P. 1
Podbielski.literatura Grecji Starozytnej I

Podbielski.literatura Grecji Starozytnej I

|Views: 738|Likes:

More info:

Published by: Malgorzata Joanna Ciesla on Mar 05, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/05/2014

pdf

text

original

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych. Jak już wyżej zauważyliśmy. przypisując mu takie poglądy.. n Ibid. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. jak Platon gromadził swój księgozbiór.W. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek".s. 304 K). zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. poetów.M. Knox. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. Strabon (13. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. którzy przepisywali dyktowany im tekst. 5. O tym.W. Słyszymy też. s. Problem ten szeroko omawia B. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach. że „tragedia. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. to musimy przyjąć. że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach. Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". Dzieła wszystkie. 13. bez oddzielania słów. VI. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. Nie ulega wątpliwości. s. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. a Diogenes Laertios (4. Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów. bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10. B. 10 — Alkajosa. 887 nn.). 7 n. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos. w której cytaty poetów epickich. 21 a). [w:] Arystoteles. Nie ule­ ga wątpliwości.. że w młodości zafascynowany tym. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa. tragediowych.). które głosił Anaksagoras. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. Powyższe informacje podaje za: B. opisując w Anabazie (VII. Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. wyda­ jąc ją na nowo. stwierdza. 9 — Safony. historyków. Knox. w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu". komediowych. zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. kierującego po Platonie Akademią. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. i była przedmiotem powszechnie znanym9. W epoce klasycznej. 7 — Anakreonta. 6-9. przed Chr. W Fedonie (97 b) wyznaje. 13. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu.. 12 13 . historyków i retorów. op. Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. 7 — Tyreteusza. Hermodoros. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. AdAtt. przeczytał jego dzieło w całości. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy.M. że oskarżyciele.M. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. że jeden z uczniów Platona. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. t. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr. O miejscu. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". Knox. odpierając oskarżenie go o poglądy. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie.. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana. z ironią stwierdza. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. Nic więc dziwne­ go. co usłyszał o nauce Anaksagorasa. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. s. 9-13. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). Ksenofont. op. 9). 5) donosi.W. cit. Można tylko snuć domysły. podobnie jak epopeja. Donosi. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy. Filolaosa. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu. Speuzypposa. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. że od Speuzypposa. Warszawa 2001. cit. cit. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii. 2 księgami utworów Mimnermosa. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12.) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia). a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. s. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". op.

Za nim (s. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. 350 b). w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. Evang. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. 31) podaję powyższą informację. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych. Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. lecz podziwiane przez wieki. t. Wiele dzieł. I (1986). Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy. Najstarszy z nich. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. 8. królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. wykonane przez poetę Kallimacha. Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego. mówców. a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg.).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. usza. Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 . nowa. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej.. Ostatnim wielkim filologiem. jako siedziby szkół filozoficznych. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci. filozofów i uczonych. filozofów i egzegetów. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. O tym. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. był uczeń Arystarcha. a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych.E. 1. Ptolemeusze. zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki. ed. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. Zenodot. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo.. Nie wydawali autorów klasycznych. należało na nowo przepisać. Kuhn). w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. Keibel. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. ustalił miary ich wierszy. ad Com. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. po jej spaleniu w r. s. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. ten rozkwit. Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. ed. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już. powołując do istnienia Muzeum. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. nieznana dotąd dziedzina wiedzy. opracował i wydał poematy Homera. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. Kontynuował te prace Arystarch (216-144). które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. 47 przed Chr. historyków. którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. s. tj. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. Likofron — poetów komediowych. uczniów Teofrasta. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. działający na Rodos. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. a do Aten odesłali wykonane kopie. 16-41. według Euzebiusza. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów. nawet tych najpopularniejszych. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności. ale pisali na ich temat 14 15 . dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. „Tablice". Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. Dionizjusz Trak. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów. Opracowując wydanie poetów lirycznych. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. 336 d). około 200 000 {Praep. The Hellenistic and Imperial Periods.

który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. Możemy nawet domyślać się. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. s. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki. Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. Antiochii. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. Wraz z ożywieniem kulturowym. Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św. Archimedesa. a zwłaszcza jej filozo­ fia. Konstantynopolu i w Gazie. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. zwłaszcza lirycznych. cit. Dalsza. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. Hippokratesa. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. Dzieła. W 863 r. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jakie wniosła w II i III wieku po Chr. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. Teofrasta. Po katastrofie z 47 r. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. II Sofistyka. geometria i mechanika. że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. Nie wolno też zapominać o roli. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. materiale. Niektóre z tych prze­ kładów. Bejrucie. 220-160). z Arystydesem i Lukianem na czele. Hierona z Aleksandrii. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. Aleksandrii. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych. Tylko dzięki nim znamy np.. Marka. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. które uwzględniają późniejsze scholia. jak np. Gallena i wielu innych. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat. jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. mówców. W 529 r. że te. 16 17 . Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. gdy sobór z r. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. automatycznie były skazane na zagładę. że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim. Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. 35 n. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. a nie inne teksty dawnych poetów. procesu zmiany formy książki antycznej. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. Easterling. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. op. o wiele droższym od papirusu. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". Polemon (ok. zbierał teksty parodystyczne. A musimy pamiętać. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. Arystotelesa.

Rękopisy dzieł Euklidesa. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki. 18 19 . Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. filozofią. informuje nas. Photius. Sofisti e filologi. Tak przepisany tekst. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192). mówców i poetów. chrześcijańskich i pogańskich. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich. jakim jest Biblioteka}7. zdawać by się mogło. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r. Platona. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej.G. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania. Reynolds i N. s.G. 835 18 . Uczeń Focjusza. Bibliotheąue. Pytania do Amfilocha i Listy. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. gr.. Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. s. monumentalnym komentarzu do Home­ ra. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. 860-935). Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy. 21 sztuk złota. ale również wiele dzieł historyków. datowany jest na r. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. s. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich... Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu. można sądzić. ibid. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa. 67-68. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. postawić odpowiednie znaki akcentów. 18 Zob. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. s. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym. Wilson. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. arcybiskup Cezarei w Kapadocji. 877. że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. 56-75. Padova 1973. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach. 63.886).D. 1204. Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. jaką za ich nabycie należało za­ płacić.. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa. zawdzięczamy R. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek. cit. 810-893). Należy zatem przypuszczać. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. histo­ rią. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830).. N. Eustatius w swym. Paris 1959. Londynie i Paryżu. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora. ibid. op. Reynolds. co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów.D. L. 57. z której mógł on korzystać. Arethas (ok. Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. które 5 !0 Por. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł. w Rzymie.. Słownik. Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości. naukami ścisłymi i językiem. Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L. retoryką. Arystotelesa. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona. Niewątpliwe zasługi. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. w monumentalnym dziele. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii. Dzieła Platona kosztowały np. Henry'ego — zob. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. 17 Pełne wydanie tego dzieła. uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. Willson. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku. 219). z obszernym wstępem i przekładem francuskim. Eliusza Arystydesa. sprzyjających temu okoliczności. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej.867. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha. Zob. texte etabli et traduit par . póź­ niejszy biskup Aten. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne.. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej.

Nie pozostawał w tyle również Watykan. a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. gr. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur. starożytnych. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji. ibid. 32. Do tego celu. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. 1255-1305). Ibid. 1423 z 238 rękopi­ sami. jak Guarino i Leonardo Bruni. 481).. Jego uczniami byli m. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego. Makrobiusza. s. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa.. 20 21 . s. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. Wene­ cji. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. Herodota. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. poszukiwał innych rę­ kopisów. które przetrwały do tamtych czasów. Na uwagę zasługuje fakt.. południowej Italii i Sycylii. Platona. Ksenofonta. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych. który przybywszy w r. a co więcej — poezję miłosną. Demetrios Triklinios. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich. Misje dyplomatyczne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich.s. I tak np. 72 24 Ibid. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego. Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich.. takich jak Florencja czy Wenecja. 153.16). Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa.in. kierował szkołą. Filelfo miał ich posiadać 40. A czasy te nadeszły szybciej. przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. tacy wybitni humaniści. i o niezadowoleniu. Ale również ich mniej znanym kolegom. Ptolemeusza i Strabona24. Arystotelesa. Teofrasta. Podaję za: ibid. takich jak Euklides i Ptolemeusz. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. Boecjusza. a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. Zaowocowało to. Ich wielką zasługą było to. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie. przygotował też nowe. ale był pierwszym uczonym greckim. s. Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r. stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. dostępnej również dla przebywających tam Greków. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. 1397 jako dyplomata do Florencji. mimo dokonanych zniszczeń. 151. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161. i Tessalonikach. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. podobnie jak współcześni wydawcy. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. Augu­ styna. 69-71. niż można było tego oczekiwać. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii. poszerzone wydanie Antologii greckiej. nad metryką poetów dramatycznych. że dwór cesarski.

znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem.. Easterling P. Barker-Benfield B. 1952. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25. ed. Archiloch. Menander. P. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. De la Marę A. znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie. które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia. op. Wilson. gdzie.C. The Hellenistic and Im­ perial Periods. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym. że będą one niedostępne. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej.. Kallimach. Anakreonta.. o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza. Journ. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów. Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów. posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent. Reynolds i N. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. Eg. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. Dain A„ Les Manuscrits. eds. Books and Readers in tbe Greek World. Alkajosa. najpierw całkiem przypadkowe. Historię pierwodruków szeroko omawiają L. tacy jak Satyros i Theon. 1980. cit. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich. Irigoin J. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt.. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów. Oxford. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej.. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. Turner 26 . i nieświadom. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach.G. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. Arch. jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. jak wyjaśnił E. w której m. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą. Herondas. Bodleian Library. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . La Paleographie grecąue et byzantine. 78. umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. Paris 1977.C. 22 23 . 158-165. Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej.G.E. Podsumowując można zatem powiedzieć. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. dytyrambów.. I: Greek Literaturę. W porównaniu z ilością tekstów. która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. Safony. Paris 1975. że znaleziska papirusowe. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). 38. a także. Bompaire J.D. Pindar). poczynając od połowy XIX wieku.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt. ed. s.in. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Listy św. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515). s. O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei..E. który biorąc pod uwagę fakt. W 1962 r..

. Florence. ed. A reader.J. with introduction and notes by H. nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury. oggi. 1-16. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr. Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim. Brno 1987. Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H . 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade). T o stwierdzenie okaże się również fałszywe.... Sabbadini R. // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L. Hildesheim 1968).W. Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym"). Reynolds L. 53). La critica testuale greco-latina. Cambridge 1986. Wace'a.. znany frag­ ment Herodota (II. 1980. Wilson N.A. 2nd ed. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni... A companion to classical textes... [w:] Uhistoire et ses methodes. 2 Mamy tylko kilka. Jest to tylko na pozór oczywiste. Halbherra.M. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny".G. From the Beginning to Alexandria. zapewne wieki trwającego. t. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. 2 ed. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech. C. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich. s. 196lpp. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. Hall F.. A history of classical scholarship. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts.D. Le premier humanisme bizantine. La cńńąue des textes.G.. 1927). 1982. Wilson N. Metodi e probierni. rozwoju epickiej poezji ustnej. Stuttgart 1973. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por. L. Paris.. Rizzo S. I: Greek Literaturę. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr.R. Harlfinger D. Scholars ofByzantium. London 1983.. Pisa-Roma 1998.. Hunt R. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A.W. Lemerle P. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia. 16-43. Langa. West M. ed. F.L. B. A. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego. to the end ofthe Middle Ages. A. ed. Bodleian Library. 29-31 ottobre 1979). przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A.E. Roma. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma.. ed. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna. francuskim i nie­ mieckim). London 1982 (lst ed. Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle. Van Groningen B. History of classical scholarship from 1300 to 1850. Mass.. Cambridge 1986. Amsterdam 1963. 2 vol. Oxford 1968. Flores E. (przedruk poprawiony: 1967). Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. // lessico filologico degli umanisti. Dzisiaj wiemy doskonale. Ferrari. Sucharski Easterling. C. s. 51-52. A. K r y t y k a t e k s t u . s. Griechische Kodikologie und Textuberlieferung. La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni. 61. Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem.. Oxford 1913 (reimpr. Oxford 1976. a tym samym dzieje literatury europejskiej. Por. otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja. Bartonek. Evansa. Books and Readers in the Greek World. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts. Paris 197. The survival of ancient literaturę. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej..M. Pfeiffer R. pismo linearne A. Schliemanna. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin). LlyoydJones.B. Evansa.W. History of classical scholarship. skądinąd bardzo dyskusyjnych. 1: From the sixth century B. Padova 1973. a prawda zmieni się w fałsz.. Marichal R. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych. Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs. L. Pfeiffer R. Góttingen 1964. Copisti e filologi. Florence 1962. Oxford. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. M. Renehan R. trąd. Romę 1973. Palma di Cesnola. pismo linearne B. Continuita e discontinuita nella storia del greco. Pasąuali G.. Knox. Melazzo (ed. 1969.. Knox B.W.. Von WilamowitzMoellendorff. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu. Storia delia tradizione e critica del testo. poprzez klasyczne.1. Bartonćk. Atti delconvegno internazionale (Napoli. a być może nawet w czterech. Cambridge. a ostatnie.W.)... iż jej dzieje.. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . 19051914. Sandys J. i in. jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo". Cambridge 1921. 1 24 . Greek textual criticism. Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia.

nie sposób jednak wykluczyć. Dopóty jednak. aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie.. z XVII wieku przed Chr. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. Teby (TH). Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. Występują one w dwu grupach. O treści inskrypcji trudno wyrokować. Niemeier. w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. niżej). że wiążą się z religią. A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1). byłoby to jednak znacznie trudniejsze. X. oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki. Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. Obecnie przyjmuje się jednak. tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. np. a nawet w trudniejszej. a więc takim rodzajem pisma. J. Za sylabariusz. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6. które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. grubość ok. 15 cm. ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A. W tej samej. ale przypuszczamy. C. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. Dysk z Fajstos pochodzi. s. W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. znacznie mniej znanych. Warszawa 1999. Kadmos 35. że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła. 6 Por. Mykeny (MY). że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. 7 8 Należy jednak zaznaczyć. tylko został na wyspę przywieziony8). 8799. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B. o ile w ogóle możliwe.-D. 1996. s. A zatem. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. jaki język spisano tym sylabariuszem. 5 G. Tyryns (TI). ani język. Y. jak się zdaje. skiego. potrafimy wyjaśnić takie różnice. 105-110. Kadmos 35. pomimo takiego samego wyglądu. s. 1996. wysokość ok. że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). 27 cm. iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. można praw­ dopodobnie założyć. można z całą pewnością uznać pismo linearne A. Pismo linearne B i pisma pokrewne. ale również w Ugarit. 16 cm. choć widać.?). ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. pokryty z obu stron inskrypcją. znalezione w Enkomi. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. luwijskiemu?). pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. łacińskim i cyrylickim. się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. znaki B. Owens. i pod wieloma względami jest unikatem. a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). np. 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. Chadwick. Odnaleziony w 1908 r. domyślamy się często. G. linearnego A. Por. że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok. drugą z kolei — napisy na ceramice. a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. Owens idzie znacznie dalej. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów). Obecnie uważa się. ponieważ jednak ani pismo. Por.5 cm. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. Nie wiemy dokład­ nie. aczkolwiek brakuje nam pewności.dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. dopóki język. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. iż używano go w okre­ sie ok. 60-65. zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5.. postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego". większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. 2. może łatwo wprowadzić w błąd. Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok. W. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?. używane przez kreteńską administrację pałacową. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. 1700-1450 przed Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. pozostaje dla nas zagadką. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. z dotychczas znalezionych. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). a odkopano je nie tylko na Cyprze. 26 27 . inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). Tymczasem można ar­ gumentować. Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. P. Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma.

Ka3aiiciani. stopnia ich graficznego skomplikowania. s. Ventris. L.A. Boardman. Beocję. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. 260-76. [w:] B. Ventris.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Kober. Chadwickiem. npedMemno-nounmuuubiu c. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. Ich odkrywca. Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. s. *85 au *90 dwo. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń.\ManoB. storiche e filologiche) 1995. opierając się częścio­ wo na badaniach E. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. można uznać. Dało to początek długiemu sporowi: L. rozsianych po całej Grecji. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy. Beedemte e MUKeno. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". Ka3ancKene. Oxford 1963. JłenHnrpaii 1986. MocKBa 1988. Godart. jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem.C. zwłaszcza rosyjskojęzycznej. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. Leuven 1990. we współpracy z J. Por. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L. Hepo3iiaK. Driessen.W. Ventris. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. że to właśnie wtedy Grecy. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu. Palmer. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. że w sumie sylabogramów jest 88. H. s.nozwo. aż po Fokidę. A. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. Bennett ponumerował więc znaki według. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok.L. 10 9 W literaturze przedmiotu. E. Trzeba tutaj jednak zaznaczyć. ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych.). L. że takowe musiały istnieć. 14 Por. Mo. np. ad Olimpia. z kolei odkrycia C. że zo­ stał napisany po grecku9. że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. 1417-1379 przed Chr. TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. uznał. że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. 50 (1946). np. nieco arbitralnie przyjętego. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. Chadwick. CM. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por. np. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. dowodząc. Przypuszczamy. J.R. s.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. zamieszkujący ląd. 15 M. „American Journal of Archaeology". Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/. *43 a3 /aj/. On tbe Knossos Tablets. Kober. 47-61. i nie jest wcale pewne. Dokonał tego angielski architekt M. 445-47 Należy tu zaznaczyć. s. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A. J. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12. Attykę. W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. Palmer mianowicie dowodził. Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje. „Journal of Hel­ lenie Studies". od Krety przez Argolidę. ogłosić w 1953 roku artykuł. 3) oznaczające liczby. 13 28 29 . Bennetta oraz A. Wypływa z tego wniosek. 84-103. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr. Inflection in Linear Class B: 1. Uważano więc. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó. że powstały one mniej więcej w tym okresie. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. A. podstawie greckiego alfabetu. Declension. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki. *71 dwe Por. LUapwiiKnii. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. 73 (1953). FI. Evans. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. M. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich.R. H.n. według którego grupowali znaki swojego pisma. A. J. by następ­ nie. 10. B. Otóż w wieku XVI przed Chr. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". choćby dla potrzeb dydaktycznych. 12 Por. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. także na podstawie materiału archeologicznego. a sylabogramów 89.

wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/. D) Znaki serii/>. *69 *79? *76 ra> /rja/. przynajmniej na początku. V— yocalis (samogłoska). Pisma o charakterze alfabetycznym18. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. służy do tego samogłoskowy znak u (np. Nie możemy jednak zapominać. 1976. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi. ale numeracja nie została zmieniona. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne. reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne. D y f t o n g i . u. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. R— (re)sonans (sonant). znaki są ponumerowane od *1 do *91. e. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). *22. wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać. *64 swi? *ó6ca 2 /tja/./l b-series in LinearB. 18 Mam na myśli. lg-1. e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides). że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). 66-81. oczywiście. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana.oznaczają: /p-/. *8916. *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . *47. /ph-/ oraz lb-1. Powszechnie uważa się. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. *29 piw. 1993. *19. pomimo wielu hipotez. drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni. ka-ke-u-si /khałkeusi/). czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por. a znamy ich tylko 89. znaki serii d. a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV. Witczak.*87twe. Garbini. /kh-/. Jak widać z zestawienia.'-/ i l-w-l (np.T. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. są to spiranty i/lub afrykaty. i-jo-te /ijontes/. wymieniany już wyżej *34 (*35). *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. K. s. aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. 30 31 . *86. 16 Por. zaczęły się na dobre rozwijać. także „alfabet" ugarycki). Z tej jednak racji. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. *33 ra. Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. Więcej na ten temat: G. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę. 162-171. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki. d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-. /ps/ oraz /kws/. s. h)L. *49. iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. S p ó ł g ł o s k i . ko-ri-ja-da-na vs. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV. *63. ku-wa-no /kuwanos/). jednakże: K. 17 C— consonans (spółgłoska). Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne.i /raj/. o.R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych.stanowią wyjątek względem reguły. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy. La Parola del Passato 31. *83.*91 two M8 nwa *56 pas ?. Kadmos 32.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. znaki serii k-: lk-1. 2. kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. T. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58.

ra3 /raj/. Xf. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. PY: Ea. Cn. Bennett. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. Fu. wa-na-ka /wanaks/). A Preliminary Transcription. Se. Ai. MY: Au. MY: Ue. że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków.Z. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). g) status znaków „fakultatywnych" (np. Fp. że ta cywili­ zacja upadła. Ln. wymowę zlabializowaną (np. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A. Dk. MY: Wt. Niestety nie przetrwały one pożarów. TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. f) grupy spółgłoskowe . Ad. twó) oraz wymowę spalatalizowaną. zostały spalone. Un. Ne. MY: Oe. dla historii literatury są one jednakże bezcenne.początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. Eo. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. PY: Ma. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. Te. Ae. As. Ob. F. tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. Ui. So. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. X. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/. De. Grecy czasów mykeńskich. Ep. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. Ws. Ge. Sh. Ch. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. Xn. Paradoksalnie. Mn. Sp. PY: Fa. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. L. które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Uf. . Od. Gn. MY: X. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. Xe. Jak widać z powyższego zestawienia. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące. Eb. Na. Am. Istnieją jednak pewne prze­ słanki. Sf.L. Aq. Dc. Df. pozwalające nam przypuszczać. L. PY: Ua. być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. nie doczekałyby 32 33 . Vn. Np. pe-mo /spermo/). Jn. E. An. PY: Va. Dziełem E. Sd. ra3) jest dyskutowany. które do nas dotar­ ły.w grupie -rw. Ng. a drugim „karta papieru". B. Dh. Fg. które nie dotarły do naszych czasów. MY: Eu Por. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. En.grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą". U. V. służące pałacowej administracji. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. Fs. TI: Si. a pałace. Do. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. Ub. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da. Dd. Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. PY: Wa. Qa. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —. Nie powinniśmy więc sądzić. Dl.nie notuje się podwojenia spółgłosek. PY: Cc. Dp. Wn. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). M. Oa. Sm. Ac. T H : Ug. oznaczający grupę spółgłoskową. Ap. przynajmniej częściowo. Sg. Dm. prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. Fn. przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. MY: Fo. do pewnego stopnia. Ga. nie wypalali glinianych tabliczek. Wm. . PY: Sa.element -r. Og. C. Znak pte. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). G. Dv. PY: La. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). Gv. Ld. Z niektórych inskrypcji wynika też. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. Eq. Dzięki nim bowiem. D c) rejestry zbóż — KN: E. Niewykluczone więc. ra2. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca. Bb. TH: Of.jest zwykle pomijany (np. /laj/. możemy. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. drogą drobiazgowej analizy. Le. którym zwykle towarzyszą litery małe. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych. PY: Aa. Wr. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. Dla greckiej filologii i. Kober). /lja/. Ab. Ak. Mb. Cr. Ed. On. zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. Go e) rejestry metali — PY: Ja. Fr. MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. PY: Xa. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. Pp. Es. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. Ce. The Pylos Tablets. znaki twe. . Co. ko-wo /korwos/). Gm. Db. Dn. Vd. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. Dg. Sk.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

I. Ruijgh. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. Warto porównać dwie prace: M. którzy przekonująco argumentują. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. iż język epiki powstał w tzw. Wiemy. 23 22 Por. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. a materiał leksykalny. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. to w ponad połowie imiona własne. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. Nie brak jednakże i takich uczonych. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. J. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. a nawet brak nam pewności. Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. Dzisiaj wiemy na pewno. C. Roma 1965. Griechische Sprachwissenschaft. Homer und Mykene. 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. 831 nn. Chadwick. ale z drugiej strony trudno też założyć. passim. założenie. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. s. Awidmento allo studio delmiceneo. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). Roma 27settembre-3 ottobre 1967. Nasuwa się oczywiście pytanie. jaki dzięki nim poznaliśmy. i późniejszej o siedem. prace: C. M. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B. by tego do­ wieść. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. 26 Por. że brak na to jednoznacznych dowodów. s. I-III. Por. 35. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. np. bibliografia tego problemu: B. a wobec tego bezpieczniej zakładać. ale lud twierdzi. Idgetds 'przywódca'. pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Doria. co dziś nazwalibyśmy literaturą. parte I. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. rzadziej nazwy miejsc. Por. 93. Edinburgh 1955. pas- 27 34 35 . że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. Gallavotti. Assen 1957. Berlin-New York 1992. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. Triimpy. Homer andhis Forerunners. że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. łączące dialekt mykeński z tzw. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej. voll. przede wszystkim osobowe. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung. Patzek. s. osiem wieków poezji chóralnej. The Mycenaean World. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. Bern 1986. Roma 1968. Jak już wspomniano wyżej. s. Meier-Briigger. Durante. C. są to zapisy buchałteryjne. Bowra. inni przywołują sławny fresk z Pylos. Bd. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. wiekach ciemnych25. s. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. można więc założyć. C M . 182-3. M. 28 Por. Cambridge 1976. Roma 1971. 21 Por. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. Niektórzy uczeni. 107. nie wydaje się nieprawdopodobne. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. L 'element acheen dans la langue epiąue. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. passim. Munchen 1992. np. oboczne imię Posejdona. Sprawa jest więc otwarta.

** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. zapisanych w piśmie linearnym B. przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. 29 36 37 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M7-da-de a-ne-mo . /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. zostały zastąpione znakiem X. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. odpowiednie więc wartości. / pa-si-te-o-i e-ri-nu. Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so.

Paris 1976-1985. Diccionario Micenico. Salamanca-Vitoria 1989..yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek. Chadwick ].. Thebes andMycenae.). MOCKIMAeininrpaA 1957. Colloąuium Mycenaeum. Warszawa 1994.. Kreta-Hellada-Cyklady. Roma 1965. Madrid 1991. Ruijgh C. Recueil critiąue et comrnente.-P..S. Warszawa 1983. 01ivier J. Brno 1987.. Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa. Le disąue de Phaestos. (edd. Memoires de philologie mycenienne. Salamanca 1991....A.L. Warszawa 1987. Chadwick J. Mykenaika. The Pylos Tablets Transcribed.. Luce J. Budapest 1984. Ventris M. S ł o w n i k i .. Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. Mycenaean Studies. Mycenaeae Graecitatis Lexicon. CambridgeRoma 1986-99. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin. Neuchatel-Geneve 1979. Res Mycenaeae.. The Knossos Tablets. (ed. Recueil des inscriptions en lineaire A.. Hiller S. Bravo B. 38 39 .-P. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts. Chicago 1964. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar. Bartonek A. Warszawa 1958. Warszawa 1963. (edd. A k t a k o l o k w i ó w .). fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu.T..H.. (ed. Los Griegos Micenicos. Godart L. Roma 27 settembre-3 ottobre 1967.6. Godart L. vols. Paris 1956. Salamanca 1972. (edd. Hepo3iiaK B. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w .. vols. Kpumo-MUKwcKuu nepuod. (edd. (edd.R. Heubeck A. Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium.T. Masson O. Jorro F. Les inscriptions chypriotes syllabiąues. The Mycenaean World. Darmstadt 1976. 449-514.). Thomson G.R.. Bennett E. Dyczek P. Sakełlarakis I . I. IilapuiiKiiH C..1995). Roma 1963. MoAianoB A. Cambridge 1976. Góttingen 1983. FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu. 01ivierJ. Morpurgo A.). Za­ rys religii wczesnogreckiej.). vol. t. April 1981. Louvain-la-Neuve 1985. Chadwick J.L. Antologia comentada de textos micenicos.. Wipszycka E.). Risch E.-P. (ed. Sztuka Cypru. Patzek B.. 15-20 September 1985. Pismo linearne B i pisma pokrewne. La ciyilta micenea nei documenti contemporanei. Brno.). Miihlestein H.H.. Fifth Edition. Wyspy wiecznego szczęścia. HookerJ... Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos.J... s. Brno 1968. Roma 1974. 25.. Panagl O. Warszawa 2 1987. Panagl O..4. Sacconi A. 2-6 octobre 1990). Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia. Heubeck A.A.R. U kolebki cywilizacji europejskiej. I-III. Amsterdam 1971. Roma 1973-76. Killen J. Bristol 1980. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae. VilborgE. Acta Mycenaea. Rutkowski B. 30 March-3April 1970. Documents in Mycenaean Greek. (ed.). Studia Mycenaea.A.). (edd.L. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. voIs. Ruiperez M.. Roma 1965.. Odczytanie pisma linearnego B. Paris 1996. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . Melena J. Paris 1961 (21983). Beedeuue e MUKenonozwo. 4-8 September 1961. Majewski K. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. Góttingen 1960. Pylos in the Bronze Age.L. MelenaJ. vols. 30. Bern 1986. Bennett E. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975.. Vermeule E.. 3-7 avril). Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread". 01ivierJ. Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies. Lejeune M. Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. Cambridge 1965.. Le disąue de Phaistos.-P. His­ toria starożytnych Greków. Aypte Cii. & Crepajac L... Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen. 01ivier J.).V. MocKBa 1988. MelenaJ.. Morpurgo-Davies A.. Homer i epoka heroiczna. Harmatta J. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. Duhoux Y. Doria M. vols..L. Roma 1968. (ed.L. ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. BerlinNew York 1992.5. TITHEMY. H . Palmer L. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg. Akten des VII. Chadwick J.). Madrid 1985-93. Olhder J. Bartonek A.-10. Ka3aHCKnił H. Warszawa 1999.FI. I-II. (edd. Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii. Góteborg 1960.). Awiamento allo studio del miceneo.. Wrocław 1975. Homer und Mykene. Munchen 1992.). Chadwick J. I-II.. Deger-Jalkotzy S. 599-601. Madison 1964. Oxford 1963. Kerschensteiner J. II.. Ilievski P . 2 1973. Killen J. I-III.A. vols... Sztuka egejska. Lejeune M. (edd. Warszawa 1964. Roma-Paris 1958-72.. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung. Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue. Godart L.. Palmer L. Linear B: An Introduction. Ruipćrez M. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes. Ka3ancKene BTL.. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit.).). (edd.-P. Egetmeyer M. Tractata Mycenaea. s. Warszawa 1998..L. Vitoria 1995. 3-8 September 1979). Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. [13-14] April 1966. Neumann G. Olhder J. (edd. Linear B: A 1984 Suruey. I-V.. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965]. Stella L. O p r a c o w a n i a . The Olive Oil Tablets of Pylos. (ed. Munchen 1970.. Etudes Myceniennes. 15 IX 1958) = Athenaeum 36. Duhoux Y. Olhder J. Louvain 1977.. Hiller S. Starożytna Grecja. Press L. held in Ohrid.. 295-436.). Salamanca 1958.-P. (ed.. Młynarczyk J. Paris-Athenes 1975.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Cambridge 1966.). 01ivier J.. Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies.. 27 August-1 September 1984). Triimpy C .)... Warszawa 1972. Warszawa 1988. JleHHHrpafl 1986. I-V. Bennett E. I-II. Chadwick J. (edd. 1958.. Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik.. w druku. Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien..).-P. Sacconi A.D. vols. Egeaprehistoryczna..). suppl.-P. Greece in the Bronze Age. Rutkowski B. Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette. (ed. held in Salamanca.. Skopje 1987. (edd. Martin T.S. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia..

ed. s. 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [. CA 5.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. p. który jednocześnie stwierdza. zwł.. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń. 1-96. by J. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue. Kirk) sądzą. Crielaard. są one wystarczająco spójne. Wreszcie K. s.P. że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w. Warszawa 1988. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. P. by J. s. H. Powell. [w:] Homeric Ouestions. co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. inni twierdzą. 195-200. Cambridge 1982.e. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. 21-26). aby zapisać poezję epicką. s.]. Fisher. Bravo. s. Amsterdam 1995. Amster­ dam 1995. . Cambridge 1981. London 1998. dokonywanych począwszy od VI wieku. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r. Morris (Use andAbuse of Homer.J. Podobne stanowisko zajmował także R.A. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w. lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. nie należą do poezji ustnej. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę. 1986. Janko.] niemal wszyscy dziś sądzą. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B. s. zanim utrwalono je w piśmie. a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. s. 91-94). Crielaard.B. 169-194) stwierdza. 2 Por. choć istnieją przesłanki. na których najczę­ ściej się powołuję: B. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji. Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. nie zmienia faktu. niżej. 81-138). 1998). Taką samą opinię wyraził J. Homer. 186-220. że Iliadę należy datować na lata 775-750. że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów). [w:] Homeric Ouestions. P.n... [. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą. ed. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. [w:] Świat antyczny. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. że niezależnie od tego. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. Hesiod and the Hymns. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów. a Odyseję nieco później.. History and Archaeology. s. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. by N. aby traktować je jako łącznie. Homer. przychyla się do zdania C. 201. przed Chr. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48. napisane zostały zaś przez jednego. How to read „Homeric society"?.' Co prawda niektórzy badacze (G. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. Crielaard. by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku. ed. Polis u Homera. że alfabet grecki został wynaleziony. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. van Wees.").

ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. s. Stwierdzenie. s. Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). 381-395. Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości. C Q 4 9 . societa. 255-314. że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. ed. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. inskrypcje) lub klasycznego. na którym roz­ grywa się akcja poematu. że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków. poezja liryczna. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. 141-188. 201-288. van Wees. 364-382. ed.P. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". Bravo Polis u Homera (s. s. jest światem wspólnot obywatelskich7. kolejnych nawarstwień. starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. Stockholm 1983. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. 1970. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. Schnapp-Goubeillon. rewolucji. Zob. przeróbek. które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. sprawia. parte 1: Formazione. Pozornie. że część „zasadniczych pytań". że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej. s. Donlan. The Hellenie Polis. ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). by Lynette G. zob. przez co rozumie się tło. s. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Rhodes. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. West. jest pytaniami. język poematów zawiera słowa. vol. sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei. by N. nie poświadczonego przez inne teksty. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. La genese dupolitique. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". 77-265. osiedla. [w:] / Greci. London 1998.H. 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. Hansen. by R. niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. J. [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures.L. Cambridge 2001. redakcji. M. by M. The Archaeology ofAncient Greece. O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J. Świat. Paris 2002. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa.: Tradition and Innovation. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. Pierwsze jest przedmiotem tzw. Po pierwsze. Rzecz charakterystyczna. w którym żył autor Iliady i Odysei. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja. arte. Homer. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". Crielaard. przekonanych. jakie postawił J. W. dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. tegoż. s. Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca.C. 2: Una storia greca. wskazuje jedynie na środowisko. Storia. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. zob. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period. domy.H. nie oznacza. The Development of the Polis in Archaic Greece. ed. Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności. The Invention of Homer. który poeta z n a ł i w którym żył. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. s. że poeta nie był oryginalnym twórcą. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. Parola del Passato 25. ed. A. horyzont geograficzny). 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu. 42 43 / . Fisher and H. Whitley. kwestii homeryckiej (homerowej). Settis. cultura. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6. Mitchell and P. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów. History and Archaeology.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Hagg.in.J. 1999. 527-560. Copenhagen 2000. Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej. a cura di S. London—New York 1997. Torino 1996.

która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. J. XIX. 10 //. B. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. 776-777. 30. 1983 [1986]. Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. 114. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. pacriAfjec). parente. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. III. II. XIV. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty. gdzie polis = miasto. 252. 298). jaką mamy u Homera. 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru. XXIV. XV. Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. Niemal synonimicznie. por.A. //. Konieczność obrony majątku ziemskiego. Bravo. Bravo. Benveniste. płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. 234. XI. falangę. 304. oznaczające pierwotnie „wojsko". XIII. B. op. którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. 27-28. że w czasach poety dokonała się już tzw. pacriAfjec). s. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. II. XI. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią. s. XVIII. XIX. societe. 170. Raaflaub (Homer to Solon. s. rewolucja hoplicka. Zarówno bogaci. VIII. s. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu). a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. przedstawił E. W //. tłumaczenie i interpretację B. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. Od. Ktema 8. Polis u Homera. 44 45 . Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). a także 13. 81. Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. 55-73). Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. 136-137. Zob. (Aaóc) oraz 6fjuoc. Latacz wykazał. którzy byli wystarczająco zamożni. s. że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Opierając się na tych danych. podparte szczegółową analizą filologiczną. Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod). 41. 325. 13 Por. omówienie tego problemu u B. Aaóc lub Aaoi. [w:] E. aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika. obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. s. XVI. można przypuszczać. 12 Por. s. 20 n. XXIV. 363-373. w formule: „kim i skąd jesteś. II. Polis u Homera. dotaTiJEc — „najlepsi". 187. można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". dostrzeżona już przez A. Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. 50) stwierdza. Po drugie. 1: Economie. 105. oznaczając albo „wojsko". że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. I. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. 14 //. XXIV. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc.. np. po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. Nie można jednak zaprzeczyć. cit. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud. Bravo wykazał. Od. Polis u Homera. Bravo. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. 803-806. w strukturze wspólnoty obywatelskiej. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". oglądane z zewnątrz (tzn.in. „wojowników". al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. Od. wspólnota"14. K. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. 5 Chodzi o takie miejsca jak //. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. 24. 776-777. AeiiHHrpaA 1976. 264. wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. W poematach homerowych. Paris 1969. s. 23-24. doio-toi. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9. B. który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. 95-96 (ogół ludności w kraju).) czy lud określany słowem 6f)(j. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. 241-243 oraz w Od. Jest zatem oczywiste. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. X. Levy (Astu et polis dans llliade. por. por. vol. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. gdyż istnieje między nimi niewielka różnica. XXIV. 11 Pace. Bravo.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". Od. co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera.

Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. że tworzą one pewien system. 38-40. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. 46 47 . że poematy homerowe powstały jako poezja oralna. B.B. wers po wersie. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. Mathiasa Murko. który pisze. w 1930 r. że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. dysku­ sję". Iliada i Odyseja. Nie ulega wątpliwości. M. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną. Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). Lord. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity. Bravo. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. Powell. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). Janko). Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji). Styl taki nazywamy „stylem formularnym". możni.J. W następnym roku. Wiele miejsc w eposie. wskazuje. C. powraca także we współczesnych ujęciach (A. lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc. Polis u Homera. Ponad­ to odkrył. Wyciągając wnioski. może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. badając problem przerzutni. jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc. nauczywszy się języka serbskiego. Poeta myśli katego­ riami formuł. nie przypuszczał. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie. pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera.L. co opisał w swej pracy. aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. W 1933 r. KIOV £'YX°C. Doszedł mianowicie do wniosku. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną.Stwierdziwszy. debatę. Powszechna zgoda co do zwiąż- I. Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym. jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. W przeciwieństwie do poety. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. B. którzy nie byli na tyle majętni. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). który dyktował wersy skrybie. która wcze­ śniej nie została wyrażona. R. i ponownie w latach 1934-1935. Ruijgh. a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. że to. Gdy w 1928 r. tzn. są skończonym działem jednego pieśniarza. które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom.B. Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. s. a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. „KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. Poeta dyktuje swoją pieśń. co oznacza. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. West. że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych.

lecz raczej. I. 16 Por. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. tradycyjne wyrażenia. inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. CA 5. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. wersy. która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. Lorda oralny nie oznacza po prostu. jest tematem Odysei. w tworzeniu podczas wykonania. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. sprawiły. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. Ogólnie rzecz biorąc. ćo należy podkreślić. a tym samym w pamięci społecznej. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nie należy również zapominać. Po pierwsze. gdzie są wzywani. Święta. które odsłoniły szereg warstw. 1986. nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. bądź na placu publicznym. w którym powstawała grecka epika. że wykonanie ma charakter oralny. których dostarcza pismo16. Można powiedzieć. Pieśń pozostaje w stanie płynności. grupy wersów. Dorpfeldowi (1884-1885). Dwie z nich. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. Cechy heksametru. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. Troja VI i Troja VII A. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł. Formuły jednak. Schliemanna. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. igrzyska pogrzebowe. skracania lub zmieniania części składowych epiki. „oryginalnego" tekstu. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. formuły. zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. 84. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie. ale pytanie. wbrew dawniejszym opiniom. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. Morris. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. UseandAbuse of Homer. Według radykalnego sta­ nowiska A. Wykonywanie poezji epickiej. II. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. me­ trum. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. wzory fabularne). typowe sceny. s. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. śpiewacy są tam.

L. Milawanda z Miletem. Latacz. por. „człowiek z Ahhija"21. Mesenia). Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. że terenem działań wojennych Ahhija. późniejsze Thebai.A. s. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels. 2004. że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). 47-57 (tam bibliografia). Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E. 23 G. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. 1924. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. Chr. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. Hawkins. Ostatnim dokumentem hetyckim. zdobyła miasto Milawanda.). Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15. Wilusa z Ilionem. Misana (gr. co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. Lewartowski. Bonn 2001. Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). Nuplia {Naupliori). List mówi także o niepokojach w Wiluśa. s. Ostatnio pojawiła się hipoteza. Por. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. Mykeny). sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem. które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. Warszawa 2000. Por. Korfrnanna z Tybingi. tłum. Lehmann. Kunuśa (Knossos). zwani Ahhijawa. 21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). Attarissijas. K. póź­ niejsze Mykenai. 352-354. Archeologia egejska. a Truisa z Troją20. 1375-1210 przed Chr. J. Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne. Stuttgart—Leipzig 1991. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. poesia e pensiero nel mondo antico. Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. 1420-1400). s. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . 1-24. przed Chr.D. oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. Miinchen 2001. 1998. 50 51 . z ośrodkami w Mukana (Mukanai. Studi in onore di Marcello Gigante. 1988.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. byli aktywni na terenie Anatolii. 221-228. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. 1318-1290) Ahhijawa. [w:] Storia. do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. 105-126. 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. Hetytolodzy przypuszczają. Mountjoy. s. 321-347. a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita. Ostatnim. American Journal of Archaeology 108. Amyklai). 1180)23. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. Popki Hetyci i Ahhijawa. że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. W pierwszej (1893-1894). The So-called Dark Ages in Greece. Teby). A. s. porównywalnego do królów Egiptu. ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa. *Thegwais. była zależna od króla Ahhijawa. aby uzdrowić chorego Musilisa. 1210 r. angielskie Troy nad Homer. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich. Elida) oraz Amukla (gr. s.A. Z tego samego źródła wynika.) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). a Milawanda została zdobyta przez Hetytów. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. w południowozachodniej Anatolii. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją. Jh. sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. s. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos". 1240-1215). Babilonii i Asyrii. 33-67. że Attarissijas. jest list króla Tuthalijasa IV (ok. O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. w którym pojawia się Ahhija­ wa. Nie wykluczone. wielkiego króla". 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. v. że Milawanda. 1-31. Anatolian Studies 48. 1998. Between Troy and Homer. W najstarszym tekście. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). Bajśtija (Fajstos). 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M. J. 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). Blegena. Meander. — Grecy. Weleja (gr. Troia und Homer. Messana. Wilusa i Truisa. Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. Bogazkóy sealings and Karabel. przede wszystkim hetyckich. Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. s. w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. Preston. Milawanda. Amniśa (Amnisos).-13. The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa.III B (w chronologii bezwzględnej ok. Anatolian Studies 48. J. Ruckblick und Aublick. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Ulanowska. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. Latacz. za czasów Marneptaha (ok. De-ąaj-is (gr. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. także P. Napoli 1994. wymieniając listy i grzecznościowe prezenty. Elis.

by I. Archaeology of Ancestors.C. cit. J. m. 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych. Jednakże ani Homer. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). Homer and Writing. Zob. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. za miejsce pochówku herosów lub. Najstarsza z nich. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę. Stockholm 1999. C. Trudno powiedzieć.24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. Vernant.. s. s. heroonem. wciąż na nowo interpretowano tzw. The Geography of Homer's World. Powell. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno. ed. A. 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. M. s. nie ulega jednak wątpliwości. Mackey. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. Hagg. według J.A.2003. próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos. 201-212. Oznacza to. Mityczne aspekty pamięci. Kullmann. Konteksty. Stockholm 1983. Lanham—London 1995. ed. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce.-P. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej. Hagg. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28. JHS 108. założyciele kolonii. [w:] A New Companion to Homer.in.in. ed. Wolicki. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. 0 . co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę. ed. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. 24 52 53 . Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. R. katalog okrętów. s. że tzw. Homer and Historical Memory.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. s. Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują. który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27. pod koniec epoki archaicznej. [w:] Homer's World. Można zatem wnioskować. ed. jest darem Muzy26. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. 25 Zob. uznanych w VIII wieku przed Chr. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. ani Hezjod nie określają czasu. Schnapp-Goubeillon. 1988. Polska Sztuka Ludowa 57. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. R. 28 Por. nr 3-4. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. s. Dickie. przed Chr. Leiden 1999. i wiązał się z powstaniem polis. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku. Hiacynt). w którym żyli herosi. 26 Por. 29 J. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). Andersen. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. 29-56. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. którego jednym z przejawów jest kult herosów. Whitleya. Ancient Greek Hero Cult. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. Powell. przeł. M. Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). Dickie. [w:] Signs ofOrality. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". by E. 173-182. Bergen 1995. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością. 94-113. m. 30 B. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. 3-32. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę.: Tradition and Innovation. Antonaccio. polegli na polu bitwy. 700 r. Leiden 1997. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów. Whitley. Helena.in. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. A. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. op. Morris and B. nie mówią o liczbie pokoleń. ściśle związane z miejscem swego pochówku. W. 279-296. tzn. Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości.

że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. Kullmann. że pozostałości pałaców epoki x Op. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. Watt. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. Scrittura. wydobywane z grobów mykeńskich). który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. op. Skupia się na okresie. W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. to znaczy. o których śpiewali. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. Goody i I. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki. co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. możemy stwierdzić. że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat. które mogły przywoły­ wać inną epokę. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. „czara Nestora". że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. Przegląd Historyczny 87.. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. Po pierwsze.. that is. święta. op. przypis poprzedni). Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. lecz także świadomości historycznej. w której skład wchodzą rytuały. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. złote przedmioty. To. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. Stuarta. Kullmann. 34 W. W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne. 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. który współcześnie nazywamy mykeńskim. s.cit. odmienną od teraźniejszości (np. Model antropologiczny a nauki historyczne.. 100-101. tym na badania J. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny". Kullmann36. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. trąd. Homer and Historical Me­ mory (zob. the norma! ora! memory" 37 54 55 . Otóż badania porównawcze wykazują. lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. s. s. Kullmann suge­ ruje. takie jak hełm z kłów dzika. J. Można więc utrzymywać. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. jest wychwalany jako dobry łowca. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. Vansiny. Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. 1987. co oznacza. Owszem. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. usuwając wszystko.. Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat.s. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. Kullmanna. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. cit. F. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje). cit. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. Tyrynsu i Troi. Przenosząc te badania na epikę homerycką. „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. za­ chowane przedmioty. co oznacza. Przeciwko tej tezie wystąpił W. to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. który zauważa. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828). spiżowa broń. a mitycznym czasem początku. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). zauważa. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. 97. bez wątpienia uważali czasy. de Angelis. nie za czas początku. La memoria culturale. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. 423-450. Milano 1997. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. doszli do wniosku. co nie ma już znaczenia35. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia. ruiny Myken.

a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. przed Chr. chodzi o rozstrzygnięcie.). Pan. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. s. umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. Obraz zmieniał się w chwili. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. Hekatajos z Miletu (ok. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. przed Chr. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. Pomiędzy tymi. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. [w:] The Ages of Homer. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. Millerem. imiona oraz czyny ich bohaterów. elementy. gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. III. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi. czasem sięgające głę­ boko w przeszłość. Poprzednik He­ rodota. 1310/1300 r. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. Wśród nich wspomina Proteusa. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej. oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. Zważywszy na fakt. rozpoczynającą się od Minesa. W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. 139-145. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. Chociaż istniały genealogie. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. którego początek panowania umieszcza w 670 r. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. 500 r. Innymi słowy. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. koalicje. 38 Można zatem powtórzyć za M. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. żył ok. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. że wojna między nimi musi być historyczna. które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. przed Chr. Po drugie. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. Wyprawa przeciw Tebom. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. tak znacznie rozbieżnymi. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. nie oznacza. 800 lat przed nim. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia. Austin 1995. że syn Penelopy. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. datami wahała się myśl starożytna. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. związków pokrewieństwa lub gościnności. wojna trojańska. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci. W innym miejscu historyk pisze. A Study in Herodotus. jak i świat instytucji społecznych. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. przed Chr. interakcji między poszczegól- 56 57 . a które w wiekach następnych.

sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu. Morris). z Pieśnią o Rolandzie. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. tzn. Use andAbuse of Homer. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści . Celem jego badań. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A. Zob. Bravo {Polis u Homera). łączy w sobie elementy wielu epok. które miały posmak nowości. 58 59 . pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. Dorach. broni żelaznej. Paris 1969. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. np. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. a tzw. angielski archeolog I. że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m. oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. Dorach. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. M. 81-138. zwłaszcza słownictwie pospolitym. Finleya The World of Odysseus (1954)41. X lub IX wieku przed Chr. Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. który stanowi tło poematu. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. I. ograni­ czając się do badania. jak wyglądał świat mykeński. które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. jest co najmniej dwuznaczna. który z n a Homer. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. W przypadku instytucji społecznych. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. a szczególnie stosunków własno­ ści. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). Jednakże obraz społeczeństwa. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. greckich kupcach. według Finleya. Andrewes) lub X-IX wiek (M. piśmie. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. a nie o świat. Zwrócił mianowicie uwagę. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. wskazuje. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. To społeczeństwo może. kolonizacji. stawiają pytanie o świat. Morris42. dziedzica długiej tradycji. że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. Innymi słowy. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu). W podobny sposób postępuje K. Raaflaub. Morris. który p r z e d s t a w i a . co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. obcych (np. (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi. Vernant Blanc. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. B. Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. trąd. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. że Homer żyje w świecie polis. s.in. jest zasadniczo spójny. który stwierdza. bitewnych star­ ciach jazdy. podejmowania decyzji. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. formy rozstrzygania sporów. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie. par C. świat poety. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości.A. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. okresu lub świata. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. Brak wzmianek o Jo­ nach. „społeczeństwa homerowe­ go". ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym.

134. Od. 243. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. 529. Podsumowując Snodgrass pisze (s.M. IV. An Historical Homeric Society?. A. Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. M. że ekonomiczne. 132133. 196-197). II.M. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth. Snodgrass. Snodgrass. 146-148. grass uważa. social and political background to the heroic actions (not the events. XVI. Od. Copenhagen 1993. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. 231. XVIII. 114-125. I. Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym.I.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic. być może bardziej ostrożnie. 342. XXII. The Written Sources.. zdaniem Snodgrassa. Hansen. Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. dodając jednocześnie. Stoimy przed dwiema możliwościami. 46 //. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio. [w:] The Ancient Greek City-State. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. że bliższa analiza wielu miejsc. Ponadto. I. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa). Raaflaub. Nie jest to ścisłe. STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. 228. s. 736. XXI 161. A. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. XV. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. XVI. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. 16. który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych. Powell. można wykazać. Finslera. przywołując dane etnologii. VIII. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. Po drugie. Leiden 1997. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r... 318. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. Snodgrass44. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym. s. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. 41-105. Snod- 3 „[. Snodgrass mówi bowiem. o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. Stuttgart—Leipzig 1991. Po pierwsze. co w lekturze tekstu zdawało się być wianem. Homer und die Geschichte des 8.. Por.H. VIII. Morris (op.M. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa. 51. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie.s v. A Historians Headache. VI. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. wskazuje. JHS 94. XI. jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. ed. 391. 205-256. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny. cit. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. 170). XIII. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. 318. //. I. II. B.. Takie było stanowisko M.M. że istnienie „posagu pośred­ niego". 1974. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". s. XXIV. An Historical Homeric Society?. Morris. 365. ed.A. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". 394. cit. aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. A. posag. 47 60 61 . s. Homer to Solon: The Rise of the Polis. 116. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia. s. posag)46. że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. 105-106) pisze. 53. XI. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). Jh. VI. wiano — przyp. XXIII. 231.T. Hipoteza kusząca. 277-278 (= II. s. a society existing in time and space) or. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). XXII. 472. XV. Chr. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. XV. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. 45 44 Por. VII. posag pośredni. 192-195. [w:] The New Companion to Homer. brideprice. inne prace tego autora: Homeric Society. L. wiana)45. 190. 116). perhaps morę cautiously. 367. 367. IX.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. A. 294. XX. s. z powołaniem się na pracę G. i mówi. lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. 281.]". Finleya. 178.

VII. Trudno za posag uznać Doliosa. s. muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa. Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez.M. Finley. 81-138. s. Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki. zdaniem niektórych. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. s.. 114-125. a TTOAUÓWOOC. w. Od. XXIII. chodzi nie tyle o posag. Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". „bogate dał za nią dary" (Jeżewska.D. 196-197).P. 106-115. Natomiast w czasach Homera. Snodgrass. 395). co sam przyznaje. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. wybiera najlepszego z zalotników. który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. oraz Odyseusza. Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę. Lacey. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. całkowicie oryginalny. niewolnika. jeśli ją serce skłania do małżeństwa. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. a także przez kilka pokoleń przed nim. Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49. w. co wydaje się bardziej prawdopodobne. 228). Saller. w którym Ate­ na. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I. Inni badacze uważają. ed. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. przekłada za każdym razem odmiennie. Por. cit. A. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości. W. 51 Przekład J. Perysinakis. 251). Shaw. różnych interpretacji poszczególnych passusów. 233-245). otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. Penelopes EANA again.K. zdaniem Snodgrassa. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania. s. W przypadku Bellerofonta. R. por. związek gościnności. którego otrzymała Penelopa. s. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej. jakie się należą umiłowanej córce"51. żeby odeszła do ojca. wstępnym. wojownicy używali broni żelaznej. Use andAbuse oj'Homer. IX. czyli ££6va. Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50. Obraz taki. która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. s. przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. pierwszym. Parandowskiego. które wersy powtórzone dosłownie. że chodzi o dary składane przez zalotników. od przekazania wiana (E£&V«). Kuotoc. VI. Marriage. Laceya. której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. „bez wiana (e£Sva)". 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece. M. 1966. Parandowskiego). kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). s. I. a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. tak bogate. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). pod postacią Mentesa. 134). w. że chodzi o posag. mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. I. cit. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski.K. W przypadku rjTuóSoipóc. Wzorem jest artykuł W. The Use and Abuse of Homer. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. Sale and Gift in Homeric World. 251. Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. 55-68. Problem tkwi w określeniu. 394. 388). dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa.Q. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. oznacza to. op. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. w. s.I. Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. zwyczaje pogrzebo­ we. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska. w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego. a których. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. Morris . 50 62 63 . niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca.N. Gdy Agamemnon {II. Ikariosa. 736. matka. O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę. 277-278 = II. gdzie r]ruó&c<jooc. IV. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. Harmondsworth 1983. Część badaczy sądzi. cit. po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach. 297-302. W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". zarówno Snodgrass (op. nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). 192-195). któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II. VI. uzbrojenie lub świątynie. 117). „Richly dowered".. VI. Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. 1955. s. B. Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid.ą_A\. £evia). Większość uwag jest zasadna. JHS 86. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. wreszcie prawny opiekun panny młodej. op. Morris. 1991. że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano..

. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. Austin 1995. [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. Assmann J. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period. History and Archaeology. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion. Agamemnona i Menelaosa. s. vol. s. także Troi. Mesenii i północnej Tesalii). 1924. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym. Storia. Parola del Passato 25. ed. I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej. R. Donlan W. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia. London 1998. B. War­ szawa 1988. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. 1-31. ed. Harmondsworth 1983. Shaw. Milano 1997 [tytuł o ryg. Fisher and H. Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. [w:] Homers World. van Wees. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). 141-188. Nie znamy społeczeństwa. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji. powstała grecka polis). [w:] Homeric Questions. arte. Dickie M. de Angelis. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. The Geography ofHomers World. [w:] The Ages of Homer. s. parte 1: Formazione. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego. s. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. Bravo B. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej.. ed. w którym żyją słuchacze. trąd. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis. 2: Una storiagreca. 201-288. [w:] / Greci. s. s. Hesiod and the Hymns. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói.. 52 Ancient Greek Hero Cult. Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny.P. ed.P. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece. 64 65 . s. ed.. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety. wyprawy braci. Stockholm 1999. Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok. Dickie. Bravo B. której początek sięga epoki brązu. Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną.in.in. societe. Ilion).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Vocabulaire des institutions indo-europeennes.H. Hansen. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. M. [w:] Świat antyczny. 139-145. vol. Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. R. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m. AeiiHiirpaA 1976. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52.H. Forrer E. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ". że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych.. Janko R.I. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. Elidy. 381-395. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. s. The Hellenie Polis. Marriage. prowadzącą do powstania polis. Dos kulturelle Geddchtnis]. societa. 1-24. La memoria culturale. F. Amsterdam 1995. że żelazo początkowo służyło w walce. Burkert W. motyw wycofania się herosa z walki). jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem... oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. w którym poeta i jego słuchacze żyli. Archaeology ofAncestors. 29-56. 1955. nie z terenu Argolidy. parente. Bogazkoy sealings and Karabel. Sale and Gift in Homeric World. Scrittura. Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. Anatolian Studies 48. by J. 527-560. AirApeeB A. Polis u Homera. Crielaard. Crielaard J... Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. 1: Economie. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom.D.. Cambridge 1982. A Study in Herodotus. Homer. Andersen.D. Settis. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m. pozostawało niezamieszkałe (ok. Finley M.P. a cura di S. Benveniste E. Paris 1969. Saller.in. Bergen 1995. by M. s. Copenhagen 2000. świata herosów. Archeologia paradoksalnie podpowiada. Lanham—London 1995. Antonaccio C . Hansen M. aby przedstawić świat odmienny od tego. by N. Torino 1996. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis. s. Una societa legata alla terra. Hawkins J.. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. 1998. które wy­ stępuje obok inhumacji. Homer. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod). Hagg. 700 przed Chr.. 0 . bliskowschodniej (m. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. Teb. ed. 1050 i w VIII wieku przed Chr. 233-245). cultura.. 1970. co było tematem eposu mykeńskiego.

towarzysząca zapewne roz­ głosowi. 1983 [1986].. A. A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. Stuttgart—Leipzig 1991. 114-125. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie. Polska Sztuka Ludowa 57.. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości. Powell. 1-96. 423-450. Piśmienność w starożytnej Grecji.. Mountjoy P. V. 1974. Lewartowski K. Penelopes EANA again. I HOMER Henryk Podbielski 1982.. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa. Chios.B. Ruijgh C. Popko M. 2004. American Journal of Archaeology 108. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. poesia e pensiero nel mondo antico. London 1998. Anatolian Studies 48.. van Wees. London—New York 1997.A. JHS 108. Perysinakis I. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue.. 1986. Tekst grecki zob. 12 tys. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. s. P. s. Itaka. Konteksty. 105-126. s. s. C Q 4 l . Ulanowska A. s. ed. 33-67. Raaflaub K. Snodgrass A. Astu et polis dans 1'Iliade. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen. An Historical Homeric Society?. bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz". Schnapp-Goubeillon A. by J. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok. 2003. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence... Ktema 8. Późniejsza legenda. HOMER WCZORAJ I DZIŚ A. Janko R. Przegląd Historyczny 87.. który razem spoił" różne podania).) Odyseja swym epickim roz­ machem. s. Wolicki A. przeł. v. West M. 3-32. 94-113. s.C..-P. ed. Ruckblick und Aublick. Lacey W. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. 1966. Chr. Historians Headache. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece.K. Homeric Poems as Orał Dictated Texts. s. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]).: Tradition and Innovation. H. [w:] Homeric Ouestions. The So-called Dark Ages in Greece. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. by I. Meander 1988. JHS 86. 225-238. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne. s. Rhodes. 1 66 .J. Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy. 81138. 1988. s. 1999. Th. 77-265.. Cambridge 1981. ed. Latacz J. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1. Warszawa 2000 (bibliografia). The Inpention of Homer. Whitley J. Fisher. Morris and B. Stockholm 1983..-13. s.A. angielskie: Troy nad Homer. s. jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. Licząca ponad 15 tys. s. Hetyci i Ahhijawa. Levy E. s. Troia Traum und Wirklichkeit.. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World.M. Between Troy and Homer. ed. Kullmann W. [w:] Sigm ofOrality. Mitchell and P... Wolicki. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne.. 1991.. s. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. 169-194. s. 364-382.J. Whitley J. Cambridge 2001. CA 5. [w:] A New Companion to Homer.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by E. jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. Argos.N.. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW. 297-302. [w:] Storia. Troia und Homer.L. Homer and Historical Memory. „ten. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL. Allen. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. Homera. 55-73.. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. 321-347. ed. 221-228. 201-212. Leiden 1997. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.. Amsterdam 1995. Pylos. Mityczne aspekty pamięci. Mackey. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. 1998. The Archaeology ofAncient Greece. s. Crielaard. JHS 94. Archeologia egejska.A. 55-68. 352-354. Leiden 1999. Latacz ]. Morris I. s.. Miinchen 2001 (tłum. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI. by N. CQ 49. CQ 48. Vernant J. Napoli 1994. poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. by R. Lehmann G. Homer and Writing.A. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. 173-182. ze Smyrną i Chios. La genese du politiąue. Jh. ed. Powell B.. Paris 2002. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. Preston L. 1998.. Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. nr 3-4.. dosł. Bonn 2001. 1987. Ateny". How to read„Homeric society"?. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt. Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. by Lynette G. Studi in onore di Marcello Gigante. Hagg.. s. Use and Abuse of Homer. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera. s. Oxonii 1912 — voi. Homeri opera. Kolofon. W. Powell B.

X (Apollodor. Leiden—New York 1997. jak w VII (Teopomp. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. Homeric Scholia. Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr.m. Kratesa i jego uczniów. nie tylko kryteria wewnętrzne. 33 n. por. Omirijo i l. Ateny miały dwa co najmniej powody. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych. nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw. nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy. XI (Arystarch). Scholia A ad II.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T .. ciemne wieki. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie".) w dwu formach: wl. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. ed. bezpiecznym schronieniem przed tzw. obok Attyki. jak i I wieku po Chr. 197. określili ich atrybuty. mogła zapewnić tylko poezja. Ne- stora i Agamemnona. by mienić się ojczyzną Homera. IX (Herodot. Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji. doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński. s. w Aleksandrii. G.. przed Chr.p. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. jak należy przypuszczać. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. Euthymenes. Sosybios). Lambin. by I. Pindar. 5 Zob. ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza. musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. Dionyzos z Samos). Euforion) przed Chr. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. Okazuje się np. na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. poprzez tzw. jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia. niż czynią to nowożytni uczeni. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. 13. działający w II wieku przed Chr. Tego wymownym przykładem jest Herodot. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. nadali bogom imiona. opanowanej następnie przez Jonów. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Archemachos. fr. inwazję Dorów. Porfiriusz). s. 264 Snell. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. Homere le compagnon. [w:] A New Companion to Homer. podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. 3 Zob. 109. o ile jest to rzeczywiście imię własne. jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. 4 68 69 .. Smyrna. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. inwazją Dorów. omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr. jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. najwybitniejszy filolog starożytności. 1000 r. Chios. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr. sądził. Paris 1995. Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr. G. 650-659) 2 . Morris and B. kiedy żył Homer. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros. gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. rapsodów podających się za uczniów Homera.) sięga ponad cztery stulecia. Kolofon i Chios3. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. że Homer był Ateńczykiem i żył ok. Eforos. W XII wieku przed Chr. Nagy. Omirijoi. I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. Powell. Por. Dokumenty starożytne. Wyspa ta stała się bowiem. Na pytanie. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". Przyjęcie Smyrny. który miał ją utrwalić „na zawsze". funkcje i wygląd". Krates. zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. Liczba mnoga. Arystarch. Itaka. Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie.

podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. A. ale tzw. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. Jak celnie zauwa­ ża F. R. Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. s. 1769. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. Th. Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. kierowali się „własnym sma­ kiem". zachowane dzięki przekazowi ustnemu. Bentley'a. 7 9 The Homeric Question. dające początek tzw. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". pytał. Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. Głównym proble­ mem. T. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera. który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. Filologowie ci. B1 a c k w e 117. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. sposób. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. 70 71 . Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. Turner 9 . W o 1 f (1759-1824). proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. jak twierdził. że zarówno sam akt skomponowania utworów. A. przez Macphersona „pieśni Osjana". jakie wypracowała nauka no­ wożytna. F. [w:] A New Companion to Homer. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. R. Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji. a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. 126. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. B. Czym był Macpherson dla Osjana. w jakiej ona powstała. M. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok. mieli stworzyć obie wielkie epopeje. z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. I HOMER wyraźnie rapsodów. 8 An Essay on the Original Genius of Homer.. Arystofanesa i Arystarcha.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. jak powszechnie się przyjmuje. kwestii homeryckiej. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. London 1735. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. 6 Prolegomena ad Homerum. Wolf wychodził bowiem z założenia. pięć wieków później. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. 1713.

ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych. H e r m a n n . że w tym czasie. że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. jak to dosadnie określił. że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. Temu poecie. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. nawiązując do ustaleń Wolfa. Jego analiza. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. języka i stylu. uzasadniał. Uzasadniał przy tym. I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań.W. opublikowane w 1846 r. G r o t ę . Hermanna (1772-1848) i G. zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. których fragmenty opublikował / wówczas F. Lachmanna i Hermanna. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". 43). Przedstawiają one bo­ wiem. G. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów. W to­ mie pierwszym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. jak widzimy. Podkreślił przy tym. Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. będących dziełem różnych autorów (1847 r. Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. „przeszłość. Cieszące się ogromną poczytnością. Welcker (1784-1868). Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. Grote'a. że poematy cykliczne. Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. G. by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję. Swymi badaniami Nitzsch. L a c h m a n n a (1793-1851). Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. a następnie poparte szeregiem argumentów. która nigdy nie była teraźniejszością" (s. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. ani nie pozwalają się datować. G. że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. podobnie jak nasza Ziemia. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). Był przy tym przekonany. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu. poematów o wiele krótszych niż obecne. Dowodził ponadto. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy.). że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. kiedy żył i tworzył Homer. Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich. musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. że jeśli nawet byłoby znane. niż sądził Wolf. Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. Jego zdaniem po­ wstawały one. obie wspaniałe epopeje. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem. przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. 148). pismo było nieznane. Wolf nie miał wątpliwości. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. korzystając z pisma. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki.

Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. II. XXIII i ks. Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. 1922) i E. gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. VIII. że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł. s. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. i XIXXII. 134). W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. s. czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. XXIV). von W i l a m o w i t z . dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. obejmującym „powrót Odyseusza". Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. 165). nie można nie wspomnieć. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. mocno uwypuklił fakt. Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". 1879. podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). B e t h e {Homer. R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). zakończonej pomyślnie na Itace. nazywanych również „analitykami". której przedstawicielem jest Homer. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd. D r e r u p a. obejmującej księgi I.. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei. Drerup. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". I HOMER dził. ale również w Niemczech. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. która ukształtowała ich język i technikę kompozycji. zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. K i r c h o f f (1826-1908). który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. jakU. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. Rothe czy E.W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. uzasadniających wielość jej autorów. Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. Rzecz znamienna. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy". że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. Berlin 1859. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. M. Nie przeczył. Wilamowitz w. 74 75 . miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. którymi mogły być nawet inne poematy. Die Odysee. II. nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. E.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jednocześnie twierdził. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu. W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. S c h w a r t z {Die Odyssee. Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji. jak celnie zauważa F. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". C. co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę. I. Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". zabijając samą poezję. Kirchoff. Turner. przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. Debata homerycka. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji.M o e l l e n d o r f (1848-1931). w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. 1922).

że były przeznaczone do recytacji. powrót i przygody Odyseusza. co autor rozprawy przemilcza. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. Każda z takich recytacji. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. to należałoby przyjąć. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku. Przyznał jednak. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów. Szczególną uwagę zwró-. uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. Stosując podobną me­ todę udowodnił. którą poprzedziła twórczość epicka. Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. I. rozrastający się poemat. Homerische Poetik. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. że dziedziczy również elementy treści i kultury. obejmująca ok. Inne zostało nazwane „teorią jądra". z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. Drerup. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka. Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. Sposób przedstawienia bohaterów. jak widzimy. Skoro poeta dziedziczy język. stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. ponieważ pierwotny poemat. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. 1000 wierszy. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja. I HOMER „poetyki" Homera". że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M . Jego badania komparatystyczne. przed Chr. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). Istniał. B o w r a. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. Parry'ego i A. A. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. poetów. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. które były z kolei wtapiane w ten wielki. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. jego zdaniem. 1921. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. Dos Homerproblem in Gegegenwart. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. S c o t t . W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. tylko w tym punkcie. że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. ale podporządkował go własnym ce­ lom. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 . Uważał. w epoce rozkwitu liryki. opartej na założeniu.

jak autor Etiopidy. zdaniem Willcocka. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. 687-846. dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego. K u l l m a n n o w i . że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego. w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. Schadewaldt. określić jako „przywracanie poety poezji".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z którego inspirację czerpał zarówno Homer. P a g e i F. że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. 158). Arktinosowi z Miletu. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. jak zauważa M. jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). chociaż wielokrotnie podkreślał. jak to czyni W. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość. że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. W. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. C o m b e l l a c k . Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy".T. Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis. Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J. Parry'ego i A. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. RE Suppl. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). 186 nn. które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. jakby to była śmierć samego Achillesa. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. scenę śmierci Patroklosa. wyrosły z inspiracji studiów M. nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. Berno 1963 Homeros. Parry'ego i A. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. i W. dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. że są one dziełem jednego poety. to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s. sądził. który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. B. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A. Utrzymywał przy tym. nazywany „neoanalizą". P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias.. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. jakby to była śmierć samego Achillesa. W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W .12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. w połączeniu z teorią oralną można by. XI. Kulmann. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". Lesky'ego. I tak np. Kullmann. że w 1945 r. K a k r i d i s . zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. zainspirowanych pracami M. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. S c h a d e w a l d t o w i. której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. 227-357). nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". W. Obaj analizują np. poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie. które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. Pestalozzi. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. Ich recenzje sprawiły. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. Neoanalityczną wrażliwość. wbrew tradycyjnym przekonaniom. 78 79 . 14 Neoanalisis. i amerykański. że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. Lorda. zdawał się przyjmować. Willcock14. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. M. Tymczasem. że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. lecz może być wynikiem tego. że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). Rzecz charakterystyczna. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. Należy zauważyć. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. szp. [w:] New Companion to Homer. s.

Eumajos ponadto. stwierdza. 629 nn. Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem. ed. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//.. 254 nn. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. co był z nimi". Parry. 238 nn. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. 447 nn. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. XXII. IX.) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma. chwaląc Odyseusza jako narratora. 518-521). Pizystrata. 36 nn. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz. Eumajosowi (Od. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. 670 nn. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. XV. Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie. które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. Iliada i Odyseja. III. 260 nn. 256 nn. wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. 485-492). takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od.). Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa. IV. III. Nie ulega wątpliwości. 347-48). 301 nn. Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi. XI. VIII. IX-L. a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. można spać.) i Penelopie (Od. VIII. 392 n. I. The Collected Papers ofM. XIX. XXII. II. Femios wyznaje z pokorą. Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. bądź dobrej myśli.). swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia.).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od. VII. chociaż nie wykluczone. Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów. 488). 351 nn.). gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach.. P a r r y'ego i A. IV. w której obok występów zawodowych pieśniarzy. XVII. że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. 62 nn. że „tylko Muza zna całą prawdę. On sam jest „samoukiem" (autodidaktos). De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. 15 165 nn. że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 . XIII. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". XXIV. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma.). gdzie zebrały się wojska. 103 nn. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw. Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. I HOMER C. 496-98).. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei. 23. Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse. stało się oczywiste. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. Parry. by wyruszyć na Troję (//. 333-34 — XIII. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego.). A. Oxford 1971. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. VIII. pij wino i słuchaj. XIV.). Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od.). a dalej: kiedy. Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od. 1-2). XI. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu.. wieki ciemne. Noce są teraz bez końca. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. usiądź spokojnie. XIX. przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora. Helena. 191 nn. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. 391 nn. s. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem. B. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od. na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. 331 nn.). Podobnie jak Homer. 124 nn. przez kogo i po co zostały spisane. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego".

żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. mamy podstawy sądzić. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. która potrafiła to zapisać. że jest to dokładnie to samo. Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. Jeśli jednak przyjmiemy. B. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. 1968. Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. doszedł do przekonania. Taki pojedynczy występ. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. Homer and the Orał Tradition. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. Lorda. Parry'ego i A. A. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy". G. jaki dzielił oba wykonania. S. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. HSCPh 72. Lord. B. Dlatego właśnie. Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). Lord. A. Badania prowadzone przez M. Mass. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. Homer as OralPoet. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. I HOMER icznej (kultury brązu). Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. Lorda16. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. 16 The Singer of Taks. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. The Songs of Homer.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. Cambridge 1976. musielibyśmy przyjąć. zauważył. 1960. że kiedy powoli dyktują swe teksty. czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. 1-46. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. 18 Zob. 17 82 83 . że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. s. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. że ci z nich. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library). zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. mimo jego zapewnień. Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. B. o których jest mowa w Odysei. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. Krótko mówiąc. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. który podobnie jak M. co im się znakomicie udaje. idąc śladem A. Cambridge. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. B. Cambridge 1962. że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". Jednocześnie zaobserwował. Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. B. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. A. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja.

Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. którzy woleli pozostać przy założeniu. T. przyjmuje się. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. s. przyjąć tezę. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. S. jego zdaniem. że nawet w epoce klasycznej. a nie z nie podzielonych Zob. gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. Wade-Gery19. B. Parry. 84 85 . Whitman. Oczywiście łatwiej nam. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. ale musimy pamiętać. The Cambridge History of Greek Literaturę. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. będące wytworem ducha tej samej epoki. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. jego zdaniem. L. że to jest tylko hipoteza. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. Stało się to możliwe. w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. że zapisanie dzieł Homera. S. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. jest — jak uzasadnia G. Wydaje się bowiem. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. I HOMER Hipoteza A. jak dobitnie uzasadnił A. Parry'ego dokumentacji. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. s. wychowanym w kulturze. Lesky. Sądzę. Nie ma więc. Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. Za przyjęciem takiego rozwiązania. usiłuje podważyć tezę A. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. który opierając się na zebranej przez M. gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. korzystając z umiejętności pis­ ma. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. C. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. B. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. tamże. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. W realiach kultury starogreckiej. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. którzy. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. Kolonizacja. 58. 46. by tak wielkie dokonanie. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. która miała dość sił. którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. Są to zjawiska paralelne. wytwórczości. że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. kiedy znajomość pisma była powszechna. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. Przyjmuje więc. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII. H. rozwój wymiany handlowej. Kirk. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. że to sam poeta.

określanych po­ spolitą nazwą homeroi. „panhelleńskiej" pamięci. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. których można już datować. a jedność taka. w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. Homere. Lambin. uważali za miarodajną. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. Stwierdza. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. przybyłych z Beocji. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera. owoc ich trudu. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. 165-170). przez ks. Wielu z nich. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. Tradycyjna. Wydania te. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. Jest to. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej... że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. że nie wymaga istnienia genialnego poety. którego wersję. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu. najpierw w Atenach i Sparcie. jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. Wolfa pytania. jak świadczą znaleziska papirusowe. można powiedzieć. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. twórcy heksametru i techniki oralnej. musieli istnieć poeci. aojdowie. w kulturze. Bez przesady więc. lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję. a do głosu zaczyna dochodzić. w Eolidzie i Jonii. tak jak inni Grecy. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. która nie zakłada jednego au­ tora. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki. takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. le compagnon („Homer. jak sam na wstępie zaznacza. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. 1795 przez A. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. Odyseja. wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach. poezja elegijna. Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. [. Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r. a jest rzeczą prawdopodobną. Tu. lecz całego zastępu pokoleń poetów. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s. Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. Iliadę. d'Aubignac i podjęte następnie w r. Achai i z całego Peloponezu. Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. żywymi. osiedliło się. Argolidy. obszerną monografię pt. jambiczna i liryczna. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . Jak przypuszcza G. L a m b i n . Tessalii. towarzysz"). lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. lecz to oni właśnie zachowali to. 11). D.]. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. korzystając ze znajomości pisma. historycznych lub archeologicznych. jego zdaniem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. że (1) już na dworach mykeńskich. a ściślej — tego wszystkiego. nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. Wydania. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. najeździe Dorów. mo­ numentalną całość. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta.

M. „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. Zob. Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. ani „wielkich tego świata". Poparła ona w ten sposób stanowisko T. że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. Arystofanesa i Arystarcha. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe. ale jak stwierdza S. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej. Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. ed. Jak podkreśla G. W e s t . do VII wieku po Chr. Lambin. że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. jakie znaleziono w 1975 r. Bollingem. z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć.. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. który aktualnie posiadamy. „z Krety". konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. s. Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. 168-9). 13. Jak wyjaśnia M. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić. oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. dotarły one do nas jako tekst. albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. S. H a s ł a m23. który utrzymywał. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. S. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. Od początku III wieku przed Chr. W. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej. Katarzyny na Synaju. West papirusów epoki ptolemejskiej. że do połowy II wieku przed Chr. że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". cytaty pisarzy antycznych.. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. Tekst Iliady i Odysei. Jest to jednocześnie moment. a żaden poemat jak Iliada. a raczej standaryzację tych poematów. do X wieku. [w:] New Companion to Homer. od którego poematy te stają się „literaturą". czasem dodaniem jakiegoś wiersza. ani uczonych. I HOMER przez potęgę Rzymian.. 21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei.. Homeric Papyri and Transmission ofthe Text. 89 . czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. E. lecz rezultatem „zbiorowej woli". G. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. Okazało się bowiem. „z Argolidy".] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. Lukę między wiekiem VII i X. ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. Cologne 1967. zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. dwu słów. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter. „z Cypru". Poszczególne wydania tych poematów. której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. 16). a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują. od II wieku przed Chr. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. tj. „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. [. pojawia się „wulgata". wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. Antymacha. spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". komu zawdzięcza­ my „wulgatę". West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. s. U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. przeplatanym parafrazą prozatorską. Dzięki popularności. do których odwołują się scholiaści. W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. 84 nn. są czytane. West. w klasztorze św. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. jak potwierdzają to zachowane papirusy.

Papers ofthe British School at Romę 5. 90 91 . że tekst. 1991. Wolfa. The Text ofthe Odyssey. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. Wilno 1872. Jeżewska. Dinosaur Dilemma. 35-48. Warszawa 1974. s. Golański30. że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. III. II. E. L. w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. 31 Sztuka rymotwórcza. K. s. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych. Ł a n o w s k i e g o 2 9 .24 przez oksfordzkiego wydawcę T. Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. „Dziennik Wileński". Według tych samych zasad T . The text ofthe Iliad. Homer. s. W . I. 28 Tamże. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje. N. Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury. New York Review of Books. Iliada. 66-82 i nr IV. 29 Zob. 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. Warszawa 1788. wstępem i przypisami opatrzył J. 35 Dzieła. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed. Por. gdy na powołanej do życia w 1364 r. Warszawa 1861. 1910. t. April 25. przeł. K. 2. 1920 i częste dodruki). M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j .M. Kumaniecki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 109 nn. Nr III. s. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . Wrocław 1986. s. J. który ustosunkował się wprost do tez A. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. s. popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. Zob. [w:] Dzieła. przypadkowe zbieżności i warianty tekstu. t.Nie ulega wątpliwości. Mańkowski. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. [w:] K. która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Wrocław 1824. F. Borowski34 czy L. Dmochowski31. 1. 33 Kształty epiczne. s. Mańkowski. Tę jakość. zdaniem uczonego. 1899. Smith. takich jak: F. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. Classical Rewiew 13. Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. LXX-LXXXIII. Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. J. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej.25 — Odysei. 87). na których ona bezpośrednio bazuje. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a . 1916). J. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. Pierwszym uczonym. Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. 110-116. Osiński35. opartych na świadectwach i autory27 F. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. [w:] Dzieła. Homer. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. 3. Słowacki33. 24 25 26 Zob. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. 30 O wymowie i poezji. Oświecenia i Romantyzmu. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. Łanowski.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. Krasicki32. 5-6. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. 36 Por. Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. a także w Pieśni Sandomierzanina. 112-113. t. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa). Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. Wilno 1803. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu.W. II. Początki znajomości Homera w Polsce.

Serbów. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór. że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. Die Entstehungd. Wundt. tak wielka ilość imion własnych. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. [w:] Dzieła. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". zwłaszcza t. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. Erhard. 42 E. Gedichte. T. w tym. Neue Jahrbiicher 14. Zwrócił m. B. Uważa przy tym. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. Steinthala39. Volkerpsychologie. wyliczenie wojsk. 41 W. a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. Berlin 1908. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. że inni badacze.in. Leipzig 1906). Erharda40 i W. napisana piękną łaciną. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. Warszawa 1955. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. Zob. Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. że jest ona wyrazem wierzeń. o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. wskazywał nie tylko na różnice. Berlin 1868. P i e c h o w s k i już w 1856 r. 269. w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. Literatura słowiańska. chociaż chciał być „pluralistą". Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Lorda oraz całej rzeszy ich następców. Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. nie odwołują się do jego poglądów. III. A. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. ani wartości przesłania poezji ludowej. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. Rozprawa ta. części istotne. materialne. Nie doceniając „poezji ludowej". Das Epos. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. Piechowskiego42. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. W cym miejscu warto zauważyć. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. który jako uczeń Groddecka. Zauważył. Parry'ego i A. Homerische Poetik. że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. 1905) i G. Wiirzburg 1921. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. Ponadto — „w epopei jest osnowa. Berlin 1894. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości. L. na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. jak W. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. H. zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. Docenił go dopiero E. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. Piechowski. nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. 40 L. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. Drerup. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych. Drerup. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. s. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. hom. J. M i c k i e w i c z o w i . rodowody. Steinthal. Z i e 1 i ń s k i e g o. lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". 39 38 92 93 . Mickiewicz.

lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. II. We wstępie. równie genialnych poetów. Korsza. nr 17. Czubka (Kraków 1921. wstęp i tłum. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). Moskwa 1896. 17). s. s. Sinki. Warszawa 1935. ' Zob. S i n k i . motywów rudymentarnych44. Patzer w swej doskonałej. nr 21. odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". Iliada. s. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. Zielińskiego nawiązał ostatnio H. M a d y d y i R. s. W ujęciu K.monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. [w:] Charisteria F. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. Wolfa. Odyseja. 3-96). s. Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. M a d y d a. T. 47 Homer. 46 Zob. s. Dmochowski. Duży fragment jego „Wstępu". 16. S. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. 33). Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". 7-85).K. jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T. autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką. III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. wyd. 1-45. T u r a s i e w i c z a . reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich.l. inną religię.A. Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T. tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. inne stosunki społeczne. 16-162. Warszawa 1801. narażając się tym na cierpkie uwagi A. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. jest po­ ematem starszym. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. Tragodumenon libri tres. Zapoczątkowana przez K. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei. Parandowskiego (Warszawa 1956. G a n s i ń c a. L. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. Jedynie F. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. tłum. jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. Wittlina (Lwów 1924). docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. cz. że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. M o r a w s k i . t. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". takie jak „Katalog okrętów". 11. a także Historię Literatury. W. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały. I. Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. K. po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. 9. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. 45 Do koncepcji T. Dmochowskiego (BN. s. Mickie­ wicza. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. 1-16) nie tylko T. ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". jako opowieść o wojnie trojańskiej. S. w ks. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy. Wstęp do Iliady w przekładzie F. Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. Zieliński. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. jakim poprzedził swój przekład.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. uczeń T. II. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. Homer. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. Sinko. I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw. jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. Iliada. Warszawa 1968). Kraków 1931. Kraków 1873 — Wstęp. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej". Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. 367).Greckiej. S i e m i e ń s k i . odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. Siemieński. XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. jego dziełch. zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T. Warszawa 1922. 49 94 95 . F. Siemieńskiego (BN.

Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. by dojść ostatecznie do wniosku. W swych Studyach nad Homerem. „Urodził się od razu starcem z siwą brodą. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia. tłum. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I. niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. Wittlin. W 1928 r. Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. jaką mają nasi lirni dziadowie". widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. ani Chios. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. że miały one jednego. moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. podpatrzył każdy szczegół z tego. Warszawa 1876. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą. Kraków 1867.'Podobnie jak Odyseusz. Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". Epos greckie. W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). Wstęp do: Homer. zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera. genialnego autora w osobie Homera. 96 97 . z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. o mistrzowskiej ich kompozycji. Potężniejszym niewątpliwie. oznaczającym tyle co „spoideł". Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. tłumacz i kry­ tyk literacki A. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". S z u j s k i (1835-83)50. s. oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich. Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". stwierdza. L a n g e (1861-1929)51. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. powab i czar. Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. 3-27. doskonale skomponowaną częścią Iliady. W i e n i e w s k i . s. Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. krytyk i historyk literatury. Poza wspomnianym wyżej E. W. I: Homer Iliada. lecz również wcześniejszego. tłumacz F. że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei. Odysseja. który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). T u r a s i e w i c z . obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. choć nie mniej entuzjastycznie. filozof. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . 87). J. sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". każdy z nas jest wędrowcem. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. Nawiązując do starożytnej alegorezy. W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). Lwów 1924. poeta. Brody 1912. 190 n. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. Groddeckem i jego uczniami. tacy jak: pisarz i historyk. szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. lecz „Ból. zakładającą. W i t 11 i n53. CL. Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). by uchronić mądrość. I HOMER cza szacunkiem kobietę. o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. jakie mają dla niego same poematy Homera. Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. Nieco inaczej. s. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . którą nie jest ani Smyrna. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów.

którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL). którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. z. której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. prof. Schadewaldta zrozumiała. X. z prac W. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. z lektury.1962. Dopiero w 1959 r. 5-31). autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. 3. Nie znalazłszy wydawcy. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej. H. H. Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. 1964. 3. „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu. kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst. s. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. Jak autor zaznacza na wstępie. Z. zwanej „Doloneją". I HOMER z nim organicznie epizody. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. lecz także ks. K r o k i e w i c z . z. LIV. miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. s. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. RHum 11. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. Eos LIV. V i XI. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. 1962. pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. Porównania w rozprawie ks. i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". Moralność Homera i etyka Hezjoda. takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. XVIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 3. pokazał A. Krokiewicz. J. 1960. Odkrycie. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. który już w 1949 r. N i e m i r s k ą . Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania. 5. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. 367-375). lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. 215-224). 5-11). 54 98 99 . Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. Badania A. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos. s. s. Rozważania nad księgą XXII (RHum 9. z. Aby wykazać. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. Iliady. Ten właśnie kontekst. która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. s. NiemirskąPliszczyńską. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". 1964. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). ale również lepiej rozumieć.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W pierwszej części monografii K. że opracowanie J. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. 100 101 . Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. o autora względnie autorów Iliady i Odysei. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. Mańkowskiego. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. W badaniach Z. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. czy są one dziełem jedne­ go. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. lecz także językoznawstwa. Sinkę57. czy dwu różnych poetów. a zarazem niezwykle przystępny. J. Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. z historycznością przedstawionego w poematach świata. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. czy ustnej). z konwencją literacką.. autor udziela tu w sposób kompetentny. Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). tj. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego. nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. Łanowskiego. Można zatem powiedzieć. Homer (Warszawa 1974). drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. Wilno 1936. Ł a n o w s k i e m u . odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej. 1965. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. Kumaniecki (s. opracowanego przez T. Jeżewskiej (wyd. o epokę. z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. 1981. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. 144). I HOMER rze przedstawionego świata. W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. Wydania 1-10 w opracowaniu T. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. Wolfa z 1795 i dysertację M. 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. Łanowskiego. o stosunek. Sinki były publikowane w latach 1922-1966. jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie. Obszerny. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. Kumanieckiego i J. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). obie możliwości uznając za równie uzasadnione. który wraz ze swym uczniem J. zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV. by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. 12-14 z lat 1972. s. K. Abramowiczówny. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności.

że publikacja K. Auerbacha. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". bądź —. s. a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. Wybrał więc tylko jeden moment. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. zatytułowana „Ma­ teriały" (s. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. Podsumowując powyższe uwagi. XXIII) — objawia się również w tym. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. Jaegera. Kubiaka. Homer. Tetyda. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej. Erazm z Rotterdamu. Yale 1986. zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. 148). Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. Platon. gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. Kumanieckiego i J. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. Aga­ memnon. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. królem Myken. której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. Dante. Vivante. Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. E. Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. w którym znalazły się artykuły Z. by wykupić swą córkę Chryzeidę. że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. jest specyficzny styl eposu homeryckiego. którzy już grają dalej swoje role. Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. Vivante58. z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. który jako błagalnik przybył do Achajów. a jego matka. Wygląda to tak.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. 77-217). Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. chociaż miała ona swój początek i koniec. jakby z góry znanych" {Ars Poet. do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. którymi — jak np. romantycy). Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. Agamemnonem i synem bogini Tetydy. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. Mańkowskiego pt. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. 19. Arystoteles. Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. M a ń k o w s k i e g o część II. bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. jak zauważył P.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. Kumanieckiego i Z. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. K. 103 . Petrarka. w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. Madydy. z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". W. można zatem powie­ dzieć. Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. 221-482). J.

druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. Trwa niemal jednakową ilość dni. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. Mass. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. heksametrów poematu. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. I HOMER „gniew Achillesa". Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora. a jedenastego — sam pogrzeb. 104 105 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. XXIV. w ks. bogowie debatują nad tym. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Whitman. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem. kontrastem i powtórzeniami. jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. Cambridge. następnie 12 dni przerwy. Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks. w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. wypełniającego ponad 15 tys. a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły. I. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. s. XXIV. jeden dzień.uje w A New Companion to Homer S. jak wykazał C. W ks. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama. 59 Homer and the Heroic Tradition. Mass. XVI). lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. Druga zasada ma charakter statyczny. zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. widoczna jest w całej Iliadzie. II-IV). a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami).L. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. Struk­ turę Iliady anali7. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. XI-XV). Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. II) i przedstawionej w taki sposób. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. XXIV. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy. IX). rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. wyznaczająca dalszy rozwój akcji. W ks. jak i ich przebieg (ks. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. poległego w walce z Hektorem (ks. jak widzimy. teichoskopia. Symetryczność. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. paralelizmami. Cambridge. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. Od dawna zauważono59. Homer and the Herok Tradition. 101 n. Śmierć najbliższego przyjaciela. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych. II-VI. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu. że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu. jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys. H. 1958. 345-359). zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1). I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. na uwagę zasługuje fakt. poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. czas spotkania Tetydy z Zeusem.H. W niewielu. której rezultatem jest decyzja Zeusa. Pandaros i zerwanie układów ks. XXIV. I tak np. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. Realizuje się w trzech kolejnych etapach. I po dniu. 1958. C. Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. Zob. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. W ks. Whitman 60 .

Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. Podobieństwa strukturalne między Iliadą. XXIV. jaki ona obecnie posiada. geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. repr. J. stosowną dla początku wojny. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. London 1922. b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. Ma to np. Op. I HOMER Paralelizm między ks. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. że motyw. The Pattern oftbe Iliad. w trzech wielkich odsłonach. motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". o których wyżej była mowa. Symetrię między ks. Whitman 65 . Zmierzanie ku śmierci. 106 107 . Berlin 1970. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. 599-620). To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego. gdy szereg scen z ks. c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W. 87-101. jak zgodnie zauważają współcześni badacze. 248-284. którego bohater zachęca do jedzenia. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy. Zasada dynamiczna struktury Iliady. Niejednokrotnie można zaobserwować. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613). Amsterdam 1948). Sheppard64. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym. II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. van Otterlo62.1969. I i przyję­ tych w ks. H. lub — „analogicznej". igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania. Whitmana i D. Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym. tworząc schemat: abcdcba. Die Komposition der Reden in der Ilias. jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. A. Lohmanna63 okazało się. zagłady Troi i setek bohaterów. miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. a sztuką geometryczną wskazują.A. szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy. cytownego już C. Symetria i paralelizmy. Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. uśmierz serca mękę" (601). jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu. II odpowiada paralelnym scenom w ks. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20). a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C.T. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. A. jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600). opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów.A. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. jak już zaznaczono. Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. 6] 64 65 Tamże. śmierci Achillesa. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. tym niemniej od dawna dostrzegany. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. w tym kształcie.s. w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności.. którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. Formalna. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek.cit. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612). Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości. lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. XXIII. są pochodną techniki kompo­ zycyjnej.

by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. Princeton 1993) i S. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką. VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. Schein (s. 439-44).cit. XXI. 712.). 102 nn. W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. XXI. W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. Diomedes. 252. że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. O. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. 600-606). 15 nn. 69 Zob. 440-42). 96. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. 353. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. //. I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. 408 i 421. gdy przybrał postać Agenora. z której opracowania tu korzystamy. I). I koń­ czy się na IX. 351 nn. 204. 416. choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. Achilles. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. zacho­ wując właściwe człowiekowi miary. I. — „łagodny" (XVII. który przystępuje do walki. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67. Są one zbudowane symetrycznie. zawieszony między dwoma światami. I Zeus przyrzeka Tetydzie. 110. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. VIII-XVII (przy czym ks. Są to sceny na wskroś „homeryckie". Najbliższy przyjaciel Achillesa. są zarazem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XXIII. 670. operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI. walczy nie po to. demoniczna siła. Część druga Iliady (ks. Taplin. 108 109 . jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. naznaczone przewagami Diomedesa. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. 648). Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66. w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. XXII. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. 349). XIX.L. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. pół czło­ wiek. Poza tym. 358. 788-821). ale ma jednocześnie świa­ domość. Jest tragicznym bohaterem również wtedy. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. działa wprawdzie w afekcie. jak widzimy. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem". Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. XVIII-XXIV. Przy wsparciu Ateny. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. I-VII. jawi się jako niszcząca. 271-272). Ściga Apollona. że uczci Achillesa. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. Najogólniej rzecz biorąc. 706-709). Patroklos. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. jak wykazuje to S.L. Patroklosa i Achillesa. 60 nn). VIII. Jest postacią z pogranicza: pół bóg. W ks. chociaż wydaje mu się. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. W ks. Na s. a druga na XVIII. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. jak Aresowi (V. ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V. Trzy kolejne odsłony poematu. pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. walki w obronie honoru i dla sławy.). K. pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. s. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. 517-26). Nie waha się walczyć z bogami. 95.. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. Oxford 1992. Schein (op. staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks. Tracąc swoją tożsamość. X. 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. Według niego cz. drugą — ks. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki.). IX). lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. VIII. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu.

. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. II-IV przypominają początek wojny. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. Latacz. Oba plany akcji. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar. 294-325) i Nestorowi (II. którzy. 122 n. Por. Tak jak ks. Dawno zauważono. 4. 156-157. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. W ks. 402 nn. lecz umie­ jętnie adaptowany.L. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. gdy ten zabije Sarpedona. s. 1-14). Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi.. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak. zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny. do jakiej dochodzi na tym tle (I. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. 555 nn. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. 701). Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia.. 472 — cyt. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. boski i ludzki. Hektor zabije Patroklosa. W ks. ich zalet i pochodzenia. gotowi wspierać się nawzajem i bronić. 718-25). zdyscyplinowani. Pojedynek Menelaosa i Parysa. XV. s. 450-474. I. 352 nn. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. 61-77 mówi do Hery wprost. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę.. s. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. skazanym na rychłą zagładę. A. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. 721-722). w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod. przedstawienie bohaterki. s. które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). op.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. skoro tylko wyszedł na ląd (II.cit. Stuttgart 1965. Heubeck. 350 nn. ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. Schein. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. Von Homers Welt und Werk. Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. VIII. Z. „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. 71 Por. Darmstadt 1991.). Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. że Hektor będzie Grekom zadawał klęski. Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. zazębiają się nieustannie i dopełniają. póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty. 698-709) i Filokteta (II. Zob. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny. 448-9). czyli obu mężów Heleny. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. charakterystyka obu armii. zbudowana na zasadzie kontrastu. 70 110 111 . dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich. 353. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery. że jako pierwszy zginął on pod Troją. S. Rozpo­ czyna ją wymowna. z przedruku w: J. Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. Ausg. 201 nn. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego.. (Wege und Forschung 634).. XV. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . por. 704-706). W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV.). które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III. II. stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. że „Katalog okrętów" (II.IV. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny. Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. Schadewaldt. Studien zur Struktur der Ilias (1950). Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu.

Jako swego mściciela wymienia Parysa. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. XIII-XXIV). 112 113 . że środkową część poematu. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. uczt. Na zbudowanej przez siebie tratwie. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę. ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. po długiej tułaczce do rodzinnego domu. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. Lamenty matki. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. Dowiaduje się jednak głównie o tym. libacji i wróżb. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. 410-11).ojca i syna. w Sparcie — Helenę i Menelaosa. 5657). który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. łączą się teraz w jeden wspólny nurt.). Można ją streścić w kilku zda­ niach. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. Eumajosa. tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu. Telemach. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. do rodzinnego domu. Czterdzieści dni. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. Laertesa. 727 nn. a nie Achilleida. dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. jak widzimy. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. w Pylos. 95 nn. którzy go znali. Nie może nas zatem dziwić fakt. Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza.. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. „przejadając" jego majątek. 355-360).). dorastający już jego syn. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. mając pełną świadomość. u Feaków — króla Alkinoosa. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych. jego ks. której był on królem. Zapowiedzi te. jakiego mógł dokonać bohater. dociera jako rozbitek do kraju Feaków.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. Sparcie i w Scherii u Feaków. Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń. Rzecz godna uwagi. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz. pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. Odyseja. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. który decydował się na pomszczenie Patroklosa. Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa. po 12 ksiąg każda. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. Prostota ta. jak od dawna powszechnie się przyjmuje. Odyseusza. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym. podobnie jak w Iliadzie. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. zabiegają liczni zalotnicy. występów śpiewaka. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny. jak na sześć tetrad. Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete. Telemacha. Przypomina mu o tym również konający Hektor. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. XI. składania ofiar. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników.

Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe. Poznając ojca. tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. którą zamieszkiwała bogini śmierci. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. położoną na pograniczu zaświatów. IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający". Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". Wymowny jest fakt. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. Telemach po­ znaje lepiej siebie. XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 . XIII ponownie miejsca zwolnionemu. Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. Ona go wyposaża w ubranie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. karmi i wprowadza do miasta. jakim człowiekiem był Odyseusz. Kalipso. który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. trzecią część całego utworu. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. Jako boha­ ter. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. XII przygody. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace. która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. Wspomnienia na temat Odyseusza. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. w której. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa. Przedziela je. biegowi zdarzeń. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. że pierwszą osobą. uważającym go za dawno zmarłego. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. W tejże zagrodzie pasterza świń. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji. Całą ks. Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. jest młoda. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. XIII zwrotów z inwokacji. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. musi on dać się poznać ludziom Itaki. 90-92 ks. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. Ks. w wyniku których zginęła cała jego załoga. Pozwala po­ ecie. tj. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. wypełniające całą ks. czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. XIV.

Wrocław 1992. Trący. XXI w momencie. Abramowicz. S. w jakiej toczy się teraz akcja. przez wieszczka Teoklimenesa — w. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. wyd. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. a. Warto zauważyć. Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza. XIX. V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. ks. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów. bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. The Structure ofthe Odyssey. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. w formę dwu paralelnych tryptyków. Trący. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. V. 1-210). „Wstęp" do: Homer.V. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża. scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w. Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. 2) rzeź zalotników (XXII). dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. (BN seria II. Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. 216-548). Z. i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. Dyskusję na ten temat zob. XVI). wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. [w:] A New Companion to Homer. staje się coraz bardziej napięta. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. 205-247). O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. 189 — XVIII. O ile w ks. to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23). Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się.) czekającą ich zgubę. Agamemnona i Ajasa. 372 n.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 10. 1-185). iż na tym wierszu kończy się cały poemat. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. abc7i. 116 117 . 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. 29672. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks. drugiej Nekyji. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". 118-122. 52-607). że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. L. nacechowaną emocjonalnie. Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII. Atmosfera. 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV. jak to wykazuje S. W ks. s. że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks. 164). 290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. na początku tej księgi. Gdybyśmy zatem. ks. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. matka. I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. Odyseja. Rozpoznanie z ojcem. 21). tj. s. 350 nn. ks. którzy w ks. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego.

jest przygnębiony sytuacją w swym domu. Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. 265-290. 1-434). Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi.. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc . I tak np. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. 171-203. Na podkreślenie zasługuje fakt. również na płasz­ czyźnie językowej. Skylla (Charybda) i Helios. ks. mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). układają się w następujące grupy po trzy opowieści. że w tym przypadku groźne. jak wykazuje S. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci.XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu. Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. 51-627). (b) los jego ojca. Telemach. s. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. W ten sposób zbu­ dowana jest np. Syreny. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą. V-VIII. XI.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Lotofagowie i Polifem. 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. ks. Trący75. 76 Tamże. gdy pokazują się publicznie (II. jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. 363. W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. cba jest np. Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. Tamże. Eumajosem i Filojtiosem.XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. Lajstrygonowie i Kirke. Eol. bohaterowie trojańscy. 73 118 119 . drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. a także całość feackich opowieści Odyseusza. (c) syna. wy­ pełniająca całą ks. że są podziwiani. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. Nietrudno zauważyć. Hermesa). 492-520). 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. 114-115). Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. Telemach płacze i zakrywa twarz. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa. I HOMER a. gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. XXI scena próby łuku Odyseusza (w. 83-86). Tak samo zachowuje się Odyseusz. 435. 12-13. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. Kalipso) tak jeden. że sam środek tej sceny (w. Analiza kompozycyjna Odysei. s. 128-129). zbudowana jest też długa. Są one. 84-85. VIII. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. IV. Nie mając możliwo- 74 Tamże. Odyseusz: XIX. jak zauważa uczony76. (d) żony. Na tej samej zasadzie. dostarcza dowodów. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań. Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. w. V. Trący74. 375 n. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. 45-46). który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. jakiej dokonuje S. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. V.. 17-20). Ponadto wszystkie przygody. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. VIII. ks. jak drugi bohater wyrusza w podróż.

Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. ojca Antinoosa (XXIV. ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. Eupeithesa. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere. 1-240) i z Laertesem (XXIV.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu. W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. przez jego syna. odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu. „niezłomny boski Odyseusz". zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. a nie pojedyncze słowo. Formuła. Rozpoznania. 523-25). Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. 219-360). wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. jaką zaprezentował już M. 172-320). I Iliady. Jeśli nawet przyjmiemy. Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. 560). Język poetycki tych poematów. Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. 77 120 121 . Odmłodzony przez Atenę (XXIV. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. z Eurykleją (XIX. drugą — wykonana pod kierunkiem prof. np. Spotykamy je nawet w tej samej ks. takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. Najważniejsze z nich. Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. Analiza tego języka. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. z Penelopą (XXIII. A. 357502). rozumiana przez M. że język. Paris 1928. np. I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych. Zeus chmurozbiórca". to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. 172). Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. która go zrodziła. opublikowane dopiero w 1971 r. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. „władca i wódz Agamemnon" (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace. się do improwizowanej poezji ustnej. „potężny wódz Agamemnon" (w. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. 285). których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. J ę z y k . „o szybkich stopach Achilles". powtarzających się epitetów. a Laertesa — przywróceniem go życiu. Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77.

Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. jest motyw „powrotu". który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. by A. Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich. gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. The Making ofHomeric Verse. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. roz­ mowy. Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". Por. i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. podróży. a więc również „eolizmy". Dodajmy. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. dokonana ostatnio przez G. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. 276 Zob. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. 199. ubieranie się i strojenie. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. tamże. I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. 1200-1000 r. opisy uczt. Homer's dialect. rytuałów. przemówień. w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. tj. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. Tamże. Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. Inną cechą stylu poetyckiego Homera. metryczne wzdłużenia. G. 122 123 . spotkań. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. 142). Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. narad. s. s. bitew. a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. 120080. wizyty bóstw. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. [w:] A New Companion to Homer. Najbardziej znanym motywem „wędrującym". które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. s. pożegnania. zbieranie i rozpuszczanie wojsk. na poselstwa. w którym to zjawisko przetrwało. Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. przed Chr. że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. III. albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego. Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. uwodzenie. Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. najeździe Dorów (XII-VIII wiek). Horrocks. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. 203-217. formy kontrahowane. dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer). bądź w postaci „typowych scen". Parry. Eolizmy homeryckie. np. przed Chr. prośby. Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). Horrocksa. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. na widzenia senne. 1000 r. rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. a elementy dialektu zachodniogreckiego. ed. The Colected Papers ofMilman Parry. weszły do niej dopiero po r.

[w:] A New Companion to Homer.cit. Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M.L. a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok. 600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia. Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego. Hermanna w 1805 r. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio). Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. s. s. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz.L West. 692-694 — cyt. po części na­ tomiast od tego. ma charakter kwantytatywny. nouAiSccuac zamiast IloAioauac. I HOMER B. Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej. 124 125 . Hermannus. ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację. 15%. Wiersz homerycki. Tylko w ok. Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym". prze­ ciętnie co pięćset wierszy. 3 tys. dwu długich i krótkiej (np. tj. Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. 84 G. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. tzn. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. nazywana też —pentemimeres. To właśnie te człony (cola). i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . 220. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. op. Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. C.3). ouvoua = óvoua. Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony. Orphica. West. to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności. w którym z reguły unika się kończenia słów. Daktyl o schemacie: . H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja. w trzeciej — w ok. Przeciwieństwem średniówki jest tzw. W przypadku otwartej sylaby. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. 223. drugi — wznoszącym. które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. x. i|>.^ może być zastąpiony spondejem: —. 40% wierszy. i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. miejsce heksametru. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. za: M. „po piątej półstopie"). 224 nn. 30% i tylko w ok. most. West (s. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. „po siódmej półstopie". Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. utworzona jest „stychicznie". ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np.). 222. £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. 1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym". czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę). Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. gdy digamma była jeszcze wymawiana. czy zamknięta. odkryty przez G. Jeden z najbardziej znanych „mostów". y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. 5% wierszy w piątej stopie. W ok. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne". w czwartej w ok. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu. Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np.. Leipzig 1805. niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". Nie trzeba natomiast specjalnych badań. niespotykaną później. Homer's Meter. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. ńwuoEic = dveuoEic. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach. w pojedynczym wierszu. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. jako całostki rytmiczne. tj. Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". cp. s.

oparte na retorycznym akcencie. and Time. że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe. które przekształciły się w h. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy. pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. jak już podkreślono powyżej. mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. sal. 45-54. W świetle wywodów M. że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości. traktowane są w wierszu homeryckim. L. A Memoriał for Milman Parry. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. Ithaka. and „Presence" in Homeric Poetry. Orality and Homeric Discourse. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. 1-29. Forma ta. 1993.M. Przedmiotem analizy jest początek Op. hepłac. Dopiero wtedy. pokazują. Bauml86. nro). sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego. Wynika stąd. Słowa. E. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B. -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab. [sr]. sw-ekyre = hekyre). Chicago 1994. West wysnuwa wniosek. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. Foley (ed. daje się wyjaśnić również to. takich jak F. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie. [w:] J.). Bakker87. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach. CA 12. [sm] lub [snl. „jednostki intonacyjnej". s. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. z czego M. 87 Discourse and Performance. jak celnie zauważa M. 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. Consciousness. L. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni.cit. zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. Bakker. W świetle historii języka greckiego. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami. możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. Involvement. dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. „dodawania". ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. Comparative Research in Orał Traditions. gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. L. gdy jej tam nigdy nie było. Chafe88. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. Z tej epoki. Sformułowania takie jak: NuE. s. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text. sugerujemy bowiem zarazem. Co więcej. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. „apozycji". zob. 86 126 127 . że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. mimo zaginięcia początkowego s. West85. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. 234. II. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma.. System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. a zwłaszcza E. [sil. Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. Visualisation. H. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. a także początkowe sw. dupoÓTr). s. że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sequ-. Pod­ stawową jego cechą jest. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing. Ohio 1987. jak widzimy. New York 1996. WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej. a nie na iloczasie.

który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. lecz raczej przejawem ruchu. Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna. 128 129 . koordynacji. jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. a „śpiew" w członach k-n.. W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. /. W cytowanym urywku. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. ale jak zauważa Bekker. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu. czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. k. I HOMER Iliady.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. d. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles. j. która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu". Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". n. jak walczą. i. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". ale ma walor dy­ namiczny. a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. Okazuje się. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola".. h. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. jak to ma miejsce nieco dalej. bliskiego znaczeniem „i". zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". z jego początkiem i końcem. dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. f. motyw gniewu. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie. E. nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej.". e. w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. c. Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". Nie służy też jako znak przeciwstawienia. g. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). (dusz) bohaterów. Poeta nigdy niczego nie analizuje. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który. The Study ofHomeric Discourse. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. 292. tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych. b. zwłaszcza od dnia. E. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. Partykuła ta u Homera. antytezy. s. Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika. ale na pytanie. która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. Spójrzmy jednak. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie. jak się zbroją. określający skutki gniewu. jej pierwsze siedem wierszy. „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. [w:] A New Companion to Homer. jak świętują czy podróżują. który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił. przejścia do nowej myśli. lecz — a p o z y c j i . Jak wyżej wspomniano. m. dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu.

