TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

podobnie jak epopeja. Powyższe informacje podaje za: B. B. powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. 21 a). Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów. stwierdza. Jak już wyżej zauważyliśmy. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. bez oddzielania słów. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. W Fedonie (97 b) wyznaje. Słyszymy też. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". to musimy przyjąć. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu. książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy. O miejscu. historyków i retorów. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa. w której cytaty poetów epickich. 7 — Anakreonta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. którzy przepisywali dyktowany im tekst. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. 12 13 . zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. co usłyszał o nauce Anaksagorasa. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. 9-13. cit. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu. że jeden z uczniów Platona. 9 — Safony. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. AdAtt. 10 — Alkajosa. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem. i była przedmiotem powszechnie znanym9.. kierującego po Platonie Akademią. że „tragedia. a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. 304 K). 5. Knox. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek". 13. op. poetów. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. z ironią stwierdza. bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr..) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia). że oskarżyciele. że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach.). Nie ule­ ga wątpliwości. bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii.s. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych.W. s. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12. s. 6-9. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu". Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. wyda­ jąc ją na nowo. op. 13. Ksenofont. n Ibid. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. Warszawa 2001. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. s. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. s. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach.W. op. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona.M. już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". [w:] Arystoteles. Nic więc dziwne­ go. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana. że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie. historyków. Knox. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. O tym. komediowych. Można tylko snuć domysły. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy.). mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. Dzieła wszystkie. Problem ten szeroko omawia B. cit. Filolaosa. cit. że od Speuzypposa. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze. VI. Speuzypposa. które głosił Anaksagoras. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek.. t. że w młodości zafascynowany tym. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. Hermodoros. Nie ulega wątpliwości. tragediowych. przeczytał jego dzieło w całości. 7 n. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. a Diogenes Laertios (4.. przypisując mu takie poglądy. Donosi. 9). 2 księgami utworów Mimnermosa. a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. Strabon (13.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. jak Platon gromadził swój księgozbiór. 887 nn. 5) donosi. 7 — Tyreteusza.W. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów. przed Chr. W epoce klasycznej. Knox.M. odpierając oskarżenie go o poglądy.M. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. opisując w Anabazie (VII.

według Euzebiusza. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. s. Najstarszy z nich. wykonane przez poetę Kallimacha. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. s. rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jako siedziby szkół filozoficznych. Keibel. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece. a do Aten odesłali wykonane kopie. około 200 000 {Praep. Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. 1. ad Com. Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. Wiele dzieł. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. tj. zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. po jej spaleniu w r. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych. ustalił miary ich wierszy. ten rozkwit. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. Evang. 31) podaję powyższą informację. Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. 16-41. ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. nawet tych najpopularniejszych.. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. The Hellenistic and Imperial Periods. Kuhn). w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci. Zenodot. którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego.E. filozofów i egzegetów. ed. Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. należało na nowo przepisać.. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. 336 d). do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. uczniów Teofrasta. lecz podziwiane przez wieki. O tym. filozofów i uczonych. historyków. Za nim (s. którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. usza. „Tablice". mówców. Opracowując wydanie poetów lirycznych. I (1986). 8. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów. powołując do istnienia Muzeum. Nie wydawali autorów klasycznych. dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. nieznana dotąd dziedzina wiedzy. był uczeń Arystarcha. Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności. Kontynuował te prace Arystarch (216-144). Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. ale pisali na ich temat 14 15 . 47 przed Chr. Ostatnim wielkim filologiem. ed. nowa. Ptolemeusze. t. które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. Likofron — poetów komediowych. Dionizjusz Trak.). królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. opracował i wydał poematy Homera. przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. działający na Rodos. zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). 350 b). wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy.

że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. procesu zmiany formy książki antycznej. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. Tylko dzięki nim znamy np. który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. s. A musimy pamiętać. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. Możemy nawet domyślać się. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św. Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. Dalsza. Arystotelesa. zwłaszcza lirycznych. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. Bejrucie. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. materiale. Dzieła. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Archimedesa. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. Hippokratesa. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim.. Hierona z Aleksandrii. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. o wiele droższym od papirusu. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. mówców. Marka. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. Gallena i wielu innych. W 863 r. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. Teofrasta. zbierał teksty parodystyczne. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. gdy sobór z r. a nie inne teksty dawnych poetów. Niektóre z tych prze­ kładów. II Sofistyka. Nie wolno też zapominać o roli. geometria i mechanika. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. Konstantynopolu i w Gazie. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. Polemon (ok. op. Wraz z ożywieniem kulturowym. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. jak np. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". jakie wniosła w II i III wieku po Chr. Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. że te. 220-160). Po katastrofie z 47 r. a zwłaszcza jej filozo­ fia. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. Easterling. Antiochii. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. W 529 r. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. 35 n. 16 17 . Aleksandrii. które uwzględniają późniejsze scholia. jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. z Arystydesem i Lukianem na czele. cit. automatycznie były skazane na zagładę. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki.

zawdzięczamy R. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej. 860-935). Uczeń Focjusza. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. Paris 1959. 219). Londynie i Paryżu. Reynolds i N. Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. postawić odpowiednie znaki akcentów. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. 18 Zob. 21 sztuk złota. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. z której mógł on korzystać.867. texte etabli et traduit par . 877. retoryką. Willson. ibid. Henry'ego — zob. Bibliotheąue. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora. 1204. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830). Należy zatem przypuszczać. Rękopisy dzieł Euklidesa.. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. filozofią. przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. Niewątpliwe zasługi. Słownik. w monumentalnym dziele.. Platona. Eustatius w swym.D.. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r. Dzieła Platona kosztowały np. Reynolds. Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania. 63. s. póź­ niejszy biskup Aten. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona.G. co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. 17 Pełne wydanie tego dzieła. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. Arethas (ok. jaką za ich nabycie należało za­ płacić. Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy. które 5 !0 Por. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. cit. s. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki. Wilson. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. mówców i poetów. Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. Padova 1973. ale również wiele dzieł historyków. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku. gr. N. s. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa. uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich. z obszernym wstępem i przekładem francuskim. 57. 67-68. datowany jest na r. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej. 835 18 . sprzyjających temu okoliczności.G. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. w Rzymie.. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L.. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. L.. a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów. Pytania do Amfilocha i Listy. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha. 18 19 . jakim jest Biblioteka}7. 810-893). Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości. histo­ rią. zdawać by się mogło. Arystotelesa.. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa. Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. arcybiskup Cezarei w Kapadocji. ibid. chrześcijańskich i pogańskich. że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. można sądzić.886). monumentalnym komentarzu do Home­ ra. naukami ścisłymi i językiem. 56-75. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192). Photius. Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł. Sofisti e filologi. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji.D. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. op. Eliusza Arystydesa. s. informuje nas. Zob. Tak przepisany tekst. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym.

.. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów. południowej Italii i Sycylii. Herodota. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego. a co więcej — poezję miłosną. s. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach.s. stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. Teofrasta. Zaowocowało to. Misje dyplomatyczne. s. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. kierował szkołą. podobnie jak współcześni wydawcy. jak Guarino i Leonardo Bruni. Filelfo miał ich posiadać 40. Ibid. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. 1423 z 238 rękopi­ sami. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 151. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. mimo dokonanych zniszczeń. Demetrios Triklinios. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. 153. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. 1397 jako dyplomata do Florencji. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. i o niezadowoleniu. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. Arystotelesa. ibid. nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie. Ptolemeusza i Strabona24. Nie pozostawał w tyle również Watykan. tacy wybitni humaniści.16). I tak np. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich. i Tessalonikach. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. 1255-1305). 32. poszukiwał innych rę­ kopisów. Podaję za: ibid. które przetrwały do tamtych czasów. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich.in. Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r. że dwór cesarski. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161. dostępnej również dla przebywających tam Greków. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego. 481). przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. nad metryką poetów dramatycznych. 69-71. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst. Na uwagę zasługuje fakt. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. Do tego celu. gr. 72 24 Ibid. Wene­ cji. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. A czasy te nadeszły szybciej. starożytnych. Boecjusza. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. Makrobiusza. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa. Jego uczniami byli m. 20 21 . Ksenofonta. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc.. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św. Ale również ich mniej znanym kolegom. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst. takich jak Florencja czy Wenecja. który przybywszy w r. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. przygotował też nowe. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. niż można było tego oczekiwać. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych. a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22. poszerzone wydanie Antologii greckiej. Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa. ale był pierwszym uczonym greckim. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. Ich wielką zasługą było to. s. Augu­ styna. takich jak Euklides i Ptolemeusz. a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. Platona..

Archiloch.G. Paris 1977. 38. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt.. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach. Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów. s. Anakreonta. op. Journ. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa. Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej. jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). że znaleziska papirusowe. The Hellenistic and Im­ perial Periods. Herondas. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25.. Bompaire J.in. O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. Irigoin J. że będą one niedostępne. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. s.C. gdzie. która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. 158-165. dytyrambów. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. Paris 1975. a także..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. jak wyjaśnił E. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa. Historię pierwodruków szeroko omawiają L. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów.. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie.. De la Marę A. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich.G. 78. Easterling P.C. ed. Safony. i nieświadom. Dain A„ Les Manuscrits. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Podsumowując można zatem powiedzieć. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod. który biorąc pod uwagę fakt. Alkajosa. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. poczynając od połowy XIX wieku. W porównaniu z ilością tekstów. cit. Eg. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei. 1952. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. tacy jak Satyros i Theon. eds. Listy św. Books and Readers in tbe Greek World. w której m. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. Barker-Benfield B.E. Bodleian Library. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515).. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej. I: Greek Literaturę. Menander. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent. Turner 26 .. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem. Reynolds i N. ed.D. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów. znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. Arch.E. które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia. W 1962 r. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. La Paleographie grecąue et byzantine. P. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. Pindar). 22 23 . umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. Oxford. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich. Kallimach. 1980.. o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza. najpierw całkiem przypadkowe. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . Wilson.

..B. zapewne wieki trwającego.M. The survival of ancient literaturę. Von WilamowitzMoellendorff. Metodi e probierni. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma. Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem.. 2 ed. L.. trąd. Bodleian Library. a być może nawet w czterech. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade).E.. oggi. Por. Oxford.L.R. London 1982 (lst ed. 53). 51-52. Bartonek. nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury. a tym samym dzieje literatury europejskiej. A history of classical scholarship. Wilson N. Renehan R. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny". Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym"). Sucharski Easterling. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . Griechische Kodikologie und Textuberlieferung. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs.. A. LlyoydJones. 19051914.M. L.W. Greek textual criticism..A. C. La critica testuale greco-latina. Florence. Paris 197. From the Beginning to Alexandria. Pasąuali G. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . s. Paris. Romę 1973. Hall F. Halbherra. K r y t y k a t e k s t u . La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni... jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo".. Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim. Sandys J.1. Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV. Knox. 2 vol. Oxford 1968. B. Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. s. Pisa-Roma 1998. Marichal R. Stuttgart 1973.. 2 Mamy tylko kilka. West M. // lessico filologico degli umanisti. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna.. Van Groningen B. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts. t. pismo linearne A. s.. Ferrari. 29-31 ottobre 1979). Amsterdam 1963. a prawda zmieni się w fałsz. History of classical scholarship. rozwoju epickiej poezji ustnej. I: Greek Literaturę. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin). History of classical scholarship from 1300 to 1850. Reynolds L. Books and Readers in the Greek World. 1982. 1-16. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski.). Atti delconvegno internazionale (Napoli.W. Florence 1962. La cńńąue des textes. 196lpp.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia. ed. Continuita e discontinuita nella storia del greco. Cambridge 1986. C. Scholars ofByzantium. T o stwierdzenie okaże się również fałszywe. Cambridge.J. A reader. Mass. ed..W.. A companion to classical textes. Oxford 1913 (reimpr.. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts. London 1983. [w:] Uhistoire et ses methodes. Cambridge 1986. Roma. Lemerle P.W. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech. Melazzo (ed. Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle. Palma di Cesnola.. Flores E. i in. a ostatnie. Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H . (przedruk poprawiony: 1967).. Sabbadini R. Rizzo S. Jest to tylko na pozór oczywiste.. znany frag­ ment Herodota (II. ed. Padova 1973. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni. pismo linearne B. Cambridge 1921. M.. Le premier humanisme bizantine. Hildesheim 1968). przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. 61. 16-43. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu. s. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej. Pfeiffer R. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich. Schliemanna. Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia. Harlfinger D.G. A. 1980. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr. 1927). 1: From the sixth century B. Góttingen 1964. Knox B. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A. Brno 1987. Langa. F. Evansa. iż jej dzieje. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por. francuskim i nie­ mieckim). Hunt R. to the end ofthe Middle Ages. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr.. Wilson N. Oxford 1976. Dzisiaj wiemy doskonale.W. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego.. // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L. skądinąd bardzo dyskusyjnych. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych.G. 2nd ed.. Pfeiffer R.. poprzez klasyczne.. Storia delia tradizione e critica del testo. Copisti e filologi. with introduction and notes by H. ed.D. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. Bartonćk. 1 24 . Evansa. Wace'a. otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja. 1969. A.

