Nie ma bojaźni bożej. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. w jaki sposób sprawiedliwość. a wszystkiemu towarzyszy zawiść. Pandora. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. do jakiej jest on stworzony. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz. nie ma bogactwa. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike). naszej żywicielce. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. 309). słuszności. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. Oznacza to. nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata. przyjaciela.. a więc: brak szacunku dla gościa. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. 202-212. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). przemocy i bezbożności. których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w. oraz miasta. źródłem życia i przyczyną śmierci. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. kobiety. Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. 202-285). lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. Należy zauważyć. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W. Zwraca się teraz formalnie do królów. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. że poeta.. Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. co zechce. brata. 218 219 . że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. starość. Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. rodziców. Zeus postanowił bowiem. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności. jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. że ten przerażający obraz świata. lekceważenie przysięgi. Zła Erida odrywa rolnika od pracy. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich.

udział poety w igrzyskach na Eubei — w. by wiersze te uznawać za późniejszy. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. słońce.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 220 221 . Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. Stąd też płyną walory poetyckie. Błogosławiony jest człowiek. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. 650-660). pokazuje. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. przetkane licznymi sentencjami. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. starożytnego wydawcy Teogonii. wyrażonej zarówno poprzez mity. 582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. przyjaźni. skoszonego siana i zżętego zboża. 825 nn. 504-546). pogoda. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. 694-764). natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. wyrażonych w formie gnomicznej. Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. sto­ sunków sąsiedzkich. nieautentyczny dodatek. a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. 633-640. formalnie adresowane do Persesa. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. Po pierwsze. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. otrzymujemy żywy. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie. by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. jak poprzez pouczenia etyczne. W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa. Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. pobożności. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. Po­ stawa szczerości. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. jak i żeglugi handlowej. jego cztery ostatnie wiersze (w. zachowanie zwierząt. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W. O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. Poeta przyznaje zresztą. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję.). umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. wschody i zachody gwiazd. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. Jednym słowem. Jest rzeczą oczywistą. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków. Steffena. porad życiowych dotyczących małżeństwa. a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. Z w. 200 przed Chr. Szczegółowo. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej.): Dzień raz jest ojcem.

a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje. wersja tego samego poema­ tu. Góttingen 1894. jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. by są­ dzić. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. traktowane przez wydawców jako niezależny. byłoby dziwne. Pelazgosa. mamy okazję poznać źró­ dła. Stuttgart 1997. Oxonii MCMLXVII. Leiden 1960. Mamy zatem podstawy. Skoro istniała tendencja.L. Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. Westa. 75). pasjonującej się wiedzą antykwaryczną. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet. Ten właśnie fakt. Struccture.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. odmienny od Katalogu poemat. L. poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. Its Naturę. 61. Merkelbach et M. 246-262). ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. Draeger. mogły być włączone w jej ramy. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi. and Origins. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. L. s. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. P. 8 nn. s. Oxford 1985. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. L. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. 75 Fragmenta Hesiodea. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. Jej bezpodstawność wykazał. charakter. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods.L. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet.West. s. strukturę i układ treści dzieła. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. Lobela. 23) utrzymuje. Merkelbacha i M.). matce Alkmeny (fr. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos. przez E. Draeger78. Teza M. Inachosa. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. że cały Katalog. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. Podobnie jak w przypadku Prac. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. która to zainteresowanie odziedziczyła. 2 nn. Westa. czy była to tylko inna. opublikowane w 1962 r. Palingenesia Bd. P. ed. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. Schwartz {Pseudohesiodeia. które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. Opinię taką podziela M. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej. 222 223 . by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu. cytowana jako Wielkie Prace. w przyp. Westa76. natomiast J. wyznaczony przez genealogie. Leo (Hesiodea. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. podważając wszystkie argumenty Westa. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. 94). R. Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię. że istniała dłuższa wersja Prac. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. czy zupełnie inny poemat75. Ich rekonstrukcja do stanu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską.

lecz ekfrazą. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. Vara Donado. że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. poetyckim opisem gotowego już dzieła. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). Również Apoloniusz Rodyjski. perypatetykowi. arystokratę. użytą w Teogonii (w. dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. judząca mężów do walki" (w. być może. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. na którego czole „polatuje straszna Waśń. poetyckie sceny. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. Jej głównym bohaterem jest Herakles. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. Lambertem. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. wypełnia niemal połowę utworu (w. Opowiedziana tu histo­ ria. 147). Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. największego wroga swojej matki. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. syna Aresa. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. 1972. Hery79. New Haven 1988. ale ją przyćmić. 139-319). któremu trudno było pogodzić się z faktem. Motyw Eridy. który znając jej wierność. Nie jest to zatem przypadek. 315-365. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 . trudno powiedzieć. którym powozi sam bóg wojny Ares. Jako wytrawny „uczony" poeta. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. Nie ulega wątpliwości. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. niezwykle butnego. budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. bogaty w barwne szczegóły. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. tessalskiego. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. uprzedził jej męża przybierając jego postać. Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. 79 80 Por. tkanina narracji jest cienka. a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. Hesiod. Hesiodo autor del poema. pokazując tym samym. Jak już zaznaczyliśmy. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. smoka. pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas. R. 326). Nie może nas zatem dziwić. Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. 139. które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. przedstawiającej strasznego. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. Wygląda na dość wyszukany. Można odnieść wrażenie.. Opis tej tarczy. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. napuszony i barokowy styl. s. stanowiąc. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. 57. a Kyknosem i Aresem. jako ostatnim etapie podróży. poeta liryczny Stezychoros. lecz kunsztownością swego przedstawienia. s. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr.

czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w.in. zwłaszcza w momencie. Łanowskiego. że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. Solon i Ajschylos. Pindar. miała spuchnięte kolana. niszczenia i umierania. 251262). kreśli poeta przerażającą wizję lęku. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. jak zauważa R. w. ostrym i dźwięcznym" (w. krwiożercze" (w. Ogromne wrażenie.. Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem. który obuty „w skrzydlate sandały". 249-250). Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. na dłoniach ogromne pazury. inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu.Przekład J. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. Danielewicza. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady. autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. charakteryzującego się m. 234). w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów.. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. / Wigor u mężczyzn zaniknął. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. są rodzajem oręża. 226 227 . stała. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. 142. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment. Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. szczękające swymi białymi zębami / straszne. jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. 13 Przekład J. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. żyjący w tej samej Beocji ok. Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy. a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. 582-588) Hezjoda.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". cit. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. Op. lecz także „sine Kery. O jego popularności może świadczyć fakt. wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. blada. potwornie się wyszczerzyła. na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju. Od dawna zauważono. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. ale także „słyszeć". autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. s. z nozdrzy płynęła jej ropa. żałosna i straszna. Nagromadzeniem epitetów. krwawe i przeraźliwe. 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń. „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. kolana i głowę Syriusz im spala"83. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne. Lamberton81. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię. Najwięksi poeci ateńscy. wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. okrut­ ne.

. s. Por. Detienne M. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. Bazylego. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena. Lamberton. i oprać. przeł. Translated with Introduction and Comments by R. Rzach. 1912. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. L. Narodziny Bogów (Theogonia). F. Riv. recognovit. Solmsen. Univ. 151. 140-156. West. Meinz 1965. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. La Penna. 1-60. Kirk. Merkelbach et M. Traversa. w. Les sources grecąues et 228 229 . Ouestiones Hesiodicae et Orphicae.). „Sobie samemu ten szkodzi. Verdenius. BN. The Poems of Hesiod. gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra. Mazon. s. 285-290).. Pindar. edited with Prolegomena and Commentary by M. commentationem criticam praemisit F. 5 = Pr. J . Milano 1968. Hesiod. BN. Hezjod. re­ censuit F. Grimal.. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. Fragmenta Hesiodea. EvelynWhite.. Hesiode et son influence. Solmsen. 329-344. opr. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. G.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. par K. można powiedzieć.. A. La Penna. Gli„Erga"'di Esiodo. West.. 2. Milano 1975. 1970. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV). op. szp. 900-700 BC. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. Sinclair. 1167-1240. recensuit A. Verdenius. Oxonii 1970. critica commentatione instruxit A. i D. I. Hesiode. HSCP 68. 105-149. 8 n.. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. Esiodo. JHS 1945. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". Oxonii 1967. W . von Fritz. von Wilamowitz-Moellendorff.R. Prace i Dnie. Torino 1973.J. Fragmenta selecta ediderunt R. W. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes. p r z e k ł a d y . Theogonie. s. Opera et Dies. Buse H. przeł. Berolini 1869. Duchemin J. F. Merkelbach et M. Hesiodos Erga. Hesiodi Theogonia. Antike und Abendland 2. s. W. Blusch J. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. 100 nn. 1902. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. Grimal. Milano—Varese 1959. A Study ofthe Greek Middle Ages c. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. s. Paris 1928. 38). Heitsch. fr. Łanowski. XV. Solmsen. s. Berlin 1928 (1962). 1931. Hesiodi carmina. The World of Hesiod. że przemawiają za tym scholia do Aratosa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. s.. 1964. Frazer. brevi adnotatione critica instruxit. wstępem i przypisami opatrzył J. Hesiodi carmina. indo-greco-italica XV. ediderunt R. S. recensuit A. Texte etabli et traduit par P. Colonna. Vandceuvres—Geneve 1960).. Hesiodos. adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. Schoemann. Wybór poezji. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i.M. Theogony.D. Hesiod. a cura di C. West. Hezjod.G. Le operę e i giorni. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. 412). L. Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". Angier C. szp.. Kirk. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. Hesiod. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. k o m e n t a r z e . D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. Russo. Bonn 1970. Le Bouclier. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . Studi classici e orientali. 1966. M. H. Supplem. Hesiodi Scutum... / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . 41. Nie wchodząc w szczegóły. G. 164. Italice reddidit A. The Homeric Hymns and Homerica. 434-486. Diller H. 1946. erklart von U. von Fritz. Deichgraber K. Wrocław 1981. testo critico e commento eon traduzione ed indici. W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł .. Prace i Dni. hrsg. P. Warszawa 1999. Berchem—Bruxelles 1964. Hesiodi Opera et Dies. lecz liczne cytaty. cit. Burn A.. Hesiod. Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. Bradley E. P. Uczony stwierdza. Schwabl. collegit. Pars I: Theogonia. byT. letture critiche. 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . czyli Zjawiska niebieskie. jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. Firenze 1950 (1965).. Szastyńska-Siemion. i D. IV. London 1936. Arrighetti G. London 1932 (Hildesheim 1966).S. 265). Napoli 1951. Scutum. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. L. Lipsiae. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. Arrighetti. Symbolae Oslonenses Vol. Die Musen. RE. Colonna. Wpływ. G. disposuit. Introduzione. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta. F. London 1936. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. of Okla­ homa Press 1983. editio maior. K. Wrocław 1952. Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. Barnett R. stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. Tarcza. a cura di G. Cantarella R. edidit F. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod. XII. któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. Berolini 1930.. Hesiodos. Steffen. Jacoby. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie.A. edidit. stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych. Rzach A . Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII). Les Travaux et les Jours. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. von E. with an English translation by H. RE VIII. Oxford 1966. Esiodo. Bona Quaglia L. Halle 1937. Works andDays.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony".

Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie". Lendle O. Staudacher W.. Hesiod and Aeschylus. 55-78. Verdenius W. Wien 1966. s. 227-260. s. Oxford 1971. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod.A.. Merkelbach R. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. 1962.O. s.. 193-225. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo. Eine Unitarische Analyse. Casanovą A.. Munding H. Leiden 1973. Hildesheim 1977. 1-15. i n d e k s y .. nr 11-12. 1963. Etudes de psychologie historique. Lambert W.. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga. Di Gregorio. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days. problems of genesis. A Concordance to Hesiod. J. Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod.. Amsterdam 1960. w: Ommaggio a Eduard Fraenkel. Roma 1930a.. Góttingen (Hypomnemata 86). s.. 1965. 33-48. 464-473. Stiewe K. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen".. La Parole chez Hesiode. Traversa A. Paulson. Loeffler I. Hermes LXXIX. West M. Aufbau und Absicht der Erga. 1972. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). 1966. 1952. Stewart D. Review of Religion 1947. Miinchen 1969.. Pavese C. 1961. Karl W. Die Pandorasage bei Hesiod. Mnemosyne suppl. Hesiod and the language of poetry. Adressat und Parainesform. Erbse H. 450-481. s. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. 1964. 2-28. CA 9. 230 231 . Casanovą A.. Heitsche E. Ziirich 1964. Merkelbach R.. Cardiff 1966. Contribution a Tetude du style formulaire.. 157-192. Miinchen 1956. Die Melampodie. e istr. 146 nn. s. 1967. Lund 1890 (Hildesheim 1962). West M. Hamburg 1959. s. 508-521. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen... 86.M.. 133-155. classica XCV...J. The language of Hesiodin its traditional Context.L.. 1961. Milano 1975. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III.-U. Hesiod and the Near East.. 1964. Pucci P. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen. Vara Donado ]. Hesiode et la tradition orale. 35-46. Leyde 1985.. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. Revue des etudes grecques LXXIV. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. 291-299.. 1952. Leiden 1960.. Nicolai W. s. Hofinger. s. Paris 1965. Kerschensteiner J. Mythe etpensee chez les Grecs. Sprache und Wortschatz Hesiods. w: Festschrift B. 109-159. s. M. 1960. s. New York 1999. s.. Philologus CVI. Notes on the proem of Hesiods Theogony. Walcot P.. Baltimore—London 1976.A. Neitzel H. Verdenius W. Jacoby F.. Van der Valk M. A commentary on Hesiod. Vandceuvre—Geneve 1962.. Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau.J. s... Walcot P. Groningen B. L'information litteraire 4. s. Philologus CVIII. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę. Drager P. Meander XXVI. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie. Heidelberg 1964. 1969.... 1382. Passagen. 1968. Pa­ ris 1993. Milano 1955. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). Petrusi. Troxler H. Stuttgart 1997. Prometheus and the Myth ofthe Ages. Podbielski H. Solmsen F. Die Trennung von Himmel und Erde.. 1-19. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV... Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. Hesiodstudien zur Theogonie. Notopoulos J. Aix-en-Provence 1963. Lublin 1978. Classica et Medievalia XXX. Walcot P.. 31-38. Histoire du mythe. La composition litteraire archaiąue grecąue. Lapiccirella V. West M. Schwartz ]. Mnemosyne XXV.. s.. 235 nn. Nelson S.J.. von. s. 149-191.. 300-317. s. I cinque libri del Catalogo delie donnę. The composition ofthe Works and Days. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee. Steiner G. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. Guillon P. Vernant J. REG LXXIX . Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas. The Shield of Heracles. Meisenheim 1963. Merkel­ bach R. 1972. 136-189.L.. Solmsen F. 1974... 1965. Meander XIX. Wiirzburg 1957.. s. Seelschopp I. Antioch Review 26. s ł o w n i k i . Pseudo-Hesiodeia. Kumaniecki K. s. Etudes beotiennes.. s. Ithaka. 1967. Fritz K. 1969. Sale W. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i . 161-185. 315-365.P.. 225-260. la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode. 1957. Scholia Vetera in Theogoniam. 64-72. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene. s.. s. Chroniąue d'Egypte XLIII. Le Bouclier du pseudoHesiode. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore. Bonn 1975. Tiibingen 1942. Rosen R. Verdenius W. Rivista di fil. s. von.. Lexicon Hesiodeum. La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. s. Duchemin J. 1944. Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies. Frank­ furt am Main 1959. 126-133.. Paris 1974. Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece. s. Edwards G. Homer.. 213-231. Aphrodite in the Theogony. RM CVI. TAPhA XCII. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Maia IV. Index Hesiodeus. 29-45..L. s. 1966. Tarcza Heraklesa. Oxford 1985. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda. s. Hesiodo autore del poema. recensuit A. Le caractere des Titans. s. s. Tebben.-Ch. RM CVIII.G. recensuit L. God and the Land.. Hesiod and the birth of Reason.. Studio sulla Teogonia di Esiodo. C Q LXVIII. Quadernos de Filologia classica (Madrid).. New York 1949. Andersen L. A la recherche de 1'harmonieperdue. 177-197. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. Chaos and Apeiron. Snellzum 60 Geburstag. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. Das Prometheus Gedicht bei Hesiod... Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles. Schwabl H. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII).. 1990. Schmidt J. Fritz K. Hermes 1926.. 99-113. s. Hoekstra A.P.. 226-238. Mnemosyne X.. The Wedding of Ceyx. Eos XLVI.. K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e . A propos d'une „etymologie" hesiodique. Kadmos IV. A van. de ses origines orientales a ses incarnations modernes. 1968. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. 1950.J. classica XCVII. 1971. IV.. Structure. Kraft F. Pandora. Roma 1968.. Hesperia XXIX. Duhoux Y.. Erlangen—Niirnberg 1967.R. Rivista di fil. and Origins. 10-26. J. He­ siods Theogonie. Popko M. e istr. 31-46. 1951. s. Works and Days. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry. Fraenkel H. Recherches sur la composition. Steffen W. s. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker. Promethee. Leclerc M.

Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. UMK. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. Mogło się więc wydawać. dr. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. . przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. w przysłowiach i w apoftegmatach. zdawać się mogło. w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. mający przecież już za sobą okres świet­ ności.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. które wskazywały na to. Choirilos z Iasos i inni epicy. Antymach z Kolofonu. Wyd. w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. Kleci kai aklea andron. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. prof. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. Toruń 2002. głównie jego części drugiej i trzeciej. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. hab. oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce. Henrykiem Podbielskim.

który zmarł w r. 834 (595) Adler. Zarówno sam początek Perseidy. jaką z Azji do Europy (tj. Teil: Von Homer zu Vergil. Choćby się wszędy rozglądać. Plut. III p. Stob. Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. Studien zum historischen Epos der Antike. GRBS 10. 6 Zob. Bernabe). że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. 48. W tzw. 250 = SH nr 314. 2 Bernabe): Szczęsny. ale tę tradycyjną. Cztery żywoty. 2 Por. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. Huxley {Choirilos of Samos. fr. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. 25. tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r. epos opiewający czyny Lysandra).. Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym. Cyceron. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. Księdze Suda1. z języka greckiego przcł. p. tj. s.. 3 P. 70 n. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej. 73). umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. 27. która opowiadać będzie o wielkiej wojnie. pisząc. wydaje się wszakże. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos. gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. 1969. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. co oczywiście wcale nie musi oznaczać. 1. a sztuki kres osiągnęły. s. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. Warszawa 1954. czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. Demostenes. Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu.. w latach 480477). kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu. 13). gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3.]". że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów. 5 Zob. Sługa Muz. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat. 4 234 235 . Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis". Sulla. wiewohl er es de facto ist [. fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne. Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. by nowy zaprzęg się zbliżał4. HauBler. Nie odcinając się od jej tradycji.. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm. Brożek. ok. 316-332). przedmową i przypisami opatrzył M.. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. także tych wątpli­ wych. znaleźć można obecnie w PEG. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. Dziś rozdzielone jest wszystko.2. Plutarch. R. wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. datowany na II/III wiek po Chr. jest jednak kwestią dys­ kusyjną. W Choirilosowe Lysandreia. Heildeberg 1976. zob. że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage.. Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. że i Hezjod). Ziegler. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. Czytamy tam.' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę.Oxy. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.]. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. 400/399. 1 Przekłady greckich heksametrów. jako że nie można być pewnym. 7-8. Coli. jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. ale w historycznych realiach. 1-27 (cf. Lysandra. Autor zaznacza jednak (s. Homer (a dodajmy. XI 1389 = Powell. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia. Lyys. Alex. Poeta powiada dalej (fr. Lizynder. w rzeczywistości jednak był odeń młodszy). i to na tyle wspaniałych. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr. I. por. 18. SH. 1. był szczęśliwym poetą. 450. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. fr. Lysandra). na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała. a mianowicie twórcą eposu historycznego5. p. data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. s. Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. Nie możemy Suidas IV. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. Słyszymy. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu. jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. 3. s. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego.

katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. Antimachus ofColophon. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą. 89 i 122-123. Udanie oddawał się Antymach również własnej. który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. 18. by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. pochodził z Kolofonu.). a zatem z tego jońskiego miasta. że Empedokles stworzył jakiś poemat. collegit. Procl. 21 c (= Test. 11 Apollod. RE s. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. 61 n. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety. Ich katalog. VII. s. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. że Antymach. ale nie jest rzeczą wykluczoną. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. Procl. 8 Zob. którzy się nie rozumieją na rzeczy. niewiele możemy powiedzieć. 74 Wyss). Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. Brill. Heraklid. Wyss. 300 c = fr. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. 13 Zob. ale bez powodzenia. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. 1. Berlin 1936. Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. różnorodnej twórczości poetyckiej. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. mihi unus instar est centum milium). brak smaku jest takim samym nieszczęściem. 9 Bernabe). Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną. Matthews. a o formie metrycznej czwartego poematu. przyp. 13-15. a mianowicie Heraldeides z Pontu. Nic więc dziwnego. by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. 2) dowiadu­ jemy się. s. jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. explicavit B. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 . 12 236 237 . The Reputation and Influence of Choerilous of Samos. Pfeiffer. szp. s. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. VS 21 Al § 57). i na jego podstawie nie sposób wyrokować. klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. około r. R. którego miał być uczniem. 6 Bernabe). począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos.S. którą znali jeszcze rzymscy epicy. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. 2). oprócz Platona. 1(1 Przekład M. ZPE 130. in Piat. Tim. otwierał oczywiście Homer. Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. o których wspominał Plutarch. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie).. Powiada on. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. naturalnie nazbyt odległy. rze­ czowe i językowe. pocieszał go mówiąc. Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. a jest także rzeczą możliwą. Brożka (zob. tj. 14 Zob. poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić. zapewne o treści historycznej. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. Sam Platon zmarł w 348 r. jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby. Skądinąd słyszymy bowiem. 129 Matthews = fr. przy którym wypada teraz się zatrzymać. to obecnie przyjmu­ je się. FGrHist. że Ateńczycy podjęli uchwałę. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. 404". in Piat.. poprzedzonym przed­ mową. że dla ludzi. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną. iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . 21 c. W Księdze Suda znajdujemy informację. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E. Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. do różnych wierszy i słów poety. Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. który urodził się około 444 r. Tim. reprint 1974).J. zmarł między 380-365 r. W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei. przechowany przez Atenajosa (VII. przyp. dosł. syn Hyparcha.. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. „Tabliczki do pisania"). 155). Bethego. Pont. F 6 Wehrli ap. 2000. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. 108. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. Munchen 1978.v. jak i ze słowami krytyki8. 244 F 74 ap.. 13. „Wtedy to młody jeszcze Platon. por. E J . przynajmniej wedle lokalnej tradycji. Choirilos [2]. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9..13 Antymach. spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. Text and Commentaiy by V. 2360-2361. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą. Diod. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). A. disposuit. które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców. A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia. chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. Hollis. jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze). Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". jak ślepota dla ociemniałych"10. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. 5 Zob. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. czy owe Co prawda słyszymy. że filozof nie przyglądał się owym zawodom. I chociaż możemy uznać za pewnik. i data ta wyznacza absolutny. Twórczość je­ go.

że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". być może. zob. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków. Kronidy. s. która rozpoczynała się. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. córki wielkiego Dzeusa. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. a także. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. s. do opowieści o Bellerofoncie. elegię Hermesianaksa (Powell. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy. Studies in Greek Elegy and Iambus. nieco­ dzienne złożenia. że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. Można powie­ dzieć.v. o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr. III. 1 Mathews = fr. Kost. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. Marpessy i Apollona. iż była ona bliską sercu poety heterą. ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą. 26B Matthews = 12a Wyss). zob. kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. M. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. 106 be = test. że wszystkie te fragmenty. opis tarczy. trzeciej i piątej księgi dzieła. czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera. s. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej. test. Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach).L. 17 238 239 . Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. który zwraca uwagę na to. Coli.. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. w którym słowa rzadkie. Panyasisa i Peisandra. opowieścią o porwaniu Europy16. iż Lyde była żoną Antymacha. 6 (w tłumaczeniu H. fr. ""' Zob. 41-46. w jakimś stopniu. Arystoteles.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. test. s. epigonów. do mitycznej historii Idasa. że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi. Berlin—New York 1974. katalog bohaterów. Hezjoda. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. około 10 000-15 000 wierszy). w. 99) oraz zob. 7. do opowieści o wędrówkach Demeter. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. West. które kończyły się niepomyślnie. do mitu o Edypie. 2 Matthews i Wyss). por. to jednak dyktowało je serce uczonego. której imię stało się tytułem poematu. 170. 75 Matthews (= 64 Wyss). Epos. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej. Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. Alex. W starożytności zasłynął także elegijny. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa. ł Wyss): Opowiadajcie. Podkreślić trzeba. K. Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. opis świata podziemnego. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. a więc te cechy. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. po­ chodzą tylko z pierwszej. 191. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. takie jak np. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. Możemy przypuszczać. Jest też rzeczą zna­ mienną. ale nie jest rzeczą wykluczoną. które mają podaną w źródłach ich lokalizację. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi. Podbielskiego). 15 downictwa {imitatio cum yariatione). na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. elegii Mimnermosa. Reoryka. [w:] KLH.

. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich. 1. którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania. możemy jedynie przypuszczać. 16. tj. szerzej omawia Matthews. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. 52). 218. Wyprzedzając nieco chronologię. Podsumowując można stwierdzić. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. epigram Kratesa. 5. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. 335 E = SH335. Zob. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. 2-6). op. i Antypatra z Sydonu. conditor. 10. 168). ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. przyp.P. 7. 19 240 241 . por. ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. zob. Hist. Or. iż cesarz ów. to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu. to nie jest rzeczą wykluczoną. który. a także Poseidippos (A. że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. np. że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. ale także wśród rzymskich literatów. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach. 16. s. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda. 18. s. że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. zacho­ wanych fragmentów tego utworu. zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. 6. c. 95). Script. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. lecz głównie ciężki. 69. a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. (zob. który podkreślił zarazem. A. O obu tych poetach. Nie jest rzeczą wykluczoną. jeśli chodzi o ich atrybucję. niczego pewnego nie wiemy. o Nikeratosie i Antylochu. Aug. A. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. jest niejednoznaczny. 6). 233-238. czyli poematu o wojnie lamijskiej. także zebrane przezeń testimonia 18-31. Wiemy na przykład. że „wolałby być Tersytesem u Homera. który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". gdy ich podziw nie był bezkrytyczny. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). 409). znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć. i próżno szukał „Homera" jego czasów. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". lecz Nikeratos z Heraklei. krótszych utwo­ rów poetyckich. nazbyt epicki styl.P. 4. 28-32. otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. Plutarch (por. fr. Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22. 63) stwierdzając. por. Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. 2. 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy. 9. 11. 16). przyp. iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob.P.. ale również Asklepiades (A. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos. Wyżej była już mowa o tyra. 64-76. co prawda. SH333. 2) powiada także.). Słyszymy nawet. że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. por. 1. Nie zachowało się też nic z tych poematów. że było to wspólne dzieło poety i Muz. jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r.. które mogły być zbiorem rozmaitych. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych.P. Dio Cass. 8.P. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. -" Reputację. ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21.. który osobiście mocno po­ wątpiewał. zob. FGrHist 72). który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. cit. aniżeli Achillesem u Choirilosa". i to nawet wówczas. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. Vita Hadr. 12. cit. Inst. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). O tym „urodzonym retorze". 11 Zob. 27). Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. który był wielkim admiratorem twórczości poety. 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). op. wątpliwej zresztą autentyczności. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC). A. Kurcjusz Rufus 8.