Niekiedy. Auerbach. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. jak to ma np. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. zażyłością i żartem. lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. że rozmawia z boginią. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. 200. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Auerbach. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. nie tylko Hekto­ ra. co późniejszy dramat grecki. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. człon porównawczy przywołujący inną. skarcenia. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. że są oni wszyscy do siebie podobni. Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. którego „blask sięga­ jący nieba". a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. Nie trudno przy tym dostrzec. I. Mimesis. Bohaterowie dzielnie się biją. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody. potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E.T. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. W tym przypadku {II. które indywidualizuje bohaterów. Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. ale również nie gorzej przemawiają. Achillesowi jego upór. Patroklos zarzuca np. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. niż w Odysei. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. W Iliadzie twarda. trzech osób na scenie". Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. 50. t. s. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. II. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. także w chwili afektu. Jest to w pełni zrozumiałe. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. czego nie powiedzą innym. powiedzą to sobie w duchu. lecz także jego rodziny i całej Troi. ale takiego. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. Nic bardziej mylnego. zelżenia). aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. Warszawa 1964. w której naliczono ich ok. nieświadomego. Jak zauważył E. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością. lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. Homer przedstawia. podkreśla im tylko właściwe cechy. Mowa wprost dramatyzuje akcję.

a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna.. Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. I. które stają w centrum zainteresowania Odysei. 92 51 Zob. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. na dzień powszedni. którego przedmiotem jest wojna. Jasne. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. w którym odbywają się gody weselne. O jego polemice z Hellanikosem zob. 132 133 . który nic nie wie o wojnie. Porównanie obydwu poematów homeryckich. 245. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. s. Posejdona i Aresa. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. part 1. gościnność i jej formy. ÓQLCovTec). S.. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. 12. Jak celnie zauważa. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. 33 n. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. 15. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. s. Ten. Warszawa 1998. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. 33. 470-607). Większość formuł frazeologicznych. jakie nastały po wojnie trojańskiej. Odyseja. s. wierności i zdrady małżeńskiej. „są czasy niełatwego pokoju.in. 38. odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr. XVIII. Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu. oraczami i żniwiarzami.CW.651. M. znane czytelnikowi z Iliady. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. 34). problem winy i kary. Op. cwałujących koni. cit. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. toczy się spór stron przed sądem. autor traktatu O wzniosłości. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych. Parandowski. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G. Inny jest więc również wachlarz spraw. Dopiero w II wieku przed Chr. przeł. II. że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. połączone z ich estetyczną oceną..269. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. ciągle są w drodze". zob. jak Odyseusz. stosownym dla bohaterskiej tradycji. SchoYaAadll. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. inni. Przypuszcza bowiem. znany jako Pseudo-Longinus. co walki i cierpienia w Iliadzie. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. Kirk. miasto oblężone przez wrogów. Autorytet Arystarcha. że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. IX). że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. Kirk'a. cit. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 185. genialnego poetę. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92. poległych i rannych otworzyć [. 5-6. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. vol. żony. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. J. jak zauważa Kirk (s. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów. 5. by nagle pośród mieczów i dzid. 38). której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. jak niezwykle trafnie ujmuje to G. żurawi czy łabędzi. s. przyjmuje (s. sprawił. widzimy i wieś z pasterzami. Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę. zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". można zatem powtórzyć celną obserwację J. sług. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny. S. nie heroizm okryty publiczną sławą. Op.] widok na inny świat. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym. Tu panuje czas teraźniejszy. stosunków wewnątrzrodzinnych. jakim był działający w I wieku po Chr. i oprać. z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego. Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. Przedmiotem Odysei. Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. Szukając źródła. Scholia A ad II. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. choćby w największym zamęcie bitwy. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. Homer. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. Troi i bohaterach. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. a nie zbiorowa walka. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much. „Sprawa mi­ łości..

jak zauważa G.cit. Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie. D. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D.. Natomiast Nestor. W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". Page. Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów. IV. Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. 325 nn.S. które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków.). Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak. jakiego się używa. Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od.S. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. The Homeric Odyssey. uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia. Geschichte der Griechischen Literatur. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego.^ta- ciami z Iliady. że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji. Helena. cit. uroczystości. Nie dotyczy to Odyseusza. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p. 39).in. są postaciami nieco papierowymi. Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim. a nawet mogą być dziełem jednego autora. Schmid. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. Kirk (s. uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. op. 96 97 Por. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. jednookich potworów. mają wyraźne zabarwienie heroiczne. W. jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia.s. III. [. której wyniki przytacza D. akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. G. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. 39. Menelaos. D. Stahlin. ale można odnieść wrażenie. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei.). Page98.).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei. Miinchen 1929. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę. Kirk. CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. niekiedy swój heroiczny wymiar. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady. Page {ibidem) przypomina m. uroczystości religijne. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego". o cierpliwość. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. 149-156. występy śpiewaków. o knucie intryg. przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV. Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. Bd. O. 266 nn. — „cyklicznymi"101. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. Można by zatem sądzić. stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. 103 n. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych. W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. które jako poematy „prag­ matyczne". s. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha. pasterzy i służących. o poniżające przebra­ nia. Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". Oxford 1955. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". którymi obdarzono go w Iliadzie. mimo że są one dość istotne. że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr.. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. będziemy mogli również przyjąć. 99 134 135 .. by je wyra­ zić. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. I. Sceny rozmów. Page96.] Sposób przedstawienia tych motywów i język. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. s. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". 195 n. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze. skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op. Page'a. 158. s. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza. AP XII. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę. IV.. 10(1 Zob. 43: „gardzę poezją cykliczną". Jak wyjaśnia Schmid. I HOMER się ta poezja.

dziewięciu poema­ tów. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów. Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. by go pomścili. I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. Paus. 9. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. Wiemy. Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata. np. Małej Iliadzie. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. Przeklinając swych synów życzy im Edyp. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. lecz Euryganeja. poselstwo Tydeusa do Teb. W. mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta. powrót Odyseusza w Odysei). niż mu się jako królowi należała. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei. lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. Powrotach i Telegonii. 1292 II. nieszczęśliwego Edypa. W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci. że Sfinks po­ rwał „Hajmona. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. którzy mieli powiedzieć. Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. 136 137 . Zburzeniu Ilionu. Etiopidzie. da­ jąc do użytku oślepionego. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. 11. a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. et Sicii. który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów. Tebaidzie i Epigonach. CIG Ital. stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać. 271-274). namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. 105 Zob. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją. Allena.. wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. XI. ukochanego syna Kreona. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy. Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych. atak na mury Kadmei. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. 5. 5.. Diomedes syn Tydeusa. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom.) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. złotego pucharu. Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. że już w VII wieku przed Chr. drogocenny. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos.5. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. Paus. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". córka Hyperfasa. Pierwszy wiersz poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. podając mu do spożycia gorszą. że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. IX. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). I HOMER Hektora w Iliadzie. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment. IX. z której „wodzowie". 8.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. Przyj­ muje się. porcję ofiarnego mięsa. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). że poemat nie powstał w Tebach.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. a następnie do Menelaosa w Sparcie. Vind. Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. ale innego autora nie wymienia. lecz także jej braci. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. skoro w V wieku przed Chr. córki Tejrezjasza. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. bliźniaków Kastora i Polideukesa. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. 204. identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. 61) do Iliady (I. nękani zesłaną przez Herę burzą. Polyneikes. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru. którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. ale jak zauważył już W. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. informuje nas o losach wieszczki Manto. i stamtąd do Troi. lub z filozofem z V wieku. tygrysa. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. że Homer nie jest autorem tego poematu. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. Amfiaraos. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. ognia. Scholia (A. by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. Cypria. w którym przywołuje się Muzy. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. o ile jest on autorem Epigonów. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa).s. Mekisteus. Schmid106. że „autor jego był nieznany". Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. które sami ludzie będą prowadzili. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. Achillesa. lwa. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. Kapaneus. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini. Parthenopaios. węża.. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. ptaka. Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. po­ emat w jedenastu księgach. Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). Telegonia. Mała Ilia­ da. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. drzewa. ubranym w szatę mitu i poezji. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. Oto bowiem na prośbę Ziemi. została. Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem. 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera. Nie można jednak wykluczyć. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. jak widzimy. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. Był to obszerny. Poza tym Herodot (IV. Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. lecz przez wojny. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. cit. gdzie odbywają się ich gody weselne. 1 HOMER deus. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. Wystarczyło. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. do Sydonu. co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". Zburzenie Ilionu. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. Scholiasta do Argonautyk (I. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. u których wcześniej bawił Parys. 116). wysoko ceniony. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . przywołując ten poemat. Etiopida. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. który sądzi. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera. Powroty. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Autora poematu nie znają również Op. Platon i Arystoteles.

na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. syna Nestora. Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. a następnie do Nestora. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. według przepowiedni. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. a Bryzejdę — Achilles. poemat w pięciu księgach. co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę. Vind. gdzie zgadza się go uleczyć Achilles. Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. 740 r.. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. I. Heraklesa. Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida.). którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. by obaj co drugi dzień żyli. Przypuszcza się. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu. zabija Antylocha. aby opłakiwać syna. lecz równocześnie bardzo udramatyzowana. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. cit. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. Schmid {op. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. A. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. katalog sprzymierzeńców Troi. zamieszczony na końcu poematu. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. Poeta opowiadał też o tym. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele. zakończyła się zniszczeniem Teutranii.in. Bizantyjska Księga Suda. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa. być może107. 61 do II. Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność.). rom. Tersandra. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. który zabiwszy syna Polinejkesa. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. 209 i przyp. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa. s. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa. że akcja tego utworu była dość prosta. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi. Nie ulega wątpliwości. Rodzajem epilogu był. Pierwsza wyprawa. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. którego wspomaga Apollon. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. wziętej pomyłkowo za Troję. a także podział łupów. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona. śmierć Tersystesa. przed Chr. I HOMER walkę. 140 141 . 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady. 68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. 9). jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. opierając się na świadectwach Apollodora. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. I. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. przed Chr. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona. mógł być uleczony. Memnon sroży się w walce i m. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. Artemidy i Latony przez Odyseusza. Przybywa więc do Argos. W.

Streszczenie Proklosa. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. Nieprzypadkowo. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. Losy miasta są już właściwie przesądzone. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. 141). że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. 139 nn. jak już zauważył T. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem. wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. Rozpoczynała się ona. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. a inni Leschesowi z Les­ bos. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. według streszczenia Proklosa. światopogląd naszego poety. I. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. Palladion. Mała Iliada (lAiac uiKod). który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. aby je pogrzebać. Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie. Motorem dalszej akcji był Odyseusz. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej. któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. ale jednocześnie na jej kompozycję. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. I. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. zdobycie Troi. syna Achillesa. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Oszalały Ajas. na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. że zawierał on jeszcze szereg scen. by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. od sporu o zbroję Achillesa. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. po śmierci opłakują ich. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi.). wymieniano tych właśnie dwu autorów. odebrał sobie życie. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. s. Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. jak się wydaje. Stwierdza on. równorzędnych komnat. Sinko {Zarys literatury greckiej. jak też i wymowne nowości. którą T. którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi. celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. Inny jest też. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. z których można by ułożyć po jednej tragedii. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę. syna Telefa. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. s. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. do którego dążą bohaterowie. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. które wykonały ten manewr. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. Memnona. Jako autora Małej Iliady. stawie Tetydy.

Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. 30. 28 nn.. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. cit. Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi. s. pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. w wyniku tego zda­ rzenia. że należy jeszcze pozostać w Troi. Można zatem przypuszczać. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. Schrnid. poemat w pięciu księgach. potraktowanego jako zła wróżba. 144 145 . 297 i przyp. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. X. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty. IV.5. Powroty (NÓCTTOI). aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. Przed Achajami. Agamemnon i Menelaos. spełniając uchwałę Hellenów. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. do której pobudza bóstwo. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa. spotyka się on w Maronei z Odyseuszem. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę. budziły niezwykle żywe zainteresowanie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. 29. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. nie daje jednak żadnej wskazówki. lm Zob. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. X. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Odyseusz zabija. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa.6. syn Ojleusa. pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. Kalchas. op. że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. Drugą córkę Priama. 350 nn. 326). ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. 9. I. III. syna Hektorowego Astyanaksa.7. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. gdy opisuje obraz Polignota109. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. Poliksenę. Neoptolemos. Wędrując po Tracji. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. W. Nie wiemy również. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów. Agamenon jest zdania. 130 nn. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy.). Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od. przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. 28.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. Streszczenie Proklosa. Zob. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. musimy stwierdzić. któremu udziela rad na drogę Tetyda. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. które stanowią przedmiot tego poematu. X. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei.

tj. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona.. poematu. VI. XI.25. 281).). s. Poemat opowiadał o tym. udaje się do Elidy. Cały ten długi pobyt w Epirze. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody. 146 147 . 134 = XXIII. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. Jej władcy. którego autorem był Eugammon z Cyreny. córkę króla Ojchalii. Zob. II. gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". 133 n. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke. Postać Eurytosa. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów. z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody). Ale i tu nie zazna spokoju. dlatego oddalił się z miasta. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. 12 nn. 25 n. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę. który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. 570 r. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. od którego uderzenia Odyseusz umiera. R. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii. Battiadzi.co dAóc). uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. gdzie przebywa przez długie lata. według ustaleń R. Eurytosa. jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza.1) i Eustatiosa (1796. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. na lata 568565 przed Chr. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. pięknej Iole. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi. 2. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). Kiedy odniósł zwycięstwo. 355 nn. poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami. Preller. jest Telegonia. Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. XXI. 224.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.). który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń. wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od. XI. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie. Telegonos. Griechische Mythologie. mitycznych architek­ tów.). Telegonosa. złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . Inspirację dla swej fabuły. Przedstawiona na kraterze historia. Prellera111. Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. Przyjmuje się. Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. poemat w dwu księgach. XIII. jak do tego doszło. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. a sam przybywa znów na Itakę. 35). Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia.czerpał nasz poeta głównie z Odysei. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. a nie „spoza morza" {ŁE. z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny.

która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej. radość i pokój. 439-461) utworów. Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. Kallimach {Epigr. Jego przedmiotem. Pieśń bohaterska. 237 148 149 . ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. 6 Wil. formułowego stylu i problematyki mitologicznej. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. ograniczała się.in. symbo­ lizującą bogactwo. którego autorstwo przypisywano Herodotowi. który. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. lecz nawet w gatunkach lirycznych. 8. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. Drugi tego samego rodzaju utwór. jak można wnioskować z tytułu. Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. postawy moralnej i talentu poety. o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). IV. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną.32) mogą stanowić świadectwo. Ep. fantastyczne. okazjonalna. co pozwalało na wprowadzenie zmian. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. tj. jaką posiadają Iliada i Odyseja. Hipponaksa). z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną. Idąc za G. syna Eurytosa. Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. którego świadectwo jednocześnie wskazuje. niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. F. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. akcentowały jego humor. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać. Istnieje jednak również tradycja. miało być m. a nawet do doryckiej Sparty. trudno powiedzieć. jak widzimy. którzy buntowali się przeciw Apollonowi. który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. I HOMER ten poemat i fakt. potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). w tym co nowe. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. prośby i życzenia. 359e. poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. Reprezentuje ją m. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. wymyślne. gdy jest nagrodzony. Ich drobna. miasta Minyasa.). Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co osobliwe.in. Cyd. rodyjska pieśń jaskółcza. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. lecz za oryginalną twórczość. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. przytoczone przez Atenajosa (VIII. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). Welckerem112. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. I.

że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. a epigramat.a) pisze. którzy okazali się dla poety niegościnni (w. podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. przypisywano Homerowi. 417-20). lecz to. być może. kto go urodził. którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. 6). 173-189). jaką legenda związała z imieniem Homera. lecz młodych duchem staruszków (w. nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę. s. 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. 150 151 .v. o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi. I tak np. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. a chociaż się ożenił. Suidas. epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. 23). 100-105). drzewa kwitnąć. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". jakie zachowały się z tego poematu. Margites. 101-105). który go jako ślepca oszukał. do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu. w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. Pięć wierszy. zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą. że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem. Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. będąc młodzieńcem nie wiedział. pochodzącym od imienia głównego bohatera. wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. słońce i księżyc świecić". ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. I tak np. Hesychius. którego autorstwo powszechnie. J. u Diogenesa Laertiosa (I. l47b). I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. Arystofanes (Av. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. Starożytne świadectwa. 2. ani kopa­ nia. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113. Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. co piękny ma dźwięk. w Fajdrosie Platona (264 C). Potwierdza to. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. Dernosth. który razi z oddali. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. co śmieszne". znany był w starożytności poemat heroikomiczny. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. któremu zwrócono uwagę. morze szu­ mieć. ojciec czy matka. upoważniają " 3 Por. które przykładowo powyżej zostały przywołane. by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. 909) i Arystoteles. Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. Poeta. który daje się czytać i od przodu i od końca. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. u Diona z Prusy (XXXVII). 305-309). boski aojdos Sługa Muz i Apolla. ma charakter regulaminu pasterskiego. Nic dziwnego. Jego autorstwu przypisała legenda również napis. 262-265). trzymając w miłych rękach lirę. a Polibiusz (XII. Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q). że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. epigramat adresowany do Testoridesa (w. 57). z którymi ma płynąć do Chios (w. Na żadnej sztuce się nie znał!". stwierdzając. rzeki spływać. 147B). Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. Margites — pod takim tytułem. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w. ani jakąkolwiek inną mądrością.) przybiera formę sentencji. „póki woda będzie płynąć. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. stworzonej w miarach heroicznych. do której przybywa wędrowny poeta. Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. Jeśli adresatem jest bóg. tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. natomiast o ukaranie tego. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. gdyby nie potrafił obliczyć. 4. aż do II wieku po Chr. iż suma 42 i 23 wynosi 65". W Etyce Nikomachejskiej (VI. Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. 212 n.

. The Catalogue ofShips in Homer's Iliad.. Oxford 1970.. Cambridge 1991. 1-29. Buitron D. Annandale-on-Hudson—New York 1992. Heubeck A.. Giovannini A. Kirk G. (Mnemosyne Supp. Hoekstra A. s. Atti del convegno di Yenezia. Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę. The Ages ofHo- Homer. and „Presence" in Homeric Poetry. (ed. Visualization. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Allen T.M. Beiheft 12).H. Indiana 1995.M.. Homer: The Origins and the Transmission. Milano 1986. 1968.W. Leipzig 1988. 57-68. Die Odyssee. Mass.. Berkeley 1946. The Muse Learns to Write. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica.. A Cognitive Approach.. który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa. Oxford 1989. Havelock E.. Some Features of Homeric Craftmanship... Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej.P. Studies in Honour ofT. Folktale...W. s. Fiction. Amsterdam 1995. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej. Horrocks G. Edwards M. s. New Hampshire 1984.. 1990. and Saga in the homeric Epics. 95-114.. 133-159.. Orality and Homeric Discourse. De Jong I..B. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2. The Presentańon ofthe Story in the Iliad. 171230. 1969. 257-283. New York 1996. s.. Stuttgart 1974. Poetry in Speech. Edwards M. Mullen W. Amsterdam 1987. Homeri Ilias. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę. Part I. T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach.. The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition. Foley J. 1986. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey. 130). Neoanalysis: A Bibliogmphical Review. O p r a c o w a n i a .. New York 1962. Heubeck A. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. 1986.W. Danek G.P. Homer: Beyond Orał Poetry. The Aegean and the East.S. Gordon C .. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee. Books 13-16.. Oxford 1988.. Testimonia et Fragmenta. 1-43. Books 9-12. Epic Verse Before Homer. Gaisser J. LazenbyJ. [w:] G. and the Epic Text. Discourse and Performance: Involvement. Before the Bibie.W. Finley M. Heubeck A. Griffin J.3 maggio 1990. HSCPh 73. Books I-VIII. Hainsworth J. Edwards M. Bristol 1989. Wien 1988. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory. Oxford 1923. Cerri (ed. Lirica greca e latina. Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Jonsered 1989..M. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale. Cohen B. [w:] J.F. The Odyssey in Athens. Aloni A.. Paris 1954. 1.. Munich 1990. 379-394... Holscher U.. Books 17-20.E. Classical World 7. Homer..J.C. Crielaard J.. The Iliad: A Commentary II.E. I HOMER nas jednak do stwierdzenia.. Kahane A. Edwards M...S. Hoek­ stra A. The Iliad: A Commentary IV. Egypt and the Near East in the Bronze Age. 99-130... Homeric Discourse andEnjambement.. TAPhA 97. Books 1-4. Books 5-8. The World of Odysseus. Brillante C . Bernabe A. CA 12. Genese de TOdyssee. The Common Background of Greek and He brew Civilizations. Conventions of a Homeric Funeral. Clark M. Gould T. 1-5. Studien zur Dobnie... 3 rd ed.I.. ed. Homer: Poet of'the Iliad. Delebecąue E. (eds. Phoenbc 48. Written Voices. The Flexibility ofthe Homeric Formuła. Hoekstra A. s. Modern Critical Theory and Classical Literaturę. Hooker.. Janko R. (eds. Carter J.W. rev. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII. Cincinnati 1955. Kalff J.). 1997. Hope Simpson R. Hainsworth J.J. Epos zwischen Marchen und Roman. Studies in the Odyssey. Gordon O . The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission.. New Haven.. (eds. Padua 1981. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes. s. Amsterdam 1965. Korojbosa..B. Amsterdam 1981. Fittschen K. Baltimore 1987. 1993.B.. Aloni A.J.F. Davies M. Hainsworth J. Cambridge 1982. Cambridge 1990. De Jong I. Traditional Orał Epic: The Odyssey.P..J. Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica. {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami).J.I. Sullivan J. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic.W.W. Nel laboratorio di Omero. A Commentary on Homers Odyssey I.). Hainsworth J. Spoken Signs. Homer and Bibie. Berlin 1969. Bakker E.. 1966. Finley M.. Foley J. Romę 1992.). Myths of Cultural Origins. Webster. Texas 1995.J. TAPhA 120. Heidelberg 1980. Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen. Austin. Edwards M. Clark M. Pavese C O . Oxford 1931. Recent Trends in Homeric Interpretation. Cantilena ML. że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego. Green (eds. Wiesbaden 1968.. Orał Tradition 1. s. Romę 1994. Leiden 1994. Cambridge 1993. Berkeley 1990. (Hermes Einzelschrift 30). Simpson M. The Singer of Tales in Performance. New York 1978. Amsterdam 1969.). le fantastiąue et le sacre.. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał. Berne 1969. Cambridge 1985. 115-179. s.. Oxford 1912.L. Salem. Vol. Aix-en-Provence 1958. Fenik B.). 1994.B. J.B.. Poetae Epici Graeci.. Powell B...LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Bakker E. Books IX-XVI. (eds. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. and the Serbo-Croatian Return Song.B. s. New York 1995. Góttingen 1988. Homeri Opera.W. Beowulf. Homeric Ouestions. Homer and Orał Tradition: The Formuła.W..B. The Epic Cycle.). 3-152. Carpenter R. Darmstadt 1974. Amsterdam 1987.. AJPh 89. Conn. Fenik B. Oxford 1968. A Tribute to Emily Townsend Vermeule. Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e . Ithaca. 1969. Kirk G. I: 'Prolegomena. Bloomington. The Iliad: A Commentary II. Morris S.. vol. 1957. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej. Space and Time in Homer. Homer on Life and Death.F. Crowley J. Typical Battle Scenes in the Iliad.. Hoekstra A. 28-30 settembre 1977.F. Narrators and Focalizers. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9. Allen T..). Performance. Bristol 1986. Di Luzio A... The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer..21. A Commentary on Homer's Odyssey II.J.. Apthorp M. Bakker E. Cook E. (eds.R. Janko R. Bakker E. Die homerische Frage. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11.. Oxford 1980.. Historia 6.. Jensen M. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta. Bremer J. jak n p . 1986.). 84-92. Tradition. Homer and Mycenae: Property and Tenure. 1962. i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami). De Jong I.S. Germain G. Kirk 152 153 . Cambridge 1992.. The Iliad: A Commentary I. Ed­ wards M. Copenhagen 1980. s.. Dimock G.. s. West S. Ithaca. Cambrigde.. Allen T. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. The Iliad: A Commentary III. (Wiener Studien. Di Benedetto V. s.T.

New York 1990.B. Ruijgh C. Pratt L. Parry. von. (ed. by A. Berlin 1910. Cambridge 1991. Wiesbaden 1960. Orał Tradition 8. s. Parallels and Influence in the Homeric Hymns. 81). West M. TAPhA 122. Homeric Ouestions..A. The Homeric Imagination. PCPhS n. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey. 154 155 . Ilias und Aithiopis.. Formale Konventionen der homerischen Epik.. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad. 31. Mass. Ann Arbor. Murray G. Rutherford R. Berlin 1881.. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey. Oxford 1971. Richardson S. London 1995. The Ptolemaic Papyri of Homer.. s.s.. Powell B. Kirk G. GRBS 25.. Iliasstudien. Peradotto ].. Lying and Poetry from Homer to Pindar. Princeton 1993.. Homer and the Orał Tradition. Schadewaldt W.M. 1964. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft. 1984.L. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos. West M.L.M. Edinburgh 1971.L..G. Studi sulla tradizione epica rapsodica. New York 1994. (eds. Innsbruck 1991. Cambridge 1979. Homeric Misdirection. The Singer ofTales. Morpurgo Davies. AJPh 104.B. Homer and the Ionian Epic Tradition. 1993. Pavese C.. Greek Poetry 2000-700 B. Thomas R. s. Tennssee 1990. Traill D. transl. Ruijgh C.. Cambridge. Homers Ancient Readers. The Singer Resumes the Tale.. Bloomington.. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. Darmstadt 1966. New York 1991.S. Ausg. Wilamowitz-Moellendorff U.M. Eine Einfuhrung... Chicago 1975. Miilder D. Sons ofthe Gods. West S. Miller D. 433-450. s. Kullmann W. London 1958. Sutton D... Cam­ bridge 1976. War.M. 115-144. Texas 1996b. 1-77. computer software). Notopoulos J.C.J. Homer and Hittite. Redfield J.L.. Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica. Van Wees H. Sherratt E. I HOMER G. The Contest of Homer and Hesiod.). Cambridge. Zurich 1961. 1981. Cambridge 1996a. Ithaca. Part II. 87-142.W. Die Ouellen der I Has.B.B. Pisa 1979. by J. s. (Wege der Forsching 634).. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue. West M. Rudhardt ]. Ong W. 1993.. Berkeley 1991. 1983. Duhoux (eds. Powell B. (eds. Homerische Motive. Sale W.). Berkeley 1921. (American Philological Association. Neitzel H... New Jersey 1995. Riggsby A.. 1958.H. s. Analyse dialectologique du langage homeriąue.. Schoeck G. Auśg. Homer in the Papyri. Mass. Mi.L. C Q 17.. s. Vivante P..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. 807-824.B. Penglase C . ed. Latacz J. Disguise and Recognition in the Odyssey. Stubbings F. Schadewaldt W. Nagy G.L. Bonn 1975. Princeton 1987. Status Warriors.J. 1-96.. Von Homers Wek und Werk..S.V. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition. s. A Companion to Homer. Stanley K. 1973.H.J.. London 1982. Ithaca. Homer and the Heroic Tradition. Morrison J. Mi... [w:] Crielaard J... Stuttgart 1992. Le mycenien et Homere.. Wace A. Trący S. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. Oxford 1907. History and the Homeric Iliad. Page D. Cambridge 1962.. Cam­ bridge 1989...G. London 1994. London 1984. London 1962.J... Aus­ tin. Homer. Tradition und Neuerung.. The Rise ofthe Greek Epic.B. Linear B: A 1984 Suruey. Pellizer E.. Stuttgart 1959. Keaney J. Taplin O. Pestalozzi H. Studi di filologia omerica antica I. Amsterdam 1995.. Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece. Simonsuuri D. Atlanta 1991. 1985. Darmstadt 1991. s.F.B. Naturę and Culture in the Iliad. Homeric Ouestions andHittite Answers. The Unity of Homer. Latacz J. 3. Puhvel J. Stuttgart 1992.. Ithaca. Berkeley 1959.S... 1992. 381412. False Predictions in the Iliad. 1993a. s. Part I..P. Homers Original Genius.. New York 1995. 1990.. 1993b. Folktales in Homer's Odyssey. Lamberton R. Munich 1971. 307-323. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Narratwe and the Iliad. Slatkin L..J. Munich 1985 (ang. 3. Composition by Theme in the Odyssey. Nashville.J. Webster T. Nagy G. Singers. 1968. Ungeschehenes Geschehen. Studies in Early Greek Orał Poetry. Sale W. MH 35. 1973.H. s. The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. Ho­ meric Ouestions. 118-139..B. Ann Arbor. Atlantic Highlands.). Berkeley 1984. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad. Ann Arbor 1996. Homer: His Art and His World. Homer.. s.. 1978. Nesselrath H. New York 1987. Q U C C 27. and Gods in the Odyssey. 1-17. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad. The Homeric Narrator. Amsterdam 1957. Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung.). Epic Singers and Orał Tradition. Velement Acheen dans la langue epiąue. Louvain-la-Neuve 1985. [w:] A. Lord A. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite. C Q 23. Whitman C. JHS 101. (ed. Holoka..B.. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter. s. Reece S. 1967. The Iliad. Heroes. Zurich 1945.). 143-190. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad.. Rosę P. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. 99-114. Princeton 1992. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens. Segal C . 17-22. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. Kullmann W. New Jersey 1988. Wiener Studien 15. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion.V... Pucci P.. Violence. s.. Homer as an Orał Poet.M... Snodgrass A. (Beitrage zur klassischen Philologie. Princeton 1990. Schein S. HSCP 72.. Scully S.M. The Story ofthe Odyssey. Greek Myths and Mesopotamia. Koln—Opladen 1967. Kullmann W.. Antiąuity GA. The Tragedy of Hector.. Indiana 1970. Darmstadt 1979. s. 133-150. The Singing of Homer. Page D. and Hesiod. and Socięty in Homer and History. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę.O. Murnaghan S. Amsterdam 1992. Y. Puhvel J..... HSCPh 63. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond.. From Mycenae to Homer. Die Achilleis ais Ouelle der Ilias. Mass. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet.. Homer and the Sacred City. Lord A. Innsbruck 1982. Ithaca. Montanari F. Ann Arbor 1992. 1960. Homer — Rezeption bei Hesiod. Lynn-George M. Atlantic Highlands. The Dark Age of Greece. Princeton 1990. Lord A. Die Ilias und ihre Ouellen. Homerische Untersuchungen. Scott J. 5-42.. 113-129. Ithaca.. Oxford 1992. Orał Tradition 8. (ed. Mueller M. Lord A. Cambridge. Interpretation ausgewahlter Passagen. Kullmann W. 1981. s. Roma 1974.. Krischer T. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. Parry M. (Papyrologica Coloniensia 3). Naas M. The Songs of Homer.). New York 1992. 1978. Ruijgh C. Ithaca. s. Schliemann of Troy... EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798).. 1-46. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue. avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec.A. Latacz J. Vortrage und kleinere Schriften 47). Epos: Word.. Meisenheim am Glann 1977.

który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. Apollon w hymnie Do Hermesa. Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. XXXII). słowem: całą aretalogię. Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. hymny: VI. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. humor. Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. którego imiona. jak też walorami estetycznymi. I. W innych hymnach większych. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa. Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. Demeterhymnus. jego przydomki. Pan w hymnie Do Pana). że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji. . s. Bergk2 np. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. 1950). Akademie Mainz. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw. XXXI. a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. 744. Trudno się zatem dziwić. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. Geistes. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. hymny większe i hymny małe. 2 Griechische Literatur. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K. różniące się zarówno objętością i charak­ terem. XXVII.). oraz w Hymnie do Demeter. uważał. Zbiór obejmuje 33 utwory. owa pierwotna legenda kultowa.und Sozialwiss. XVIII. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów. XXX.HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. Mit. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. XXVIII i in. Th. KI. epitety. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych.

s. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. związaną z poszczególnymi bóstwami. 11. Leprooimion est-ilunproeme?. 1985. XXVII-XXXIII. 6 W 1795 r. Oprócz formuły końcowej. wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. 104). 10 Hymn do Selene w. 70. Zob. 429. Afr. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz. gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu. nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. Sinko {Literatura grecka. z hymnu Do Apollona pisze. Costantini. które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. VIII. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. jak to ma np. T. np. Op. Charkov 1889. XIX. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. trąd. który cytując w. 9 8 158 159 . s. po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich.). Takim wstę­ pem jest. s. 18-19: „od ciebie zacząwszy. Th. IX. Schmid {Griechische Literatur. nie łącząc się jednak z jej treścią. jego zdaniem. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. M. I. o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". Gimny. do „prooimion" należą tylko te wiersze. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. h. Jakie było przeznaczenie tych utworów. Wolf {Prolegomena adHomerum. s. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych. 13-27. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. wymienienie miejsc kultowych i funkcji. w której pieśniarz Feaków. s. VIII. miejsce w hymnie XXXII10. 622. zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. eng. 29 n. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. Zdaniem E. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. „Prooimion" jest zresztą. Derevicki {Gom. Milano 1975 . Op. 499 nn. Paris 1987. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. Lallot. 179). jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. h. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A. 161. Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion.in. 7 Tezy tej bronili już E. XVIII. 146 nn. Lnni Omerici. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. „wprowadzenie". Leipzig 1908. J. Cassola (ed. Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. 294 etc. XIX. Demodok. Od. Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter"). Wiinscha4 . terminem określającym nie tyle ga­ tunek. W tym przypadku jednak. że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr. Hez. 28 n. I. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. jego krótką pochwałę poprzez epitety. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. 51. 19.cit. RE IX. Mu­ simy przy tym pamiętać. Ludwich. np. lecz również w prozie. Hymnos. Apoll. Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. Bethe. zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni". s. 148 n. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. 1. Hezjoda i samych Hymów homeryckich. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. Leipzig 1931. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku. F. 233).1) wraz z komentarzem scholiasty. Opierając się na tym świadectwie.). ich zdaniem. Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. 161. które po­ przedzają. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. 15-17). co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji.. W. Na takie ich przeznaczenie wskazują. Wilno 1937. cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7.).) i Z. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. XXV. który twierdził. Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI. s. który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. Zob. A. s. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues. X. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei. A. w których niekiedy. s. 202. to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle. [w:] Le texte et les representations. 15 n. 37. przejdę do innej pieśni". Podobnego zdania są m. s. 1.

Lenz. op. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. hymn XVIII z hymnu IV. Meyera. D. Pfisterem i z R. na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. 140-183. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. Halliday i E. E. J. 12 Tamże. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej. Biihl 1937. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr. Jak zauważa J. małe hymny. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni". s. które kończą się pozdrowieniem bóstwa. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. Halliday. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". 19 Lenz. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. poprzedzającymi epicką recytację. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. zdaniem uczonej. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. Bóhme16 i U. 278-286. Strauss Clay11.. które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. W. H.iss. sakraler Dichtung der Griechen. hymn XVII z hymnu XXXIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. Morris. R. Bonn 1975. 497.W. W. R. 17 Timotheos. Wunscha. a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. with commentary by T. W świetle analizy L. że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion".. Allen. Koln—Wiirzburg 1933. 2nd ed. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru. Jak zauważyli już T. które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei. W. Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. [w:] A new Companion to Homer. Leipzig 1903. Lenz13. a mianowicie te utwory. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. s. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. na jakie podzielił tzw. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. 16 Das Prooimion. Sikes. inne krótkimi. Sikes18. 279. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. s. ed. Allen. B. analizując stanowisko R. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. L. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. Eine Form. Leiden—New York 1997. Oxford 1936. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. słusznie podnosi. ed. s. Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. Inne utwory. H. XVII i XVIII. 4 0 1 . wymowny jest w tym przypadku fakt. Bóhme.E. jego zdaniem. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. 160 161 . 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze. R. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny".cit. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. W artykule Hymnos w RE IX. Meyera15. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. Stanowią też. 498.R. Wskazują one wyraźnie. von Wilamowitz-Moellendorfa17. być może. 18 The Homeric Hymns. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". E. Die Perser. Powell. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. s. Wunscha14. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). Wiinsch. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w.

przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. Wiinsch. hymn XXXIII. Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii". oraz XXXII. niekiedy wprost o sukces w konkursie. XXV. Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń". stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. której recytację poprzedzały.. XXXI-XXXIII i w. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. błędnie wnioskuje. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie.21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1.. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór. cit. jak wiadomo.. Stąd można wysnuć wniosek. Przywołują jego epitety. bym w tym oto agonie zwyciężył. Lenz. Uczony nie daje też odpowiedzi.. Również zakończenia „prooimiów" są typowe. a także: XXI. 101 nn. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. że hymny XIII. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. XII. Patzer. 451 nn. op. z reguły historii naro­ dzin. adresowanych do Hestii22. XXIX. rozbudowanych opowieści epickich. Meyer (op. że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw. 1 nn. 3. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. słowa szacunku. Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności. XX. XXIV. czy np. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. X. 3. s. Por. Bóhme natomiast na tej podstawie. 18 nn. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe. gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga. Brak jest w tych hymnach części błagalnej. 11. z którego wyimkiem jest hymn XVII. jaka ma np. 10. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". XXII. w hymnach XV-XVIII. 1-26 hymnu XIX. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają. Zob. „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. 1920 i XXXI. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". cit. a hymn XXV (do Apollona i. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec. Lenz. Wymieniają imię boga. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". 37 nn. że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów.. XXIII. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej. s. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. uroczystości religijne. I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. i I. Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. H. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H. L.. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne. 24 162 163 . Należy raczej przy­ jąć. Wszystkie. że ci. R. 4. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. s. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny".. XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. 2. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. lub prośba o łaskawość. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. Realizują to hymny: XI. 2. XXX. cit. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. 140 nn. XIII. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. a także IX. „objawienie". charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. to musimy jednocześnie przyjąć. 94-97). co wydaje się mało prawdopodobne. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. Appela). miejsce w Iliadzie I. cit. Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. ale same do kultu nie należą. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 19-22). jak np.. op. ku innej przejdę już pieśni". Wiesbaden 1962 s. por. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych". dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. 9 nn. 18 n. co wprost po­ świadczają hymny VI. który będzie przedmiotem pieśni. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). op. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z akcen­ tem położonym na „opowieść". Nie są więc wytworami samych rapsodów. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich. Cztery wyliczone powyżej. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. również ten utwór. Macierz zwierząt. Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. a nie w tle działania bohaterów. Gaja. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. stały zatem do dyspozycji rapsoda. Lenz25. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. można zatem powiedzieć. przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. XXXI-XXXIII. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach. XXVI. jak np. która pełni funkcję ich aretalogii. Hymny „małe". Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. utwory te. można dołączyć do grupy „hymnów dużych". Pan. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. Rapsodzi. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. XIX. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). którzy w ogóle u Homera nie występują. podporządkowane mu jako epizody. Selene. s. na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. takimi jak Demeter i Persefona. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. posiadają wiele cech wspólnych. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. Wymowny jest w tym względzie fakt. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". że na występach rapsodycznych. które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. 164 165 . inspirując się kultem. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. To te właśnie utwory. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. 1. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. jak to widzimy w hymnach: VI. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna. Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . hymn III Do Apollona. Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli. I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia).. czy też przed ludźmi dla założenia kultu. że w świetle wyróż­ nionych przez L. wykształcone w pieśni kultowej. Dioskurowie. czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. na postaci. słownictwo i formułowy styl. Problem ten dokładnie wyjaśnia D. cit. lub takimi. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych". 14-20. jak to ma miejsce u Homera. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności. który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. Są to: hymn II Do Demeter. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. Podsumowując powyższe uwagi. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. liczący 59 wierszy. Hestia. że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny. cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. Meisenheim 1963). Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. 27 nn. jak to zauważył już L. Dionizos. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach.