a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. z dotychczas znalezionych. nie sposób jednak wykluczyć. 26 27 . takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. jak się zdaje. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. Dopóty jednak. a nawet w trudniejszej. się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. aczkolwiek brakuje nam pewności. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6.-D.5 cm. Za sylabariusz. np. Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok.?). niżej). Obecnie przyjmuje się jednak. Dysk z Fajstos pochodzi. Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma. pozostaje dla nas zagadką. może łatwo wprowadzić w błąd. ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów). o ile w ogóle możliwe. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. wysokość ok. pomimo takiego samego wyglądu. z XVII wieku przed Chr. P. 60-65. Mykeny (MY). s. Pismo linearne B i pisma pokrewne. Y. Występują one w dwu grupach. s. Por. tylko został na wyspę przywieziony8). jaki język spisano tym sylabariuszem. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. Tymczasem można ar­ gumentować.. Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. domyślamy się często. oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . W. że wiążą się z religią. że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. 2.dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. Por. tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. choć widać. pokryty z obu stron inskrypcją. Kadmos 35. 5 G. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. Warszawa 1999. ani język. s. a odkopano je nie tylko na Cyprze. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). łacińskim i cyrylickim. byłoby to jednak znacznie trudniejsze. Chadwick. Obecnie uważa się. iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. i pod wieloma względami jest unikatem. G. które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. Nie wiemy dokład­ nie. The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A. można z całą pewnością uznać pismo linearne A. aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie. 27 cm. drugą z kolei — napisy na ceramice. że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. 7 8 Należy jednak zaznaczyć. 6 Por. ale przypuszczamy. iż używano go w okre­ sie ok. Niemeier. kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. 1996. 16 cm. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. C. że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). 105-110. postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego". W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. O treści inskrypcji trudno wyrokować. Teby (TH). ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. Odnaleziony w 1908 r. Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). grubość ok. Owens idzie znacznie dalej. X. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. J. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. luwijskiemu?). 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. skiego. a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. znaki B. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. Owens. ponieważ jednak ani pismo. a więc takim rodzajem pisma. ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B. ale również w Ugarit. znalezione w Enkomi. A zatem. można praw­ dopodobnie założyć. np. potrafimy wyjaśnić takie różnice. używane przez kreteńską administrację pałacową. 1700-1450 przed Chr. 1996. dopóki język. 15 cm. W tej samej. 8799. tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok.. A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1). znacznie mniej znanych. Kadmos 35. że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. Tyryns (TI). linearnego A. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5.

we współpracy z J.nozwo. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok. A. B. 14 Por. 84-103. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. Inflection in Linear Class B: 1.L. 13 28 29 . aż po Fokidę. s. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. Driessen. zwłaszcza rosyjskojęzycznej. E. stopnia ich graficznego skomplikowania. Ka3aiiciani. Palmer mianowicie dowodził. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por. 50 (1946).). opierając się częścio­ wo na badaniach E. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. można uznać. Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. s.\ManoB. LUapwiiKnii. że w sumie sylabogramów jest 88. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. by następ­ nie. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem. Evans. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu.n. On tbe Knossos Tablets. ad Olimpia.R. według którego grupowali znaki swojego pisma. Przypuszczamy. Ka3ancKene. Uważano więc. J. „American Journal of Archaeology". H. J. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. że to właśnie wtedy Grecy. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó.A. także na podstawie materiału archeologicznego. jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. Chadwickiem. s. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". Dokonał tego angielski architekt M. będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. Ventris. H. 3) oznaczające liczby. 15 M.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy. dowodząc. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. Bennetta oraz A. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. zamieszkujący ląd. Beedemte e MUKeno. A.R. np. 445-47 Należy tu zaznaczyć. M. Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/.W. i nie jest wcale pewne. Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje.C. FI. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. 73 (1953). od Krety przez Argolidę. *85 au *90 dwo. z kolei odkrycia C. Attykę. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki. L. 260-76. 10 9 W literaturze przedmiotu. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L. *43 a3 /aj/. „Journal of Hel­ lenie Studies". Oxford 1963. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. s. npedMemno-nounmuuubiu c. choćby dla potrzeb dydaktycznych. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr. Otóż w wieku XVI przed Chr. 1417-1379 przed Chr. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. Por. A. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali. Hepo3iiaK. Mo. ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych. nieco arbitralnie przyjętego. Ventris. Kober. podstawie greckiego alfabetu. TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. Leuven 1990. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń. JłenHnrpaii 1986. uznał. np. a sylabogramów 89. Trzeba tutaj jednak zaznaczyć. Palmer. MocKBa 1988. Ventris. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. Boardman. 47-61. CM. ogłosić w 1953 roku artykuł. *71 dwe Por. J. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. Bennett ponumerował więc znaki według. że zo­ stał napisany po grecku9. Dało to początek długiemu sporowi: L. storiche e filologiche) 1995. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. Ich odkrywca. [w:] B. Beocję. W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. Wypływa z tego wniosek. że powstały one mniej więcej w tym okresie. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. rozsianych po całej Grecji. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. Declension. że takowe musiały istnieć. 12 Por. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. Kober. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. Chadwick. L. Godart. np. 10.