Susemihl. iż Hegemon był pierwszym rapsodem.v. że w tym okresie. 699 a) czytamy bowiem. 44 (Wehrli). i w SH (passim). z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. który opiewał także walki z Galatami (zob. s. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę. PCG V 547. poezja Hipponaksa). jakie skomponował poeta Teodoros. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). a także sprzyjająca mu Atena. a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi. Słyszymy. że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. DNP. Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. zob. 24 Zob. podobnie jak sam Matron. s. to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). zajmującego się. gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. kiedy poeta. Chamaileon. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. tworzeniem parodii epickich. Coli Alex. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych. zob. wśród których. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. SH 560). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. U Atenajosa (9. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej. 1-2 Brandt. Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). zob. F. Ath. SH 503). i przez innych twórców epickiej parodii. by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. epik (ETTOW nonjTiję).24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. zob. a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon. fr. Słyszymy. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego.a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. że z chwilą. znaleźć można w wydaniu P. Brandta. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy). oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. Musaios z Efezu. który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. Z kolei niejaki Leschides. udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. 1448 a). Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. Poet. Montanari. podejmowanej. o ile identyfikacja ta jest pewna. SH 723). przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC). por. O. Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. Ath. a więc w pierwszej połowie IV wieku. Hegemon (1]. 233. 1998. Już co fragmenty. U Atenajosa (15. zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. por. Bd 5. 698 A) —. Wśród rozmaitych dzieł epickich. że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. por. jak nieba­ wem zobaczymy. w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25. Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. 408. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). znalazło się i takie. znaleźć można w edycji Powella. który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. Wród wierszy Matrona (zob. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki. ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. 15. ściśle z eposem związanej. SH 752). iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. żyjącym w czasach Filipa II. znane nam tylko z tytułu. która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos. 410-412 SH). że otrzymał wówczas 50 drachm) '. które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". być może dlate­ go. i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. s. tj. 15. jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. zdobywał swą twórczością uznanie. które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. 25 242 243 . a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. 699 A).

przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. Oxford 2000. ale niemal w całości. Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. 91). Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. i że Cyklop. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. w którym nawiązywał do tej tradycji. sprawiająca.D. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). komedii średniej28. obeznany wszakże z heksametrami Homera. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. czego (tj. a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). przywiódł dwie hetery. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał. okupiona ja­ snością wypowiedzi. wypełnia poemat niemal do samego jego końca. Sam gospodarz. Text. skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. których fragmenty przytoczył Atenajos (4. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. 3). Wydanie to. zapewne. obok których stanęły ateńskie falangi. a stoły uginały się od owoców. by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole. spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. Muzo. Chajrefon. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. które to kucharz Podał. Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. bogatą w przeliczne potrawy. Brandt. aczkolwiek odnosić się może także do uczty. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. Żarł zaś jak lew. pożerał towarzyszy Odyseusza. 10). że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). jeśli chodzi o Archestratosa. = SH 534). W innym wierszu poeta ubolewa. ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). a obok niego stał znany parazyta. 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. Sens. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. bo wykpiwana także w tzw. W tym miejscu tekst się kończy. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. 165 a-b). Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. O samym Archestratosie wiemy niewiele. że musiał być młodszy od Hegemona i. Gdyby nie fakt. że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych. przed Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Tłustych. Archestratos ofGela. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. wprost ze świętej zatoki. s. Naturalnie. a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. 60 n. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. po­ stać „literacko zasłużona". jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. lustrował gości już na progu domostwa. zob. s. jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. 244 245 . Translation and Commentary by S. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. Olson and A. która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami. Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. 134 d). 1-6 = SH 535-540). Stratokles. niczym lew. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. od Euboiosa. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). poematu Matrona pt. Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. którą Matron opisuje. za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. liczącego obecnie 122 wiersze (zob. „Tam" oznacza Ateny. twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27.

Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. a przy tym na tyle literacko wyrobiony. Brandt).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Brandt). na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. Uczono się go na pamięć. Wydawcy w przyp. będące zaleceniami. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. Później jednak popadło w zapomnienie. Ale nie więcej. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle. na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. por. to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. wykwintnym. fr. że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. Przyjmuje się. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. 14 zwracają uwagę na to. jakie podjąłem]. powinien ucztować. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. ale także na poziomie języka i stylu. że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. Okazuje się bowiem. s. jedzenia lub biesiady). i u Wergiliusza. 8. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. Nikandra. 78 Wehrli (= Ath. po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. czyli od potraw zbożowych i mącznych. s. Wydaje się. bo byłby to tłum ucztujących wojaków.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". stołu. 337b). że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. Można zatem po­ wiedzieć. nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). XXIV. albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. z którego. Olson-Sens. Współbiesiadników zaś winno być trzech. 246 247 . licząca 1781 wierszy. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie. 32 Zob. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos). ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości. Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. Poemat rozpoczyna się prooimion. zwracając uwagę na to. jak się wydaje. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami. lub czterech. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. przywołanych imiennie adresatów. który opłacałbyś z własnej kieszeni. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. 3 Olson-Sens. a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). a może i u Lukrecjusza. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. Łacińską jego wersję opracował Enniusz. Olson-Sens. XXIX. po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju. a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. lub pięciu. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. co oznaczałoby. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. Jeśli chodzi o czas jego powstania. Z łupów żyjący. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane.Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. 2 Olson-Sens. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos.

zwł. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. Aratos z Soloi. wierszy spondeicznych. Epos bohaterski i mitologiczny. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). tworzenia tzw. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. etnograficznym i geograficznym. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. filozoficzny i historyczny. jak i łacińskich poetów (np. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. medycznym i matematycznym. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. Hermes Eratostenesa. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki. bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. 39-67. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. kosmogoniczny. jak to się mogło wydawać. 248 249 . Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. czyli „małe epos". s. T. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. botaniczno-zoologicznym. który. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym). a nie z Aleksandrii lub Naukratis. Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. pełnych luk i sprzeczności przekazów. albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji. Adonis Biona ze Smyrny. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. a to tym bardziej. jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np. czasami po prostu sztuczne. autor epopei zatytułowanej Argonautika. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox. to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć. 5055. W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. Sinko). gdzie rozma­ ite nawiązania. ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd. czasami kunsztowne. że przymiotnik „dydaktyczny". poeci różni i dwaj epicy żydowscy. A. a także poświęcony mu artykuł w tzw. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. choć nadal obecne w literaturze epickiej. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją. Europa Moschosa). Hylas Teokryta. religinym i kultowym. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło.) przemiany polityczne. założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. 34 Zob. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy.aIov). Rengakos. był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. Apołlonios z Rodos. które można określić mianem epylliów. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. Księga Suda. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. astrono­ micznym i astrologicznym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. z uzna­ niem i podziwem. Rianos z Krety. WS 105. ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos. epika dy­ daktyczna i parodia epicka. Nikander z Kolofonu. spo­ łeczne i mentalne. parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. s. jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. a nawet mineralogicznym. 1992. wtór­ nych. Owym „hellenistycznym Homerem". ale od przedstawienia twórczości tego poety. a więc w ramach tego gatunku. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane.

Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). 48-49. Apolloniosem. s. gramatyka Theona (I wiek po Chr. które mogło. i pomimo istotnych wątpliwości. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. 140 n.. A.. s. obejmować np. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące. że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne". Nie ulega bowiem wątpliwości. s. s. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. Należy także zauważyć. to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. oraz pracę J. Rengakos. nawet 7TQO£K5OCJtc36. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa. A. jakim cieszył się Kallimach39. tamże. Około r. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". Podobnie biografię poety przedstawia T. 1. na których możemy w pełni polegać. s. że Theon. XIII. 41 40 Tak streszcza A. przygotowane dla RE. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii. którzy podejmują ów temat. s. zwłaszcza szp. Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem. przyp.) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r. a może i Aratosem). 285. 265). stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych. cit. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion. 215. szp. 75-79. jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. op. Są to jednak tylko przypuszczenia.Oxy. Hertera. 15-56. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. op. że np. 34). 543. s. jak i. datowany na II wiek po Chr. starano się dociec jego istoty. lub. Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. 2-3. o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. RE Suppl. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. Lesky'ego (2. Smolarczyk-Rostropowicz. Trzeba jednak podkreślić. 788. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). kierownictwo biblioteki. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim. Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. sporządzonym na Rodos . u Christa-Schmida-Stahlina (II. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa.. 51.. cit. 1. Sinki (II. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. nr 1241). Nikandrem. epideiksis. s. wymienić należy artykuł W. Przyjmowano. Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. Rengakos {op. s.. cit. Meander 19. być może. jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. cit. op. poprawnym wydaniu.37. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. 1964. Steffena.. ale i z całą jego twórczością. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. Eos 67. że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. 54-55. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. jako następca Zenodota. że w CHCL. które piastował do około 246 r. Czas pokaże. 725. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch"). znacznie częściej. 44) ową dotyczącą Apolloniosa. 264-265). s. że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. poematu) przez młodzieńca. bo niepewne są źródła. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P. jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. 15-23). 77-87 passim. 516. z. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos. zdaniem niektórych badaczy. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. Do niedawna najogólniej przyjmowano.). 8). Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus. proekdosis) poematu w Aleksandrii. przed Chr. 67. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. której au38 37 250 251 . Z prac polskich auto­ rów. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos.in. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. i w tym czasie objąć miał. ale jed­ nocześnie podkreśla. należy wskazać opracowanie H. o tym. 60). Rengakos. w tym naszego poetę35.. Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. i był uczniem Kallimacha. 36 Tj. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna. który zawiera (niestety. 1973. tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 586. s. Warto przypomnieć opinię T. na których ją opieramy. że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). Sinko (U/l. ekdosis) Argonautika. 1979. które było podobne do tego. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. przy czym ewentualnie zakładano. rozmaitych badaczy. Likofronem. rozegrały się około 250 r. s. (por. niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. Rostropowicz. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. zdaniem innych. „uprzednie wydanie". 39 Zob. Teokrytem. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa.

Hutchinson zakłada ponadto. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona. polegają one czasami na podobieństwie motywów. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. 17). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. 733-736 (I. III. że Apollonios.Trzeba także wspomnieć i o tym. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". że zginie za sprawą męża. To wszystko. Zob. Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. s. 1938. s. tenże. 10. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych.O. 89. jaką usłyszał był niegdyś Pelias. Wendel. 434-436 (Przedśpiew (11-4).O. obecnego zresztą w ich dziełach. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. tj. 252 253 . również taż. Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu. Hellenistic Poetry. passim). Appel. passim). 989-1011 Gigantomachia. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558). stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. Argonautika. jak i księgę IV. czyli o splocie tych zda­ rzeń. A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. także W. pomny wyroczni. G. Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. passim (zob. Bogowie zeszli z Olimpu. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. że zatracimy różnice. które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). Jest rzeczą charakterystyczną. IV. Filomata 100. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać. 587. Apollonios Rodyjski. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger.O. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego. Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach. Berlin 1935. s. III. Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w. w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. 88 n. Hutchinson. ale bardzo zajmujące­ go utworu. Argonautika (AoyoyauTiKd. s. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. czasami widoczne są w kompozycji całych scen. że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). 1771-1779 Zakończenie). 1938. że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. Król. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. nr 5. 744-824 Noc rozterki duchowej. I. IV. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. II1030-1089. Wydaje się jednak. istnieje wiele związków łączących obu poetów. Sam G. Oxford 1997'. G. s. Poeci nie byli antagonistami. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. IV.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. otwierać jeszcze będą osobne prooimia. oraz A. a nawet mylące. który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. 44-56. podobnie jak Homer. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. s. zob. Hutchinson 42 . Meander 2000. którzy byli kolegami. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C.O. o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. jest mniejsze od tego. Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. War­ szawa 1991. 1939. Przegląd Klasyczny IV. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety. Ibidem. 455-461. który z poetów wpłynął na którego. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. Zob. IV. w CHCL. 6-8. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5). s. 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43. 43-75 Ranna tualeta Aphrodity. a stwierdzenie. 743-749 (III. s. że albo zginie on na morzu. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III. Argonautika (II669-693. Zaznacza także.

gdzie znajdował się grób Dolopsa. s. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. VII. Ona zaś z boku na miejscu została. jak słusznie podkreśla to J. którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. 495). Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. Hermes 121. „bezradny". 1993. pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . 23-233). a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). Argosa Dzieło. by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV. a Ifias. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. choć chciała tak bardzo. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. 579). po czym opuszcza pałac. 1990. Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. Zob. 31-34. gdyby nie interwencja towarzyszy. to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. 23-34) 47 . zwłaszcza zaś wówczas. jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. 7TOAuprjx"v°C. Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń. Rostropowicz. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. sama zaś Argo wydała dźwięk. XXVI. aby zasiedli do wioseł. komponując w Iliadzie katalog okrętów. a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. Busch. Płynęli z pomyślnym wiatrem. Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą. 301-324. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy. 323-324). ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki. S. tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon. 49 46 47 Op. której wszyscy chciwie słuchali. A kiedy zajaśniał poranek. odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie". z drugiej zaś strony pokazał. 580 n.. podeszła do niego (w. Acta Classica Univ. Ar­ gonauci płynęli dzień cały.s. rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. 48 254 255 .. czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46.> polyrnechanos. Debrecen.in.). Autor artykułu udanie pokazuje. Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. s. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. 322). W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w. sędziwa kapłanka Artemidy. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór. że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. Orpheus bei Apollonios Rhodios. staruszka wśród młodzi. 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium". cit. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami. 401). on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa. Rostropowicz. Eneida. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. a także samego Jazo­ na. Jednak. a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w. Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. Tifys zbudził towarzyszy. 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę.in. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. Katalog ów. Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. 647-817). tj. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios. s. przekazując polecenie Zeusa. iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 347). a słowa nie mogła Rzec. iż: Ten. niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. Scien.. 527)". z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m. Wergiliusz. niechaj dowodzi. kto zebrał członków wyprawy. Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść. Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. a wieczorem wylądowali na przylądku. 18. Dotarł na brzeg. Argo zostaje spuszczona na wodę. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". ale nie jest to wykluczone. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. oczarowani jej pięknem. komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. Two­ rząc go. A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. Z w. bo tłumy parły do przodu. gewissermafien ais sein Stellvertreter".

Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów. która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca. tj. W prawicę bierze włócznię. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. w dalszą drogę. (tj. otrzy­ mują zaproszenie. wplata w swój poemat. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. wierny literackim gustom epoki. 54 256 257 . zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. ale strach czyni je bezradnymi. Dramatyczne wydarzenia. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. Spełniło się przeznacze­ nie. w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. po której szli. Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. podaru­ nek od Atalanty. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. śpiewem i tańcem. 997). a także pozostali Argonauci. a Hypsypile urodzi syna55. która ze względu na Hefajstosa chciała. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. „uwalniający Argo" (sc. Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. Hypsipyle. sędziwa piastunka królowej. 918). by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. córki Atlasa. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. Udając się do królowej. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. por. w. dzieło i podarunek od Ateny54. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. by był podporą dla jego rodziców. która jednak doradza istotną zmianę. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees).) i Thoasa. którą niedawno poślubił. jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. na skutek niepomyślnych wiatrów. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. w. Dowiadujemy się. 468 n. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. w. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. w. Jazon. VII. Thoasa. o ile jeszcze będą przy życiu.). Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". co ma począć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z wyjątkiem Heraklesa. podczas którego królowa proponuje. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. 936-1152). W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. Prosi także o radę. ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. 649. przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. nie czyni królowej żadnych nadziei. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. 1019). Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon. Skała. jeśli zginie z dala od ojczyzny. która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion. pod wieczór jednak. złożą się na kolejny. 591)52. za pośrednictwem Ifinoe. w. pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. por. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. 988). umilany ucztą. 609-909). Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. przy której zacumowali. tj do Lemnos. na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. że na Lemnos mieszkają same niewiasty. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku. W mieście zapa­ nował radosny nastrój. Kleito popełniła samobójstwo. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. 847 et al. który wśród nich pełni funkcję herolda. jakie Apollonios. zamiast posyłać podarunki. by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. choć „pełen podziwu" (sic!). na nowo się zaludniła. Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. to niechaj odeśle go do Jolkos. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. który z własnej woli pozostał przy statku. Nocne ciemności sprawiły. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". Za sprawą Afrodyty. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. wysłanniczki królowej. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. jakie się tam rozegrają. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". 721-767.

gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. by zaczerpnąć wody. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. 1239). Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. Oto ziemia. 24). Wywiązała się krótka. wiesz- czek boskiego Nereusa. oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. 1272). Jazon jest bezradny. Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. Rozgorzał wielki spór. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. 1309). Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. a przy nim nimfy. aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. Wtem wynurzył się z fal Glaukos. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. gdy porwał owego syna Theiodamasa. szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą. Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. króla Bebryków. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów. znów aition). które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. 1069. na której wylądowali Ar­ gonauci. Przez 12 dni i nocy trwały burze. górskie i leśne. Chcąc go wykorzystać. wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). Znalazłszy odpowiednią jodłę. 40). Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. Do­ bywszy ogromnego miecza. A kiedy wiatry ustały. 58 258 259 . musiał stoczyć z nim walkę na pięści. 98-135). jak się należy. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw. zauważyli brak towarzyszy. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w. gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. Tymczasem Hylas wybrał się (w. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. 1207) na poszukiwanie źródła. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. 1362). Herakles złamał swoje wiosło. i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. Podczas wiosłowania. Prędko znalazł Hylas źródło. bo do tego go heros przysposobił. którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. ale krwawa walka (w. któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. w. którego w rzeczywistości spłodził Zeus. Każdy. kto przybył do tej krainy. Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. okazało się. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. 43). które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. Ufny zatem w swoje umiejętności. Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. 1220). Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa. 1354). by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza. jeśli chciał ją opuścić. wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. co należałoby uczynić. Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. 163). który nieco oddalił się od towarzyszy. Tifys naglił do żeglugi. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. iż zdarzyło się to jednak znacznie później. 1301)57. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. syna Tyfoeusa lub Gai. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. Zniknął Hylas w głębinie (w. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. by czekać na Heraklesa. należy do Amykosa. „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. bę­ dącego jeszcze dzieckiem. 1198). a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . a prawą pociągnęła go do wody. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w.

. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. 605). 645-646). Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. na plecach natomiast Widniał kołczan. 76. s. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. . a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa.W. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. 390-391): . R. także Aratos. Tak się. niegdysiejszym posiadaczem Delt. Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali. s. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. III. 297).. s. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy. 91. bardzo malownicza scena. 257. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59. Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . 1990. gr. „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. w. z Łyki i spieszący Do dalekiego. gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. mówić. Jazon przypuszcza. 112-113. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. Orfeusz proponuje. Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską.. K. zwłaszcza s. owa epifania Apollona. które zostawały. Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. L&EOVTCU. Opowieść o tym. ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona. którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała. The Argonautica of Apollonios. 498-527) 61 . zob. co z ramion mu zwisał. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. 180). po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. J. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza. Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. sc. opowiadać). jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. 425). jak znajdą Argonauci drogę powrotną. 650-668). 107-117. Phaen. ofiara swego daru wieszczego (w. w. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym. 549-606).. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). por. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. 260 261 . Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. Leipzig 1931. Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej. oczywiście. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. Eos 78. Hunter. Słynna to. a fale o brzegi jej biły. Blumberg. np. a opisując śpiew i taniec. w. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. Cambridge 1993. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa). pięknem błyszczące. Remarks on the realities of navigation. Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie.. W. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej. 35 n. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. okropnie cuchnęły. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Diss. ponieważ wiedział. Fineus w długim proroctwie (w. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. a resztki pożywienia. jaki towarzyszy składaniu ofiar. 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. 196). Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. 401). 718). w Zob. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. tak było im przeznaczone (w. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). by zapytać jeszcze o to. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. Literary studies. na którym siedzibę miał Fineus. daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. że nie mógł Fineus najeść się do syta. niezliczonego Hyperborejów Ludu. Scena ta jest pełna grozy i napięcia. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. dzieje. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. 97-104. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos. Morza Czarnego). falowały na wietrze. jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. Rostropowicz. Delf). Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. Por. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. zrozumiał.

a także Telamona i Augiasa. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny. Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. a samego Polydeukesa. w którym wąż pilnuje złotego runa. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. cit. 160 oraz J. (por. Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. wyspie Aresa). 898). Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. Widzą też orła. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. Również W. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. Okazuje się. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. i on. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. który pokonał króla Bebryków. Idą zatem za radą Amfidamasa. 834). 27. który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w. Nie jest to łatwe zadanie. czy zadanie jest w ogóle wykonalne. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. 756). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. potrzebna jest pomoc Afrodyty. 1067). mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. 64 262 263 . a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. 1141-1156). Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. by władca „po przyjaźni" oddał runo. który niesie się przez przestworza. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona. Nocą mijają wyspę Filyrę. Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. Bogini. 911 n. Swiderkówna. niczym strzałą. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. op. 8). Jej „geograficzny" opis. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem. s. Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. by tam złożyć bogu ofiary. czcili „jak boga" (w. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. Argos. Oileusa. W drodze do pałacu T. a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. przyp. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. Jeśli się ta próba nie powiedzie. jeden z synów Friksosa. Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). błaga boha­ terów o pomoc. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. którego zrodziła sama Gaja. zob. jakim Jazona obdarzy Medea. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. s. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. 6-166). nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający. celu wyprawy Argonautów. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. 1093-1121). opuszcza Atgo (w. a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż. Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. Hellenika . ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. by poprosić ją o pomoc. Sinko (II/l. co ich dotychczas spotkało. Ale nie spoczął on tam samotnie. Ostatni dłuższy. Rostropowicz. 851-857). s. op. nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie. w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. 270) słusznie stwierdza. w trakcie zaś rozmowy. po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. także A. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. s. 199). obiecuje dać mu złotą piłkę. że Jazon jest z nimi spokrewniony. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. Steffen. i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. przeto nosisz czarowne to imię miłości.. Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. Erato (w. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. Do tego jednak.

Niechby tak. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. bezradny wobec zła. że uda się do matki. 320-366). syn Chalkiope i Friksosa. I. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. Inaczej Ajetes runa nie odda. Niechaj ginie. czcigodna bogini Perseis. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. Gdyby nie to. który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry. ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. Podkreśla. Argos pona­ wia swą propozycję. Trier 1992. pod serce Medei (w. Albo niech lepiej śmierci uniknie. by poprosić ją o pomoc. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. wydała okrzyk. 647-648). Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. 378). że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. z których wyrastają uzbrojeni mężowie.A. który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. Gdy opuszcza komnatę. co począć. Bohater musi mianowicie uczynić to. Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. Eneida. który przywołał Chalkiope. ponieważ (w. że może przypłacić je życiem.. 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. że byki go zgubią. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. i w wielu następnych. proponuje. Podejrzewa. 533). Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. syna Ajsona i Telamona. po czym przedstawia obu gości. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. jak siedział. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. opowiada (w. gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII. daremną by była taka nadzieja. a za nim jego żona. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. Widząc Argonautów. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. 264 265 . że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. 421). Medei. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa. potomka Ajakosa. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. się stało. W drzwiach pojawia się także Ajetes. 215-248. jak gdyby Jazon już był martwy. ale pod pewnym warunkiem. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa.. 286). KAśa yvvaiKwv. zapłonęło w niej gorące uczucie. wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. i jest pewna. a po­ tem pokonuje ich w walce. zob. Ajetesa ogarnia gniew. 298). Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w. wypuszczona przezeń strzała wbija się. Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. nic dziwnego więc. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. Argos. Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię. 448). Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo. co może uczynić sam Ajetes. gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. 395). Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. Jeśli dokona tego także Jazon. ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. niczym płomień. 487-488): . że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. Zarówno w jego kon­ strukcji. Jeśli zaś jest mu pisane. S. mistrzem nie lada. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". Eidyia. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. 411-412. to wprzódy Niechaj wie. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. syn Chalkiope. po czym Hera spowija ich obłokiem. Gdy Jazon opuszcza pałac.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. a po­ tem szedł. Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. Natzel.