211 n. 130 nn. XXXIII. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. 172 nn. gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem.. Mając tę scenę przed oczami. jak wyżej wspomnieliśmy. 61 nn. Można tu wymienić np. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg. Afr. 166 167 . Herm. ale — jak trafnie zauważył F. Apoll. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. W takich funkcjach jawi się w h. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. 2 nn. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. 47 — Pana. 187 nn. w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji. Dem. 2. Dionizos przeciw piratom. Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. hymn XVIII Do Hermesa. 18 Epiphanie. 385 nn. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa. kim aktualnie jest. którzy nie rozpoznawali go dotychczas. z przekazanego wraz z mitem konfliktu. A7A nn. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. XIX.).) i pytyjskiej (h. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. 1. 27 W h. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek. których skutki trwają nadal. w h. 282. Nic więc dziwnego. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu. h. w h. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. jaką posiada. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga. powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie. że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie.9 — Dioskurów. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. w h. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h.. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. aby objawić się w jeszcze większej mocy. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. kim jest. Dem. potraktowane jako „święte aition". W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. a boginie. VI.) adresowanego doń hymnu. hymn Do Hermesa. lub gdy wyczuwali. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. h. 256 nn. 3. on sam wprowadzał ich w błąd. Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu. [VII] 2 nn. które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga. Op. 182 nn.). 198 n. Odblaskiem epifanii jest również to. 138 nn. 135 n. a część druga -— w Delfach. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Apoll. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. Sceny boskiej epifanii.).). h. Apoll.. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. Dion. spotykamy również w eposie homeryckim. RE. Dion.s. (VII) 55 nn. Apoll yil-yjA. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona. W części delijskiej hymnu Do Apollona. szp. które mają wpływ na przebieg akcji. W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. Hermes przeciwko Apollonowi. Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej. Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. mu­ si stać się tym.. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. Bóg przedstawia się ludziom.) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h. Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka. Dem. któremu się bóg objawia. kończący epokę bohaterską (półbogów). Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. Afr. Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. ale — jak zauważa L. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". Suppl. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. część delijska hymnu Do Apollona. IV. cit. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h.).) i wypicie kykeonu przez Demeter (h.

w różnych miejscach (na lądzie. s. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. Epifania staje się doskonałą okazją. Me­ ander XL. który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 .) 186 nn. 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. a także — przy założeniu. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe.. (pyth. Ruhnken (17231798). w h..). aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h. h. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. 31 168 169 . wyspach i morzu) starożytnej Grecji. 474 nn. 148). op. związanych z akcją poematu. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. Przedstawionym w hymnach bogom zależy. Wilno 1937) i T. i 484 nn. Co więcej. Dem 460 nn. 1-2. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. 179-546)30. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos.). Ubolewając nad swym upadkiem. Fórstel. h. I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. wybitny filolog holenderski D. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty. W hymnach: VI {Do Afrodyty). Warszawa 1959.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dem. nie mógł pominąć milczeniem kwestii. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa. 1985. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci. cit. 270 nn.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. który wystąpił z tezą. Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. s. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc).podobnie jak Muzy (68 nn. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. 71-81. datowanego przez wielu badaczy na VII. by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. 20-62). przyjmowano zarazem najczęściej. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX). 312 nn. s. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e .) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. a nawet VIII stulecie przed Chr.. 1975. 504 nn. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów". W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich. Bochum 1979. Ap. których boscy bo­ haterowie —. Apoll. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. L.). I. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. w h.. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I.) 2 nn. Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa.. hymny natomiast pokazują. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues. ale jest tam obecna w swych my­ ślach. Dion (I) 13 nn. 33 Zob. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału. s. 21 nn. Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej. że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K. Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. (del. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn.). s. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii. West. Herm. że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. Widzimy to w h.. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich.

Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej. 35 Kynaithos. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989). 30-45 i 215. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. W w. W. W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. Homer. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A. ale w tego rodzaju utworach. Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387). 112-115. 1979. w świetle analizy A. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. takie jak: katalogi geograficzne (w. Janko. 95-101 i 305-55). W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. cit. W. należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. Aloni: Aedo e i tiranni. ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. Millera. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. 170 171 . s. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. 504-501 r. pod jakim był czczony również na Krecie. który usiłował wykazać. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. 54-60. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. sprowadzenie kapłanów. i to nie tylko Apollona.S. Knox. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. określenie ich funkcji). rozwinięte w w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Polikratesa w 522 r. Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. Princenton 1989. które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34. 57-67. Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r.245). Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. 87-89. 38 Zob. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. s. sceny na Olimpie (w. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu..przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. M. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. Clay. musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części. jak hymny homeryckie. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. związanego z ujarzmianiem źrebców. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37. 173-186. Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos. 34 downictwa. Berlin 1979. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią. J. TAPhA CIX. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. a nikt przecież nie twierdzi. R. W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. 36 Zob. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. Burkert35. Hesiod and the Hymns. Por. 2-13 i 186-206). a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca. tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. s. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. motyw gniewu Hery (w. 53-62. Homer. Cam­ bridge 1982. rapsodowi z Chios. s. M. 37 Op. centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. The Politics of Olympus. s. 529-537). a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona. Janko. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985).

) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. h. 397). 33. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. Sikes w swym komentarzu (s. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis. 350 nn. 284. I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. 470-84). że modelem dla niej jest część pytyjska39. Persefony w momencie. 194). Halliday i E. 31. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię. 188 n. KaAuKumę {h. 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w. F. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące. Anurjteooc — N 322. h. chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. 912 nn. przestali bogom składać ofiary. gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. tj. na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej. h.40 swą treść. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. 466. przyroda zaczęła obumierać. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa. Dem. W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h. 205.E. paSuKoAnoc (h. 156. 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. 476 n. której imię. Nie wykluczone.M. 285). swej kompozycji i treści. Allen. h. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. Afr. 161-170). 597. 257. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne.R. Co więcej. Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu.. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony. Dem.. Afr. 8). zaś Zeus na to mądry zezwolił. cp 76). w którym akcja porwania (w. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie. Heitscha należy przyjąć. Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. h. Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia. obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku.W. h. 5). A 217). Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu. karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu". CQXXV. 268). w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona.: TLuaoxoc (h. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. przez L. Dem.) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. s. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod. Gdy zrozpaczona Demeter. Afr. a Hades porwał ją od jej matki. navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b. 569. ale nig­ dzie nie mówi się. K 495. 302469) przeplata się z akcją Demeter. a ludzie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. najpierw sama. 1975. Już T. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. którym zagrażał głód. Afr. Dem. a następnie w towarzystwie Hekate. 173 n. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. Taka jest zresztą również wola Zeusa. h. jak widzimy. Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr. jak np. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457. Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem. ueAaSoou icuoe Kdcn (h. Demofonta. dowiaduje się od Heliosa. które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. poszukując bezskutecznie zaginionej córki. Afr. Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h.in. W. Dopiero gdy poznał. Dem. 157. Dem.. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie." (w. Dem. Afr. Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa. że jej matką jest Demeter. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. który w Teogo­ nii (w. Afr. Nie można jednak 172 173 .

' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. s. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. 270 n. w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. podkreśla jej status bogini. od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. szczególnego rodzaju miejsce pobytu. 49. Zeusem Chtonios. 504. Berlin 1931/32. Strauss Clay43. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych. Uderzający jest bowiem fakt. Naturalne jest zatem. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. 42 Der Glaube der Hellenen.. w którym pierwotny zamysł Zeusa.. Metanejra. Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. 256nn). Richardson {The Homeric Hymn to Demeter. Richardson. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny.cit. pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. 242 rin. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N. II. s.). a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. vol. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim. U. Wzmianka o tym. von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w. 93).J. I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna. W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por. lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych. dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. 90). którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża.cit. Jak zauważa J. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym. Motyw świątyni. 3. jak i duchowym. 74-86. Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić. 463 nn. por. 43 Op. opuszczenie Olimpu (w. a nie darem uprawy rolnictwa. kto jest sprawcą porwania jej córki. przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu. Epifania bogini i motyw świątyni.). Klęska głodu. 5-12). jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione. op. że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. 91). co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami. Oxford 1974.). 174 175 . Świątynia jako jej nowe. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów". Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. 216 n. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. Ziemię i Podziemie.).41 W kompozycji Hymnu do Demeter. w. 147 n. lecz na cały ród ludzki (w. Przez swe słowa. 270). I-II. jej zagniewanie na Zeusa (w. s. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. Ausg. Darmstadt 1959 . Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. s.. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter.

). bogini nieznanej Home­ rowi. Hypomnemata 15. Parry'ego na temat „oralności" eposu. że „Eneida" z XX pieśni Iliady. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu. Berlin 1901. Hermes 88. Hypomne­ mata 15.. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu. YC1S 20. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady. s. F. 83 n. Ro­ berta50 i R. Wiss. 1948. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. 1962. Już na progu XX wieku U. powstał w ścisłej zależności od Iliady^. Ziarnem. Afr. 47 48 Ilias und Homer.). W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53.. s. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. Opladen 1970. De hymnis homericis maioribus. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. 1965. Jacoby. s. Solmsen. Hólscher. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. Góttingen 1961. 42 n. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13. 337-368). że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. cit. że nasz hymn. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G. 232 n. Homerisches. skomponowany również z myślą o tej dynastii. 303-311. 302 nn. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. F. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów. inspirowana dziełami Hezjoda. Merkelbacha51. 223-28 51 Zum Yder Ilias. ale i żyć.S. Heitsch49. Lenza52. Aphroditehymnus. Nie tylko bowiem jego język i styl44. 50 Studien zur Ilias. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii.Aeneas und Homer. uznając integralność Iliady. uważa. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. 153-174) oraz A. 196 n. konty­ nuując badania M. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. w rozprawie L. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w. Reinhardt. K. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. Podbielskiego (KUL. Śmiała hipoteza K. h.A)Ph LXXXIII. Afr. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał. np. Zob. Uważał też konsekwentnie. Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty. Heitsch. Hermes LXVIII. Uczony ame­ rykański J. hrsg. Dihle (Homer-Probleme. a więc mit o charakterze genealogicznym. Heitscha. z którego wyrasta jego fa­ buła. 42-47. mianowicie Homer. 1933. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. 49 Aphroditehymnos. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. s. s. Philologus 97. w eposie homeryckim. 1965. ale że go naśladował.. s.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. 52 Op. 237. Die Ilias und ikr Dichter. Leipzig 1867. s. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . Berlin 1916. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. zwłaszcza w. był autorem zarówno Iliady. 1-50. jak widzimy. Diss. 23 nn. s. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. Aeneas und Ho­ mer. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej. F. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. XX 213 nn.. 48-511 45 46 ty47. Windisch. zwłaszcza s. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. von U. K. 1960. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora. Landes Nordrhein — Westfalen 41. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. jakie liczy utwór. 200 nn. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. 1-13. został. E. s. F. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Abh. Jacoby. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. von Wilamowitz-Moellendorf45.. s. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. E. że aż 160 wierszy z 290. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty. hezjodejskim i cyklicznym. 1960. i obserwacji językowych pokazał. że jej twórca. 1969 r. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni . usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. h. Nie można się zatem dziwić.

Lam­ pas 13. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. W pierwszej. N. 53-291). I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. s. s. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. Zeus. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. 1949. w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. 40-77. ukształtowaniu stylistycznym i językowym. podobnie jak w narracyjnej epice Homera. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. Zob. ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. 1-52). za nim następuje tzw. wypełniająca niemal trzecią część utworu. Podstawową for­ mą przekazu. postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem. Ci. narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". pars epica. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. 270. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. De Homerische Aphrodite-hymne I. również: Van der Ben. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. AJPh LXX. 1981. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. tenże. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. o związkach z innymi bogami itp. gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. Portera34. 69-107.. 178 179 . że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. Z inwokacją. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. w której sformułowany jest temat opowiadania. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. reakcja na jej słowa. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. Wrocław 1971. musimy przyznać. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. skłonni byli przypuszczać. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. której patronką i zarazem ofiarą staje się. gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. 1980. że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta. Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. charakter następnej wypowiedzi. którzy nie dostrzegali. „Lam­ pas 14. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki.

Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. h. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. 57-62). Nilsson. ludźmi. op. opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy. w artykule: H. 22-50. Ramy. 3. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika. 3. MUnchen 1967. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt". Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa. Analizy tego problemu zob. M. Apoll. Dem. mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. a jednocześnie najdłuższy z nich. Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. Janko (op. Halliday i E. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość.E. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu. s. Odtąd.P. — 22. już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi.). stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. Hermesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 44. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. jak widzimy. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu. Sikes (op. w h.R. Gescbkhte der griechischen Religion. Nilsson56. s. s. Apoll. W. cit. 247 nn. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr.. Lenz. 180 181 . 1966. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem. można powiedzieć. 20. lecz z legendą kultową. Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. w której się urodził. które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu.. Afr. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie.W. — 90). o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w. Podbielski. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. Osądzając dzieło po jego „efektach".cit. 191). potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. Por. 177 nn. W tym przypadku. Op. Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. zanikanie digammy). cit. — 63. w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. chytrości. Należy w tym miejscu podkreślić. w. I tak np. jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr. ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. 58 T. 107. z. Hymn do Afrodyty. że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. 522. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie. krętactwie i kłamstwie.1. miejsca i okoliczności jego powstania58. w h. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. do swojej świątyni w Pafos. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. s. oparty głównie na przebiegłości.. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich. nie po to jednak. Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. 8). Afr. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia. Dem. I. h. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego.. P. cit. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. Lipsiae 1867. 140-150). s. Lenz55. lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. Allen. s. Windischa (De hymnis Homericis maioribus. 33-47. że została pokonana swym własnym orężem. Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego.). RHum XIV. Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa". 28 n.. Musimy zatem. Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. 81.. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w. choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. Ausg. s. Utwór ten. jak podkreślał już M. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. 100-102).

Burkert W. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu. Cassola. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian). Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos. a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. Gottingen 1965. 182 183 . s. Charkov 1889. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów. gdzie są ukryte jego krowy. [w:] A new Companion to Homer.. Etudes sur les hymnes homeriąues. Apollon. Gom. The Homeric Hymn to Demeter. pełnego bezwstydu zwia­ stuna".. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. The Politics of Olympus.E. Leiden—New York 1997. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. Princenton 1989. s. Toruń 2001. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. by T... S. tekst. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w. Bonn 1975. Aeneas und Homer. Chociaż ze względu na żartobliwy ton. Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. z. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. Demeterhymnus. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Appel. F. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji. Das Prooimion. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów. w tym przypadku. odnosi się pozorne wrażenie. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. E. nie wie nadal. Akademie Mainz. 53-62. 2"d ed. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona. ed. oszustów i złodziei. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie.J. Hypomnemata 15. Richardson.. Geistes-und Sozialwiss. Kynaithos. Halliday. N.Sikes.. Clay J. cała. Gimny. W. Romę 1989. wstęp i opracowanie W. The Homeric Hymns. Oxford 1936. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich. 321-338.S. Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Kolk D. Ludwich A. poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona. Clay J. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję. O p r a c o w a n i a . 1985. The Homeric Hymns.. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns.W. co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu. 1-2. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne.. Derevicki.. 21 nn. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". KL. Lenz L. Biihl 1937. Abramowiczówna Z.. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe. Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom.. Fórstel K. chociaż odnajduje Hermesa. W zamian za wykonaną z żółwia lirę. Berlin 1979. BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł. Co więcej. charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich. 213 nn. by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. Cambridge 1982. J. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn... uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka. Aloni A. 1950. w południe grał na kitharze. Werdykt Zeusa. to jednak okazuje się. Appel W.R. with comm. 17-18). Allen. Janko R. z. Bóhme R. Morris.ady. Bochum 1979. Aedo e i tiranni. 1963. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną. Milano 1975. przekład. W. Oxford 1974.i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. który „rano się narodziwszy. 14 III 1963 r. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów.. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi. Meisenheim 1963. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. Homer. B. Leipzig 1908. Inni Omerici. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka. Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. Wilno 1937. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa. wyznacza dalszą akcję utworu. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung. Powell. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. z których korzysta dopiero wtedy. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. Meander XL. Deichgraber K. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen. Scena na Olimpie. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem.]. s. Meander XVIII. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. Knox. Die homerische Hymnenbau. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka.. 7-8. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ed.). ed.. Aphroditehymnus. Heitsch E. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka.

The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. Koln—Wiirzburg 1933. Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. Van der Ben. 173-186. Diss. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. 1991. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną. 1960..M. największego. 1981. Miller A.. A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo. La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire.. Lampas 14. 1980. De hymnis homericis maioribus.. Paluchy Idajskie.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta. i D. Wielkie Prace. Van der Ben. pt. Reinhardt K. Diss. Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło. którzy ok. Prace i dnie. Notopoulos J. 22 n. hrsg. Wrocław 1971. Wesele Keyksa. Ajgimios. "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. s. szp. Cynatheus' Hymn to Apollo. 1979.. CQ 25. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. The Homeric Hymns as Orał Poetry. 750 r. AJPh LXX. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku.N. 40-77. Wielkie Ehoje. Astronomia. West M.. Lampas 13. Katabaza Tezeusza. 1 nn. Podbielski H. s. s. Hezjod. von U. Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą.. wypełniającego pięć ksiąg.. Leiden 1985. s. Góttingen 1961. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?. 635). które w związkach z bogami zrodziły herosów.. Solmsen F. któ- 184 . Pozostałe. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek). Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. Leipzig 1867.M. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). From Delos to Delphi. Parker R. przypisywane mu tradycyjnie utwory. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji. Miller A. Katalog Kobiet. wskazujące. Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii. Hezjod jest pierwszym poetą europejskim. 1962. Tarcza Heraklesa... Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. De Homerische Aphroditehymne I. (Mnemosyne). Die Ilias und ihr Dichter. G&R 38. którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. zwanego często Ehoje. że był on osiadłym rolnikiem.L. Rady Chejrona. s. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości.. 1-13. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia.. 270. 161-170. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. We wstępie do Teogonii (w. TAPhA CIX. Windisch E.T. 1949 s. RE IX. przedstawiających kolejne kobiety. Wunsch R„ Hymnos. teraźniejszych i przyszłych". s. 337-368. Holscher. 140-183. Pieśń o Melamposie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ . AJPh LXXXIII. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców. s. Hermes 88. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem. takie jak: Ka­ talog Kobiet. przed Chr. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. Porter H. Katabaza Perithoosa. 1975.. 69-110. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu.

podobnie jak nowożytni poeci ludowi. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg. West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym. Stahlin. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. wojną lelantyjską.. 1 4 Por. 260. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. 608. 573. 13. przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. gdy twierdził. jeźdźców. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna. prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. może być jego Teogonia. V. s. jak się przyjmu­ je. s. Tbeogony. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr.W. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. New York 1958. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. 441-446). 638). cit. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów.L. L. 750 r. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. Wade-Gery'ego'. 766) i służącą do prac domowych. należał do dość zamożnych rolników. vol. s. bo — jak tego dowodzi M.S. Bd. Schmid. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie. by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. M. Hezjod. T. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. ed. Idąc za sugestją H. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. I (1989). Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. 44. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. Hesiod.) i w hymnie do Hekate (w. podjęta ok. 1995). 3 Op. Kirk. W. I. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. 1. Berlin 1929. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. 3) jako jedyną w dawnych czasach. zasiewów. 597. 52 5 Por. 1289 b 36-9). Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. 1 (repr. 654 nn. Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. O Homerze i Hezjodzie. że również on. s. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. Allen. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. O. wo­ jowników. w bezpośrednim związku z tzw. s. 80 nn. 8. 186 187 . lecz raczej znanym już. G. Oxford 1966. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". 2 La composition litteraire archaique grecąue. 44-45. i D. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów. że Teogonia była właśnie tym poematem. T. por. którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki.4 Przyjmując. Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć. że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. t. 15. van Groningen2. West. 254. Amsterdam 1960. i D. ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''. a kiedy śpiewał przed ludem. p. s. 225-238. 502. nie był początku­ jącym. Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. s. rec. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. M. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć.. 430-434) królów -— basileusów. Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. [w:] Homeri Opera. 3). że Hezjod.) tylko raz w życiu opuścił Beocję. Hesiod. co najmniej 30-letnim poetą. Geschichte der griechischen Literatur. Nic więc dziwnego. Rację miał zatem B. można wnosić. jak donosi Pauzaniasz (IX. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. Jak sam wyznaje (Pr. 411-452).

Rzach. Structure and Content in Epic Formulae. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. Snodgrass. np. 177=197. Jest to. nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. 176). 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. Z o b . a nawet VI. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku. F. je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej.. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. J. Berlin 1857. 1-77. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. już w 1857 r. 176 nn. jego zdaniem.West (op. s. s. Muzajosa. 47). poeto w. s. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim. Hesiodos. np. 1962. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. The Ouestion ofthe Unique Expression. najlepszy dowód. Stwierdzono bowiem. problemami etycznymi losem jednost­ ki. wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. stwierdza. Homer. która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. W świede tych badań okazało się. Fakt. Rzach7. A. Heinsworth. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. G. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. Paris 1928.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. • . odmiennych założeń artystycznych i celów. 188 189 . RE VIII.A Notopoulos. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna. dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. społecznych i świa­ topoglądowych. język ten musiał już być stworzony przez Homera. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M. Zob. Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. i D. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. J. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. jak się mogło wydawać. s. Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. 10 Zob. Orfe­ usza. HSCPh 68. łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. 1964. jakie przebija z jego Prac i dni. " Zob. o ustanowiony w nim ład i porządek.L. Język poematów Hezjoda. Innych podobieństw. 1960. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej.B. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. C Q 14. Powyższa anegdota. Pamfosa i innych. gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. a nie w Jonii. London 1964. że utwory Hezjoda są pohomeryckie. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. Early Greek Armour and Weapons. . w odmiennym środowisku. Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. tenże. fakt. 155 nn. Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. 1174. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. s. uznających Homera za poprzednika Hezjoda. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. trudno byłoby zrozumieć. Skoro tworzył w poetyckim języku epickim. cit. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. Hesperia 29. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. zapoczątkowane przez M. a nie w beockim. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego. A . szp. poza językowymi. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. podobnie ja język Iliady i Odysei. 25 nn. Przeciwnie. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. A. s.

Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. że tradycja literacka i mityczna. 372. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. //. L. H. West13. IV 510. Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. jeśli zechcemy. 18 Hesiod and Aescbylus. że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. 211. Nic więc dziwnego. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". 6. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. same brzuchy wy tylko. Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. wymowny katalog dziewięciu ich imion. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. córy berłowładnego Zeusa. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. do której obecnie przechodzimy. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. 1-115). 104). epoki bohaterów żyjących w okresie brązu. 46-48. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. Forma hymnu na cześć Muz. Op. Darmstadt 1967). którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. XX. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. Wiemy. moment narodzin. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. J. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu.s. w tym przypadku — samemu poecie. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. Ithaka 1949. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken. z okazji których miała miejsce ta recytacja. złe trzewia. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. 25-79. Dotyczy to zwłaszcza tzw. Okazało się jednak. zgodnie z konwencją gatunku. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. Cornell Studies nr 30. Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. XIX. że żelazo musiało być znane od dawna. Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. undHesiod. Od. Zurich 1964. Bonn 1970. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej.. samą prawdę obwieszczać. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. Obok jego własnej inwencji. Seelschopp14 i kontynuowane przez F. Jak widzimy. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze. ]. Można zatem przyjąć. Jedno jest pewne. Solmsena18. Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii.cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. córy Zeusa. Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. Krafta15. 494. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym. 22-34): Olimpijskie Muzy. Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. 5 nn. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. do której wielką wagę przywiązuje Zob. to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne. Umiemy też. Hypomnemata 1963. czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. s. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. Błuscha16 czy H. Hamburg 1934 (repr. przypomnieć ich genealogię. s. 12 Solmsen. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich. 190 191 . lecz także wprowadzić. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia.

bo słodki głos płynie z jego ust. pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy. L. łatwo potrafi uśmierzyć. którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą". 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. spełni powierzoną misję. ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. Sen. Hera. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości.. Z ust jego słodycz płynie. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz.] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia. wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej. gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. co wymaga dużej inwencji od poety. jawi "Op. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. Astrajos)21 4. Charyty. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult. Natchnęły mnie głosem wieszczym. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. Pontos. Kottos. 21 20 192 193 . West19. Szczególną radość. M..s. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. sługa Muz. [. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych. Foibe. Gwiazdy. zaraz spór. A gdy przekonywająco przemó­ wi. a za jego sprawą również wszyscy. ze zrozumieniem posłannictwa. Meliai. którą mu wszczepiły. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. 3. dar bogiń wnet wszystko przemienia. Szczęśliwy jest ten. się jako rodzaj wtajemniczenia. s. jaką ma wypełnić. Podstęp. Jeśli on. która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. Krejos. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. Thaumas. Hory. 2. temu na język leją słodką rosę. Objawienie się poecie Muz. Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata. Demeter etc). Noc. Niesłusznie jednak dość długo Op. 32). Tęsknota etc). West20 składa się sześć grup bóstw: 1. bóstwa kultowe (Zeus. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne. Artemis. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. liczący około 400 postaci panteon. w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. choćby wielki. kogo Muzy ko­ chają. Podkreśla się zwykle. natomiast od Zeusa — królowie. Muzy) 5. cit. jak zauważa M. Eter. Od Muz więc i od Apollona. Rzeki etc). decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów. jako propagator prawdy. bóstwa mitologiczne (Tethys.. Gyges. to jednak gdy pieśniarz. jak utrzymuje L. Poezja teogoniczną. Walka. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. Briareus etc). łucznika. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści.L. 159-160. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. na który. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. że jest on boskich królów potomkiem. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. Góry. Apollon. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki.. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia. jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. 31. Keto. a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą.$. Cyklopi. Zdaniem M. Olimpu mieszkańcach. ubóstwione przejawy życia biologicznego. Dar poezji. że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. 6. cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci).cit.

). s. szp. że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. Japetosa (w. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia.. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu. Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w. Epizod o Sturękich.). 442 n. 371). Styks (w. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. Klymene (w. który stanowi szczególny przypadek. Hyperiona (w. 124 nn. Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę. Jak zauważa H. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. 25 Hesiodos. Zarys genealogii dany do w.. związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. 617-819). poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. 288). XII. Elektre (w. 35. Z w. 375 nn. 404 nn. 453). 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog. 939). 915). 404). 337819 (Tytani — w. Fojbe (w. do któ­ rego wchodzi małżonka. Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej.). Dornseiff. 507). 24 Zob. F. Metis (w. 901. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. że właśnie ojciec. podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w. 134-138. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. Kojosa (w. 240 nn. wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. 362 nn. Wskazywano poza tym.). którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy.) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w.). jak wyjaśnia H. Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w. którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. ist­ nieje tylko jeden wyjątek. 240-336.). 241).). Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. Theja (w. Reja (w. Op. 507 nn. spośród Tytanek — Themis (w. 886). W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża. którego Zeus musi pokonać. że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. 23 22 Op.). że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. 901) i Mnemosyne (w. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem. s.) i Forkysa (w. ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. 820 rozpoczyna się nowa całość. RE Suplbd. ponadto Nereida — Amfitrite (w. Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo. 35. bo na nim kończy się cały rodowód. O tym odstępstwie. Antike undAlter Orient. Schwabl26. Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich. Westa23. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu. 26 Op. Kallirhoe (w. cit. Erosa. 377). L. bywa przedstawione od razu do samego końca. 265). kończą drugą generację. Tak więc np. zadecydowały względy natury religijnej. 371 nn. 444 194 195 . 907). cit. 136-239). Znając już zasady. 337). Noc. potomstwo Thaumasa (w. I tak np. co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. a nie matka. szp. Gaja. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. Kriosa (w. 915). Pallas)24. Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w. Gai. Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. Jest to związek Asterii z Persesem. 453 nn. Kojos. Eurynome (w. szp. Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w. Dzieci Pontosa np. 443. Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem.). 410). W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację. Eris i w późniejszej fazie Hera).. 337-619. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob.s. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną. Sturęcy — w. Astrajos. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. 383). 265 nn. 57. Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu. że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. Leipzig 1959.. tamże. SchwabF. Kronosa (w. Rodzi się z tego związku Tyfon. 232 nn. Jak wykazał H. jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. Poza katalogiem potworów. 270 nn. linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. synem Kriosa i ojcem Hekate.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Schwabl27. cit.

W w. Dionizos. 154-210).) jako dwie różne postacie. W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym.. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. 126-239. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. Hyperion. że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. 821 nn. Uranosa i Pontosa (w. Tytanki — Themis i Mnemosyne. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. mit suk­ cesyjny. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. Theja. jak zamknięta w. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. 133-138). Tytanów: sześciu synów i sześć córek. z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. Mnemosyne. w której rodowód każdej istoty. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość. Tethys. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. Są „ogromni. są to: Okeanos. Jak sądzi H. Krejos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. należałoby. Schwabl. córki Kronosa — Demeter i Hera. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . które w sumie tworzą tzw. w. Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi. Fojbe. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. Należy dodać. Są to: Kottos. by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku. Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa. 240-819 całość do w. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. potężni". Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. Herakles •— w.) wskazuje. „grozę budzi używanie ich imion.. Do Tyfonomachii. że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. Należy przy tym zauważyć. Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. Steropes i Arges. wyrastający z mitu kosmogonicznego. co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu. 306 nn. Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu. 453 nn. odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. Themis. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. Japetos. Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. Poeta opowiada. córka Kojosa — Latona. 820-885). Kronosa i Zeusa. Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka. Reja. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. 937). 123210). Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. 139-146). 886-. jego zdaniem. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. Kojos. że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. trwogę •—• siła i sam widok". 807). Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. 147-153). Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. 736 nn. chytrze myślący Kronos". ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. Briareus i Gyges. wymienionych w trzech oddzielnych grupach.

biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. 671-712). gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. 210). Stanowi to gwarancję. że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. że każdy. Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. Staje się na tyle potężny. które miały miejsce w prahistorii świata (w. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. korzystając z proroctwa Gai. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. zatrzyma swój urząd.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. 390 nn. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy. 841-868). Kronos połyka swoje dzieci. która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. „tak głęboko pod ziemię. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. Potwór stałby się władcą świata. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. do przedstawienia. Wymowna jest również zapowiedź kary. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. Należy zauważyć. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. Przemoc (Bie). 383403). Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. Jednakże za radą tejże Gai. Siłę (Kratos). prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). jak i szereg epitetów kultowych. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa. jak wiadomo. stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . 453-506). zwycięstwo. grzmot i błyskawicę. której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. 884) królem bogów. Zwycięstwo (Nike). że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów.). Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. Kronosa i uwięzionego potomstwa. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. On zaś rozdziela im funkcje. by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. grzmot i błyskawicę. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. Sturęcy zgadzają się chętnie. Zeus zaś. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. Zostali oni. Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. 139-152). kto przyjdzie mu z pomocą. miota ogniste pioruny. Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. Zeus wraz ze swymi braćmi. Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. siła i przemoc. Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. 453-506). Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. 626). uzbrojony w atrybuty boga burzy. Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa.

Por. potrójnie brzemiennym. a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. Ullikumi. która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. że Zeus połyka Metis. Pritchard. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho. Lublin 1978. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada. aby pokonać nowego króla świata. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. Związek Zeusa z Temidą. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica. 10. które zdołał wypluć. W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest. zapładnia wielką skałę. 120 nn. s 125 nn. Solmsen. Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. którymi dysponuje bóg burzy. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. 2"d ed. J. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. 123 nn. ale również przez niego okaleczony. s. I. 775-806). rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia). Lachesis i Atropos. Kumarbi. Goetze. Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. obdarzonych imionami: Alalu. a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. Ziirich—New York 1946. pierwotny motyw mityczny. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri. Zob. zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. 129-177. jest jego immanentną cechą28. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29. Kumarbi. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. 886-944). że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów. Taszmi. Princenton 1955. 67. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. Hesiod andAeschylus. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. Natomiast Anu. który podobnie jak grecki Zeus. pozwala go ostatecznie pokonać. jak widzimy. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. ed. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. sięgający głową nieba.). których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. Temida. Nie ulega wątpliwo­ ści. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora. będąc mężczyzną. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament. która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. 25 28 200 201 . Anu. brzemienną już małżonkę. Fenicjan i Babilończyków. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. boga burzy i jego wezyra. Hetytów. że dorosły już Teszup. podjął walkę z Kumarbim i go pokonał.. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A. cit. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi". Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona.B. aby zapewnić trwałość swych rządów. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. jak się zdaje. 1948. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. Kronosa i Rei oraz Zeusa. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. podobnie jak hezjodejski Uranos. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. s. Teszup. s. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka".G. 33 Op. a więc „prawo boskie". by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP.. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż". za radą Gai i Uranosa. Z nasienia. a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. 1-53. Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. które będzie musiał urodzić. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. s. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania.

U Hetytów mit ten nie ma. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte. s. Forrera. Zdaniem L. H. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy. s. Munchen 1906. Podbielski. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. jego zdaniem. z Kronosem. Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. 477 nn. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia. Forschungen und Fortschritte 1935. jego zdaniem. zestawił z Gają. bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. 425 n. nr 11-12. s. M. Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. cit.). Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. Berlin 1949. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów. Oj). zdaniem H. Lang (Custom andMyth. 145 n. Gruppe41.). s. 398 n.s. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. Trzy pokolenia bogów hetyckich. Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. 470 nn. ^ Op. stabilizację jego władzy i nowego porządku. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa. GriechischerMythos und Yorderer Orient. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. 45). M. 40 202 203 . Otten. 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. 43. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. 1971.. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. s.s.1955. 463-473. jego zdaniem.) pochodzili pierwotnie z Krety. 28 n. cit. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. Biorąc pod uwagę fakt.. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O. West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. Jak wyżej wspomnieliśmy. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th. Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów. znaczenia kosmogonicznego. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. s. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. Nie można jednak w tym wypadku.29. 498 nn. mówić o greckiej modernizacji mitu. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. H. podobnie jak Uranos. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. związek Gai. Uranosem i Kronosem. Meander 26. Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. Można by zatem sądzić. reprezen­ towanych przez Alalu. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii. London 1885. Ea). Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata. L. jego zda­ niem. Anu i Kumarbiego. I tak np. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. jakie posiada u Hezjoda. który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. Saeculum 6. Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". jak zauważa A. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. która -— jak dowodzi tego M. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. Popko. Lesky36. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w. wyjaśniały tym samym ludowi. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki. 35-62. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus.

jak i Cornforda. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. a fakt. 243. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. s. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. I. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. F. oddziela od jej małżonka. Hurytów. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. zostało zastąpione przez aktualny. tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. O tym. 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. M. W. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. Langa. O ile Staudacher dąży do wykazania. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. i Hetytów i Egiptu. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. 2. Lon­ don 1887. III. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. Lekceważy on przy tym fakt. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. że poza Grecją i Indiami. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. 100. bóg powietrza Szu. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. którą jej ojciec. M. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. jego zdaniem. s. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu. The Unwritten Philosophy. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów. Fenicji. który dokonał te­ go aktu. że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. Berlin 1931. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. 6-8). która niszczyła wszystko. RitualandReligion. uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. Szeroką akceptacją religioznawców. Ttibingen 1942. 48. Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania. 45 nn. w. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. Bd. by na tej podstawie pokazać. Wilamowitza von Moellendorfa. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. 204 205 . boga ziemi Geb. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy. s. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. 198. London 1885. jego: Gustom and Myth. zyskał miano króla bogów. Babilonu. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. co zdołało się uro­ dzić. Staudachera i F. a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. Tab. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. 299. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa). Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. s. świadczy to.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Cornford. Vol. Zob. New York 1952. Na­ leży jednak zauważyć. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. Principium Sapientiae. że został królem bogów. że chodzi w niej o wytłumaczenie. Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. dążąc do wykazania. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. oraz Myth. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. Cornforda. że Kronos. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata.

Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. Warszawa 1965. Jest to wymowne świadectwo. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. zanim mogły ją przekazać światu" (s. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. aby mógł się na nowo urodzić53. Nietrudno zauważyć. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". Erynie i Giganci. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym.P. G. jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. The Unwritten Philosophy. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. s. 104. Rzecz charakterystyczna. Adonis. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. 157 n. Nilson. 287-310. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. Np. G. Frazer. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. s. aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. Paris 1959. Motyw „powro1 Zob. Eliade. 103. 3 Eliade. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne.. Paris 1963. która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. 106 nn. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. s. „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. Musiały być zapłodnione życiodajną energią.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Podbielski. Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów. a także: Aspects du rnythe. M. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła. s. uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. nie jest więc ade­ kwatna. 483). dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". Geschichte dergriechischen Religion. s. 467). Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. potwierdzające. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. s. Rea. jak sugeruje M. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach. Naissances mystiąues. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. zwłaszcza 148 nn. stworzenia nieba i ziemi. którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. szamanów czy magów. P. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. uosabiających boskich kochanków. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. jak błędnie sądził Cornford47. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. Zob. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne. że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. 100 nn. W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. 2 M. Miinchen 1941. 267. s. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. Złota Gałąź. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. 1. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. „w łonie świętej ziemi" (Th. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika. jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". Bd. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm. s. 309). 129-174. t. Aspects du mythe.). Mity mówią więc np. W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. Afrodyta. 206 207 . Co więcej. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. I. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". 483.

którego Tetyda. której wejście było przykryte drewnianą kratą. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych. nie. ma niewątpliwie charakter archetypowy. Powtórne narodziny. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. 458). Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. pragnie w nim spalić wszystko. 311. IV. jako temu. który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. Argon.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I tak np. 865-879. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów. a zwłaszcza precyzyjne określenie. które m. że chodzi o spalenie wszystkiego. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą". Eliade. pewna forma rytuału oczyszczającego. Trzeba się niejako po­ wtórnie. 97 nn. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. trzeba o tym pamiętać. Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. Por. Rod. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. przez powrót do prapoczątków. Towarzysze go witali. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. 231-262. co więcej składali należny bóstwu hołd. wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. Poza obrzędami publicznymi. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. z które­ go się uprzednio narodziły.. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność. cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. Złota Gałąź. s. symbolicznie narodzić. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. Gorąca. czy wreszcie sam Zeus. co odrodzenie boga. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. Podczas chrztu. Dem. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. 208 209 .6. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. błyskawica i piorun). co śmiertelne. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. Obaj autorzy zaznaczają. Wj 2. III. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności. szczęście i nieśmiertelność. zgodnie z powyższą dialektyką. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. w. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. jak pisze G. Bibl. co śmiertelne. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. Trzymając go jak „głownię" na ogniu. być może nie uświa­ damiając sobie tego. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". jak nowo narodzone niemowlę. Aspects du mythe. h. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. zaznacza. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa.purpu­ rowy od stóp do głowy. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu. 13. a wierny nurzał się w niej gorliwie. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy. Apoli. Jednocześnie. Jn 2. Wskazuje. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. Kybele i Attysa. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie. 57 Por. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona. Apollodor. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. Demeter. Frazer58. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością. łączyła się. s.in. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi.

Oxford 1978. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. miłostki. stanowi on bowiem. że Teogonia jest poematem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. budzącej grozę Stygi. B. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory. Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. znajduje. podobnie jak Teogonia. skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. jeśli weźmiemy pod uwagę. Copenhagen 1974. Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda.) pożar wszech­ świata. zapewniając mu wieczną trwałość. można odnieść wrażenie . nad­ używanie gościnności. Zob. przed Chr. s. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. L. Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. ed. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. morderstwa. Works and Days. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. s. 62 Tamże. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. Metis. P. Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. 4. jako syna Zeusa. Towarzysząc głównej genealogii. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych. West. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą. jego Prace i dnie. jak sądzimy. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". s. rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. w Kopenhadze60. opubliko­ wany w 1974 r. śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej. 3-29. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". Alster. 1800 r. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. Jest on wyrazem tej samej tendencji. Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. 850 nn. achajskim bogiem burzy". W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. Hesiod. w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. który ma zapewnione panowanie na wieki. Nilsson59. porwania. który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. Literatura dydaktyczna. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa.. jak wyjaśnił to już M. Zeus. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. Zresztą. West62. The Instructions ofSuruppak. Zob. jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. 690 nn. 61 60 210 211 . Przemoc i Zawiść.. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. a główna część na ok. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. krzywoprzysięstwa. Sprawiedliwość i Pokój. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. 208.L. kradzieże. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. with Prolegomena and Commentary by M. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. z „gromowładnym Zeusem.

Możemy się tylko domyślać. którego bohaterami byli herosi. co innemu zło czyni. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. Warszawa 1999. rolnika). Hezjod. Narodziny bogów. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. kiedy z naciskiem podkreśla. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu. indywidualne i twórcze. w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach. który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. panowania nad swym językiem. Walcot. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. 212 213 . który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. dy­ daktyczna literatura Egiptu. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. w świątyni Muz na Helikonie. podziwiany i cytowany w każdej epoce. że Hezjod jest starszym bratem Persesa. obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. do którego przygotowywał się adresat (np. P. „że Prace i dni to dzieło oryginalne. Hesiodandthe Near East. które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. czytany. 17. okazywania szacunku biednym. Łanowski. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. Przeh. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. Łanowski.: Sobie samemu zło czyni mąż. małżeństwa. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. można zestawić z Księgą Przysłów 26. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. Zob. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. unikania sporów majątko­ wych. s. że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. spisane na ołowianych tabliczkach. Nasuwa się zatem pytanie. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. Cardiff 1966. zwięzłych nakazów i zakazów. Tarcza. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. Wyrażona jest z reguły w formie prostych.). W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. I taknp w. Prace i dni. potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. rada zaś jest najgorsza dla tego. 90. 202-212. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. uczciwej. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. Łanowskiego. 31. Wszyscy badacze są zgodni.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. 2450 r. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. że tak głośno kwi­ czy64. współziomkowie Hezjoda. 4). bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń. który zarzynając świnię oburzał się na nią. s. oryginalną formę. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. zapisany w 828 wierszach heksametru. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet. uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. ciężkiej pracy. 265 n. Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. co go toczy. co zło doradza63. pisarza. starożytni mieszkańcy Beocji. Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. opowiedziana w w. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. Są braćmi. a kamień wraca do tego. wstępem i przypisami opatrzył J. popartych sentencjami i przysłowiami. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. Rację ma zatem J. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). Poemat Hezjo­ da. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. przed Chr.

Łanowskiego. którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. w nadziei. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim. W Teogonii (w. a siły mocnego pozbawi. nie wiedzą. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. co prawe przedstawię" (w. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. jak się zdaje. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. sławionych zaszczyca. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie. która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. ale rządzi sprawiedliwie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. 27-28): O Persesie. Muzy są przywołane tylko po to. Łatwo poskromi wielkiego. kto rozumny. połowa jest lepsza niż całość. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. i Ostrzega Persesa. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. . waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. a w Katalogu dopuścił. Wy­ chodząc z założenia. by poka­ zać. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. Łatwo skromnego wyniesie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdyż różny obu obyczaj67. pochwali drugą trzeba potępić. złą Eridę. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". ty sobie weź to na dobre do serca. I tę jej pozytywną stronę. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. 9-10). wszak śpiew wasz z Pierii płynący.) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. rze­ telna praca. która mu leży na sercu. 214 215 —iii . Persesa. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. Łanowskiego. by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. 6 Przekład W. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. 96). wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. Przekład J. jak to ilustruje szeregiem przykładów. 225 n. a nieznacznego znów wsławi. którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. Łatwo on kogoś wywyższy. by ukoić cierpienia swych dzieci". W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. Ojca bogów. jaką zanosi do Zeusa. którzy: „Głupcy. a pieśniarz pieśniarza. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. Z całą świa­ domością. Dobra Erida. w której „zła Waśń". że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. o ile. Przekład J. Jest to ten sam Zeus. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę. nawiązuje tu do Homerowej Iliady. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. Steffena. maluje z wielkim upodobaniem. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni. że Erida jako bogini ma podwójną naturę. Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. wyznacza akcję dużej części poematu. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. a mężowie zabiegają o to.

Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. Pandory. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. cierpień i pracy. Symetria ta. jeśli podda się ona władzy Hybris.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. Pandora. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. 216 217 . Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w. nie znając trudów. Iliady (w. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę.. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu. po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych. Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. Otuśa i Efialtesa. s. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. Poeta nie twierdzi przecież. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th. gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty.). 49 n. 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. Tak twierdzi L. w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. 49. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres. że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności. 13-79.). jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą. Łanowskiego. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki. 174-201). problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości..). została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w. 527 nn. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. nieszczęść i trudu. której pokrywę uniósłszy (w. West70. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. Op. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. M. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. druga zło. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie. 535 nn. Oszustwo.M. w beczce. Przyjmuje się. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego. szczęścia i nieszczęścia. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. że jest to tradycyjny przekaz. Po przedstawieniu wieku złotego. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. s. Paris 1971. złożonego z mieszaniny dobra i zła. jest wymownym świa­ dectwem. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. Vernant72. jest „ukochanym" przez ludzi „złem". 510-616). 385-391). I. gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. cit. dt. s. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71. to masz oto inną opowieść o tym. Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei. West (op. gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. Nie jest to łatwa droga. Można by się zatem spodziewać. jedna z nich zawiera dobro. Jak celnie zauważa L.

których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w. oraz miasta. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. Nie ma bojaźni bożej. którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. że poeta. do jakiej jest on stworzony. 309). zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności. lekceważenie przysięgi. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za. ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. śmierć. 226-245). bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. a więc: brak szacunku dla gościa. Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. Zwraca się teraz formalnie do królów. owo „umiłowane zło". Trudno zatem się dziwić. źródłem życia i przyczyną śmierci. 265-382) . że ten przerażający obraz świata. starość. co zechce. Zeus postanowił bowiem. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. 202-285). W jego przypadku dobro góruje nad złem. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. przemocy i bezbożności. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. które regulują z woli bogów życie ludzkie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. 213).. w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. 202-212.. dobra.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. Pandora. Jest to hybris. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. kłamstwa i przestępstwa. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. bo jako silniejszy może z nim zrobić. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. nie ma bogactwa. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz." (w. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. w jaki sposób sprawiedliwość. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. Choroby. 218 219 . istnienie Pando­ ry. to poświęcenie swego życia pracy. Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. Oznacza to. że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy". a wszystkiemu towarzyszy zawiść. Nie Dike. Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji. nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. Zła Erida odrywa rolnika od pracy. 383 do końca). które ironia bo­ gów mu ofiarowała. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike). lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. przyjaciela. naszej żywicielce. słuszności. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata. którzy strzegą praw i karzą występki. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73. kobiety. Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. brata. brak wstydu. Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. 248-255). którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść. a przecież na ziemi. lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. rodziców. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich. Należy zauważyć. kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa. nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy. jak miłością otacza Pandorę.

a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. Jest rzeczą oczywistą. Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. Szczegółowo. przyjaźni. 825 nn. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. 504-546). starożytnego wydawcy Teogonii. umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W. udział poety w igrzyskach na Eubei — w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu. Stąd też płyną walory poetyckie. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. pogoda. 220 221 . jak poprzez pouczenia etyczne. pokazuje. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków. przetkane licznymi sentencjami. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu. 650-660). Jednym słowem. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. jak i żeglugi handlowej. Po pierwsze. znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie. Steffena. by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. wschody i zachody gwiazd. by wiersze te uznawać za późniejszy. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. 200 przed Chr. O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. 694-764). Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. porad życiowych dotyczących małżeństwa. Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. wyrażonych w formie gnomicznej. Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. Z w. sto­ sunków sąsiedzkich. Po­ stawa szczerości. wyrażonej zarówno poprzez mity. 633-640. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. jego cztery ostatnie wiersze (w. Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie. formalnie adresowane do Persesa. religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. 582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. pobożności. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. nieautentyczny dodatek.): Dzień raz jest ojcem. a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu.). słońce. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. otrzymujemy żywy. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. Błogosławiony jest człowiek. Poeta przyznaje zresztą. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. skoszonego siana i zżętego zboża. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. zachowanie zwierząt.

75). byłoby dziwne. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. w przyp. która to zainteresowanie odziedziczyła. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. Jej bezpodstawność wykazał. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos.L. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R.L. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. wyznaczony przez genealogie. 75 Fragmenta Hesiodea. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. czy była to tylko inna. s. Westa76. Leiden 1960. Draeger. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. Westa. Leo (Hesiodea. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. 8 nn. czy zupełnie inny poemat75. ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. Oxonii MCMLXVII. Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. opublikowane w 1962 r. mogły być włączone w jej ramy. Oxford 1985. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. natomiast J. Stuttgart 1997. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. 222 223 . Struccture. odmienny od Katalogu poemat. 94). Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. P. Góttingen 1894. L. R. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. and Origins. jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. L. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. pasjonującej się wiedzą antykwaryczną. matce Alkmeny (fr. 61. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej. Teza M. Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. podważając wszystkie argumenty Westa. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. s. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. że cały Katalog. P. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wersja tego samego poema­ tu. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi. by są­ dzić. s. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. strukturę i układ treści dzieła. L. Palingenesia Bd. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim. Skoro istniała tendencja. Podobnie jak w przypadku Prac. charakter. cytowana jako Wielkie Prace.West. 23) utrzymuje. córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr. by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. że istniała dłuższa wersja Prac. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. ed. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. Opinię taką podziela M. Inachosa. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. 246-262). Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. Its Naturę. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską. Draeger78. Ten właśnie fakt. Mamy zatem podstawy. przez E. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. Westa.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet. Merkelbacha i M. łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy.). mamy okazję poznać źró­ dła. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. Pelazgosa. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór. Ich rekonstrukcja do stanu. 2 nn. Lobela. Schwartz {Pseudohesiodeia. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. Merkelbach et M. traktowane przez wydawców jako niezależny.

największego wroga swojej matki. Można odnieść wrażenie. R. któremu trudno było pogodzić się z faktem. Lambertem. Również Apoloniusz Rodyjski. Hesiod. judząca mężów do walki" (w. że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr. które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. tkanina narracji jest cienka. uprzedził jej męża przybierając jego postać. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. 326). Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. przedstawiającej strasznego. być może. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. którym powozi sam bóg wojny Ares. był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. perypatetykowi. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. który znając jej wierność. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 . aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. użytą w Teogonii (w. 57. Jak już zaznaczyliśmy. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. Nie może nas zatem dziwić. 1972. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. arystokratę. a Kyknosem i Aresem. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. niezwykle butnego. poeta liryczny Stezychoros. Wygląda na dość wyszukany. wypełnia niemal połowę utworu (w. Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. s. niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów.. 139. Nie ulega wątpliwości. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas. 79 80 Por. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. 139-319). znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. s. stanowiąc. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. Opis tej tarczy. ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. Vara Donado. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. lecz kunsztownością swego przedstawienia. Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. Motyw Eridy. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. Jej głównym bohaterem jest Herakles. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. smoka. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. bogaty w barwne szczegóły. pokazując tym samym. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. syna Aresa. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. ale ją przyćmić. New Haven 1988. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. napuszony i barokowy styl. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. tessalskiego. jako ostatnim etapie podróży. Hesiodo autor del poema. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. 315-365. Hery79. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. poetyckim opisem gotowego już dzieła. Nie jest to zatem przypadek. trudno powiedzieć. Jako wytrawny „uczony" poeta. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. poetyckie sceny. lecz ekfrazą. Opowiedziana tu histo­ ria. 147). a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. na którego czole „polatuje straszna Waśń.

wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. Nagromadzeniem epitetów. niszczenia i umierania. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. Op. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. 582-588) Hezjoda. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy. Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. jak zauważa R. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju. Pindar. potwornie się wyszczerzyła. „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. 249-250). „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. 13 Przekład J. Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem. Ogromne wrażenie. stała. autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". lecz także „sine Kery. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię. w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. Lamberton81. krwiożercze" (w. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. na dłoniach ogromne pazury. s. w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów. Solon i Ajschylos. w. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy. jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. charakteryzującego się m. Najwięksi poeci ateńscy. miała spuchnięte kolana.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. ostrym i dźwięcznym" (w. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady.. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. który obuty „w skrzydlate sandały". a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. zwłaszcza w momencie. żałosna i straszna. 251262). Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". / Wigor u mężczyzn zaniknął. okrut­ ne. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w.Przekład J. żyjący w tej samej Beocji ok. 234). Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. 226 227 . inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu. autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne. wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. kolana i głowę Syriusz im spala"83. cit. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment.in. Łanowskiego. że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. blada. są rodzajem oręża. szczękające swymi białymi zębami / straszne. czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. Danielewicza. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń.. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. ale także „słyszeć". a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. Od dawna zauważono. kreśli poeta przerażającą wizję lęku. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. krwawe i przeraźliwe. 142. z nozdrzy płynęła jej ropa. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. O jego popularności może świadczyć fakt.

A. 38). von E. 1970. Hesiode. Berchem—Bruxelles 1964. Hesiod. L. Berlin 1928 (1962). Solmsen. Wybór poezji. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. przeł. Symbolae Oslonenses Vol. Jacoby. Heitsch. Kirk. s. opr. Merkelbach et M. byT. adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. EvelynWhite. Oxonii 1967.. Prace i Dnie. Opera et Dies. Nie wchodząc w szczegóły. L. Italice reddidit A. Fragmenta Hesiodea.G. London 1932 (Hildesheim 1966). Sinclair. a cura di C. Meinz 1965. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. par K. Verdenius. w. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". West.M. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie. letture critiche. fr. F. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta. Prace i Dni. Berolini 1930. Hesiod. collegit. edited with Prolegomena and Commentary by M. Traversa. Burn A. Colonna. F. P. Hesiodi Theogonia. Hesiodos Erga. Milano 1968. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. 8 n. Milano 1975. Oxford 1966. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. J . XII. Schoemann. editio maior. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. Diller H. disposuit. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . „Sobie samemu ten szkodzi. że przemawiają za tym scholia do Aratosa.. s. testo critico e commento eon traduzione ed indici. Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. The Homeric Hymns and Homerica. Arrighetti.. I. Le operę e i giorni. cit. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i. W. 105-149. recensuit A. Paris 1928. re­ censuit F. RE VIII. edidit F. Solmsen. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. S. D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. Berolini 1869. P. Wrocław 1952. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. Scutum.. 1931.R. 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . 1964. Buse H. 1912. A Study ofthe Greek Middle Ages c.. gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra. BN. London 1936.S. Warszawa 1999. 41. recensuit A. Theogonie. Uczony stwierdza. Translated with Introduction and Comments by R. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. s. Les Travaux et les Jours. M. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. The Poems of Hesiod. Frazer. Esiodo. commentationem criticam praemisit F. Schwabl. Introduzione. Solmsen. 329-344. Pars I: Theogonia. stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. von Fritz. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. Wrocław 1981. Narodziny Bogów (Theogonia). stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod.J. Rzach A . Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. 412).D. of Okla­ homa Press 1983. Arrighetti G. Bazylego.. critica commentatione instruxit A. West. Oxonii 1970. HSCP 68. Merkelbach et M. Rzach. 1902.. W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 5 = Pr. 1966. s. 1946. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. H. 140-156. Gli„Erga"'di Esiodo. Milano—Varese 1959. Blusch J. Grimal. Ouestiones Hesiodicae et Orphicae. Halle 1937. 434-486. Kirk. Hesiod. with an English translation by H. Hesiodos. 1-60. G. k o m e n t a r z e . Mazon. Die Musen. Angier C. G. Napoli 1951. jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. Wpływ. Pindar. Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII). W . Szastyńska-Siemion. któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. IV. G. Russo.. Lamberton.. Works andDays. 2. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena. wstępem i przypisami opatrzył J. Les sources grecąues et 228 229 . Steffen.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony".. op. Bradley E. La Penna. Fragmenta selecta ediderunt R. 285-290).. Hesiodi Opera et Dies. Barnett R. 1167-1240.).. K. Deichgraber K. 164. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. Le Bouclier. Supplem. Antike und Abendland 2.. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV).. Cantarella R. 265). JHS 1945. przeł. Riv. lecz liczne cytaty. recognovit. Hezjod.. 100 nn. Tarcza. von Wilamowitz-Moellendorff. Firenze 1950 (1965). Łanowski. erklart von U. Bona Quaglia L. RE.. XV. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. a cura di G. London 1936. BN. hrsg. Esiodo. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. von Fritz. brevi adnotatione critica instruxit. La Penna. W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. Hesiodi carmina. s. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes. Hesiod. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. Hezjod. Verdenius. ediderunt R. W. The World of Hesiod. Vandceuvres—Geneve 1960). / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . A. Colonna. szp. West. Detienne M. można powiedzieć. i oprać. s. Univ. Duchemin J. indo-greco-italica XV. edidit. czyli Zjawiska niebieskie. Lipsiae. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. szp. Por. Texte etabli et traduit par P. L. Hesiodi Scutum. Torino 1973. Grimal. F. Hesiodi carmina. Bonn 1970. i D. Studi classici e orientali. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. 151. Theogony. s. 900-700 BC. Hesiodos. Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". i D. p r z e k ł a d y . Hesiode et son influence.

Antioch Review 26. Histoire du mythe. The Wedding of Ceyx. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII). s. Amsterdam 1960. s. Oxford 1971. Philologus CVIII. 161-185. Rivista di fil. 35-46.. Schmidt J. Erbse H. Vara Donado ]. 33-48. Tebben. 315-365. Neitzel H. Roma 1930a. Hermes 1926. Philologus CVI. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen. 133-155. God and the Land. Paulson. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee. 1967.. s. 450-481. Troxler H.-U. 226-238. Stiewe K. Review of Religion 1947. 31-38.. 1961. L'information litteraire 4. Merkel­ bach R.. Hesiodo autore del poema. 1969... Leiden 1960. recensuit A. Leyde 1985.. 177-197. Le caractere des Titans. e istr. 1962. Fraenkel H. West M. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. Roma 1968. RM CVI. 1964. Karl W. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. Hildesheim 1977. A propos d'une „etymologie" hesiodique. Schwabl H. TAPhA XCII. Munding H. 300-317. 1968. Fritz K. s. The Shield of Heracles. Heitsche E. classica XCV. Oxford 1985..... Meander XIX. 1965. s. 1966.. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore. Revue des etudes grecques LXXIV. Meander XXVI. s. s. s. Die Pandorasage bei Hesiod. e istr. Solmsen F. 1972. 1967. 464-473... 109-159. Groningen B.. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry. Loeffler I. 1-15. Milano 1955. 1971..J. Staudacher W. s. Lund 1890 (Hildesheim 1962). The language of Hesiodin its traditional Context... 1965. Tarcza Heraklesa.. Structure.L. Contribution a Tetude du style formulaire. 29-45.. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III. 508-521. West M. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę... Wien 1966. Drager P. Notes on the proem of Hesiods Theogony. Petrusi. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene. 1966. Mnemosyne X. Duchemin J. Merkelbach R.. Snellzum 60 Geburstag. s.. 1974. Prometheus and the Myth ofthe Ages. Walcot P. Adressat und Parainesform. Paris 1974. Fritz K. Wiirzburg 1957. Paris 1965... s. Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie.. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil.. CA 9. 193-225. Hamburg 1959. Le Bouclier du pseudoHesiode. Hofinger. Walcot P.. s.P. 55-78. Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. 126-133. s. Chaos and Apeiron. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker.. Lublin 1978. REG LXXIX . Kumaniecki K.. Pseudo-Hesiodeia.. Miinchen 1956. Aix-en-Provence 1963. Verdenius W. 1950. Casanovą A. Hoekstra A. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). 230 231 . 1964. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i . von. Meisenheim 1963. Vandceuvre—Geneve 1962. s. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. s. recensuit L. Miinchen 1969.O. Hesiod and the Near East.. Merkelbach R..P. Chroniąue d'Egypte XLIII. Index Hesiodeus. s. w: Festschrift B. Mythe etpensee chez les Grecs. s. West M. Maia IV.J. s. New York 1949. s. Popko M. and Origins. A la recherche de 1'harmonieperdue.. Hesperia XXIX. Walcot P. Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau. 213-231. Eos XLVI. Passagen. Hesiod and the language of poetry. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod. Schwartz ]. Sprache und Wortschatz Hesiods.. Pucci P.. Verdenius W. Stuttgart 1997. nr 11-12. Van der Valk M. Leclerc M. A Concordance to Hesiod. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days.R. Scholia Vetera in Theogoniam. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree. Classica et Medievalia XXX. Frank­ furt am Main 1959. 136-189. s. de ses origines orientales a ses incarnations modernes. classica XCVII. s. Rosen R.. 149-191. Promethee. 227-260. La Parole chez Hesiode. Cardiff 1966. Heidelberg 1964. 1968. Homer. Verdenius W. Works and Days... M. von..M. Duhoux Y. La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. 10-26..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nicolai W. 64-72. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo.J. s. Pandora. 1382. 1960. w: Ommaggio a Eduard Fraenkel. Mnemosyne suppl... Milano 1975. 1944. New York 1999. Traversa A. s. s. Hesiod and the birth of Reason. Ithaka.J. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie. Lexicon Hesiodeum. Edwards G.-Ch. 1952. 1963. Etudes de psychologie historique. J. 1957. Studio sulla Teogonia di Esiodo.. Guillon P. 1961. Ziirich 1964.A. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga.. 86.. s.. 1952. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). Kerschensteiner J. Pa­ ris 1993. Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies. RM CVIII. Steiner G. C Q LXVIII. 146 nn. Aufbau und Absicht der Erga. Di Gregorio. s. Notopoulos J. Hesiodstudien zur Theogonie. s. s ł o w n i k i . J. 235 nn. A commentary on Hesiod. 99-113. Bonn 1975. Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. 1-19. Podbielski H. Recherches sur la composition. la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV. IV.. Leiden 1973.. s. 31-46. Hesiode et la tradition orale. Lendle O. s. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen. s. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda.... s. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. 1969. Quadernos de Filologia classica (Madrid). Steffen W.L. Lapiccirella V. Die Melampodie. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. Eine Unitarische Analyse. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. Etudes beotiennes. Tiibingen 1942..A. Seelschopp I.. Lambert W. Sale W. Erlangen—Niirnberg 1967. Solmsen F.. Pavese C. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen". The composition ofthe Works and Days. Casanovą A. Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece..G. Kraft F. Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod.. He­ siods Theogonie. A van. Die Trennung von Himmel und Erde. I cinque libri del Catalogo delie donnę. 2-28.. Nelson S. Stewart D. Hesiod and Aeschylus. 1990. Góttingen (Hypomnemata 86). K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e . Mnemosyne XXV.. Aphrodite in the Theogony. Andersen L. Das Prometheus Gedicht bei Hesiod. Kadmos IV.. Baltimore—London 1976..L. 291-299. Hermes LXXIX.. 1972. La composition litteraire archaiąue grecąue. Jacoby F.. 1951. problems of genesis. Rivista di fil.. s. Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie". Vernant J. 157-192. i n d e k s y . s. 225-260.

w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. dr. przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). w przysłowiach i w apoftegmatach. prof. Henrykiem Podbielskim. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce. Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. UMK. Toruń 2002. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys. Wyd. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. Antymach z Kolofonu. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. mający przecież już za sobą okres świet­ ności. Kleci kai aklea andron. Choirilos z Iasos i inni epicy. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. hab. zdawać się mogło. . oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. Mogło się więc wydawać. w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej. które wskazywały na to.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. głównie jego części drugiej i trzeciej.

Oxy.. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. Alex. 1969. z języka greckiego przcł. także tych wątpli­ wych. s. Autor zaznacza jednak (s. jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. Coli. 13). i to na tyle wspaniałych. por. ok. Nie odcinając się od jej tradycji. tj. zob. 1. gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. 5 Zob. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr. 4 234 235 . ale tę tradycyjną. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. 3 P.. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej. HauBler. fr. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. R. Stob.2. 3. Brożek. że i Hezjod). którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców. a sztuki kres osiągnęły. Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów. kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu. Teil: Von Homer zu Vergil. Lysandra). że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. 2 Bernabe): Szczęsny. W tzw. o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. fr. epos opiewający czyny Lysandra). czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu.. Heildeberg 1976. że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. Księdze Suda1. s. Plutarch. datowany na II/III wiek po Chr. 1. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa. co oczywiście wcale nie musi oznaczać. pisząc. Lyys. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. Cyceron. 73). p. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. Warszawa 1954. Cztery żywoty. 18. 2 Por. XI 1389 = Powell. Homer (a dodajmy. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. GRBS 10. 250 = SH nr 314. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. 400/399. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. Demostenes. jako że nie można być pewnym.]". przedmową i przypisami opatrzył M. znaleźć można obecnie w PEG. który zmarł w r. 25. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm. I. 834 (595) Adler.. Bernabe). tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r. do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. Czytamy tam. wydaje się wszakże. Studien zum historischen Epos der Antike. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. s. Sługa Muz. 48. gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. Huxley {Choirilos of Samos. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. wiewohl er es de facto ist [. w rzeczywistości jednak był odeń młodszy).' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej. s. jaką z Azji do Europy (tj. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego. Choćby się wszędy rozglądać. 70 n. p. W Choirilosowe Lysandreia. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia. 450. Plut. SH. 1-27 (cf. Lizynder. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis". Dziś rozdzielone jest wszystko. Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste. 6 Zob. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. która opowiadać będzie o wielkiej wojnie. Słyszymy. w latach 480477). Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. jest jednak kwestią dys­ kusyjną. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. a mianowicie twórcą eposu historycznego5. na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. 27. ale w historycznych realiach. Sulla. Lysandra. 1 Przekłady greckich heksametrów. Zarówno sam początek Perseidy. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę. Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym.. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj. Ziegler. Poeta powiada dalej (fr. Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu. był szczęśliwym poetą. fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. 7-8. jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". III p. 316-332). umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. Nie możemy Suidas IV.]. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała. by nowy zaprzęg się zbliżał4..

VII. Pont. 21 c. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 . to obecnie przyjmu­ je się. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. Pfeiffer. RE s. 74 Wyss). 12 236 237 . 155). Procl. jak i ze słowami krytyki8. Udanie oddawał się Antymach również własnej. jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby.. oprócz Platona. że Empedokles stworzył jakiś poemat. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. 6 Bernabe).13 Antymach. Twórczość je­ go. s. klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia.J. 5 Zob. którzy się nie rozumieją na rzeczy. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. czy owe Co prawda słyszymy. różnorodnej twórczości poetyckiej. że Antymach. Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną.. przyp. 13 Zob. Bethego. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. 2). Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. ale bez powodzenia. a zatem z tego jońskiego miasta. jak ślepota dla ociemniałych"10. które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców. in Piat. Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. E J . disposuit. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. collegit. 21 c (= Test. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9. pocieszał go mówiąc. począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos. Nic więc dziwnego. że Ateńczycy podjęli uchwałę. „Wtedy to młody jeszcze Platon. 1. Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". Tim. FGrHist. VS 21 Al § 57).. Ich katalog. poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić. 18.S. 108. Text and Commentaiy by V. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. pochodził z Kolofonu. Munchen 1978. syn Hyparcha. 1(1 Przekład M. przyp. do różnych wierszy i słów poety. otwierał oczywiście Homer.. 2) dowiadu­ jemy się. Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. Skądinąd słyszymy bowiem. którą znali jeszcze rzymscy epicy. The Reputation and Influence of Choerilous of Samos. s. W Księdze Suda znajdujemy informację. którego miał być uczniem. Brill. Matthews. Tim. 11 Apollod. I chociaż możemy uznać za pewnik. Diod.. reprint 1974). Procl. tj. 129 Matthews = fr. 14 Zob. mihi unus instar est centum milium). R. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną. Wyss. 61 n. że dla ludzi. 89 i 122-123. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. a mianowicie Heraldeides z Pontu. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. s. explicavit B. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. „Tabliczki do pisania"). 13. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E. Hollis. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. dosł.v.). 300 c = fr. 9 Bernabe). Sam Platon zmarł w 348 r. brak smaku jest takim samym nieszczęściem. Powiada on. by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. przynajmniej wedle lokalnej tradycji. około r. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Choirilos [2]. rze­ czowe i językowe. F 6 Wehrli ap. to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr. 404". niewiele możemy powiedzieć. w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. a o formie metrycznej czwartego poematu. in Piat. przechowany przez Atenajosa (VII. zapewne o treści historycznej. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). por. ZPE 130. 2360-2361. Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. 13-15. 2000. ale nie jest rzeczą wykluczoną. Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa. Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. Heraklid. a jest także rzeczą możliwą. W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei. by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze). jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. że filozof nie przyglądał się owym zawodom. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety. naturalnie nazbyt odległy. przy którym wypada teraz się zatrzymać. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. szp. poprzedzonym przed­ mową. o których wspominał Plutarch. Berlin 1936. 244 F 74 ap. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. zmarł między 380-365 r. który urodził się około 444 r. A. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). Brożka (zob. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. 8 Zob. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. Antimachus ofColophon. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą. i data ta wyznacza absolutny. i na jego podstawie nie sposób wyrokować.

który zwraca uwagę na to. katalog bohaterów. że wszystkie te fragmenty. Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach). nieco­ dzienne złożenia.. a także. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. III. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. Kronidy. do opowieści o wędrówkach Demeter.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. Marpessy i Apollona. Arystoteles. W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. s. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. Reoryka. W starożytności zasłynął także elegijny. 26B Matthews = 12a Wyss). porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. 2 Matthews i Wyss). wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi. por. test. że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych. s. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy. trzeciej i piątej księgi dzieła. a więc te cechy. której imię stało się tytułem poematu. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. 17 238 239 . Możemy przypuszczać. West. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. 6 (w tłumaczeniu H. iż Lyde była żoną Antymacha. córki wielkiego Dzeusa. [w:] KLH. Berlin—New York 1974. o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. s. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 7. Studies in Greek Elegy and Iambus. Kost. zob. około 10 000-15 000 wierszy). 170. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. 191. które mają podaną w źródłach ich lokalizację. Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi. Panyasisa i Peisandra. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. 106 be = test. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej. Alex. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. Epos. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. w. zob. być może. ale nie jest rzeczą wykluczoną. do opowieści o Bellerofoncie. które kończyły się niepomyślnie. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. ł Wyss): Opowiadajcie. do mitycznej historii Idasa. epigonów. która rozpoczynała się. Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej.L. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". do mitu o Edypie. w którym słowa rzadkie. 75 Matthews (= 64 Wyss). Hezjoda. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. opis tarczy. M. 15 downictwa {imitatio cum yariatione). na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. opis świata podziemnego. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. elegię Hermesianaksa (Powell. 1 Mathews = fr. Można powie­ dzieć. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej. 99) oraz zob. ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. opowieścią o porwaniu Europy16. Podbielskiego). Jest też rzeczą zna­ mienną. s.v. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. to jednak dyktowało je serce uczonego. w jakimś stopniu. elegii Mimnermosa. Podkreślić trzeba. ""' Zob. takie jak np. że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. K. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. test. 41-46. fr. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. iż była ona bliską sercu poety heterą. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). Coli. że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. po­ chodzą tylko z pierwszej.

P. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. aniżeli Achillesem u Choirilosa". A. 10. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC).P. Vita Hadr. Dio Cass. 63) stwierdzając. A. który osobiście mocno po­ wątpiewał. 5. że „wolałby być Tersytesem u Homera. który. który był wielkim admiratorem twórczości poety. lecz głównie ciężki. 28-32. którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania. Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. tj. Inst. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). a także Poseidippos (A. 19 240 241 . O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. 18. jeśli chodzi o ich atrybucję. np. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". krótszych utwo­ rów poetyckich. Aug. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. s. SH333. Nie jest rzeczą wykluczoną. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. FGrHist 72). Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. 1. Kurcjusz Rufus 8. por. jest niejednoznaczny. zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. zob. 6. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. Or. i Antypatra z Sydonu. A. O tym „urodzonym retorze". że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). nazbyt epicki styl. Wyżej była już mowa o tyra. Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22.P. epigram Kratesa. to nie jest rzeczą wykluczoną. ale także wśród rzymskich literatów. Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich. por. 64-76. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach. które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. także zebrane przezeń testimonia 18-31. op. 11 Zob. Zob. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian. ale również Asklepiades (A. 16. 1. który podkreślił zarazem. który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. przyp. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. wątpliwej zresztą autentyczności.. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". Script. jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r. 9. fr. Podsumowując można stwierdzić. 2) powiada także. -" Reputację. cit. i próżno szukał „Homera" jego czasów.P. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. Nie zachowało się też nic z tych poematów. i to nawet wówczas. 95). iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob. że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. 2-6). to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. O obu tych poetach. lecz Nikeratos z Heraklei. 168). że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. 335 E = SH335. zacho­ wanych fragmentów tego utworu. De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. Wyprzedzając nieco chronologię. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. co prawda. niczego pewnego nie wiemy. 218. 8. por.. iż cesarz ów.P. szerzej omawia Matthews. że było to wspólne dzieło poety i Muz. cit. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego. które mogły być zbiorem rozmaitych. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos. 12. który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. s. ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. 27). 233-238. zob. przyp. 16). Słyszymy nawet. możemy jedynie przypuszczać.. że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. 52). Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. Wiemy na przykład. conditor..). 2. znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć. Plutarch (por. (zob. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda. 4. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . o Nikeratosie i Antylochu. czyli poematu o wojnie lamijskiej. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. c.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21. gdy ich podziw nie był bezkrytyczny. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu. op. 16. 7. 409). 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). 69. Hist. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. 6). 11.

Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). SH 560). a więc w pierwszej połowie IV wieku. znane nam tylko z tytułu. zob. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos. Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. Słyszymy. 25 242 243 . 15. która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. znalazło się i takie. i w SH (passim). a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi.a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. Susemihl. Bd 5. Wśród rozmaitych dzieł epickich. 24 Zob. SH 752). być może dlate­ go. epik (ETTOW nonjTiję). O. Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. kiedy poeta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej. Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). Wród wierszy Matrona (zob. 408. jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. że w tym okresie. U Atenajosa (9. Hegemon (1]. żyjącym w czasach Filipa II. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego. 410-412 SH). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. s. 698 A) —. Montanari. znaleźć można w wydaniu P. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. zajmującego się. Słyszymy. a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny.v. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy). który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki. SH 723). tj. najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. PCG V 547. jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. podobnie jak sam Matron. którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. por. Ath. 699 a) czytamy bowiem. jak nieba­ wem zobaczymy. zob. 1448 a). zdobywał swą twórczością uznanie. Chamaileon. 1-2 Brandt. por. 1998. Już co fragmenty. a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25. U Atenajosa (15. że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. o ile identyfikacja ta jest pewna. Z kolei niejaki Leschides. 699 A). enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. 233. poezja Hipponaksa). że otrzymał wówczas 50 drachm) '. fr. 15. Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. Brandta. 44 (Wehrli). to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. że z chwilą. iż Hegemon był pierwszym rapsodem. ściśle z eposem związanej. że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. i przez innych twórców epickiej parodii. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. zob. znaleźć można w edycji Powella. które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. Poet. tworzeniem parodii epickich. jakie skomponował poeta Teodoros. Coli Alex. DNP. który opiewał także walki z Galatami (zob. s. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. F. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych.24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. Ath. Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. podejmowanej. zob. por. wśród których. SH 503). a także sprzyjająca mu Atena. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC). gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. Musaios z Efezu. s. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę.

sprawiająca. Olson and A. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. a stoły uginały się od owoców.D. 1-6 = SH 535-540). jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. 91). których fragmenty przytoczył Atenajos (4. które to kucharz Podał. 165 a-b). 3). że musiał być młodszy od Hegemona i. czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. okupiona ja­ snością wypowiedzi. ale niemal w całości. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. Chajrefon. 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. przywiódł dwie hetery. że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. = SH 534). Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. pożerał towarzyszy Odyseusza. liczącego obecnie 122 wiersze (zob. lustrował gości już na progu domostwa. a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. przed Chr. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. i że Cyklop. s. że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych. W tym miejscu tekst się kończy. Tłustych. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. Brandt. jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. 134 d). a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). Text. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. w którym nawiązywał do tej tradycji. s. aczkolwiek odnosić się może także do uczty. Wydanie to. przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. obeznany wszakże z heksametrami Homera. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał. „Tam" oznacza Ateny. Muzo. zob. 60 n. którą Matron opisuje. Sens. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. Żarł zaś jak lew. 10). od Euboiosa. za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. Oxford 2000. by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wypełnia poemat niemal do samego jego końca. Archestratos ofGela. Naturalnie. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. czego (tj. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. 244 245 . wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. Gdyby nie fakt. wprost ze świętej zatoki. która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami. bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem. Sam gospodarz. Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. bo wykpiwana także w tzw. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. po­ stać „literacko zasłużona". twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. bogatą w przeliczne potrawy. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. komedii średniej28. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. obok których stanęły ateńskie falangi. XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). O samym Archestratosie wiemy niewiele. Stratokles. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. jeśli chodzi o Archestratosa. W innym wierszu poeta ubolewa. poematu Matrona pt. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. Translation and Commentary by S. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. zapewne. a obok niego stał znany parazyta. niczym lew.

stołu. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. z którego. Przyjmuje się. 2 Olson-Sens. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. Okazuje się bowiem. ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości. 337b). a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32. jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. Z łupów żyjący. jakie podjąłem]. 246 247 . jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane. który opłacałbyś z własnej kieszeni. bo byłby to tłum ucztujących wojaków. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. Współbiesiadników zaś winno być trzech. i u Wergiliusza. Uczono się go na pamięć. czyli od potraw zbożowych i mącznych. por. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie. 14 zwracają uwagę na to. ale także na poziomie języka i stylu. Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. zwracając uwagę na to. a przy tym na tyle literacko wyrobiony. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju. Brandt). a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. jedzenia lub biesiady). po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. lub czterech. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. 8. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. Ale nie więcej. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. fr. Wydaje się. XXIV. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. lub pięciu. 78 Wehrli (= Ath. Później jednak popadło w zapomnienie. Jeśli chodzi o czas jego powstania. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). s. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. co oznaczałoby. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami. przywołanych imiennie adresatów. albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. Wydawcy w przyp. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos. Olson-Sens. 3 Olson-Sens. Olson-Sens. by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. Łacińską jego wersję opracował Enniusz. a może i u Lukrecjusza. Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos). na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. jak się wydaje. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle. wykwintnym. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). Nikandra. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". powinien ucztować. będące zaleceniami. że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. licząca 1781 wierszy. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu.Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. s. Można zatem po­ wiedzieć. Brandt). XXIX. 32 Zob. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. Poemat rozpoczyna się prooimion. że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

a to tym bardziej. albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. jak to się mogło wydawać. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. religinym i kultowym. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki. medycznym i matematycznym. 248 249 . Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. wtór­ nych. T. zwł. czasami po prostu sztuczne. Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). pełnych luk i sprzeczności przekazów. autor epopei zatytułowanej Argonautika. parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox.) przemiany polityczne. WS 105. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją. z uzna­ niem i podziwem. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym). Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. a nie z Aleksandrii lub Naukratis. jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. tworzenia tzw. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. czyli „małe epos". s. spo­ łeczne i mentalne. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. które można określić mianem epylliów. jak i łacińskich poetów (np. Nikander z Kolofonu. etnograficznym i geograficznym. Sinko). któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. a nawet mineralogicznym. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. że przymiotnik „dydaktyczny". Rengakos. kosmogoniczny. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. choć nadal obecne w literaturze epickiej. ale od przedstawienia twórczości tego poety. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. a więc w ramach tego gatunku. filozoficzny i historyczny. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. botaniczno-zoologicznym. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka. i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. 34 Zob. Aratos z Soloi. 39-67. s. poeci różni i dwaj epicy żydowscy. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. 1992. po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy. A. epika dy­ daktyczna i parodia epicka. 5055. Rianos z Krety. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć. Europa Moschosa). był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). wierszy spondeicznych. ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos.aIov). jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. a także poświęcony mu artykuł w tzw. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. czasami kunsztowne. Księga Suda. Apołlonios z Rodos. bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. Hylas Teokryta. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. astrono­ micznym i astrologicznym. który. ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. Hermes Eratostenesa. Owym „hellenistycznym Homerem". gdzie rozma­ ite nawiązania. Adonis Biona ze Smyrny. Epos bohaterski i mitologiczny. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

być może. 140 n.). o tym. 725.. Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A. ale i z całą jego twórczością. 1. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. które piastował do około 246 r. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii. 39 Zob. że Theon. Z prac polskich auto­ rów. A. 264-265). Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus. i był uczniem Kallimacha. tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion. 48-49. op. Lesky'ego (2. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. cit. że w CHCL. Rengakos. datowany na II wiek po Chr. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. na których możemy w pełni polegać. Są to jednak tylko przypuszczenia. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P. zdaniem niektórych badaczy. „uprzednie wydanie". Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos. epideiksis. Apolloniosem. 1. Trzeba jednak podkreślić. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". 44) ową dotyczącą Apolloniosa. Likofronem. Podobnie biografię poety przedstawia T. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. poprawnym wydaniu. należy wskazać opracowanie H. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna. Do niedawna najogólniej przyjmowano.. (por. Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos. Meander 19. Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne".. Nikandrem. ekdosis) Argonautika. znacznie częściej. bo niepewne są źródła. nr 1241). nawet 7TQO£K5OCJtc36. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch").LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim.. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. które było podobne do tego. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. której au38 37 250 251 . że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. s. na których ją opieramy. ale jed­ nocześnie podkreśla. 516. poematu) przez młodzieńca. z. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). którzy podejmują ów temat. jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. 60). wymienić należy artykuł W. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. rozegrały się około 250 r. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. lub.. s. tamże. s. a może i Aratosem). jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. s. przy czym ewentualnie zakładano. s. gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. A. Steffena. Należy także zauważyć. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa. Eos 67. proekdosis) poematu w Aleksandrii.Oxy. że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). op.) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r.37. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. s. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa. op. że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. które mogło. 51. szp. 15-23). Rengakos. oraz pracę J. 2-3. 543. który zawiera (niestety. że np. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. s. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa. Warto przypomnieć opinię T. kierownictwo biblioteki. Rengakos {op. 41 40 Tak streszcza A. Czas pokaże. jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. cit. stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. 54-55. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. i w tym czasie objąć miał. 67. RE Suppl. s. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. gramatyka Theona (I wiek po Chr. 586. 788. Rostropowicz. jak i. 1979. obejmować np. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. sporządzonym na Rodos . 1973. s. Smolarczyk-Rostropowicz. 8).. s. że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. 77-87 passim. Około r. 36 Tj. s. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. Teokrytem. jako następca Zenodota. w tym naszego poetę35. Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem. u Christa-Schmida-Stahlina (II. Sinki (II. 15-56. 1964. cit. XIII.in. Sinko (U/l. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. rozmaitych badaczy. zwłaszcza szp. 265). zdaniem innych. 285. starano się dociec jego istoty. przed Chr. przygotowane dla RE. cit. Hertera. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. Przyjmowano. i pomimo istotnych wątpliwości. 75-79. 34). Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. jakim cieszył się Kallimach39. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. Nie ulega bowiem wątpliwości. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące.. 215. s. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą. przyp.

pomny wyroczni. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. Hutchinson 42 . Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5). A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. istnieje wiele związków łączących obu poetów. II1030-1089. Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. Oxford 1997'.O. jest mniejsze od tego. Zob. również taż. Przegląd Klasyczny IV. 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. otwierać jeszcze będą osobne prooimia. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558). I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. że zginie za sprawą męża. Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. że albo zginie on na morzu. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. To wszystko. IV. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. 10. prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. Hellenistic Poetry. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. Ibidem. że Apollonios.O. III. 587. O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać.O. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. obecnego zresztą w ich dziełach. s. Apollonios Rodyjski. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. Sam G. że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. podobnie jak Homer. tenże. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). ale bardzo zajmujące­ go utworu. Argonautika. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych. Wendel. 88 n. passim (zob. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. 89. s. Meander 2000. 43-75 Ranna tualeta Aphrodity. IV. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. także W. 252 253 .O. s. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. s. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. tj. passim). s. 455-461. Argonautika (AoyoyauTiKd. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w. Hutchinson zakłada ponadto. G. I. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. Zob. Hutchinson. zob. że zatracimy różnice. jak i księgę IV. Appel. jaką usłyszał był niegdyś Pelias. nr 5. Jest rzeczą charakterystyczną. nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. 44-56. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger. a nawet mylące. War­ szawa 1991. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. którzy byli kolegami. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika. Bogowie zeszli z Olimpu. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. IV. czasami widoczne są w kompozycji całych scen. III. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. oraz A. Wydaje się jednak. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. a stwierdzenie. Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu. czyli o splocie tych zda­ rzeń. Filomata 100. 434-436 (Przedśpiew (11-4). w CHCL. 1771-1779 Zakończenie). 1939. który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach. IV. który z poetów wpłynął na którego. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. 989-1011 Gigantomachia. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. Berlin 1935. 1938. Argonautika (II669-693. szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. 744-824 Noc rozterki duchowej. Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np. G. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43. które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. polegają one czasami na podobieństwie motywów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 6-8. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. s. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. Poeci nie byli antagonistami. Zaznacza także. stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. passim). 1938.Trzeba także wspomnieć i o tym. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". s. Król. 17). 733-736 (I. 743-749 (III. s. że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III.

Rostropowicz. cit. komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. Płynęli z pomyślnym wiatrem. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór. Z w. a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w. później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. 579). jak słusznie podkreśla to J. Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. bo tłumy parły do przodu. którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. podeszła do niego (w. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w.. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. s. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. 527)". A kiedy zajaśniał poranek. jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. 31-34. staruszka wśród młodzi. Ar­ gonauci płynęli dzień cały. 18. 49 46 47 Op. Tifys zbudził towarzyszy. Ona zaś z boku na miejscu została. 1990. Hermes 121. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa. ale nie jest to wykluczone. z drugiej zaś strony pokazał. zwłaszcza zaś wówczas. Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą. Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. niechaj dowodzi. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami. Eneida. s. „bezradny". pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. a słowa nie mogła Rzec. Jednak. kto zebrał członków wyprawy. Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie". 322). Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę. a Ifias. czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46. 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium". jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy. aby zasiedli do wioseł. po czym opuszcza pałac. 1993. Autor artykułu udanie pokazuje. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. Scien. 647-817).).. 301-324. Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń. gewissermafien ais sein Stellvertreter". iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. sędziwa kapłanka Artemidy.in. A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść.. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. XXVI. a także samego Jazo­ na. Wergiliusz. Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". 401). to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. Argosa Dzieło. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. 7TOAuprjx"v°C. Dotarł na brzeg. 23-34) 47 . Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. S. VII. Rostropowicz. 580 n. Zob.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. tj. który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. Two­ rząc go. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios. Acta Classica Univ. 323-324).in. przekazując polecenie Zeusa. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. Busch. oczarowani jej pięknem. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki. gdzie znajdował się grób Dolopsa. Debrecen. 347). Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. Katalog ów. 48 254 255 . gdyby nie interwencja towarzyszy. sama zaś Argo wydała dźwięk. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. choć chciała tak bardzo. s. komponując w Iliadzie katalog okrętów. by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV.> polyrnechanos. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. Orpheus bei Apollonios Rhodios. iż: Ten. 495). a wieczorem wylądowali na przylądku. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. 23-233). Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. Argo zostaje spuszczona na wodę. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. której wszyscy chciwie słuchali. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50.s. pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m.

by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. wierny literackim gustom epoki. Jazon. Skała. w. Dowiadujemy się. Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów. który wśród nich pełni funkcję herolda. choć „pełen podziwu" (sic!). Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. w dalszą drogę. zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. która jednak doradza istotną zmianę. jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. Nocne ciemności sprawiły. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. 997). 847 et al. na skutek niepomyślnych wiatrów. Thoasa. że na Lemnos mieszkają same niewiasty. przy której zacumowali. Hypsipyle. o ile jeszcze będą przy życiu. zamiast posyłać podarunki. Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. pod wieczór jednak. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. 649. śpiewem i tańcem. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. VII. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. ale strach czyni je bezradnymi. dzieło i podarunek od Ateny54. w. Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees). Prosi także o radę. W prawicę bierze włócznię. 721-767. podczas którego królowa proponuje. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. wplata w swój poemat. Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". tj do Lemnos. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". w. w. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. Spełniło się przeznacze­ nie.). jeśli zginie z dala od ojczyzny. Dramatyczne wydarzenia. która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. podaru­ nek od Atalanty. wysłanniczki królowej. W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. 988). w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. umilany ucztą. pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. por. otrzy­ mują zaproszenie. sędziwa piastunka królowej. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. która ze względu na Hefajstosa chciała. by był podporą dla jego rodziców. Kleito popełniła samobójstwo. Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. na nowo się zaludniła. 54 256 257 . Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. nie czyni królowej żadnych nadziei. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. Za sprawą Afrodyty. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. za pośrednictwem Ifinoe. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. W mieście zapa­ nował radosny nastrój.) i Thoasa. 1019). 609-909). 591)52. to niechaj odeśle go do Jolkos. po której szli. którą niedawno poślubił. by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie. Udając się do królowej. tj. złożą się na kolejny. (tj. „uwalniający Argo" (sc. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. 936-1152). ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. z wyjątkiem Heraklesa. co ma począć. jakie się tam rozegrają. córki Atlasa. Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. w. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. a Hypsypile urodzi syna55. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. 918). por. a także pozostali Argonauci. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon. 468 n. który z własnej woli pozostał przy statku. jakie Apollonios.

którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. a prawą pociągnęła go do wody. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. na której wylądowali Ar­ gonauci. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. Tymczasem Hylas wybrał się (w. 1362). 1220). wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. który nieco oddalił się od towarzyszy. by zaczerpnąć wody. Zniknął Hylas w głębinie (w. 58 258 259 . należy do Amykosa. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. gdy porwał owego syna Theiodamasa. a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. bę­ dącego jeszcze dzieckiem. Prędko znalazł Hylas źródło. których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). Tifys naglił do żeglugi. którego w rzeczywistości spłodził Zeus. 98-135). jeśli chciał ją opuścić. Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. iż zdarzyło się to jednak znacznie później. 1272). Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. A kiedy wiatry ustały. jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. Wywiązała się krótka. w. wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. 1309). bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. Herakles złamał swoje wiosło. „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. Jazon jest bezradny. górskie i leśne. by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. Znalazłszy odpowiednią jodłę. okazało się. gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. jak się należy. by czekać na Heraklesa. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. 1239). oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. 43). kto przybył do tej krainy. który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w. Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. 1207) na poszukiwanie źródła. Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. Rozgorzał wielki spór. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. 1069. Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. króla Bebryków. bo do tego go heros przysposobił. Podczas wiosłowania. Oto ziemia. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. zauważyli brak towarzyszy. co należałoby uczynić.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. Przez 12 dni i nocy trwały burze. Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. Ufny zatem w swoje umiejętności. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. 1198). Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. Do­ bywszy ogromnego miecza. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. Chcąc go wykorzystać. Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. Każdy. ale krwawa walka (w. Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. a przy nim nimfy. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. 1301)57. I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą. 40). aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. musiał stoczyć z nim walkę na pięści. 24). wiesz- czek boskiego Nereusa. Wtem wynurzył się z fal Glaukos. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. znów aition). to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. 163). któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. 1354). 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. syna Tyfoeusa lub Gai.

np. daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. okropnie cuchnęły. Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała. iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . opowiadać). ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona. Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali.W. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę. jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. gr. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. 107-117. 549-606). Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. K. Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. J. Phaen. Cambridge 1993. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej.. w. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza. Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. 718). co z ramion mu zwisał.. The Argonautica of Apollonios. 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. 91. tak było im przeznaczone (w. 498-527) 61 . Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. Delf). po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. bardzo malownicza scena. s. „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. 196). Hunter. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. Jazon przypuszcza. za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. z Łyki i spieszący Do dalekiego. a fale o brzegi jej biły. jak znajdą Argonauci drogę powrotną. a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa. że nie mógł Fineus najeść się do syta. Orfeusz proponuje. 425). owa epifania Apollona. ofiara swego daru wieszczego (w. L&EOVTCU. 390-391): . pięknem błyszczące. zwłaszcza s.. Blumberg. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. także Aratos. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos. 35 n. w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. Fineus w długim proroctwie (w. niezliczonego Hyperborejów Ludu. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). 76. Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej. . na plecach natomiast Widniał kołczan. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. Tak się. s. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. 401). a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. oczywiście. które zostawały. Literary studies. Rostropowicz. mówić. zob. III. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). 605). Por. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. por. na którym siedzibę miał Fineus. Diss. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. sc. w Zob. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. Słynna to. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. dzieje. w. 97-104. a opisując śpiew i taniec. 257. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. Morza Czarnego). ponieważ wiedział. Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. 650-668). Scena ta jest pełna grozy i napięcia. falowały na wietrze. a resztki pożywienia.. niegdysiejszym posiadaczem Delt. 1990. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. 645-646). by zapytać jeszcze o to. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. 260 261 . Opowieść o tym. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59. 180). W. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. s. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). jaki towarzyszy składaniu ofiar. ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". Remarks on the realities of navigation. Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. Leipzig 1931. Eos 78. w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. 297). R. po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. zrozumiał. 112-113. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską. Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie. czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa)..

W drodze do pałacu T. 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie. w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. Nie jest to łatwe zadanie. 1093-1121). który niesie się przez przestworza. 64 262 263 . czy zadanie jest w ogóle wykonalne. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. by tam złożyć bogu ofiary. przyp. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki. po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. potrzebna jest pomoc Afrodyty. i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. Idą zatem za radą Amfidamasa. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. Oileusa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który pokonał króla Bebryków. błaga boha­ terów o pomoc. jeden z synów Friksosa. który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. Bogini. co ich dotychczas spotkało. 199). Ale nie spoczął on tam samotnie. Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. Sinko (II/l. Do tego jednak. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. Erato (w. s. Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. 160 oraz J. wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. 6-166). 898). bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. cit. Rostropowicz. a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. Nocą mijają wyspę Filyrę. Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. czcili „jak boga" (w. który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". 8). na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. 270) słusznie stwierdza. zob. (por. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. 1067). Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). w którym wąż pilnuje złotego runa. przeto nosisz czarowne to imię miłości. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. jakim Jazona obdarzy Medea. 1141-1156). obiecuje dać mu złotą piłkę. z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. że Jazon jest z nimi spokrewniony. Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. Steffen. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. Argos. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. by władca „po przyjaźni" oddał runo. 911 n. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. także A. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny. a samego Polydeukesa. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. Swiderkówna. opuszcza Atgo (w. dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. by poprosić ją o pomoc. Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. s.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. w trakcie zaś rozmowy. a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż. Ostatni dłuższy. celu wyprawy Argonautów. wyspie Aresa). Jej „geograficzny" opis. mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. s. cit. i on. Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. s. Również W. nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem.. 834). 851-857). którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. 756). co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. którego zrodziła sama Gaja. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. Hellenika . Jeśli się ta próba nie powiedzie. 27. a także Telamona i Augiasa. ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. Okazuje się. op. czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. op. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić. Widzą też orła. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. niczym strzałą.

298). Gdy Jazon opuszcza pałac. gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. z których wyrastają uzbrojeni mężowie. Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". a po­ tem szedł. jak gdyby Jazon już był martwy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. 487-488): . wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. 320-366). Albo niech lepiej śmierci uniknie.A. a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. 378). by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. 421). Eneida. 411-412. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. Bohater musi mianowicie uczynić to. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. W drzwiach pojawia się także Ajetes. syn Chalkiope. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. Podejrzewa. ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję. opowiada (w. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. że może przypłacić je życiem. to wprzódy Niechaj wie. który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry. daremną by była taka nadzieja. czcigodna bogini Perseis. Widząc Argonautów. Medei. gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. Niechby tak.. zapłonęło w niej gorące uczucie. który przywołał Chalkiope. że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa. wydała okrzyk. Niechaj ginie. Eidyia. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. 395). KAśa yvvaiKwv. Gdyby nie to. kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. nic dziwnego więc. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. się stało. syna Ajsona i Telamona. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. Jeśli zaś jest mu pisane. Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. Jeśli dokona tego także Jazon. Gdy opuszcza komnatę. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w.. Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. jak siedział. mistrzem nie lada. Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. bezradny wobec zła. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa. że byki go zgubią. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. 448). I. potomka Ajakosa. by poprosić ją o pomoc. niczym płomień. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. proponuje. pod serce Medei (w. syn Chalkiope i Friksosa. Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo. 647-648). i w wielu następnych. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. i jest pewna. że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. 264 265 . po czym Hera spowija ich obłokiem. po czym przedstawia obu gości. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. co może uczynić sam Ajetes. Podkreśla. że uda się do matki. 215-248. ale pod pewnym warunkiem. Zarówno w jego kon­ strukcji. Trier 1992. jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. Argos. S. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. co począć. ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. Ajetesa ogarnia gniew. Inaczej Ajetes runa nie odda. Argos pona­ wia swą propozycję. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. 533). Natzel. Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. zob. a po­ tem pokonuje ich w walce. wypuszczona przezeń strzała wbija się. ponieważ (w. 286). a za nim jego żona. Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza.

wzbiera miłosnym uczuciem. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. a także zgładzić synów Chal­ kiope. i co powinien zrobić. Póki nas śmierć nie obejmie. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. by pomogła Jazonowi. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. 1027-1062). ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. ale po to. będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). Radosny Jazon powraca na statek. to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. który zna późniejsze dzieje kochanków. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. To Chalkiope prosi ją o to. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. o ile ujdzie z życiem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Heliosa. powiada. nie przypomina Minosa. że Jazon niebawem odpłynie. 975-1007). a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. ponownie opadają ją wątpliwości. Ko­ chankowie rozchodzą się. Powiada on bo­ wiem. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. 674-739). W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. ażeby nie spełniła się przepowiednia. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu. Nocne ciemności spowijają ziemię. że dniami i nocami. Dziewczyna jest w rozterce. Serce Jazona. a Medea — jedynie ciałem. Prosi zatem. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem.) przemilcza to. tj. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. Próżne są jej wahania. która formułuje się w dłuższym. ale obie czynią to z różnych pobudek. w. Pierwszy odezwał się Jazon (w. Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. by pomogła Jazonowi. by pojąć ją za żonę. owo czarodziejskie prometheion. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. 844-866). a Medea zapada w szcze­ gólny sen. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. o której wspominał. Na myśl o tym. Zakochana. bo Hera już postanowiła. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. który zapewni mu ochronę przed bykami. 1107)68. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. Śni mianowicie. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". na czym jej zależało. bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. który rozumiał mowę ptaków. 1074 n. chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. i 1097 n. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. bohater wyznaje zatem. co wiedzą nawet małe dzieci. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. 266 267 . jeszcze się waha. Zanim to nastąpi. że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. 771-801). Kiedy mijali czarną topolę. tak jak ona będzie o nim pamiętała. i nie przebierając w słowach rzekła to. że to od niej. Wyznaje. jakie otrzymał od dziewczyny. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. Ale Jazon nie zna przyszłości. 1007). po czym dodaje (w. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. bohater w tym momencie nie wie. W komnacie. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes. Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu. jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca. by pamiętał imię Medei. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. o Ariadnę. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. Ajetes jest głęboko przekonany. Jednak myśl o Hadesie i żal. łzy cisną się do oczu dziewczyny. 605). odmienia jej decyzję. Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. 923). który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. Medea stara się podjąć decyzję. by wywiązać się z zadania. pisana losu wyrokiem. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. zatroskanej o los swych dzieci. 68 Dla czytelnika poematu. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. wypłynie pomysł. że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. Obiecuje zatem. która pomogła Tezeuszowi.

jak Kolchów lud opuszczała. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. co konieczne. 349). by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. 302). by być świadkiem zmagań Jazona. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. Król żąda od swych poddanych. który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. i złożyć Hekate konieczną ofiarę. że Jazon nie przeżyje próby. podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. 240). Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów. których trzeba się domyślać. Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. Jej część. by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. 1284 aż do końca III księgi. Ponownie otwiera ją osobne prooimion. Tymczasem dnieje. Niebawem tam docierają. i on. ruszają w pogoń. Uzbroiwszy się. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. ty córko Dzeusowa. Gdy świta. Medea i Jazon udają się po złote runo. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. przywdziewa na się Aresowy pancerz. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. opisuje Apollonios od w. 314). by o tym powiedzieć. bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo. natomiast o dalszym losie Medei. udaje się w odosobnione miejsce. rozciągniętą w czasie na cały dzień. miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. najmłodszego z synów Friksosa. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. która dzieliła rzekę (w. Spieszy nad brzeg rzeki. podniósł dziewczynę. Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. wróciwszy z wyprawy. i za radą Argosa. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. bo we mnie Słów brakuje. dziewczyna przypuszcza. Poeta wzbrania się przed opisem tego. podkreślając zarazem. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. w. gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. Tę wielce dramatyczną próbę. W każdym razie takim królem. 159). Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. stanąwszy zaś nad wodą. trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. brata Medei. niezwykła niewiasto. co jej wcześniej obiecywał. obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. który jako jedyny zna inną drogę. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. dowodzona przez Apsyrtosa. zakłada złoty hełm. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. Albo haniebną ucieczką. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". natomiast od Jazona domaga się. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. kto miałby być owym sędzią. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). obiecuje zdobyć złote runo. było dlań rzeczą niemal pewną. wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. którą wznieśli tam Argonauci. 1190). Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. Jazon wziąwszy to. sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. dodaje wszakże. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). co przedsięwziąć. który Ajetes daje im przekonany. w świetle następnych zdarzeń. i rzekł (w. która klęczała u jego stóp. by dopełnić praktyk. nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. 95-98): Niechaj będzie. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate. 1234). by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem. 69 268 269 . jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. 70 Nie wiadomo. czy ma powrócić do pałacu ojca. Gdy zapadła noc. nagli do ucieczki. a za nim Frontis wraz z Argosem. Trzeba podkreślić.

jak powiada Apollonios. by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. 355-390). na którym przypłynął Apsyrtos. inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. 480)71. Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie. jakiż to uknuła podstęp. tam. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. nie chcąc patrzeć na śmierć brata. a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. ciął Apsyrtosa. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. ani jej haniebnej ucieczki". I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. Nie ukryło się to jednak przed Kirke. by przerwał pracę w kuźni. 270 271 . którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku. by zaprosić morską boginkę. ażeby dowiedzieć się. 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. na spotka­ nie72. chcąc wyjaśnić. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. Tak się dzieje. w. 560). Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. żonę śmiertelnika Peleusa. kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. po czym śpieszy do Argonautów. co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha. jeszcze inni. W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. a następnie sama rzu­ cić się w ogień. Trudno powiedzieć. który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. zwłoki zaś ukrył w ziemi. Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. 451). a także do Hefajstosa. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. ponieważ „ani nie pochwala jej planów. i jaka konieczność. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. 506). bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. 753-884). gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko. Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu. cały rytuał jest dość makabryczny. samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). bardzo gwałtowna. o mocnych rogach byka". jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty. na wyspie Drepane). Widziała ów mord Erynia. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. oraz do Eola. po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. co się wydarzyło. Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. Medea tylko odwróciła wzrok. 421). Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. należy przekonać go. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. ficznym i mitologicznym. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. pod którym ugięły się kolana. Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. stało się to. to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. 920-981). Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. kolejnym tematem pieśni (w. 659-752. sprawcy ludzkich nieszczęść. o czym Apollonios opowie później. a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. 591). 885-919. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa.

Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. 1691). Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz. który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. Pobyt Argonautów na tej wyspie. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. 1236). to nie będzie jej odbierał małżonkowi. którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. co czy­ nić. uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. Appel. stróża złotych jabłek Hesperyd. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. spróbowali pożeglować dalej. s. z wdzięcznością wspominając Heraklesa. opowiedziała (w. 1983. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. niczym wiatr. że go gdzieś tu spotkają. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. Arete. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. Argonauci przybijają do brzegu. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. uga­ sili pragnienie. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. Wówczas Medea oczarowuje go. by ugasić pragnienie. 93-104. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. a jedna z nich. s. Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. W. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. Objawiwszy tę Zob. Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. 1695. W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. zniknęły boginie. 74 272 273 . Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. tanecznego ruchu). Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. który. Filomata 354. Zagadka Syren. Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. raz jeszcze ich uratował. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. Mają nawet nadzieję. które się nad nimi zlitowały. 1362). Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. gdyby nie boginki libijskie. ga­ lopem. Gdy nastała noc. po czym oddalił się chyżym. zagadkową wyrocznię. znaleźli źródło. opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. 1499). którego zabił Herakles. Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". wyraz o niejasnym znaczeniu. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. by obwieścić swoje postanowienie. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów. Tamże podążyli Argonauci. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. choć nieobecny. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. Steffen. którego ukąsiła straszna żmija. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. dokąd się udał. a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. niesławnie i nie wykonawszy zadania. 86 uważa. trzeba zwrócić ją ojcu.. wówczas zobaczyli dziw. a na dodatek zginął wówczas Kanthos. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. cit. pełnej dynamicznego. Towarzysze pochowali go uroczyście (w. Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw. I byliby zapewne tam zginęli. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza. Wówczas Orfeusz zaproponował. 1670). Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). który poprosił o wskazanie wody. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. Aigle. Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. Eufemos. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. a kiedy wrócili na statek. po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. który wskazują ślady końskich kopyt. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. Stały one nieopdal i zawodziły. otrząsnął się z morskiej wody. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. w. Daremnie jednak. 982-1222). na których pasły się stada Heliosa. aż dotarli do Jeziora Trytonis. który mie­ li ze sobą. odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. Już byli na wysokości Peloponezu. Kiedy zapadł w sen. op. 1536). który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. 1637).

Rostropowicz. Od. 1980. Aczkolwiek w dawniejszej tzw. 43-56. zob. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. s. jako że żadne zadanie już was nie czekało. Mooney. 18.. gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. cit. s. w. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. naz­ wanej później Therą. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. Dublin 1912. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. 81 n. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. która jest naj­ starszym. Z polskich prac. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. także cytowane już studium W. Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury. który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". autorstwa. iż miał na tym polu poprzedników. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. Mooney. Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. K. op. najlepsi. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. a nawet dygresyjnej struktury. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. jego nazbyt epizodycznej. cit. być może.] starannie przemyślane". pod red. Poznań 1997. IV Oda Pytyjska Pindara. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. tzw. Jaśniejącego). Bartol i J. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. Szastyńska-Siemion. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. ed. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa. Steffena. czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. I oto następuje. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). Filomata 341. Apollonios. Karkinosa z Naupaktos. 1730). oczekiwany. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. por. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza. Tym niemniej trudno dziwić się.W. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. którzy uważają. zwł. poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. The Argonautica of Apollonius Rhodius. że wokół takiego. 44. s. IV. Argonautika I. 70-78 oraz J. dostępnym nam. bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. s. Gdyście z Eginy ruszyli.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1763) i płyną na Eginę. s. 985)76. Dodajmy. pierwszym twórcą. A. zob. hydroforie. gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. XII. kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. bóstw potomkowie. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. op. w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. 36. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. 274 275 . Zob. wręcz lapidarnego.. s. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła. Rostropowicz. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". rzekomo potomka Eufemosa. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy.. Danielewicza. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. Quellenforschung. 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. Poematy Naupaktyjskie).. która stano­ wiła tło całego dzieła. tj. 1772). że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. oczywiście. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. por. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia. poetyckim opracowaniem mitu. a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i". 70. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. goły. jak należy je potraktować. witth Introduction and Commentary by G. Apollonios nie był. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. s.

Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. mające wpływ na toczące się wydarzenia. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. ale także na poziomie tres'ci dzieła. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. 43. nie jest rzeczą łatwą. Nawet świat magii. Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . formal-strukturell.in. na przykład. Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. Widać. wie wir seit Platon wissen". uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. s. rea­ listyczny w opisie. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. czerpane z obserwacji życia codziennego. gdy dokonuje on heroicznych czynów. oryginalny. członka grupy. z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. op. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. 60). 81 Znaczący jest np. Apollonios. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". wie von der Forschung langst festgestellt. zob. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. tzw. Pamiętamy też. Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. pomimo całej baśniowej scenerii poematu. że w owym świecie heroin i herosów. jak już była o tym mowa. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). 433). 31-55. dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. cit. świecie niewiast i mężczyzn. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. na przykład. Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. 265). s. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. Uwidacznia się on także w drobiazgach. wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. który pozwala. s. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79. Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję). związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum. s. Ch. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. enjambement. s. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. Trzeba też podkreślić. być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu. wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. na przykład.. z konieczności bardzo okrojona. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła. a nawet bezpośredni w nich udział. jakby mimochodem. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. Kiedy. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna. Beye. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos. umiejących docenić programową uczoność poematu. jakim H. że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. Po­ zwala nam. których bohaterami są postaci dzieci. obserwować dręczące ją rozterki. na bardziej ludzkim jej wizerunku.. jakim jest książka Ch. tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona. które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. 86). GRBS 10. ale i demo­ nicznej Medei. ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. 2-6. 1969. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). Herter. wręcz „antyherosa". całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob.R. że Argonautika „nicht nur. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. Munchen MCMLXVIII. — portret dziewczęcej. i to nawet wówczas. Dodajmy. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82). Specyficzny jest także świat bogów. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. a nakreślony. nawet stosunkowo dokładnie. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). Jednak lektura poematu. na przykład. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. jaką im poeta zaproponował. który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu.

Wergiliusz. Waleriusz Flakkus) i greckich (np.. 141).) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa". Klinger (zob. tenże.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. 1-2. być może z miasta Bene. Słyszymy również o kilku jego naukowych. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. i to podejrzanej autentyczności88. a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. tzn. Otóż wiemy. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. 275) dwuwierszowego epigramu. Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. Hunter. F. Eos 26.] Diotimosa z Adramyttion . przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas. także Herakles zabijający lwa). W. a%Aa [Herakleous athla. oraz w SH. i to na tyle udane. zob. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. 85 SĄ literatów. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia).. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. Czytamy tam mianowicie. a więc Homera. które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze. Trudach Heraklesa — W. będzie to oznaczało. być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. poszła w zapomnienie. że był on także autorem rozmaitych ktiseis. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera. Darmstadt 1996. Stuttgart 1993. wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. Translated. 87 86 278 279 . że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania. 263). Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów. Thiel. zdaniem W. 1932. a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. Leiden 1981. stał się gramatykiem" (tj. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. Campbell. Maehler. 9-21. tenże. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne. por. hrsg. Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. K. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera. R. curavit et emendavit H. Reich. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos. bowiem nie był to homo unius libri. Natzel-Glei. 1505 n. Miał być współczesnym Eratostenesa. a dubia pozostają fr.A. 280) 'HEOOCKAEOC. Das Argonautenepos. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. należy zatem mocno to podkreślić. 1 Powell. Klingera. a później. M. 1996. Coli.. Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi. A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. tj. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. a więc: Apollonios ofRhodes. W cytowanej pracy zamieścił W. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. ubersetzt und erlautert von R. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. DNP. historyczno-literackich pracach. Z drugiej strony należy jednak podkreślić. nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. Apollonios von Rhodos. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym. Oprócz prac przywołanych już w przypisach.. z której wynikałoby. którego treść. Oxford 1993. Reasumując.. szp. Kiedy żył Rhianos?. dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. bo słyszymy. Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa. by M. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. Współczesnym Apolloniosa. Rodos. jest atrybucją bardzo wątpliwą. von Wilamowitza-Moellendorffa. Alex. s. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U. Sinko (11/1. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń. 84). Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. co we współczesnych (ok. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. Stacjusz. że był starszy od Apolloniosa. filo­ logiem). Bd. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. z których nic się nie zachowało. Twórczość ta. Miinchen 1994. 941-945). Nonnos z Panopolis). Kwintus ze Smyrny. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. 923 i 946. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). 877. s. Hildesheim Ziirich— New York 1983. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety. Jak pisze T. ex incerto poemate).). tj. Bd 1. with introduction and explanatory notes by R. Margolies DeForest. Rengakos. Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. fr. Argonautika. Index perborum in Apollonium Rhodium. praca jeszcze nie ukończona). A stał się poeta bardzo dobrym filologiem. A. że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. Hezjoda i Archilocha. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. 142). że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. IV. który umarł w 283 r. s. Knidos i in. ale nie od­ grywały one tej roli.. 79-84) uważał. zdobywszy wykształcenie. Hunter. Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). Glei und S.