R— (re)sonans (sonant). że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego. u. 18 Mam na myśli. ka-ke-u-si /khałkeusi/). /ps/ oraz /kws/. Pisma o charakterze alfabetycznym18. Nie możemy jednak zapominać. *83. wymieniany już wyżej *34 (*35). V— yocalis (samogłoska). d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi. 1976. ku-wa-no /kuwanos/). dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58.*91 two M8 nwa *56 pas ?. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości.'-/ i l-w-l (np. są to spiranty i/lub afrykaty. wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/. *64 swi? *ó6ca 2 /tja/. Więcej na ten temat: G.i /raj/. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-. oczywiście. /kh-/. *8916. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. znaki są ponumerowane od *1 do *91. K. Kadmos 32.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków. 17 C— consonans (spółgłoska). Z tej jednak racji.T. jednakże: K. D y f t o n g i . służy do tego samogłoskowy znak u (np. G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides). e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. *33 ra. 1993. *63. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). znaki serii k-: lk-1. *22. iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. 30 31 .*87twe. e. reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne. h)L. kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki. Powszechnie uważa się. 16 Por.stanowią wyjątek względem reguły. *19. znaki serii d. czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por./l b-series in LinearB. 2. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). także „alfabet" ugarycki). podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. *86. ko-ri-ja-da-na vs. *29 piw. s. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. *49. a znamy ich tylko 89. S p ó ł g ł o s k i . połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę. lg-1. przynajmniej na początku. 162-171. a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV. Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne. pomimo wielu hipotez. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni. *69 *79? *76 ra> /rja/. *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. o. zaczęły się na dobre rozwijać.R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych. i-jo-te /ijontes/. Witczak. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy. La Parola del Passato 31. wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać.oznaczają: /p-/. 66-81. s. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. /ph-/ oraz lb-1. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. T. *47. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV. Jak widać z zestawienia. aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. ale numeracja nie została zmieniona. D) Znaki serii/>. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne. Garbini.

Ae. nie wypalali glinianych tabliczek. MY: X. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. MY: Eu Por. E. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. Pp. Uf. Ui. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. PY: Va. wa-na-ka /wanaks/). Bb. MY: Oe. ra2. Xn.nie notuje się podwojenia spółgłosek. Na. Ws. Ac. Ab. Dzięki nim bowiem. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). Od. Aq. PY: Ma. MY: Au. ko-wo /korwos/). Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. Te. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące. Df. M. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca. Dp. Niewykluczone więc. PY: Fa. MY: Wt. Qa. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). Ln. B. Fs. Do. Dd. Sf. Fu. L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. MY: Fo. g) status znaków „fakultatywnych" (np.początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. PY: Aa. Go e) rejestry metali — PY: Ja. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. Mn. Vd. które do nas dotar­ ły. C. Vn. Sp. Wr.w grupie -rw. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. które nie dotarły do naszych czasów. Dg. Paradoksalnie. drogą drobiazgowej analizy. V. /lja/. Fg. The Pylos Tablets. Dl. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. a drugim „karta papieru". Nie powinniśmy więc sądzić. dla historii literatury są one jednakże bezcenne. służące pałacowej administracji. Xe. An. Ad. Jn. Grecy czasów mykeńskich. On. twó) oraz wymowę spalatalizowaną. . A Preliminary Transcription. Eq. oznaczający grupę spółgłoskową. U. ra3 /raj/. Co. MY: Ue. Fp. Niestety nie przetrwały one pożarów. PY: Wa. które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków. As. PY: Xa. Eb. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. TI: Si. Xf. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —.jest zwykle pomijany (np. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. Ga. Dk. Z niektórych inskrypcji wynika też. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. Dm. MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. Kober). zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A. że ta cywili­ zacja upadła. Istnieją jednak pewne prze­ słanki. Sd. Ng. Ep. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. Mb. Se. Ed. Znak pte. przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. T H : Ug. PY: La. D c) rejestry zbóż — KN: E. Sg. przynajmniej częściowo. PY: Ua. Ub. Cr. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/.L. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. TH: Of. Ch. Dn.Z. Gv. Ob. PY: Ea. Fr. Og. Oa. Ai. Es. Dziełem E. do pewnego stopnia. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. Dla greckiej filologii i. być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. f) grupy spółgłoskowe . Gm. Dc. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. Cn. F. Ce. znaki twe. Eo. Ge. G. X. Sh. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. którym zwykle towarzyszą litery małe. Ak. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. Le. Am. PY: Sa. Dh. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. Fn. nie doczekałyby 32 33 . .grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą". Gn. Dv. So. Wm. /laj/. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. Wn. PY: Cc. zostały spalone. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. Sm. Ap. prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. ra3) jest dyskutowany. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da. możemy. En. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). L. . TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. pozwalające nam przypuszczać.element -r. Sk. Bennett. wymowę zlabializowaną (np. Np. a pałace. Jak widać z powyższego zestawienia. De. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. Un. Db. pe-mo /spermo/). Ne. Ld.

Griechische Sprachwissenschaft. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. Gallavotti. bibliografia tego problemu: B. Durante. prace: C. s. Roma 27settembre-3 ottobre 1967. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. 107. C. Homer andhis Forerunners. 182-3. ale lud twierdzi. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. Nasuwa się oczywiście pytanie. np. Homer und Mykene. by tego do­ wieść. Por. L 'element acheen dans la langue epiąue. Dzisiaj wiemy na pewno. przede wszystkim osobowe. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. 35. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. Cambridge 1976. oboczne imię Posejdona. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. Wiemy. Jak już wspomniano wyżej. Ruijgh. Patzek. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. łączące dialekt mykeński z tzw. I-III. Bowra. J. Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. założenie. s. to w ponad połowie imiona własne. 28 Por. Roma 1968. C M . że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". Triimpy. co dziś nazwalibyśmy literaturą. Meier-Briigger. parte I. inni przywołują sławny fresk z Pylos. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. Bd. Por. że brak na to jednoznacznych dowodów. Nie brak jednakże i takich uczonych. 23 22 Por. Bern 1986. s. Niektórzy uczeni. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. Assen 1957. I. M. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Awidmento allo studio delmiceneo. a wobec tego bezpieczniej zakładać. s. Chadwick. a nawet brak nam pewności. s. voll. którzy przekonująco argumentują. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. a materiał leksykalny. i późniejszej o siedem. np. C. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. rzadziej nazwy miejsc. Roma 1971. Doria. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. Sprawa jest więc otwarta. 26 Por. są to zapisy buchałteryjne. próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. The Mycenaean World. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. 93. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24. iż język epiki powstał w tzw. można więc założyć. wiekach ciemnych25. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. Warto porównać dwie prace: M. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. 21 Por. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej. Berlin-New York 1992. Munchen 1992. 831 nn. passim. pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. M. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. ale z drugiej strony trudno też założyć. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). jaki dzięki nim poznaliśmy. Roma 1965. osiem wieków poezji chóralnej. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. passim. Edinburgh 1955. Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. pas- 27 34 35 . nie wydaje się nieprawdopodobne. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. Idgetds 'przywódca'. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej.