że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. Medea stara się podjąć decyzję. który rozumiał mowę ptaków. Ko­ chankowie rozchodzą się. owo czarodziejskie prometheion. umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. i 1097 n. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. 923). na czym jej zależało. W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. po czym dodaje (w. o której wspominał. by pomogła Jazonowi. W komnacie. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu. odmienia jej decyzję. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. bo Hera już postanowiła. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. Póki nas śmierć nie obejmie. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. Zakochana. że to od niej. Radosny Jazon powraca na statek. 1027-1062). że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. 266 267 . to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. 1074 n. a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. ponownie opadają ją wątpliwości. wypłynie pomysł. który zna późniejsze dzieje kochanków. Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. 844-866). i co powinien zrobić. pisana losu wyrokiem. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. jeszcze się waha. o ile ujdzie z życiem. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. że dniami i nocami. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. Kiedy mijali czarną topolę. 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. Ajetes jest głęboko przekonany. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. w. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. by pamiętał imię Medei. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. o Ariadnę. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. zatroskanej o los swych dzieci. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa. 1107)68. Śni mianowicie. Ale Jazon nie zna przyszłości. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. tak jak ona będzie o nim pamiętała. a Medea — jedynie ciałem. Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. a także zgładzić synów Chal­ kiope. bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. która pomogła Tezeuszowi.) przemilcza to. że Jazon niebawem odpłynie. 605). jakie otrzymał od dziewczyny. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem. Jednak myśl o Hadesie i żal. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. nie przypomina Minosa. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. Obiecuje zatem. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. Próżne są jej wahania. która formułuje się w dłuższym. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. To Chalkiope prosi ją o to. Serce Jazona. 975-1007). wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. 771-801). Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. 1007). Heliosa. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes. Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". który zapewni mu ochronę przed bykami. ale po to. 674-739). a Medea zapada w szcze­ gólny sen. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. Wyznaje. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. Prosi zatem. Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. by pojąć ją za żonę. i nie przebierając w słowach rzekła to. Powiada on bo­ wiem. wzbiera miłosnym uczuciem. co wiedzą nawet małe dzieci. Pierwszy odezwał się Jazon (w. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. powiada. by wywiązać się z zadania. 68 Dla czytelnika poematu. Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. Zanim to nastąpi. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. bohater w tym momencie nie wie. będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). Na myśl o tym. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca. bohater wyznaje zatem. ażeby nie spełniła się przepowiednia. łzy cisną się do oczu dziewczyny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dziewczyna jest w rozterce. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. Nocne ciemności spowijają ziemię. ale obie czynią to z różnych pobudek. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. by pomogła Jazonowi. tj.

który Ajetes daje im przekonany. że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. stanąwszy zaś nad wodą. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. obiecuje zdobyć złote runo. Tymczasem dnieje. Albo haniebną ucieczką. nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. rozciągniętą w czasie na cały dzień. który jako jedyny zna inną drogę. ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. Uzbroiwszy się. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. wróciwszy z wyprawy. czy ma powrócić do pałacu ojca. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). ruszają w pogoń. co konieczne. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. w świetle następnych zdarzeń. natomiast od Jazona domaga się. by o tym powiedzieć. podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. 1190). Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. Gdy zapadła noc. bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo. Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. i rzekł (w. który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. zakłada złoty hełm. jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. Spieszy nad brzeg rzeki. która klęczała u jego stóp. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. Król żąda od swych poddanych. nagli do ucieczki. Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. ty córko Dzeusowa. natomiast o dalszym losie Medei. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. których trzeba się domyślać. Trzeba podkreślić. W każdym razie takim królem. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. opisuje Apollonios od w. udaje się w odosobnione miejsce. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. było dlań rzeczą niemal pewną. już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. brata Medei. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki. 159). Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. którą wznieśli tam Argonauci. i za radą Argosa. co jej wcześniej obiecywał. w. 70 Nie wiadomo. dziewczyna przypuszcza. Jej część. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. by dopełnić praktyk. 349). i on. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. Tę wielce dramatyczną próbę. dowodzona przez Apsyrtosa. przywdziewa na się Aresowy pancerz. czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. Jazon wziąwszy to. trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. 240). że Jazon nie przeżyje próby. co przedsięwziąć. by być świadkiem zmagań Jazona. Medea i Jazon udają się po złote runo. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. podkreślając zarazem. kto miałby być owym sędzią. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. 1234). Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. a za nim Frontis wraz z Argosem. Gdy świta. podniósł dziewczynę. Niebawem tam docierają. 1284 aż do końca III księgi. 69 268 269 . i złożyć Hekate konieczną ofiarę. obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). najmłodszego z synów Friksosa. niezwykła niewiasto. gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. Ponownie otwiera ją osobne prooimion. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. bo we mnie Słów brakuje. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. 314). jak Kolchów lud opuszczała. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. 302). dodaje wszakże. 95-98): Niechaj będzie. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków. która dzieliła rzekę (w. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. Poeta wzbrania się przed opisem tego. Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate.

Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. jak powiada Apollonios. żonę śmiertelnika Peleusa. 560). Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. a następnie sama rzu­ cić się w ogień. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. Tak się dzieje. Medea tylko odwróciła wzrok. a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. po czym śpieszy do Argonautów. trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. 421). cały rytuał jest dość makabryczny. 506). A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. by przerwał pracę w kuźni. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. ficznym i mitologicznym. ani jej haniebnej ucieczki". trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w. pod którym ugięły się kolana. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. 591). ciął Apsyrtosa. Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. na którym przypłynął Apsyrtos. Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". ponieważ „ani nie pochwala jej planów. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty. który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie. i jaka konieczność. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu. gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko. ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku. bardzo gwałtowna. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. a także do Hefajstosa. Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. o czym Apollonios opowie później. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. co się wydarzyło. ażeby dowiedzieć się. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa. oraz do Eola. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. stało się to. Trudno powiedzieć. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. należy przekonać go. gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. na wyspie Drepane). gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. 451). 480)71. 920-981). kolejnym tematem pieśni (w. W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. 753-884). na spotka­ nie72. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. Nie ukryło się to jednak przed Kirke. nie chcąc patrzeć na śmierć brata. tam. Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. jeszcze inni. Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. 355-390). o mocnych rogach byka". 659-752. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. sprawcy ludzkich nieszczęść. ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". zwłoki zaś ukrył w ziemi. drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). Widziała ów mord Erynia. gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha. Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. chcąc wyjaśnić. jakiż to uknuła podstęp. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. w. inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. 270 271 . samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. 885-919. Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. by zaprosić morską boginkę.

choć nieobecny. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. z wdzięcznością wspominając Heraklesa. Filomata 354. W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. 1362). gdyby nie boginki libijskie. w. by ugasić pragnienie. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. które się nad nimi zlitowały. a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. po czym oddalił się chyżym. niesławnie i nie wykonawszy zadania. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. 1983.. 1499). Tamże podążyli Argonauci. uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza. Wówczas Medea oczarowuje go. 93-104. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. uga­ sili pragnienie. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. otrząsnął się z morskiej wody. zniknęły boginie. Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. na których pasły się stada Heliosa. wyraz o niejasnym znaczeniu. stróża złotych jabłek Hesperyd. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. by obwieścić swoje postanowienie. 74 272 273 . Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. s. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. to nie będzie jej odbierał małżonkowi. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw. W. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. Wówczas Orfeusz zaproponował. Eufemos. Mają nawet nadzieję. Gdy nastała noc. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. dokąd się udał. wówczas zobaczyli dziw. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. 1236). Daremnie jednak. zagadkową wyrocznię. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. ga­ lopem. a na dodatek zginął wówczas Kanthos. 86 uważa. Już byli na wysokości Peloponezu. cit. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. 1670). Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. tanecznego ruchu). Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. Objawiwszy tę Zob. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. którego ukąsiła straszna żmija. znaleźli źródło. Zagadka Syren. który mie­ li ze sobą. 1536). i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. który wskazują ślady końskich kopyt. Pobyt Argonautów na tej wyspie. Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. trzeba zwrócić ją ojcu. aż dotarli do Jeziora Trytonis. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". Aigle. że go gdzieś tu spotkają. opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). a kiedy wrócili na statek. skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. s. którego zabił Herakles. co czy­ nić. a jedna z nich. który. spróbowali pożeglować dalej. I byliby zapewne tam zginęli. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. 1695. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. Stały one nieopdal i zawodziły. Argonauci przybijają do brzegu. Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. op. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. Steffen. raz jeszcze ich uratował. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. który poprosił o wskazanie wody. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. pełnej dynamicznego. Towarzysze pochowali go uroczyście (w. 1691). Arete. 1637). które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. Kiedy zapadł w sen. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. w. Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. Appel. Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. niczym wiatr. opowiedziała (w. Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. 982-1222). po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej.

których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. a nawet dygresyjnej struktury. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. Zob. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. najlepsi. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. pod red. w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. Karkinosa z Naupaktos. tj. Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. poetyckim opracowaniem mitu. Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi. Mooney. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. Od. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. IV Oda Pytyjska Pindara. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). że wokół takiego. 70-78 oraz J. Gdyście z Eginy ruszyli. Tym niemniej trudno dziwić się. zob. tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. Z polskich prac. Mooney. 1763) i płyną na Eginę. Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. Szastyńska-Siemion. s. cit. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. s. naz­ wanej później Therą. zwł. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. Bartol i J. hydroforie. Rostropowicz. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i".. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. rzekomo potomka Eufemosa. Steffena. 36. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. s. w. Apollonios nie był. bóstw potomkowie. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. Apollonios. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus. oczywiście. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia.] starannie przemyślane".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy. czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. Jaśniejącego). może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. tzw. cit. XII. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa. wręcz lapidarnego. Dodajmy. dostępnym nam. która jest naj­ starszym. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. K. jak należy je potraktować. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". por.. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. I oto następuje. jako że żadne zadanie już was nie czekało. s. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. iż miał na tym polu poprzedników. że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. jego nazbyt epizodycznej. którzy uważają. 43-56. który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". Aczkolwiek w dawniejszej tzw. być może. Argonautika I. Danielewicza. poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. 70. witth Introduction and Commentary by G. s.. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. Poematy Naupaktyjskie). Dublin 1912. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów.. ed. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). 44. Filomata 341. pierwszym twórcą. Poznań 1997. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. IV. 81 n. także cytowane już studium W. która stano­ wiła tło całego dzieła. 274 275 . The Argonautica of Apollonius Rhodius. Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. 18. Quellenforschung. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. s. A. por. Rostropowicz. 1730). zob. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. oczekiwany. op. s. goły. 1980.W. 1772). 985)76. op. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). autorstwa.

433). s. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna. nawet stosunkowo dokładnie.. ale i demo­ nicznej Medei. Beye. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję). wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. rea­ listyczny w opisie. całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob. na przykład. Herter. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79.R. i to nawet wówczas. wręcz „antyherosa". cit. uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. s. który pozwala. Apollonios. członka grupy. jaką im poeta zaproponował. 265). Jednak lektura poematu. 43. Ch. część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. Nawet świat magii. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. a nawet bezpośredni w nich udział. Dodajmy. tzw. Po­ zwala nam. sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. Uwidacznia się on także w drobiazgach.in. mające wpływ na toczące się wydarzenia. s. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. na bardziej ludzkim jej wizerunku. op. enjambement. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. — portret dziewczęcej. świecie niewiast i mężczyzn. umiejących docenić programową uczoność poematu. wie wir seit Platon wissen".. Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. że Argonautika „nicht nur. których bohaterami są postaci dzieci. a nakreślony. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona. s. formal-strukturell. 1969. na przykład. Widać. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. obserwować dręczące ją rozterki. dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. wie von der Forschung langst festgestellt. Trzeba też podkreślić. Specyficzny jest także świat bogów. jakby mimochodem. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. 2-6. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. Pamiętamy też. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów. z konieczności bardzo okrojona. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu. Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. oryginalny. nie jest rzeczą łatwą. na przykład. że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. gdy dokonuje on heroicznych czynów. Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. pomimo całej baśniowej scenerii poematu. czerpane z obserwacji życia codziennego. bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. Kiedy. którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. jakim jest książka Ch. 81 Znaczący jest np.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. ale także na poziomie tres'ci dzieła. być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. 31-55. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. 60). Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. GRBS 10. na przykład. że w owym świecie heroin i herosów. Munchen MCMLXVIII. związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum. jakim H. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82). 86). jak już była o tym mowa. Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. zob.

być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. Stuttgart 1993. Waleriusz Flakkus) i greckich (np. s. ubersetzt und erlautert von R. 877. a więc Homera. DNP. także Herakles zabijający lwa). Leiden 1981. s. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas. tj. Bd. zdaniem W. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos. Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów.. z której wynikałoby. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera. stał się gramatykiem" (tj. Otóż wiemy. Margolies DeForest. Współczesnym Apolloniosa. Apollonios von Rhodos. że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. bowiem nie był to homo unius libri. i to podejrzanej autentyczności88. Maehler. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. Hunter. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. tenże. Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. ex incerto poemate). W. 141).A. Bd 1.. tenże. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. Translated. Klingera. Sinko (11/1. Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. ale nie od­ grywały one tej roli. 84). A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. Alex. Reasumując. 1505 n. poszła w zapomnienie. A stał się poeta bardzo dobrym filologiem. tzn. iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. zob. nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. Rengakos. co we współczesnych (ok. 9-21.. będzie to oznaczało. von Wilamowitza-Moellendorffa. iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera. Kwintus ze Smyrny. a później. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. 142). jest atrybucją bardzo wątpliwą. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. Słyszymy również o kilku jego naukowych. Z drugiej strony należy jednak podkreślić. praca jeszcze nie ukończona). że był on także autorem rozmaitych ktiseis. Trudach Heraklesa — W. Rodos. Reich. Miinchen 1994.) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. historyczno-literackich pracach. Twórczość ta. Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa. 941-945). a dubia pozostają fr. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze. Stacjusz. W cytowanej pracy zamieścił W. 1932. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. 87 86 278 279 . Glei und S. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. s. Natzel-Glei. R. aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. Eos 26. 1996.. Klinger (zob. 280) 'HEOOCKAEOC. 1-2. 85 SĄ literatów. Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi.). Coli. IV. A. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. i to na tyle udane. Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. Jak pisze T. który umarł w 283 r. a%Aa [Herakleous athla. M. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. Thiel. zdobywszy wykształcenie. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. curavit et emendavit H. tj. Campbell. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. Knidos i in.. fr. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. którego treść. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne. a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U.] Diotimosa z Adramyttion . Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. Kiedy żył Rhianos?. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". Das Argonautenepos. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym. 275) dwuwierszowego epigramu. 1 Powell. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. z których nic się nie zachowało. szp. Nonnos z Panopolis). Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. 923 i 946. Oxford 1993. 79-84) uważał. filo­ logiem). bo słyszymy. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich. Darmstadt 1996. Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. że był starszy od Apolloniosa. Czytamy tam mianowicie. należy zatem mocno to podkreślić. hrsg. Hunter. Hezjoda i Archilocha. Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. oraz w SH. Miał być współczesnym Eratostenesa. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. Index perborum in Apollonium Rhodium. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. być może z miasta Bene. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. K. with introduction and explanatory notes by R. Hildesheim Ziirich— New York 1983. a więc: Apollonios ofRhodes. Oprócz prac przywołanych już w przypisach. Argonautika. por. Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. Wergiliusz. że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń. da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. F. by M. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia). dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. 263).. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety.