Opole 1998 (tamże. Jest to możliwe dzięki temu. op. 3).in. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. oraz tenże. wypada jeszcze wspomnieć. N. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. przyp. a mianowicie Axcui<d (Achaika). przedmowę napisał J. umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). pochodził zaś z miasta Soloi. tj. Sinki (II. Zob. Żywoty cezarów. W. najnowszego. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. które. s. przeł. Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów.. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. tamże. Ogólnie rzecz biorąc. 20 (oryginał angielski z 1994 r. który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. Jeśli chodzi o czas. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw. przyrodnią siostrą Antiocha II. s. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. with Introduction. szp. obejmującego niegdyś sześć ksiąg. Dionysiosa z Heraklei. Starożytna Macedonia. 284-297. cit. Aratus. a że w tego rodzaju poezji gu­ stował. s. Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G. przodka Temenidów 89 . tj. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. 214-236). tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". Chankowski. Lang. s. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. Wolski. Hammond. leżącego w Kylikii..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety. 70). Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. 39 i 47. 6. s. RE Suppl. 957-962. że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem. Ludwiga. A. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. Fantuzziego przygotowany dla DNP. 827. który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. Ossolineum 1972 5 . a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. NiemirskaPliszczyńska. a nawet Menandra. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. wstępem i komentarzem opatrzyła J.O . Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. 1996. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. " Lesky 1. Rostropowicz. s. jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. Leskym) na stwierdzeniu. 26-30. Sinko. ponadto Filetasa. Księdze Suddn. Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał). Swetoniusz powiada (c.. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. Życiorysy te. Phaenomena. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach. s. 35. 217-231. Hutchinsona (zob. gramatyka Menekratesa z Efezu. przeł. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach). 1. zob też T. Klinger. z wyjątkiem jednego. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu. 263-264. Theona z Aleksandrii. być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. przynosi artykuł M. Warszawa 1999. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. II/l. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata. ed. J. 1965. 235. przekazane są w Antologii Palatyńskiej. szp. 66-76 Powell). Gajusz Swetoniusz Trankwillus. a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. 293-296) oraz w artyku­ le W.. 42). która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem.). 92 280 281 . któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s. Translation and Commentary by [. ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa. że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr.S. przet. Omawia je szerzej T. Antagorasa z Rodos. Król i poeta. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego. w którym żył.. komentowanego wydania poematu. Nowsze. Opowieści Messeńskie). a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. Kidd (zob. szp. Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. s. który panował w Syrii jako następca Seleukosa. Sinko. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. IV. s. że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. MeacnviaKd (Messeniaka. że Pauzaniasz. X. Bd. to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby. jakie przygotował D. 26-39.]. a my poprzestańmy jedynie (za A. 1. że m. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła. Poznań 2000. Geniusz Aleksandra Wielkiego. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). 90 Poetycka twórczość Rianosa. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza.

które kolejno w swej porze wracają. i Psiej Gwiazdy. SH. s. który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. s. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. T . nr 118). epigramy i epicedia (np. natomiast Aratosowi. Rostropowicz. Hymnem do Zeusa. czyli „Ten-na-kolanach". 65-73. Rostropowicz. wyżej). por. ale w pełni uzasadnioną. Engonasin. że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). s . przed 239 r. Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. na początku i na końcu. 3-5. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. por. 103-105). fr. na śmierć brata Myrisa. że właśnie: Te gwiazdozbiory. w jakim następują po sobie"96. 19-461). że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. Syriusza. czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. równika '•' D. pojawiając się w ciągu roku. (-/. 322-325. w. op. Interpretację tę J. dziś Hercules. Rostropowicz.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. czyli obydwu zwrotników. apostrofą do Muz. Jeśli jest to prawdą. s. Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. s. zapewne nieco starszy od Aratosa. a mianowicie Klenathes z Assos. 286-287. op. w tym także rozmaite Astronomica (zob. Słyszymy. op. fr. ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. 86-91) i Medica (zob. s. Kidd. 30). Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. wyżej). oraz konstelacja Smoka (Drakoń). co pozwala nam przypuszczać. 462-757). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła.93. Był Aratos płodnym twórcą.ob. Acta Universitatis Nicolai Copernici. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej.. 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). 452-461). SH. 1-18) stanowi prooimion. 92-98). który „praży najostrzej". zakończonym dodatkową jakby. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". s. J. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. Ponadto. jakie Antygonos odniósł w 277 r. 95 282 283 . iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan). na którym się nie zna94). Aratosowe prooimion. Znane były również jakieś jego listy. że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne". SH. iż poeta urodził się około 310 r. również w duchu stoickim napisanym. Później przechodzi poeta (w. tj. Część druga poematu (w. Filozofia VII. m. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. W. Toruń 1983. tj. Appel. s. To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. przyp. 177187. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać. taż. Psa (Kyon. ibidem. Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. Eos 94. czyli od samego Oriona (w.in. (zob. zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. I I / l . takich jak elegie. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. s. Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. 3>aivóueva). Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. 53. którego autorem jest inny uczeń Zenona. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. ułożyć poemat o tematyce medycznej. SH. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95. 9 < Z o b . Natomiast w dalszej części utworu (w. Wielka i Mała (Helike i Kynosura). S i n k o . przyp. i to przynajmniej na tyle dobrze. jak pisze J. znającemu się na astro­ nomii. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. cit. protektora poety. Przeto zawsze. 53. 25-30 {etpassim). zob. ibidem. poradzi sobie nawet z takim tematem. por. ibidem. bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. znawcy zagadnień medycznych. poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. 1996. Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce". że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. cit. cit. Kleanthes — poeta i filozof. nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. 326327). Poemat liczy 1154 heksametry. która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. które. % J. gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie".in. fr. zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę.. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

s. 254-265. 391-402) tego dziełka. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców. s. Pamprepios). to oczywiście Panopolis. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. Studia nad Nonnosem. Fornaro. ks. po Chr. Wojtowicz. 131 Referuje ją H. op. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii). aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje. a także kilka innych utwo­ rów (m. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. Wojtowicz. pochodzący również z Egiptu. Sinko. liii excidium. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. s. którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. 9. a więc prooimion. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. Ausgabe mit Einflihrung. Opowieści dionizyjskie. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. czy Nonnos. tj. Nonnos. ale uzupełniające się systemy. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129. Zob. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. co (być może on sam. aristeie poszczególnych bohaterów. DNP. ale że odwrotnie. Dubielzig. a Farie oznacza Aleksandrię. ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. 132 Zob. AiovixriaKd {Dionysiaka. 997-998. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. Livrea. w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. kunsztowne ekfrasis. RFIC 104. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. Odysseia leipogrammatos). Bd. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. jak i eposu hellenistycznego. czy może już chrześcijaninem.130 W związku z tym.v. 444. I-VI. S. Polis Pana. Można zatem powiedzieć.in. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. 2000. H. Lipsiae 1982). najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. ofiary. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. Zob. 21 382 wierszy!). aparat bogów. tworząc Dionysiaka. katalogi. o którą upominał się Kallimach. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. mowy i rozmowy. a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr. z których nic się nie zacho­ wało. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. U. 8. Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. cit. porównania. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. narady. nastające dni i nocne ciemności. Jana (o której będzie jeszcze mowa). możemy przyjąć za pewnik... W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. antyczną epopeję w 48 księgach pt.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. 13(1 302 303 . filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. zakłada­ jąc. W tym krótkim poemacie. był jeszcze poganinem. Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc. 23. Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. głównie zaś te wydarzenia. s. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. tj. s. Lublin 1980. W pierwszej z nich. właściwie epyllionie. ów „dźwięczny oręż". s. ofiarowaniem Polyksene. III/2. o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to. 18-22. także stylistyczno-leksy- kalnej. 1976. który zawiera fragment (w. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. także T. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. Kyros. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu). a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń. szp. Wydaje się. miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. E. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. przepowiednie. Tiibingen 1996. 128 Zob. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). sceny pogrzebowe. 129 Zob. ks. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc.

ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. jaki później nastąpił (Deukalion). powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina. R. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. tj. Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. królem Deriadesem. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. Należał do tego grona m. theomachia. przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. vol. i trzeba przyznać. s. wielotomowa. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. i matką". Penteusa. jeszcze nie została ukończona. zob. która poprzedzona jest osobnym prooimion. oszukanie Zeusa. aliteracja. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. Styl poety charakteryzuje congeries. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. passim. a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. Najobszerniejsza część trzecia (ks. Nowa. Erigone. szeregiem anafor i epifor. różne gry słów. 313-483. Berolini 1959). Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu.. Ino i Semele). syna Kronidy i Persefone. szp.in. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. narodziny ich córek (Autonoe. którą uosabia Proteusz. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. aliteracjami. obfitujące w nowotwory językowe. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. antytez oraz układów chiastycznych. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. oparte także na etymologicznych skojarzeniach. Keydell jest także wy133 cą. pierwszego Dionizosa. XVII 1. 304 305 . której konsekwentnie hołduje. i zapowiedzią. W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. Okazuje się. Naczelną zasadę poetycką. Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w jakich doszło do narodzin Dionizosa. Bd. Wręcz odwrotnie.v. RE. cit. czyli „kunsztowna różnorodność". M u s a i o s (Mouamoc). którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. 34-74. Część drugą poematu (ks. 27). szkołę Nonnosa. XXV. ale także motywów i myśli). Learchosa i Melikertesa). specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. Nonnos. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. która trwała już sześć lat. Jest to pojęcie umowne. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. Dionysiaca. s. z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera. Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. XXV. przygotowywana przez F. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. op. Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. króla Indów. a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. takie jak katalog bo­ haterów. o jego śmierci i o potopie. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. R. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. Keydell. że mitologiczno-bohaterski epos. poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. do Owidiusza). 905-909. podob­ nie jak homeryckie. Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. cf. epitety nonniańskie. Agaue. I-II. Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. określające tych poetów. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa). którzy tworzą tzw. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. Wojtowicz. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. np. co oczywiście nie oznacza zarazem. odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. H. 190551). przygotowanie zbroi. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości. Można powiedzieć. o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. wesele Kadmosa z Harmonią. inwokacją do Muz. ma pocieszyć Dionizosa). ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. walki nad rzeką. wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. walką z Perseuszem w Argos. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. dwujęzyczna edycja francuska. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. są tematem osobnych filologicznych rozpraw). dla którego Kronida stał się „i ojcem. narada bogów. rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. ich zamążpójs'cie.

Zieglera. 1333-1341. I choć nie mo­ żemy być pewni.es. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. umówiony sygnał zapalony przez Hero. auTÓcrtoAoc.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. zob. 1322-1417. Stuttgart 1942. Einleitung. że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty. Aż nastała pora zimowego przesilenia. i Hero. także z retorycznego punktu widze­ nia. Ten poemat. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca. która swój wyraz znalazła m. zapewne z I wieku po Chr. ukazał się polski przekład poematu pióra W. 138 136 Por. Koechly)135. Hero und Leander. zakończonej tragicznym finałem. Orphische Dichtung. Eleuteri (1982). więc dzielił ich przestwór Hellespontu. 36 Halbband. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. 137 Na temat rozmaitych Orphica. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr.. Livrea i P. a to tym łatwiej. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. texte etabli et traduit par F. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. mitycznym imienni­ kiem. Tak jest również w wypadku tzw. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. Sinko. Bonn 1971. 503. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. Leander podejmuje swą ostat- nią. DNP.138 Jego or- Zob. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. sam sobie okrętem. 329).v. gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S. cu>tó|aaTOc vquc. Na nic zdały się modły do Afrodyty. wyżej). jak się niebawem okaże. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). dwojga tytułowych bohaterów. Kost. niżej). acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa). syntetyczne opracowanie R. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr. Kosta — Musaios. Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. 465-528)134. dla Polaków szczególny. RE. miłości skrywanej przed światem. a kierować się będzie światłem lampki. papirusy z kolekcji J. oboje na zawsze pozostali razem136. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. Les Argonautiąues Orphiqu. i G. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. on w Abydos. Musaios [4]. przeprawę przez wzzburzone fale. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. zob. kryjąc. Poeta powiada bowiem o Leandrze. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. 135 134 Już w 1572 r. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A.in. Leander. a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. Widząc migocące w od­ dali światełko. a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. Fornaro. Keydella i K. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). 1955. rector ero"). to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. Fornaro. Urok młodzieńca i jego zręczne. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. iż zauważył. s. zwłaszcza szp. 175-186) T. prozaicznego. nr 4. s. I choć oboje zgi­ nęli. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży. Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. Jakubowskiego. Vian. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. S. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. a najnowsze (raczej parafrazę poematu. navita. szp. 46. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. Tak też się dzieje. czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. Bd. zachowane do na­ szych dni. s. Ona mieszkała w Sestos. Text. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów. również przed rodzicami. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach.in. Kamiennik Orfeusza (zob. Nadchodzący wieczór sprzyjał. do której należą także dwa epickie Orphicani. nocami zaś żoną" (w. lite­ ratury orfickiej. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. przyp. Brożka). także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika.v. Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. Chodzi o tzw. szp. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. 306 307 . 287). Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. Obersetzung und Kommentar von K. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. s. sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. Filologowie wypisali wiele piór. 2000. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18). poświęconego Leandrowi i He­ ro). pierw­ szemu zbliżeniu. wzniesionej nad samym brzegiem morza. licząc na opiekę Erosa. Leander przemierzy nocą Hellespont.. płynąc wpław. sternikiem. autorstwa M. Erosa i Posejdona. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. 8. słowa. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka.

doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. figu­ ra etymologica i inne). tzw. Venzke. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. Aczkolwiek i Hera. gdzie podówczas bawił Menelaos. orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. Szymańskiego (zob. aniżeli uczynił to Rodyjczyk. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. niknie z dziejów literatury. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. Wyszu­ kane słownictwo. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. że tym wydarzeniom. 858. podobnie jak u Nonnosa. nr 8-9. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. Kolluthos z Lykopolis. poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. Popłynął tedy królewicz do Sparty. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. to. grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. Berlin 1941. 140 308 309 . w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. także na poziomie stylu. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. podobnie jak dziełko Musaiosa. że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. układy chiastyczne. i to pomimo te­ go. Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. passim. Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. a jego uroda. Wieść o tym powędrowała na Kretę. który. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". Jego treścią jest opowieść o tym. I: 491518) i że był autorem eposu pt. choć był królew­ skim synem.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. Relację o tym. Zdecydowanie ciekawszym. Porwanie Heleny. s. ale to właśnie dziełko Kolluthosa. hyperbaton. Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. możemy określić mianem epyllion. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. zwłaszcza Homera. otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. Kolluthosowi znane. podjętej w 505 r. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. Księdze Suda. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys. w którym odnajdujemy. jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów. co się wydarzyło. Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością. antytezy.I. a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia. niewielkiego eposu (392 heksametry). którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. który. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . która próżno poczęła szukać mat­ ki. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). natomiast scena porwania runa (w. Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por. 1191 i 1347). Harpage Helenes). wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. 125) „przekładem" J. poparta zręczną przemową. że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. Wynika z niej. ale wynika również stąd. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. Musaiosowi. jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. choć z pewnością nie wybitnym. Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. Literatura na świecie 1996. pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. 308. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. Lukan i Claudius Claudianus). inna jest ich kolejność w katalogu (w. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. Apolloniosa z Rodos. jej córką. oraz kilka tytułów takich dzieł. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. przyp. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach.

nie tak dawne zmagania z Persami. 2. 404 po Chr. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. zwłaszcza s. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom. Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. s. s. Teodozjusz II. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. zob. 142 310 311 . o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). która również osadza się w określonym kontekście historycznym.). Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm. mający dać odpowiedź na pytanie. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. II. nieznany143. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. które w całości zachowały się do naszych czasów. po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. nym przez E. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. Kaxaox«v {Peri katarcbon. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. np. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . Lipsiae 1976. D. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. 194198. s. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. Zachowała się znaczna część tego utworu. passim. W zbiorze opracowa' ' Zob. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius. po r. [w:] Kleine Schńften II. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa.-L. rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. ed. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd). Marcelus von Side. papirusowe fragmenty. tj. Ale komponowane one były także w języku greckim. znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. 12.. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. Effe. czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. znaleźć można w wy­ daniu E. odniósł nad Persami w 422 r. 959-962. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. czy może ich zaniechać. niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi. że np. J. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). znaków zodiaku i planet145. i wiemy. Blemyomachia. w 42 księgach). być może. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. niestety. Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. obszerne studium U.). Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. s. tłu­ maczonego później na język arabski. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. 143 Zob. w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. na które składał się wstęp. Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. o twórczości Marcellusa z Syde. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. zachowały się. dedykowany cesarzowi Neronowi. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa. 56). Pingree. Heitscha. z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144. Carmen astrologicum. a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. Iatrika. Jeden z uczniów Nonnosa. którego autor jest nam. Christodoros z Koptos. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. Trudno się dziwić. nie tylko heksametrycznej. czy należy podejmo­ wać określone działania. 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. po Chr. po Chr. jakie jej małżonek. Effe. Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. O początkach). a w r. w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika. Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania. i wiemy od Libaniosa {Or. 145 Zob. Wilamowitza-Moellendorffa. 502. z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. 131-136.).). rodem z Egiptu. już to. Berlin 1941. Charlet. jak przypuszczamy. jej narodzinach i wy­ chowaniu. Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt.

badzo jednak skromną. literaturę przedmiotu. s. Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ). wyspy. za (sc. 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów). a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. także Effe. s. żyjący. Brodersen. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. T. KQnwĄ EK6oan. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. 738-750). tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. w II stuleciu po Chr. postać zgoła enigmatyczna149. S i n k c I I I / l . s . Bibliotheca Teubneriana. 2.). że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. zweispriichige Ausgabe von K. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. I a i d w w a 1990. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i . Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). 1999. W. nr XXIX). Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. stał się tekstem szkolnym. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda.in. III i VI. Das Lied von der Welt. pochodzącymi od różnych twórców. co pozwala stwierdzić. Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. rzeki i źródła. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. Europy (w. Heitsch. komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. 150 Zob. po Chr. Z jego analizy wynikałoby (ks. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. Jak się wydaje. 805. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. W pierwszym z nich (w. Zakończenie poematu (w. kolejność. 1-9). 126-131. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. lesiste góry. 513-532) chwali „boga Hermesa. Lipsiae 1979. 148 Zob. II. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. Livrea. Europy i Azji). po Chr. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc). Historii Egiptu. Tzw. 512. VI (III). w pierwszej części dziełka (w. Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. zob.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. w. na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety. 174-269).v. fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach. 112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. 151 Zob. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. 152 312 313 .). wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. s. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. 270-446) i wysp (w. Należy odróżnić ją od innego Manethona. Zob. być może. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. Sinko. słynące latarnią morską. sc. II. które było częścią Aleksandrii). I. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. szp. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. z których jeden pozostawił własną sfragis. który jest autorem eposu „geograficznego" pt. który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. 679 (= Fr. w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w. Olms Verlag. ' Christ-Schmid-Stahlin. T. 620-1165). wody Oceanu. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. 7. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw. autor słynnej gramatyki). Manethon [2]. dotyczącego niewieścich obowiązków. 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. 182-183.151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła. autora m. Opis Afryki (w. bóstw. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. ułożonego w 1186 wierszach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę. panowa­ nia) Hadriana". jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. poemacie Pamprepiosa. TCABAPH. tamże znaleźć można nowszą. II/l. i to pomimo faktu. G. Hubner. Manethoniana wydał A. DNP. zwany Periegetą. z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego. oraz Dionysios von Alexandria. s. których datowanie. że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). LXI Heitsch).

Gniezno 1997). poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację). 138 n. Colluthos. liczącego łącznie 2144 heksametry. a ponieważ poeta wspomina też (II. który w 177 r. prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr.W. przypuszcza się. Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. po Chr. (zob. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. wyd. pozytywnych i negatywnych. Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). III/l.. dodajmy. Meisenheim am Glan 1969. jakim Oppian musiał się posłużyć. zwłaszcza dzikich. oraz pewnych eksursów mitologicznych. 198 po Chr. I. 45). a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności. 1937. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. 683 i V. jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. opis myśliwskiego rynsztunku. Tekst łaciński do druku przygotował. seria Loeb Classical Library. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. po Chr. Tryphiodorus. 15. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. Ikseutikd). 557-558). Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu. krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. 67-82). zwanego Sofistą. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. Warsz. i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki. Mair. I — 1928). gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). wstęp do najnowszej. przygotowanej przez F. Ubersetzung in deutscher Sprache. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. oznacza to. Na­ wet nie jesteśmy pewni. s. Podkreślić trzeba. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra. Fajena (Oppianus. a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. hasło w tzw..) poematu. Stuttgart und Leipzig 1999). Sprawozd. Tow. 314 315 . s. Text. który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob. przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. s. Sinko. w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . AAtEimicd (Halieutika. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. e. K. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. Halieutica. London MCMLXIII. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana. 31. uczynił współwładcą swego syna. Poeta nie unika porównań.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poemat powstał przed 178 r. wybór stosownej na to pory. Na treść utworu. cit.W. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. Fajen. Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. Zob. czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów). op. 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju.). Fajen. że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. Sztuka rybołówstwa. przydając mu elementy za­ chowań. z pewnością zaś powstały po r. jaki zachował się do naszych czasów158. 7 n. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. Jest to. Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. 3) i wzmiankom o jego synu.g. i 205 n. wyżej). a także różnych sposobów ich łowienia. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A. Uważa się. czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. Teubner. Mikołajczak.. Brodersen. 25 (por. po Chr. czyli O polowaniu). Poemat składa się z dwóch zasadniczych części.1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. Kumaniecki (zob. 30. with an English Translation by A. że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. ile w ogólniejszym. o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. wstęp do Oppian. VIII. II. ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes). KuvnYETUtd {Kynegetika. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka. I. a to z tej racji. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). przyp. Einfiihrung. Kommodusa. s. Nauk. autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. typowych dla człowieka157. 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. Jest rzeczą charakterystyczną. Publiusz Owidiusz Naso. moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. s.

Boudreaux (Oppien d'Apamee. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. Appel. 336.. Bd. s. Najnowsze. ks. 172-190). Cologny—Geneve 1984. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. 2000. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. Horasis Dorotheou). lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. Księgi sybilińskie jako całość. Pli­ niusz i Grattius.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. Starowieyskiego). Od wieku II po Chr. to swoista. s. op. powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. une traduction et notes par A. nr 324. wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. pełna rozmaitych interpolacji. edite avec une introduction. a zarazem tajemniczego zbioru". by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. Munster 1969). Toruń 1990. i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. ale także magicznych i apotropaicznych. t. 183-203). cit. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. M. Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. Rudhardt. a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. o ich cudownych właściwościach. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań. żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Gauger (Sibyllinische Weissagungen. opracowany przez W. Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia. 162 Zob. mesjanistyczne. Oracula Sibyllina). Filomata 1979. o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. Dusseldorf—Zurich 1998). Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. W. czyli od Ksiąg sybilińskich. Oppianos [2]. Starowieyskiego. wyżej). Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi. szp. 164 163 M.166 Trzeba podkreślić.in. 8. Reverdin. łac. powstałej zapewne w II wieku po Chr. że ów Zob. 166 165 316 317 . przywołując m. I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. czyli do epiki chrześcijańskiej. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. 155).in. pod red. 510-609). Paris 1908). Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60. (por. Papyrus Bodmer XXIX.]. Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M.. S. Kamiennik Orfeusza. Le chasse. Theiodamasem. s. 335-336 (przekład M. Columella. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. nie tylko an­ tycznymi. mieszanina elementów chrześcijańskich. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. 507. jak i z autorów łacińskich (Warron. pióra S. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. Kasser et G. s. nie tylko szlachetnych. 1260. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. O. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). s. przede wszystkim leczniczych. czyli Kamien­ nik). 161 160 159 J. Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Podkreśla to Effe. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w. griechisch-deutsch. Vision de Dorotheos. literaturą orficką {Orphicd). a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 . Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. Cavallo. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. o Zwiastowaniu. jaką obecnie posiadamy. W najważniejszej. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. Kraków 2001.-D. Hurst. Najwcześniejsza. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. żydowskich i pogańskich. Poeta stara się o to. Charlet. VIII mowa jest m. Starowieyski. Fornaro. o Chrystusie i Jego wcieleniu. to jednak w porównaniu z innymi. choć w rzeczywistości ani ten utwór. być może także Wergiliusz)161. gnostyckie. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. przyp.-L. J. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. s. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. Zob.v. przyp. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie. ale stanowią one części księgi VIII)"164. passim. DNP. owego „dziwnego. poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. 173-184. Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. a także rozmaite proroctwa. s. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a . Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. na który składają się 4230 heksametrów.

XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. gdy w ciągu dnia (w samo południe). Generalnie rzecz ujmując. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. s. 130). Wojtowicz. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. która pozwala wyznaczyć terminus post quem. które utrudniają zrozumienie całości dzieła. Wojtowicz (op. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv. choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego.W. Bodmer 29). przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np. 334) wyśpiewać pieśń. Parafraza ułożona została w XXI księgach. Zamykają Prafrazę epilogi. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r. 168 318 319 . w odniesieniu do Maryi. ks. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. natomiast część druga (ks.. Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. 118-119. s. s. 87-91). 314-317). Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou). co prawda z dużymi lukami. Viana). gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu. W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego. że jest on dziełem „Dorotheosa. Kusząca byłaby zatem hipoteza. A. Jana"169.H. co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?). strażnikiem wrót w pałacu Boga. H. 1987. Bogarodzica.. na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. przyp. cit. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa. w tym wypadku sc. jak np. F... co świadczy o tym. Ep. jak w świecie rzeczywistym. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa").. jakim jest Parafraza Ewangelii według św. Grzegorz z Nazjanzu. której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). I ma charakter wprowadzenia. w wierze. został. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. ponad­ to zaś przyjął chrzest. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. przebywał w Antiochii. że czasami stosuje poeta „auto- Zob. iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. Evangelii loannei. ale — jak podkreśla to H. opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. w. op. op. Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob.M. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. cit. po Chr. odważny". Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. a więc opisowi Jego wędrówek. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. Po prologu. po większej części poetyckich. ułożone­ go w 343 heksametrach. Dioklecjana?). cudów i nauk.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. spłynął na jego powieki sen. Ostatnie oryginalne. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą.. Wojtowicz. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus. jakiego zaznał. który w 365 r. Edited with Introduction."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się. Translation and Notes by . Istotną wskazówką. s. jak wiadomo. po Chr. Bibliotheca Teubneriana. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. s. 70). najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. Gabrielem i innymi aniołami. The Vision ofDorotheus (Pap. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu".. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. tj. epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. Lipsiae MDCCCDOCI. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. 169 Zob. Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. cit. które jednak dotychczas nie zostały opublikowane. także na po­ ziomie słownictwa. 119-123. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. Otwierająca epos ks. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne. zaopatrzone w Index verborum. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. po Chr. H. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. Ale. Jest też rzeczą zrozumiałą. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. Vigiliae Christianae 4 1 . Kesscls and P. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej. Jana i można stwierdzić. Van der Horst. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. (por. w jednej z sal cesarskiego pałacu. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. dv6oaoc znaczy „dziel­ ny. wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. greckiego poematu chrześcijańskiego.

to wiemy np. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. Posiadamy też znaczną część centones z Homera. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe.). Sozomen z kolei przypisuje (5. poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. nie dotrwała do naszych czasów. por. Niemały zaś w niej udział. Cyprianie. który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. charakterze. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). U historyków Kościoła czytamy bowiem.. przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. Tzetzesa). Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. Bibliotheca Teubneriana. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170. że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ułożona w heksametrach. tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu.. jak opowieść Eudokii o św. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. Antehomerica. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. 16). Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. 170 320 . miał rzymski okres greckiej epiki. po Chr. powstała w połowie V wieku po Chr. jakimi posłużyła się Eudokia. Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. Lipsiae 1897. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". 3. Ludwich. oraz 471 heksametry z ks. w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk. III. ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu. oczywiście.. Homerica i Posthomerica J. Kośmy i Damiana. Jeśli chodzi o inne greckie. małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. Nonnos nie był jedynym twórcą. Na Eudokii.

4 Heracl. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. żałobną. 1 . za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. B.^ ^ . Eos 74. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. Lewandowskiego. s. Mus. Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. historyczną. ps. ps. I. Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. s. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc). XIV. 973-976. pod red.^ ^ -). [w:] Elegia poprzez wieki. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob. że za cechę dystynktywną tego gatunku. Można przypuszczać. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. C Q 5 6 . które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. Studies in Ancient Literary Sources. 46. 825-828. Poznań 1995. s. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. 533-534.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. począwszy od czasów aleksandryjskich. 1134ac. A. zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. Elegia i epigram. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. 5 Zob. 1963. 2 3 Theognidea 239-245. Stichos andStanza. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. Dale. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną. 11-18. 1987. 1132cd. Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . 37-90. 1063-1065. [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. s. Gentili. t. Poznań 1993). Pont. Teksty te analizuje K. Kilka problemów terminologicznych. Metrum to. Mus. mianowicie w epigramacie2. także w odniesieniu do epoki archaicznej. miłosną. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny. A. biesiadną.M. 261-278. ogólnofilozoficzną. że główną przyczyną uznania elegii. 1055-1058.-Plut. ap. Vandceuvres—Geneve 1968. uznano formę metryczną. Greek Elegy andlambus. Epigramma ed elegia.-Plut. Szastyńska-Siemion.

1. 7. Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. EAtyoc = Didym. 1. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. Procl. nie sugeruje. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. Bowie.L. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt. i późniejszego. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. 3 1 % . Takie rozumienie tego terminu. 24-25. 2000 wersów. 319b 6 = Procl. 27 przyp. s. s. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. 10. eAEyoc. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. 206-230. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych. s.v.L. 119). Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc.L. [w:] Elegia poprzez wieki. Paus.-Plut. Zob. s. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych. EA£yeiov. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. 74. p. 1986. Bibl. Gerber. Bibl. 10. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej. s. s. Bonn—Bad Godesberg 1979. 14 Zob. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. oznaczającą instrument dęty. Phot. 13 12 324 325 . hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną. M. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. że nazwa lAeyoc.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 19-27). 24. Studies in Greek Elegy and Iambus. "Testimonia zebrał i omówił D. 1134a. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. p. Zwa­ żywszy na to. West. Chrest. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung. 27-29. Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. Greek Elegy and Iambus. I 2. że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. s. przed Chr. jest geneza poezji elegijnej. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. Companion to the Greek Lyric Poets. Lewandow­ skiego. powtarzane przez większość autorów antycznych8. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu. Nie można wykluczyć. [w:] Greek Poetry and Life. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. Early Greek Elegy. Tak więc elegia. Early Greek El­ egy. tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. że rzeczywistą cechą odróżniającą. Thiemcr. D. według inskrypcji Echembrotosa. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była. sięgającej czasów antycznych. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7. K. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik. 7. 17 Diogenes Laertios podaje. I. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. która może mieć korzenie frygijskie13. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów. Bowie. nie związa­ nego z lamentem. Zacher. Berlin—New York 1974. 7 6 Orio.E. naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). od której derywowano pozostałe formy.). Różno­ rodność tematyczna tych utworów. 94. 24 = Phot. JHS 106. 16 Paus. teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go. s. że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. podają jednak w wątpliwość twierdzenie. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią.v. 9 Zob. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. Chrest. " Zob. ps. Oxford 1936. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. 4 n. czyli pochodów kończących ucztę. Mus. a obecność elementów trenodycznych. Leiden 1997. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. s. Philologus 57. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15.) z lamentem nad zmarłym. jak się wydaje. H. jakim jest pochodzący z 586 r. 10. Zob. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. Bowie. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. 4. pod red. Early Greek Elegy. 15 Zob. s. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16. Symposium and Public Eestwal. którym dziś dysponujemy. Tro­ jankach Eurypidesa (w. 2. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. 3. E. Starsze świadectwo. Wiemy również. Poznań 1995. 1898. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. ŁAsyeia. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. Bartol.

też Bartol. 1. 630c. 14. 51-57. Sympozjon był bowiem. Tatarkiewicz {Historia estetyki. 14. jak wiadomo. Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich.. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją. zwłaszcza Trerów. 8. 1. 1. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów. II 692. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. 30 Gentili-Prato). nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). żył w połowie VII wieku przed Chr. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. Suda. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. Sol. s. spotkania na agorze). IV 610. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. 1 n. żołnierzy). Early Greek Elegy. 13. 40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23. Greek Elegy and lambus. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). Poezja elegijna.. 1. Leocr. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji. 20 326 327 . Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. Plut. 22 Isocr. moment przed bitwą. wspieranym z Tracji przez Scytów24. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. 48. lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. 40). jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. 2. 8. które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. ap. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe. a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. młodzieńcy. 30 West = 3. w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej.. jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. w rozumieniu Greków epoki archaicznej. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. które doznało wielu nieszczęść.. nierzadko narzędziem agitacji i propagandy. nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji. t. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą. Strabon (14. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. przyjmuje się. 4. IV 397. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". Z faktu. Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. 106 nn. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. pogrzeb. że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. Na przykład Philoch. Wrocław 1962. dla Archilocha zaś (20 West) miastem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. 23 " Bowie. 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. Lycurg. Ath. s. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). Jak wykazano19. 42 n. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. między innymi Magnezji. 45): „[. zob.

25 Gerber. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych. byłTyrtajos (TUOTCUOC). Niektórzy badacze28 sądzą jednak. Cambridge. Kallinos nie ukrywa ryzyka.. Jeśli sam jeden dokonał czynów. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. 8. że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju. Smutek bowiem ludzi ogarnia. 10). I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. s. [w:] Danielewicz. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. jakie niesie z sobą wojna. Appel. 4. gdy w boju polegnie. Warszawa—Poznań 1996. s. jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała. Companion to the Greek Lyric Poets. Parker. 45. 328 329 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. czci on półboskiej doznaje.. który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. 428-429. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często..) wielki. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. The Dates ofthe Messenian Wars. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. 1991. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go. Pamiętać należy jednak. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy. Liryka starożytnej Grecji. Platon {Leg. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. Early Greek Elegy. Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. lecz także leżenie przy uczcie. 105. Nie można więc wykluczyć. s. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. a jeśli przeżyje. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. 5) podaje. hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. jak się wydaje. 17-21) 27 swazji. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. że rację mają historycy. Jeśli przyjąć. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. a za nim wielu starożytnych teoretyków. Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. Danielewicz. za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. tenże. Bowie. który oznacza nie tylko stan bezczynności. [w:] J. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. 24. 25 V. (w. gdy ginie odważny Mąż.—London 1999. Księga Suda (IV 610. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią.). jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. s. s. 629a). 428. aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. Poeta. Str. ale również miejscowości lakońskiej. i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków. 25-47. 14-21). fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. 27 Przekład W. 26 Zob. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (. wiele reminiscencji z Homera. Mass. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. co godne są wielu. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli. Liryka starożytnej Grecji. traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. Chiron 21. że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach. Appel. Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 .

że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). że Eunomia była poetycką opowieścią. Wydaje się. s. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. li30 czące ponad 30 wersów każdy. 32 33 Przekład W. że Sparta była ojczyzną tego twórcy. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. Taki sposób konstruowania osoby adresata. [w:] Sympotika. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. Liryka starożytnej Grecji. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. w opinii Tyrtajosa. s. że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. C Q 32. jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. jakiego może dostąpić dobry obywatel. 4. walczcie. 16-32) określony jest przez „wy". a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. Appel. Bohaterstwo żołnierzy ma. jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. A Symposium on the Symposion. Andrewess {Eunomia. tematycznie związane z sytuacją bitewną. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. Liryka starożytnej Grecji. [w:] Danielewicz. 330 331 . 433. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. E. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). Arystoteles {Pol. Szpetny doprawdy to widok. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. co znaczy Praworządność. Murray. podczas gdy w dalszej części (w. podczas sympozjonów. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. 6). •" Philochor. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. Oxford 1990. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. Appel. i zęby zaciśnie. mianowicie konstatacji i ekshortacji. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. z wrogiem się starłszy. Bowie. Ath. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. co z boju uchodzi. która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 5) podaje. o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). Dwa stosunkowo obszerne. 432. 1306b 36) i Strabon (8. s. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. Na ten temat zob. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. Wydaje się tymczasem. 630c. Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". 14. Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. 89-102). z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. Przekład W. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. a jeden przy drugim niech wytrwa. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. podobnie jak utwory Kallinosa. mogły być wykonywa­ ne. ed. odrzućcie (10. 224-228. s. jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami.L. Księga Suda (IV 610. 1938. Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. O. gdy w plecy człowieka. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szer