/ pa-si-te-o-i e-ri-nu. przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. 29 36 37 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so. ** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. M7-da-de a-ne-mo . odpowiednie więc wartości. zostały zastąpione znakiem X. Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. zapisanych w piśmie linearnym B.

4-8 September 1961.). Res Mycenaeae. Wyspy wiecznego szczęścia.. Chadwick J.). Palmer L. Ka3aHCKnił H.L. The Pylos Tablets Transcribed. Budapest 1984. Duhoux Y.L. Warszawa 1988. 01ivier J.. 15 IX 1958) = Athenaeum 36. Chadwick J. 27 August-1 September 1984). Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. Luce J. MOCKIMAeininrpaA 1957.-P. 2 1973. Warszawa 1999. Bartonek A.4.R. Bennett E. Góttingen 1983. Za­ rys religii wczesnogreckiej. Warszawa 1963.-P. Killen J.A. A k t a k o l o k w i ó w . The Mycenaean World. Cambridge 1976. Fifth Edition.. Linear B: An Introduction. Linear B: A 1984 Suruey.. Kpumo-MUKwcKuu nepuod.. held in Salamanca. Sztuka Cypru. TITHEMY. Olhder J. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts...-P.R. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread". 449-514.J. Louvain-la-Neuve 1985. Acta Mycenaea.-10..D. Studia Mycenaea. I-II.V. 1958. Wrocław 1975. Panagl O. Beedeuue e MUKenonozwo.). Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies. vols. April 1981. (edd.. Bartonek A. Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien. Sacconi A. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes.. Rutkowski B. Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue. Oxford 1963. Vitoria 1995.. Godart L. Vermeule E.T.. (ed. Warszawa 1987. vols. O p r a c o w a n i a . Chadwick J. Mykenaika. Documents in Mycenaean Greek.. I-II. Olhder J. S ł o w n i k i .).A. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia.. 15-20 September 1985.L. Press L. The Olive Oil Tablets of Pylos.. 38 39 . Bravo B.. vols. Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium.. Darmstadt 1976.. [13-14] April 1966.. suppl.. Bennett E. Homer und Mykene.L. Roma 1974.R. Risch E. 30 March-3April 1970. Etudes Myceniennes. (edd.). Pylos in the Bronze Age.. Thebes andMycenae. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit. (edd. Cambridge 1966. Mycenaeae Graecitatis Lexicon. Diccionario Micenico.5. Warszawa 1958. Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen. w druku. Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. Thomson G. Warszawa 1983. Aypte Cii. 3-7 avril).-P.-P. Jorro F.. VilborgE. Brno.. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975. I. s. Warszawa 1994. Chadwick ]. Homer i epoka heroiczna. Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette. Młynarczyk J.H. Ruijgh C.. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns.). (edd. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965].. Morpurgo-Davies A. Bennett E. (ed. (ed.. Paris 1956. 25. Chicago 1964.. The Knossos Tablets. Godart L.-P. I-II. Bristol 1980. Mycenaean Studies.). JleHHHrpafl 1986. Greece in the Bronze Age. I-V. Martin T. Pismo linearne B i pisma pokrewne. Munchen 1992. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar. Góttingen 1960. 599-601. Awiamento allo studio del miceneo.. (ed. Olhder J.). Sacconi A. Warszawa 1972. Sztuka egejska. ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa.. & Crepajac L. Madrid 1985-93. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. H .). voIs. 01ivierJ. 295-436. Wipszycka E. Dyczek P.yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w . Killen J. 30. Hiller S.).FI. (edd.. Salamanca 1958. fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu. Skopje 1987. Paris-Athenes 1975.. Kerschensteiner J. Madison 1964. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. Roma 27 settembre-3 ottobre 1967. 3-8 September 1979).6. Lejeune M. U kolebki cywilizacji europejskiej. Miihlestein H. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia. Colloąuium Mycenaeum. (ed. HookerJ. Rutkowski B. Patzek B. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin.. Warszawa 1998. Cambridge 1965. (edd. Le disąue de Phaestos. Le disąue de Phaistos... (edd... Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos. Triimpy C . Brno 1987. Ruiperez M. Neumann G. Morpurgo A. Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. Masson O. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii. (ed. Brno 1968. (edd. Roma 1963..). La ciyilta micenea nei documenti contemporanei.S. (ed. Les inscriptions chypriotes syllabiąues. vol.. (edd. 01ivier J. Góteborg 1960.T.. Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia.. Salamanca 1972.. Recueil critiąue et comrnente. (ed. Deger-Jalkotzy S.). Godart L. (edd. (edd. Majewski K.. Ka3ancKene BTL. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung.S. Chadwick J. Stella L.. Ilievski P . Ruipćrez M. Roma 1965..).). Panagl O. Salamanca 1991. I-III..... I-V. Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies.). 01ivierJ.-P. Neuchatel-Geneve 1979. BerlinNew York 1992. MoAianoB A. Chadwick J. I-III.). Starożytna Grecja. Melena J. Warszawa 1964..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Memoires de philologie mycenienne.). Palmer L. Heubeck A. Duhoux Y. Egeaprehistoryczna.L.).). Hiller S. Antologia comentada de textos micenicos.H. Munchen 1970. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae. Akten des VII. Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. Heubeck A. vols. vols.. Egetmeyer M. Sakełlarakis I . FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu.. Roma 1973-76. MelenaJ. Recueil des inscriptions en lineaire A.A..). Roma-Paris 1958-72. Odczytanie pisma linearnego B. Harmatta J. Madrid 1991.L.. Hepo3iiaK B. MocKBa 1988. t. 2-6 octobre 1990). s. Paris 1961 (21983). Amsterdam 1971. CambridgeRoma 1986-99. Bern 1986.. Lejeune M. Warszawa 2 1987. 01ivier J. Roma 1968. Paris 1996. Roma 1965. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg. Salamanca-Vitoria 1989..1995).. (edd.. vols. MelenaJ.-P. Tractata Mycenaea. Kreta-Hellada-Cyklady. Ventris M..A. IilapuiiKiiH C. Doria M. Louvain 1977.L. Paris 1976-1985. held in Ohrid. His­ toria starożytnych Greków. II. Los Griegos Micenicos...