oraz tenże. tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". 35. przet.. Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G. s. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. 1996. 235. przeł. Swetoniusz powiada (c. 70). Sinko. Sinko. 284-297.in. przyp. jakie przygotował D. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza. właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. tamże. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. szp. Jest to możliwe dzięki temu. 42). Leskym) na stwierdzeniu. że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. szp. Theona z Aleksandrii. gramatyka Menekratesa z Efezu. RE Suppl. s. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. 957-962. 66-76 Powell). a że w tego rodzaju poezji gu­ stował. Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. zob też T. J. Phaenomena. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety. Klinger. s. „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. 293-296) oraz w artyku­ le W. obejmującego niegdyś sześć ksiąg. with Introduction. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. 217-231. Życiorysy te. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. s. 3). 263-264. które. Ogólnie rzecz biorąc.. najnowszego. IV. 20 (oryginał angielski z 1994 r. Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. s. 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. Hammond. Aratus. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. Rostropowicz. NiemirskaPliszczyńska. ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa. przyrodnią siostrą Antiocha II. wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. Opowieści Messeńskie). Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał). ed. Dionysiosa z Heraklei. leżącego w Kylikii. 6. Jeśli chodzi o czas. krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. Poznań 2000. s. który panował w Syrii jako następca Seleukosa. a mianowicie Axcui<d (Achaika). tj. szp. że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. Warszawa 1999. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach). Sinki (II. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. z wyjątkiem jednego. to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby. 90 Poetycka twórczość Rianosa. Omawia je szerzej T. 827. W. wypada jeszcze wspomnieć. O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw. 1. s. pochodził zaś z miasta Soloi. Księdze Suddn. że Pauzaniasz. który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. Antagorasa z Rodos. Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. 92 280 281 . Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. Bd. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata.S. Ossolineum 1972 5 . który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. Translation and Commentary by [. przodka Temenidów 89 . II/l.. przedmowę napisał J. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". Zob. Chankowski. ponadto Filetasa. któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s. Kidd (zob. 26-39. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. " Lesky 1. przynosi artykuł M. w którym żył. a nawet Menandra. s. Ludwiga. wstępem i komentarzem opatrzyła J. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła. 26-30. 1965. Opole 1998 (tamże.]. Lang. op. Fantuzziego przygotowany dla DNP. przekazane są w Antologii Palatyńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tj.O . Starożytna Macedonia. która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem. filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu. Król i poeta. Hutchinsona (zob. A. Gajusz Swetoniusz Trankwillus. MeacnviaKd (Messeniaka. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. N. Geniusz Aleksandra Wielkiego. że m. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. komentowanego wydania poematu. a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa. Wolski. przeł. X. a my poprzestańmy jedynie (za A. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. 214-236). trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. Żywoty cezarów. s. 39 i 47. 1. cit.).. Nowsze.. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem.

Acta Universitatis Nicolai Copernici. s. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. Aratosowe prooimion. Później przechodzi poeta (w. SH. w. czyli obydwu zwrotników. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. fr. s. w tym także rozmaite Astronomica (zob. zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. wyżej). Był Aratos płodnym twórcą. Kidd. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej. Ponadto. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. (-/. 462-757). bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi.. który „praży najostrzej". który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. 322-325. s. Eos 94. op. 1996. że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne". fr. s. por. i Psiej Gwiazdy. na którym się nie zna94). cit. i to przynajmniej na tyle dobrze. zob. że właśnie: Te gwiazdozbiory. s. s. 53. Natomiast w dalszej części utworu (w. tj. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę. 177187. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. Przeto zawsze. Znane były również jakieś jego listy. oraz konstelacja Smoka (Drakoń). Appel. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. jakie Antygonos odniósł w 277 r. 86-91) i Medica (zob. (zob. Interpretację tę J. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. Filozofia VII. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie". Poemat liczy 1154 heksametry. ibidem. Rostropowicz. Engonasin. Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król. protektora poety. na początku i na końcu. dziś Hercules. apostrofą do Muz. T . Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. s . 25-30 {etpassim). SH. przyp. nr 118). jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. Jeśli jest to prawdą. To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. znawcy zagadnień medycznych. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów. 103-105). poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. 95 282 283 . w jakim następują po sobie"96. znającemu się na astro­ nomii. s. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. zakończonym dodatkową jakby. Wielka i Mała (Helike i Kynosura). taż. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". czyli od samego Oriona (w. ułożyć poemat o tematyce medycznej. nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. na śmierć brata Myrisa. Rostropowicz. op. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95.in. iż poeta urodził się około 310 r. SH. 65-73. takich jak elegie. cit. przyp. Syriusza. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. które. 30). Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. Hymnem do Zeusa. przed 239 r. Toruń 1983. poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. zapewne nieco starszy od Aratosa. która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. ibidem. Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce". gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?. wyżej). którego autorem jest inny uczeń Zenona.. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. Rostropowicz. poradzi sobie nawet z takim tematem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. natomiast Aratosowi. 92-98).ob. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła. m. % J. również w duchu stoickim napisanym. iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan). Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. 1-18) stanowi prooimion. S i n k o . zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą. które kolejno w swej porze wracają. por. 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). 9 < Z o b . 19-461). poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. Część druga poematu (w. Kleanthes — poeta i filozof. s. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety. cit. SH.in. co pozwala nam przypuszczać. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. pojawiając się w ciągu roku. Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. czyli „Ten-na-kolanach". op. fr. 286-287. a mianowicie Klenathes z Assos. 53. równika '•' D. Psa (Kyon. por. 3-5. tj. że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. Słyszymy. ibidem. epigramy i epicedia (np. I I / l . ale w pełni uzasadnioną. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. jak pisze J. W. J.93. 326327). 452-461). 3>aivóueva).

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

ów „dźwięczny oręż". Jana (o której będzie jeszcze mowa).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. czy może już chrześcijaninem. 1976. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. s. a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. Fornaro. co (być może on sam. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. tj. przepowiednie. H. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców.. 13(1 302 303 . Ausgabe mit Einflihrung. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. ofiarowaniem Polyksene. aparat bogów. jak i eposu hellenistycznego. Sinko. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. to oczywiście Panopolis. kunsztowne ekfrasis. RFIC 104. Odysseia leipogrammatos). jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. a więc prooimion. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. Kyros. 391-402) tego dziełka. s. możemy przyjąć za pewnik. Polis Pana. Dubielzig. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. s. także T. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. s. filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. Bd. 997-998. ks. 23. Pamprepios). z których nic się nie zacho­ wało. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. Można zatem powiedzieć. Lublin 1980. Wydaje się. 18-22. 128 Zob. liii excidium. najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. W tym krótkim poemacie. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu. Lipsiae 1982). zakłada­ jąc. s. w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. pochodzący również z Egiptu. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. głównie zaś te wydarzenia. właściwie epyllionie. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc. ks. tworząc Dionysiaka. Zob. Studia nad Nonnosem. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. 129 Zob. narady. AiovixriaKd {Dionysiaka. 254-265. o którą upominał się Kallimach. III/2. Wojtowicz. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. Zob. a także kilka innych utwo­ rów (m. W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii). Tiibingen 1996. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. 8. także stylistyczno-leksy- kalnej. porównania.130 W związku z tym. 132 Zob. aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje.v. który zawiera fragment (w. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. S. katalogi. Wojtowicz. a Farie oznacza Aleksandrię. a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń.in. mowy i rozmowy. 444. o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc. 21 382 wierszy!). Nonnos. był jeszcze poganinem. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu). iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129. 9. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. sceny pogrzebowe. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. 2000. U. Livrea. ale uzupełniające się systemy. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. cit. W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. op. tj. po Chr. 131 Referuje ją H.. Opowieści dionizyjskie. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. ale że odwrotnie. I-VI. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. W pierwszej z nich. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). ofiary. DNP. s. ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. czy Nonnos. aristeie poszczególnych bohaterów. antyczną epopeję w 48 księgach pt. E. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. szp. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. nastające dni i nocne ciemności.

pierwszego Dionizosa. odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). aliteracja. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". o jego śmierci i o potopie. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. Keydell jest także wy133 cą. a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. określające tych poetów. op. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. narodziny ich córek (Autonoe. wesele Kadmosa z Harmonią. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. I-II. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina. dwujęzyczna edycja francuska. XXV. Jest to pojęcie umowne. w jakich doszło do narodzin Dionizosa. M u s a i o s (Mouamoc). inwokacją do Muz. epitety nonniańskie. vol. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. Erigone. 304 305 . szp. H. Penteusa. Okazuje się. 34-74. i trzeba przyznać. poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. która trwała już sześć lat. Najobszerniejsza część trzecia (ks. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu. są tematem osobnych filologicznych rozpraw). Bd. Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron. XXV. Dionysiaca. 905-909. s. oszukanie Zeusa. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. dla którego Kronida stał się „i ojcem. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. passim. Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości. królem Deriadesem. syna Kronidy i Persefone. podob­ nie jak homeryckie. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. ale także motywów i myśli). wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. do Owidiusza). RE. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. takie jak katalog bo­ haterów. narada bogów. XVII 1. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. Learchosa i Melikertesa).v. która poprzedzona jest osobnym prooimion. walką z Perseuszem w Argos. cit. Część drugą poematu (ks. s. 27). Keydell. cf. ich zamążpójs'cie. dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. jaki później nastąpił (Deukalion). którzy tworzą tzw. szkołę Nonnosa. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. walki nad rzeką. oparte także na etymologicznych skojarzeniach. że mitologiczno-bohaterski epos. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. Wręcz odwrotnie. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. 190551).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co oczywiście nie oznacza zarazem. aliteracjami. Wojtowicz. przygotowywana przez F. Ino i Semele). R. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. przygotowanie zbroi. theomachia. którą uosabia Proteusz. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. szeregiem anafor i epifor.in. króla Indów. 313-483. XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. i zapowiedzią. Berolini 1959). Naczelną zasadę poetycką. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. tj. że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. różne gry słów. a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. np. Styl poety charakteryzuje congeries. i matką". z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. Nowa. R. Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. zob. Nonnos. wielotomowa. W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. Należał do tego grona m. ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. obfitujące w nowotwory językowe. Agaue. jeszcze nie została ukończona. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa).. której konsekwentnie hołduje. przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła. czyli „kunsztowna różnorodność". ma pocieszyć Dionizosa). antytez oraz układów chiastycznych. Można powiedzieć. o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa.

Leander. Leander przemierzy nocą Hellespont. zapewne z I wieku po Chr. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. zakończonej tragicznym finałem. 1322-1417. Koechly)135.v. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr. Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. a kierować się będzie światłem lampki. wyżej). Musaios [4]. nocami zaś żoną" (w. zob. Widząc migocące w od­ dali światełko. że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. 287).. Vian. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. przeprawę przez wzzburzone fale. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym. sternikiem. zwłaszcza szp. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. Kamiennik Orfeusza (zob.v. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów. DNP. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. szp. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A. szp. Sinko. Zieglera. Leander podejmuje swą ostat- nią. 36 Halbband. kryjąc. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18). Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. syntetyczne opracowanie R. do której należą także dwa epickie Orphicani. więc dzielił ich przestwór Hellespontu. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. nr 4. Jakubowskiego. słowa. wzniesionej nad samym brzegiem morza. auTÓcrtoAoc. iż zauważył. Aż nastała pora zimowego przesilenia. papirusy z kolekcji J. Les Argonautiąues Orphiqu. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. Kosta — Musaios. Hero und Leander.138 Jego or- Zob. acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa). a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. przyp. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. Orphische Dichtung. Brożka). czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. Bonn 1971. zob. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. Fornaro. Filologowie wypisali wiele piór. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. Keydella i K.in. poświęconego Leandrowi i He­ ro). sam sobie okrętem. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. texte etabli et traduit par F. s. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. oboje na zawsze pozostali razem136. Text.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. cu>tó|aaTOc vquc. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca.in. jak się niebawem okaże. 175-186) T. licząc na opiekę Erosa. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. a najnowsze (raczej parafrazę poematu. 46. pierw­ szemu zbliżeniu. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). RE. Tak jest również w wypadku tzw. 135 134 Już w 1572 r. Fornaro. Erosa i Posejdona. autorstwa M. 306 307 . 138 136 Por. także z retorycznego punktu widze­ nia. Tak też się dzieje. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. lite­ ratury orfickiej. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. ukazał się polski przekład poematu pióra W. zachowane do na­ szych dni. 1955. gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S. sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. Einleitung. 329). rector ero"). mitycznym imienni­ kiem. i G. Livrea i P. to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. navita. Urok młodzieńca i jego zręczne. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży. Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. a to tym łatwiej. umówiony sygnał zapalony przez Hero. s. 465-528)134. Obersetzung und Kommentar von K. Na nic zdały się modły do Afrodyty. Kost. s. 137 Na temat rozmaitych Orphica. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. dwojga tytułowych bohaterów. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. miłości skrywanej przed światem. która swój wyraz znalazła m. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach. 503.. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. I choć nie mo­ żemy być pewni. Bd. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców. 2000. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu. S. 8. niżej). także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika. Ona mieszkała w Sestos. Chodzi o tzw. 1333-1341. Poeta powiada bowiem o Leandrze. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. Eleuteri (1982). a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. s. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. Ten poemat. Nadchodzący wieczór sprzyjał. prozaicznego. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. płynąc wpław. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). i Hero. dla Polaków szczególny. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka. również przed rodzicami. I choć oboje zgi­ nęli. on w Abydos.es. Stuttgart 1942.

858. zwłaszcza Homera. I: 491518) i że był autorem eposu pt. Musaiosowi. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. także na poziomie stylu. jej córką. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). choć był królew­ skim synem. Zdecydowanie ciekawszym. 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. Jego treścią jest opowieść o tym. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. ale wynika również stąd. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. oraz kilka tytułów takich dzieł. poparta zręczną przemową. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. nr 8-9. natomiast scena porwania runa (w. choć z pewnością nie wybitnym. układy chiastyczne. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. ale to właśnie dziełko Kolluthosa. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. Popłynął tedy królewicz do Sparty. co się wydarzyło. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). niknie z dziejów literatury. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. Wynika z niej. grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. i to pomimo te­ go. który. Venzke. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. Lukan i Claudius Claudianus). że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane. passim. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys. Relację o tym. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. tzw. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. Wieść o tym powędrowała na Kretę. hyperbaton. antytezy. 308. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe. że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. że tym wydarzeniom. a jego uroda. Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. możemy określić mianem epyllion. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. Harpage Helenes). 1191 i 1347). Literatura na świecie 1996. Wyszu­ kane słownictwo. Księdze Suda. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. 140 308 309 . figu­ ra etymologica i inne). orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. s. Kolluthos z Lykopolis. Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. Szymańskiego (zob. gdzie podówczas bawił Menelaos. o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. Apolloniosa z Rodos. przyp. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach. który. Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. Berlin 1941. Porwanie Heleny. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. która próżno poczęła szukać mat­ ki. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). Aczkolwiek i Hera. Kolluthosowi znane. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. inna jest ich kolejność w katalogu (w. podobnie jak u Nonnosa. podobnie jak dziełko Musaiosa. niewielkiego eposu (392 heksametry). a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. aniżeli uczynił to Rodyjczyk. to. wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów.I. Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. w którym odnajdujemy. Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M. 125) „przekładem" J. podjętej w 505 r.

131-136. s. jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. Ale komponowane one były także w języku greckim. a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. które w całości zachowały się do naszych czasów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. Blemyomachia. 502. i wiemy od Libaniosa {Or. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. nym przez E. na które składał się wstęp. W zbiorze opracowa' ' Zob. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa. w 42 księgach). Pingree.-L. i wiemy. Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr. po Chr. Effe. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. Charlet. J. Marcelus von Side. Christodoros z Koptos. D. 404 po Chr. Berlin 1941. jakie jej małżonek. w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika. np. Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r. Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. II. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144. Iatrika. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. s. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). jej narodzinach i wy­ chowaniu. a w r. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. s. znaków zodiaku i planet145. Lipsiae 1976. niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. nieznany143. obszerne studium U. znaleźć można w wy­ daniu E. 143 Zob. po Chr. Carmen astrologicum. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. odniósł nad Persami w 422 r. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. zachowały się. Trudno się dziwić. Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. że np. 56). co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem. 2. nie tylko heksametrycznej. która również osadza się w określonym kontekście historycznym. 12. dedykowany cesarzowi Neronowi. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. tj.. s. o twórczości Marcellusa z Syde. Kaxaox«v {Peri katarcbon. Effe. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. rodem z Egiptu. 959-962. zwłaszcza s. Heitscha. 194198. mający dać odpowiedź na pytanie. papirusowe fragmenty. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. ed. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi.). jak przypuszczamy. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. zob.). rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. O początkach). z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. 145 Zob. w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. Teodozjusz II. Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. czy może ich zaniechać. 142 310 311 . którego autor jest nam. passim. Zachowała się znaczna część tego utworu. już to. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej.). 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. Jeden z uczniów Nonnosa. po r. o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). [w:] Kleine Schńften II. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi. być może. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd).). czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. Wilamowitza-Moellendorffa. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. nie tak dawne zmagania z Persami. czy należy podejmo­ wać określone działania. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. niestety. z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. tłu­ maczonego później na język arabski.

112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. autora m. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. Das Lied von der Welt. 620-1165). Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę. 148 Zob. 151 Zob. wyspy. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. autor słynnej gramatyki). Tzw. który jest autorem eposu „geograficznego" pt. Hubner. Historii Egiptu. wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. Sinko. Brodersen. Zob. zwany Periegetą. T. 679 (= Fr. Livrea. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. postać zgoła enigmatyczna149.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). Bibliotheca Teubneriana. W pierwszym z nich (w. II. KQnwĄ EK6oan. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc).). fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach. T. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. lesiste góry. 7. I. żyjący. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. stał się tekstem szkolnym. II. nr XXIX). literaturę przedmiotu. z których jeden pozostawił własną sfragis. tamże znaleźć można nowszą. s. Jak się wydaje. za (sc.v. ' Christ-Schmid-Stahlin. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. Należy odróżnić ją od innego Manethona. Manethoniana wydał A. Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ). 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. Heitsch. LXI Heitsch). na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety. 150 Zob. 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. Europy (w. 152 312 313 . Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. III i VI. w II stuleciu po Chr. bóstw. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. 512. I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). co pozwala stwierdzić. II/l. natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. s. żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. I a i d w w a 1990. panowa­ nia) Hadriana". że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. W. Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. 174-269). który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. w pierwszej części dziełka (w. 1999.151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła.). z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego. szp. Europy i Azji). 805. których datowanie. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. oraz Dionysios von Alexandria. po Chr. 1-9). Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r. jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. badzo jednak skromną. sc. rzeki i źródła. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw. s. pochodzącymi od różnych twórców. Olms Verlag.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. być może. Manethon [2]. także Effe. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. kolejność. Z jego analizy wynikałoby (ks. wody Oceanu. zob. Zakończenie poematu (w. 182-183. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. po Chr. 738-750). Lipsiae 1979. G. słynące latarnią morską. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. TCABAPH. Opis Afryki (w. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. 2. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów). w. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. ułożonego w 1186 wierszach. VI (III). S i n k c I I I / l . dotyczącego niewieścich obowiązków. s . 270-446) i wysp (w. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. s.in. w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. 513-532) chwali „boga Hermesa. 126-131. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. poemacie Pamprepiosa. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i . zweispriichige Ausgabe von K. i to pomimo faktu. DNP. które było częścią Aleksandrii).

poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes). przypuszcza się. a także różnych sposobów ich łowienia. czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). wybór stosownej na to pory. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. przydając mu elementy za­ chowań. 138 n. Zob. Fajena (Oppianus. s. with an English Translation by A. o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. Tryphiodorus. a ponieważ poeta wspomina też (II. w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra. s.W. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. liczącego łącznie 2144 heksametry. że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. 1937. Teubner. a to z tej racji. 25 (por. Mair. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju. typowych dla człowieka157. hasło w tzw.g. Sztuka rybołówstwa. uczynił współwładcą swego syna. oraz pewnych eksursów mitologicznych. 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. Meisenheim am Glan 1969. dodajmy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 7 n. Na­ wet nie jesteśmy pewni. seria Loeb Classical Library. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu. Sprawozd. Ubersetzung in deutscher Sprache. Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. Jest to.. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. zwłaszcza dzikich. po Chr. wstęp do Oppian. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. zwanego Sofistą. Fajen. 67-82). wstęp do najnowszej. s. przygotowanej przez F. II. Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu. Einfiihrung. Kumaniecki (zob. czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów). w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. Na treść utworu. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. 31. Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. Halieutica. i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki.) poematu. s. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. oznacza to. 15. przyp. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. Text. Ikseutikd). KuvnYETUtd {Kynegetika. VIII. Podkreślić trzeba. Jest rzeczą charakterystyczną. 3) i wzmiankom o jego synu. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. opis myśliwskiego rynsztunku. jakim Oppian musiał się posłużyć. który w 177 r. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. Kommodusa. Tekst łaciński do druku przygotował. Sinko.W. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A. iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. wyżej). po Chr. 198 po Chr. Warsz. 45). krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. London MCMLXIII. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155. Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. I. Poeta nie unika porównań. Gniezno 1997). Fajen. K. że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu.. w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 .. jaki zachował się do naszych czasów158. op. z pewnością zaś powstały po r. Stuttgart und Leipzig 1999). który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob. Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. (zob. że poemat powstał przed 178 r. s. Brodersen. 30. Colluthos. po Chr. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń.). Publiusz Owidiusz Naso. cit. Poemat składa się z dwóch zasadniczych części. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. AAtEimicd (Halieutika. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. 557-558). gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). 314 315 . Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr. 683 i V. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację).1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. e. i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. III/l. I. pozytywnych i negatywnych. Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. ile w ogólniejszym. Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). i 205 n. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. Tow. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). Uważa się. jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. Mikołajczak. wyd. Nauk. I — 1928). czyli O polowaniu).

Starowieyskiego. tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne. 162 Zob.]. 166 165 316 317 . Boudreaux (Oppien d'Apamee. Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. ale stanowią one części księgi VIII)"164. 8. o Zwiastowaniu. Najnowsze. 161 160 159 J. a także rozmaite proroctwa. Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Od wieku II po Chr. Księgi sybilińskie jako całość. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. Vision de Dorotheos. żydowskich i pogańskich. gnostyckie. Starowieyski. s. 173-184. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. edite avec une introduction. s.in. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. Gauger (Sibyllinische Weissagungen. Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. Munster 1969). nie tylko szlachetnych. Fornaro. Horasis Dorotheou). a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. Le chasse. J. 155).. Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60. Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. przyp. to swoista. Charlet. passim.-L. Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. Paris 1908). 2000. Oppianos [2]. s. o ich cudownych właściwościach. Rudhardt. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). Kasser et G. Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M. Columella. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. S. przede wszystkim leczniczych.v. s. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. szp. czyli Kamien­ nik). W. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. Bd. pióra S. o Chrystusie i Jego wcieleniu. to jednak w porównaniu z innymi. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. przyp. by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. ks. Poeta stara się o to. 336. żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. Cavallo. łac. Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań. Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. czyli do epiki chrześcijańskiej. W najważniejszej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w. s. Zob. Appel. Toruń 1990. 183-203). Hurst. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. literaturą orficką {Orphicd). pełna rozmaitych interpolacji. Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. Podkreśla to Effe. VIII mowa jest m. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. być może także Wergiliusz)161. s. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. Cologny—Geneve 1984. a zarazem tajemniczego zbioru". Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. czyli od Ksiąg sybilińskich. powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. Pli­ niusz i Grattius.-D. lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. opracowany przez W. I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. 335-336 (przekład M. op. powstałej zapewne w II wieku po Chr. 510-609). s. 1260. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. DNP. nie tylko an­ tycznymi. Reverdin. M. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi. że ów Zob. na który składają się 4230 heksametrów. ale także magicznych i apotropaicznych. une traduction et notes par A. choć w rzeczywistości ani ten utwór. Filomata 1979. Theiodamasem. t. 164 163 M. nr 324. O. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. Kraków 2001. mesjanistyczne. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. wyżej). wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. przywołując m. Oracula Sibyllina). Najwcześniejsza. Papyrus Bodmer XXIX. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. pod red.in. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. 172-190). (por. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a . mieszanina elementów chrześcijańskich. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia.. jaką obecnie posiadamy. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. Starowieyskiego). cit. owego „dziwnego. Kamiennik Orfeusza. a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 . I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to.166 Trzeba podkreślić. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie. Dusseldorf—Zurich 1998). griechisch-deutsch. 507. jak i z autorów łacińskich (Warron.

Bodmer 29). albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. greckiego poematu chrześcijańskiego. które jednak dotychczas nie zostały opublikowane. Lipsiae MDCCCDOCI.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv. 130). że jest on dziełem „Dorotheosa. zaopatrzone w Index verborum. jak w świecie rzeczywistym. 70).. także na po­ ziomie słownictwa. gdy w ciągu dnia (w samo południe). że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu. 119-123. po większej części poetyckich. Po prologu. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa"). dv6oaoc znaczy „dziel­ ny. 1987. op. s. w odniesieniu do Maryi. której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . Viana). fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou).. 314-317). jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). (por. w wierze. Ale. Translation and Notes by . H. które utrudniają zrozumienie całości dzieła. Vigiliae Christianae 4 1 . Kusząca byłaby zatem hipoteza. jak np. ponad­ to zaś przyjął chrzest. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. s. natomiast część druga (ks. odważny". Van der Horst. 169 Zob. przebywał w Antiochii. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. cit. Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. po Chr. Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. 168 318 319 . co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?).W. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. w. s. XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. jakim jest Parafraza Ewangelii według św. która pozwala wyznaczyć terminus post quem. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr. jakiego zaznał. Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego. przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np.H. I ma charakter wprowadzenia. ks. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. co świadczy o tym. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa. 87-91). Bibliotheca Teubneriana. Wojtowicz. Grzegorz z Nazjanzu. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. po Chr. Dioklecjana?). że czasami stosuje poeta „auto- Zob. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się. strażnikiem wrót w pałacu Boga. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej. Jana i można stwierdzić. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus. op. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. Gabrielem i innymi aniołami. najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. 334) wyśpiewać pieśń. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne. co prawda z dużymi lukami.M. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. Jest też rzeczą zrozumiałą. przyp. A. W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego. opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks. H. Istotną wskazówką. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. w tym wypadku sc. w jednej z sal cesarskiego pałacu. Kesscls and P.. Wojtowicz. Evangelii loannei. spłynął na jego powieki sen. który w 365 r. Edited with Introduction. heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. Bogarodzica. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. cudów i nauk. a więc opisowi Jego wędrówek. The Vision ofDorotheus (Pap. Jana"169. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. 118-119. Generalnie rzecz ujmując. został. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. cit. Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. ale — jak podkreśla to H. Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob. ułożone­ go w 343 heksametrach. s. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą.. F. Otwierająca epos ks. s. jak wiadomo... iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. cit. Zamykają Prafrazę epilogi. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. Ep. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu". przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. Parafraza ułożona została w XXI księgach. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. Wojtowicz (op.. tj. Ostatnie oryginalne. po Chr. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej.