zwł. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48. s. by N. Bravo. [w:] Homeric Ouestions. nie zmienia faktu. Podobne stanowisko zajmował także R. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów. że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów). 186-220. by J. [w:] Świat antyczny. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. Morris (Use andAbuse of Homer.P. Powell. s. p. Crielaard. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. 2 Por. ed. Janko. że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w. że Iliadę należy datować na lata 775-750.] niemal wszyscy dziś sądzą. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom.J.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. że alfabet grecki został wynaleziony. Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. dokonywanych począwszy od VI wieku.. 169-194) stwierdza."). że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. s. napisane zostały zaś przez jednego. P. aby traktować je jako łącznie.A. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. który jednocześnie stwierdza. by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku. na których najczę­ ściej się powołuję: B. Fisher. CA 5. . lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. History and Archaeology.B. inni twierdzą. Crielaard. aby zapisać poezję epicką. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r.]. Cambridge 1981. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. s. How to read „Homeric society"?. Crielaard. by J. nie należą do poezji ustnej. 81-138). 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. London 1998. H. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. Amsterdam 1995. bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w. 195-200. ed. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue.' Co prawda niektórzy badacze (G.. są one wystarczająco spójne. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą. s. Taką samą opinię wyraził J. przed Chr. Warszawa 1988. choć istnieją przesłanki. 21-26). van Wees. Cambridge 1982. Kirk) sądzą. Polis u Homera. 1-96.n. a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. [w:] Homeric Ouestions. co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. 91-94). 201. Homer. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń.. niżej. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. że niezależnie od tego. 1998). ed. s. s. Homer. 1986. [. s. przychyla się do zdania C. Amster­ dam 1995. P. zanim utrwalono je w piśmie.. Wreszcie K. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. a Odyseję nieco później. Hesiod and the Hymns.e. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B.

parte 1: Formazione.H. ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). redakcji. poezja liryczna. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. ed. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości.H. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. Crielaard. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. przekonanych. sprawia. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . vol. inskrypcje) lub klasycznego. London 1998. Stwierdzenie. A. West. O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. London—New York 1997. nie oznacza. że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej.: Tradition and Innovation. że część „zasadniczych pytań". zob. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. s. ed. [w:] / Greci. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. 381-395. 255-314. History and Archaeology. Stockholm 1983. Schnapp-Goubeillon. w którym żył autor Iliady i Odysei. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. jakie postawił J. które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. C Q 4 9 . Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności. J. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. Zob. przez co rozumie się tło. s. Hansen. societa. by M. by R. jest światem wspólnot obywatelskich7. Torino 1996. kolejnych nawarstwień. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". Świat. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. Rzecz charakterystyczna. van Wees. że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca. arte. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". Homer. [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. Pozornie. 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej. język poematów zawiera słowa. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja.J. na którym roz­ grywa się akcja poematu. cultura. który poeta z n a ł i w którym żył. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period. która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. nie poświadczonego przez inne teksty. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów. M. Hagg. s. Cambridge 2001. Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków.P. Settis. Po pierwsze. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. Fisher and H. horyzont geograficzny). dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. s. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. Copenhagen 2000. Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich. kwestii homeryckiej (homerowej). który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. 77-265. w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej. Whitley. ed. The Hellenie Polis. chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3. zob. tegoż. W. która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 42 43 / . starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei. Storia. Mitchell and P.in. 1970. s. wskazuje jedynie na środowisko. Pierwsze jest przedmiotem tzw. The Archaeology ofAncient Greece. Donlan. przeróbek. Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". The Development of the Polis in Archaic Greece. niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. 2: Una storia greca.L. osiedla. s. s. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. 1999. domy. Paris 2002. by N. La genese dupolitique. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. 364-382. jest pytaniami.C. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". że poeta nie był oryginalnym twórcą. rewolucji. ed. The Invention of Homer. 527-560. Rhodes. a cura di S. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety. Bravo Polis u Homera (s. Parola del Passato 25. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. 201-288. 141-188. by Lynette G. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa.

np. Raaflaub (Homer to Solon. W //. XI. B. 1: Economie. XXIV. 187. VIII. XV. 44 45 . Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. Polis u Homera. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. XIX. 136-137. I. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". s. a także 13. która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. Polis u Homera. 30. 105. gdyż istnieje między nimi niewielka różnica. że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. oglądane z zewnątrz (tzn. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. XVIII. 10 //. 325. AeiiHHrpaA 1976. XXIV. Jest zatem oczywiste. w strukturze wspólnoty obywatelskiej. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. pacriAfjec). rewolucja hoplicka. co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera. 298). (Aaóc) oraz 6fjuoc. którzy byli wystarczająco zamożni. płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. X. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". 24. który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. W poematach homerowych. 14 //. doio-toi. Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud. 11 Pace. XIX. Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. op. podparte szczegółową analizą filologiczną. że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. Benveniste. Konieczność obrony majątku ziemskiego. [w:] E. 252. 264. II. cit. a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". XIII. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob.in. por. tłumaczenie i interpretację B. Po drugie.A. dostrzeżona już przez A. oznaczające pierwotnie „wojsko". można przypuszczać. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. 776-777. pacriAfjec). J. Bravo. Ktema 8. 363-373. XXIV. wspólnota"14. 170. Od. Od. Latacz wykazał. 20 n. Nie można jednak zaprzeczyć. 95-96 (ogół ludności w kraju). Polis u Homera. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. s. Bravo. można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią. B. 241-243 oraz w Od. oznaczając albo „wojsko". 5 Chodzi o takie miejsca jak //. Aaóc lub Aaoi. 55-73). vol. że w czasach poety dokonała się już tzw. Bravo. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. 776-777. B. XVI. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. III. s. w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. Zarówno bogaci. //. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". s. Bravo wykazał. aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika. s. 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru.) czy lud określany słowem 6f)(j. Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. XXIV. w formule: „kim i skąd jesteś. Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. societe. XI. 1983 [1986]. wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty. Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod). w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". K. Paris 1969. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). Od. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. s. 12 Por. Opierając się na tych danych. 234. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc. 803-806. gdzie polis = miasto.. omówienie tego problemu u B. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. 81. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. 114. Zob. którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. II. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. XIV. 27-28.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). Levy (Astu et polis dans llliade. 41. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. dotaTiJEc — „najlepsi". por. 50) stwierdza. 23-24. Bravo. s. 13 Por. Niemal synonimicznie. przedstawił E. 304. al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. s. parente. po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. Od. II. „wojowników". por. lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. falangę. jaką mamy u Homera. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu).

„KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. B. a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. tzn. Janko). które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy. co oznacza. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. że tworzą one pewien system. którzy nie byli na tyle majętni.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej. aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc. że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. co opisał w swej pracy. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. nie przypuszczał. pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne. Lord. wers po wersie. Powszechna zgoda co do zwiąż- I. powraca także we współczesnych ujęciach (A. dysku­ sję". Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji). West. Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną. że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym. M. Bravo. Gdy w 1928 r. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety. Powell. debatę.B. Polis u Homera. W następnym roku. a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. Wyciągając wnioski. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). Ponad­ to odkrył. Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. nauczywszy się języka serbskiego. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. B. R. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. że poematy homerowe powstały jako poezja oralna. W 1933 r. Doszedł mianowicie do wniosku. który pisze. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). możni. Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. Iliada i Odyseja. Poeta myśli katego­ riami formuł. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza. Mathiasa Murko. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. w 1930 r. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). 46 47 . Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze. który dyktował wersy skrybie. że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie. Poeta dyktuje swoją pieśń. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity. C.L. Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną. Styl taki nazywamy „stylem formularnym". i ponownie w latach 1934-1935. Ruijgh. jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee. Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi. że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. KIOV £'YX°C. 38-40.J. Wiele miejsc w eposie.Stwierdziwszy. s. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc.B. Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. która wcze­ śniej nie została wyrażona. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. wskazuje. W przeciwieństwie do poety. Nie ulega wątpliwości. że to. są skończonym działem jednego pieśniarza. badając problem przerzutni.

a tym samym w pamięci społecznej. łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. ale pytanie. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. gdzie są wzywani. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. Ogólnie rzecz biorąc. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. grupy wersów. Formuły jednak. igrzyska pogrzebowe. Schliemanna. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. Dorpfeldowi (1884-1885). bądź na placu publicznym. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). Można powiedzieć. Po pierwsze. UseandAbuse of Homer. inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. ćo należy podkreślić. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. „oryginalnego" tekstu. że wykonanie ma charakter oralny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. jest tematem Odysei. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach. że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. sprawiły. s. Według radykalnego sta­ nowiska A. Święta. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. Cechy heksametru. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. skracania lub zmieniania części składowych epiki. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. Troja VI i Troja VII A. w którym powstawała grecka epika. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. Nie należy również zapominać. Lorda oralny nie oznacza po prostu. formuły. me­ trum. 16 Por. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie. I. tradycyjne wyrażenia. Dwie z nich. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. wbrew dawniejszym opiniom. wersy. śpiewacy są tam. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. CA 5. które odsłoniły szereg warstw. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. II. Morris. 84. typowe sceny. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. Pieśń pozostaje w stanie płynności. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. wzory fabularne). lecz raczej. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. Wykonywanie poezji epickiej. których dostarcza pismo16. 1986. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. w tworzeniu podczas wykonania.

21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). a Truisa z Troją20. por. Korfrnanna z Tybingi. 2004. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. także P. A. Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. 33-67. J. 221-228. 1-24.-13. Por. Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. Kunuśa (Knossos). Chr. Popki Hetyci i Ahhijawa. była zależna od króla Ahhijawa. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). 1375-1210 przed Chr. Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels. Jh. 1988. przede wszystkim hetyckich. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. 1210 r. a Milawanda została zdobyta przez Hetytów. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. Latacz.D. s. Weleja (gr. tłum. w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). wielkiego króla". 1-31. póź­ niejsze Mykenai. Attarissijas.A. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich. s. Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. Babilonii i Asyrii. sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. 1420-1400). oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. Milawanda z Miletem. ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa. The So-called Dark Ages in Greece. Amniśa (Amnisos). 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita. wymieniając listy i grzecznościowe prezenty. Anatolian Studies 48. Archeologia egejska. Wilusa z Ilionem. W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. 1318-1290) Ahhijawa. przed Chr. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. Bajśtija (Fajstos). Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. Ruckblick und Aublick. w południowozachodniej Anatolii. byli aktywni na terenie Anatolii. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. Troia und Homer. W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. porównywalnego do królów Egiptu. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. W najstarszym tekście. Lehmann. The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa. Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. Between Troy and Homer. [w:] Storia. s. że Attarissijas. 1998. aby uzdrowić chorego Musilisa. Preston. v. W pierwszej (1893-1894). Miinchen 2001. Meander. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. późniejsze Thebai. do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. zwani Ahhijawa. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). Amyklai). Mykeny). Por. Bonn 2001. Nie wykluczone. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15. że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. Milawanda. 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". 1998. oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. Mountjoy. Latacz. Hetytolodzy przypuszczają. jest list króla Tuthalijasa IV (ok. Nuplia {Naupliori). Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob. Messana. Bogazkóy sealings and Karabel. Lewartowski. 352-354. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją. zdobyła miasto Milawanda. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). Z tego samego źródła wynika. 105-126. Anatolian Studies 48. że Milawanda. że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1924.) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). Ostatnim dokumentem hetyckim. Hawkins. sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. 47-57 (tam bibliografia). sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E.A.). *Thegwais. 50 51 . [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. 1180)23. Misana (gr. które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. Ostatnio pojawiła się hipoteza. Blegena. Warszawa 2000. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. Elida) oraz Amukla (gr. 321-347. s. Studi in onore di Marcello Gigante. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. za czasów Marneptaha (ok. angielskie Troy nad Homer. American Journal of Archaeology 108. De-ąaj-is (gr. Wilusa i Truisa. J. z ośrodkami w Mukana (Mukanai. s. 23 G. 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. „człowiek z Ahhija"21. Ulanowska. Napoli 1994. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne. poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. K. 1240-1215). poesia e pensiero nel mondo antico. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M.III B (w chronologii bezwzględnej ok. s. — Grecy. J. Ostatnim. Mesenia). s. Stuttgart—Leipzig 1991. Teby). Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). s. w którym pojawia się Ahhija­ wa. że terenem działań wojennych Ahhija. Elis. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. L. List mówi także o niepokojach w Wiluśa.