I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". Tzetzesa). o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu.. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. jakimi posłużyła się Eudokia. Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. Niemały zaś w niej udział.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. III. Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. Posiadamy też znaczną część centones z Homera. Ludwich. Kośmy i Damiana. Na Eudokii. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic. małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. Homerica i Posthomerica J. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. powstała w połowie V wieku po Chr.). tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu. 3. Bibliotheca Teubneriana. 16). ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. Nonnos nie był jedynym twórcą. Antehomerica. miał rzymski okres greckiej epiki. Cyprianie. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał. końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim. przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów.. Lipsiae 1897. Sozomen z kolei przypisuje (5. jak opowieść Eudokii o św. w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). por. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. U historyków Kościoła czytamy bowiem. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. nie dotrwała do naszych czasów. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. to wiemy np.. 170 320 . Jeśli chodzi o inne greckie. oraz 471 heksametry z ks. ułożona w heksametrach. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170. oczywiście. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe. Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. charakterze. że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. po Chr.

że za cechę dystynktywną tego gatunku. pod red. ps. 1055-1058. XIV. Metrum to. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. ap.-Plut.-Plut. Dale. żałobną. Mus. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny. 2 3 Theognidea 239-245. 1134ac. Mus. miłosną. Stichos andStanza.^ ^ -). Elegia i epigram. biesiadną. że główną przyczyną uznania elegii.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . A. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. 46. począwszy od czasów aleksandryjskich. Lewandowskiego. Poznań 1995. C Q 5 6 . ogólnofilozoficzną. Gentili. także w odniesieniu do epoki archaicznej. uznano formę metryczną. Można przypuszczać. Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. 37-90. [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. A. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. 1 . B. Teksty te analizuje K. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. Vandceuvres—Geneve 1968. [w:] Elegia poprzez wieki. 261-278. s. Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. Eos 74. 5 Zob. mianowicie w epigramacie2. 11-18. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. I. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob. Poznań 1993).^ ^ . zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. 1987. Pont. 1063-1065. Kilka problemów terminologicznych. s. 533-534. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. t. Greek Elegy andlambus. s. historyczną. 825-828. 1132cd. 1963.M. 4 Heracl. ps. Studies in Ancient Literary Sources. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc). Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. 973-976. Szastyńska-Siemion. s. Epigramma ed elegia.

2. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. s. s. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt.-Plut. K. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7.L. 319b 6 = Procl. H. oznaczającą instrument dęty. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej. teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go.E. Symposium and Public Eestwal. Early Greek Elegy. Zacher. p. 1. 3. Leiden 1997. 27 przyp. a obecność elementów trenodycznych. Bibl. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. jakim jest pochodzący z 586 r. 1986. Mus.L. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. Takie rozumienie tego terminu. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. I 2. s. Nie można wykluczyć. s. Wiemy również. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. Chrest. 3 1 % . 4. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov. 1134a. 27-29. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była. [w:] Greek Poetry and Life. Tro­ jankach Eurypidesa (w. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. 10. M. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. Greek Elegy and Iambus. Bonn—Bad Godesberg 1979. s. 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.) z lamentem nad zmarłym. Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc. że rzeczywistą cechą odróżniającą. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych. 94. I. West. Studies in Greek Elegy and Iambus. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu. czyli pochodów kończących ucztę. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. Starsze świadectwo. Bartol. jak się wydaje. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. 1898. Early Greek Elegy. p. 24 = Phot. Lewandow­ skiego. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. s. Zob. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. Poznań 1995. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. Bowie. ŁAsyeia. 24. 9 Zob. s. Oxford 1936. Zob. Procl. 15 Zob. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność. 16 Paus.v. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. jest geneza poezji elegijnej. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. 10. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16.L. 7 6 Orio. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. od której derywowano pozostałe formy. nie związa­ nego z lamentem. która może mieć korzenie frygijskie13.v. Phot. Gerber. EA£yeiov. " Zob. "Testimonia zebrał i omówił D. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. podają jednak w wątpliwość twierdzenie. Zwa­ żywszy na to. Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. Tak więc elegia. Philologus 57. s. Różno­ rodność tematyczna tych utworów. 17 Diogenes Laertios podaje. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. JHS 106. powtarzane przez większość autorów antycznych8. Bowie. 24-25. którym dziś dysponujemy. Chrest. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. pod red. [w:] Elegia poprzez wieki. Thiemcr. i późniejszego. s. Bowie. 19-27). że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14. sięgającej czasów antycznych. 74. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15. Berlin—New York 1974. 2000 wersów. Companion to the Greek Lyric Poets. Early Greek El­ egy. 13 12 324 325 . naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. E. 14 Zob. EAtyoc = Didym. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. 1. przed Chr. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. według inskrypcji Echembrotosa. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik.). 7. Bibl. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych. hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną. 119). I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią. 7. 10. Paus. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. 4 n. ps. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. 206-230. D. że nazwa lAeyoc. s. nie sugeruje. eAEyoc.

. wspieranym z Tracji przez Scytów24. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii. nierzadko narzędziem agitacji i propagandy. jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. Na przykład Philoch. ap. jak wiadomo. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. 14. dla Archilocha zaś (20 West) miastem. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np. 23 " Bowie. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. Poezja elegijna. 630c.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Plut. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. 106 nn. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. przyjmuje się. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. moment przed bitwą. Sympozjon był bowiem. nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. IV 397. 30 Gentili-Prato). Greek Elegy and lambus. s. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin. Strabon (14. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. też Bartol. Lycurg. między innymi Magnezji. w rozumieniu Greków epoki archaicznej. zwłaszcza Trerów. Ath. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich. 30 West = 3. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą. żył w połowie VII wieku przed Chr. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją. spotkania na agorze). 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe. 1 n. pogrzeb. w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. Wrocław 1962. 40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu. nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji.. 1. 8. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. Suda.. Early Greek Elegy. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. 1. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. 2. uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. IV 610. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów.. która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. 45): „[. Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej. młodzieńcy. Jak wykazano19. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). 20 326 327 . Leocr. Sol. żołnierzy). a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. Z faktu. jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. 48. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. 1. Tatarkiewicz {Historia estetyki. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji. s. że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. 40). 22 Isocr. 4. 42 n. 14. 1. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23. zob. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. 51-57. które doznało wielu nieszczęść. II 692. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. 8. 13. t.

traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety. który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. 25-47. Warszawa—Poznań 1996. Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. Parker. 4. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. wiele reminiscencji z Homera. fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. byłTyrtajos (TUOTCUOC). aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. Księga Suda (IV 610. Liryka starożytnej Grecji. Companion to the Greek Lyric Poets. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często. 328 329 . Nie można więc wykluczyć. 27 Przekład W. 25 Gerber. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli. 428. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. 24. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. Bowie. 629a). jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała. (w. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. tenże. Niektórzy badacze28 sądzą jednak. 5) podaje. który oznacza nie tylko stan bezczynności. Chiron 21. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. Early Greek Elegy.) wielki. gdy w boju polegnie. i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków. The Dates ofthe Messenian Wars. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych.. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju. Appel. 428-429. Str. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny. 17-21) 27 swazji. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. co godne są wielu. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. s.. bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy. 26 Zob. 1991. 45. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (. Platon {Leg. Mass. s. Jeśli przyjąć. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Smutek bowiem ludzi ogarnia. hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. s. a za nim wielu starożytnych teoretyków. czci on półboskiej doznaje. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. 25 V. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. [w:] Danielewicz. 10). Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast. 105.. s. [w:] J. lecz także leżenie przy uczcie. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. Poeta. 8. s. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią. Cambridge. Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. Pamiętać należy jednak.—London 1999. Danielewicz. jak się wydaje. że rację mają historycy. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. gdy ginie odważny Mąż. Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 . Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. Kallinos nie ukrywa ryzyka. jakie niesie z sobą wojna. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. 14-21). a jeśli przeżyje. jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. Liryka starożytnej Grecji. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. ale również miejscowości lakońskiej. Jeśli sam jeden dokonał czynów.). Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. Appel.

o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. podczas gdy w dalszej części (w. Oxford 1990. •" Philochor. że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. 630c. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". 14. Wydaje się tymczasem. 32 33 Przekład W. 330 331 . Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu. [w:] Sympotika. że Eunomia była poetycką opowieścią. Liryka starożytnej Grecji. 4. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. Andrewess {Eunomia. Taki sposób konstruowania osoby adresata. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. Appel. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. z wrogiem się starłszy. Liryka starożytnej Grecji. 432. 433. pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieśni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). 1306b 36) i Strabon (8. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. 15-18) 32 towarzyszą sugestywne poetyckie obrazy uzupełniające bezpośrednią ekshortację. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. (w. Na ten temat zob. tematycznie związane z sytuacją bitewną. a jeden przy drugim niech wytrwa. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. s. a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. ap. jakiego może dostąpić dobry obywatel. co z boju uchodzi. A Symposium on the Symposion. 224-228. Bowie. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. walczcie. Lęk przed życia utratą. mianowicie konstatacji i ekshortacji. Większość zachowanych fragmentów z poetyckiej spuścizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. Murray. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. i zęby zaciśnie. Arystoteles {Pol. podobnie jak utwory Kallinosa. O. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. podczas sympozjonów. li30 czące ponad 30 wersów każdy. Szpetny doprawdy to widok. E. Dwa stosunkowo obszerne. odrzućcie (10. Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. 1938. zachowane do naszych czasów urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie różnią się zbytnio ani wymową. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. gdy w plecy człowieka. przemawia —• zdaniem grupy badaczy — za tym.L. s. Księga Suda (IV 610. [w:] Danielewicz. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. s. Elegie Tyrtajosa. Ath. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. Przekład W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 89-102). Bohaterstwo żołnierzy ma. w opinii Tyrtajosa. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szere­ gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkańców. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. s. która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw. Appel. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. [w:] Danielewicz. Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. 5) podaje. C Q 32. mogły być wykonywa­ ne. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). Wydaje się. 6). że Sparta była ojczyzną tego twórcy. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. co znaczy Praworządność. ed. 16-32) określony jest przez „wy".

15. £UUQvr)Ic) pozwala uznać to miasto za ojczyznę Mimnermosa. 10. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Dynamiczne obrazy zmagań wojennych. umiejętnie wykorzystywał w celach paideutyczno-moralizatorskich także wiedzę o przeszłości. wyjątkowo sugestywnie roztaczane przed oczami wyobraźni od­ biorców. przepełnione patosem i swoistą harmonią wizje pięknej śmierci za ojczyznę — wszystko to potęguje wrażenie. by nie rzec desperackim. Szukanie kolofońskich ko­ rzeni poety traktować należy. Odnotować trzeba jeszcze. za pomocą wskazania znanych z mitów postaci. Silne stylistyczno-językowe nawiązania do epiki bohaterskiej są w przypadku po­ ezji Tyrtajosa. gorączkowe nalegania. Zgoła odmienny jest natomiast nastrój przytaczanej przez Stobajosa (4. Źródła antyczne nie są zgodne co do pochodzenia tego elegika. wizerunki wojennych okropności. Korzy­ ści te wylicza poeta w dalszej części elegii (w. Datowanie takie pośrednio po­ twierdza jeden z zachowanych urywków elegijnych Mimnermosa (14 West = 23 Gen­ tili-Prato). lecz stanowi integralną część elegijnej parenezy: wyliczenie „pozornych" zalet. Liryka starożytnej Grecji. 23-42). bogactwo. podobnie jak i pozostałych wczesnych elegików. Przykładem zastosowania re­ trospektywnej opowieści w utworze ekshortacyjnym jest fragment 5 (West = 2-4 Gentili-Prato). Większość nazywa go Kolofończykiem. że wiedzę na temat opisanego w utworze bohater­ skiego żołnierza gromiącego lidyjskie zastępy zdobył od ludzi ze starszego pokolenia. którego twórczość nierozerwalnie związana była z wydarzeniami rozgry­ wającymi się na oczach odbiorców jego dzieł. na którą składają się cztery. Na uwagę zasługują duże walory li­ terackie tej kompozycji. prowadzoPrzekład W. której pożytek przewyższa wszelkie inne ludzkie przymioty. w którym mówi on o migracji Smyrnejczyków drogą morską do Kolofonu. Utwór rozpoczyna się zgrabnym praeambulum (w. dar przekonywania. stała się dla Polaków pierwszej połowy XIX wieku symbolem walki narodo­ wowyzwoleńczej . Są zarazem dowodem na istnienie w epo­ ce archaicznej wspólnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrażeń. a więc do walk Smyrny z Gygesem. uroda. Zasto­ sowany tu priamel nie jest jedynie erudycyjnym ozdobnikiem. władza. którego floruit przypadało. zwłaszcza fragment 9 (West = 3 Gentili-Prato). Zostają one odrzucone (w. w którym przypomnienie walecznych czynów przodków. MIMNERMOS Twórcą refleksyjnych elegii o ulo