ściśle związane z miejscem swego pochówku. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28. A. ani Hezjod nie określają czasu. Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. 3-32. Oznacza to. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. w którym żyli herosi. m.in. jest darem Muzy26. The Geography of Homer's World. którego jednym z przejawów jest kult herosów. [w:] Homer's World. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. 700 r. m.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. Leiden 1997. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Polska Sztuka Ludowa 57. przeł. Mackey. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę. by I. Trudno powiedzieć. wciąż na nowo interpretowano tzw. 201-212. ed. ed. Wolicki. uznanych w VIII wieku przed Chr. 24 52 53 . według J. 279-296. Jednakże ani Homer.2003. Hagg. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku.in. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce. Helena. Antonaccio. katalog okrętów. Hagg. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. Stockholm 1983. 29-56. polegli na polu bitwy. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). s. Whitley. 1988. i wiązał się z powstaniem polis. J. s. Można zatem wnioskować. 94-113. R.-P. nie mówią o liczbie pokoleń. przed Chr. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. Dickie. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". 25 Zob. Zob. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30. 173-182. Najstarsza z nich. Archaeology of Ancestors. by E. Bergen 1995. 30 B. Powell. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości. Homer and Historical Memory. 0 . próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos.. s. Schnapp-Goubeillon. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. M. heroonem. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej. Lanham—London 1995. Konteksty. Dickie. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. 29 J. R. Morris and B. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. pod koniec epoki archaicznej. 28 Por. Hiacynt). wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę. W. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. Andersen. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. s. Homer and Writing. op. tzn. cit. Mityczne aspekty pamięci.24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. s. [w:] A New Companion to Homer. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. Powell. Vernant. nr 3-4. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27.C. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. M. Whitleya. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Kullmann. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31.: Tradition and Innovation. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę. Ancient Greek Hero Cult. ed. C. [w:] Signs ofOrality. ed. 26 Por. s.in. Leiden 1999. że tzw. 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych.A. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. założyciele kolonii. ed. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. za miejsce pochówku herosów lub. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. nie ulega jednak wątpliwości. Stockholm 1999. Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują. A. JHS 108.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. to znaczy.. 100-101. Kullmann. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. święta. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. bez wątpienia uważali czasy. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. Przenosząc te badania na epikę homerycką. de Angelis. takie jak hełm z kłów dzika. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne.. nie za czas początku. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. Można więc utrzymywać. trąd. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. Po pierwsze. który zauważa. że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". możemy stwierdzić. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". usuwając wszystko. co oznacza. której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów. cit. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny. s. Kullmanna. tym na badania J. J. Otóż badania porównawcze wykazują. Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat.cit. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. 423-450. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. Watt. Przeciwko tej tezie wystąpił W. za­ chowane przedmioty. „czara Nestora". s. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. Vansiny. której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia. 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory. Stuarta. Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. W. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje).. w której skład wchodzą rytuały. że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. co nie ma już znaczenia35. odmienną od teraźniejszości (np. że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny". co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. F. op. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. Goody i I.. a mitycznym czasem początku. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). spiżowa broń. Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. op. La memoria culturale. 1987. Kullmann36. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. s. To. Scrittura. lecz także świadomości historycznej. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. 97. Milano 1997. Owszem. o których śpiewali. Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. doszli do wniosku. Kullmann. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828). że pozostałości pałaców epoki x Op. wydobywane z grobów mykeńskich). „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. który współcześnie nazywamy mykeńskim. Skupia się na okresie. złote przedmioty. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków. that is. Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. które mogły przywoły­ wać inną epokę. jest wychwalany jako dobry łowca. zauważa. the norma! ora! memory" 37 54 55 . 34 W. „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. Model antropologiczny a nauki historyczne. co oznacza. przypis poprzedni). Tyrynsu i Troi.s. ruiny Myken. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. Przegląd Historyczny 87. cit. 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. Homer and Historical Me­ mory (zob. Kullmann suge­ ruje.

imiona oraz czyny ich bohaterów. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. a które w wiekach następnych. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. czasem sięgające głę­ boko w przeszłość. s. przed Chr. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. Pan. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. elementy. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia.. W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. 1310/1300 r. przed Chr. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. 500 r. Zważywszy na fakt. przed Chr. że syn Penelopy. Austin 1995. 800 lat przed nim. gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. W innym miejscu historyk pisze. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. Chociaż istniały genealogie. związków pokrewieństwa lub gościnności. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. Poprzednik He­ rodota. rozpoczynającą się od Minesa. Pomiędzy tymi. Millerem. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. datami wahała się myśl starożytna. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. Wyprawa przeciw Tebom. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. którego początek panowania umieszcza w 670 r. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. A Study in Herodotus. Innymi słowy. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej. Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. jak i świat instytucji społecznych. III. Hekatajos z Miletu (ok. że wojna między nimi musi być historyczna. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. przed Chr. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. 139-145. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. tak znacznie rozbieżnymi. koalicje. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. żył ok. Obraz zmieniał się w chwili. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej. nie oznacza. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. interakcji między poszczegól- 56 57 . oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu. które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. Po drugie. [w:] The Ages of Homer.). który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. Wśród nich wspomina Proteusa. 38 Można zatem powtórzyć za M. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci. chodzi o rozstrzygnięcie. umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. wojna trojańska.

że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie. 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. np. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. który stwierdza. Use andAbuse of Homer. podejmowania decyzji. I. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. formy rozstrzygania sporów. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi.A. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości. a nie o świat. wskazuje. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). par C. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A. który stanowi tło poematu. angielski archeolog I. Finleya The World of Odysseus (1954)41. greckich kupcach. Morris). Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. B. Morris. które miały posmak nowości. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. To społeczeństwo może. oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. który p r z e d s t a w i a . M. Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. Zwrócił mianowicie uwagę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest zasadniczo spójny. Raaflaub. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści . Zob. bitewnych star­ ciach jazdy. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. Innymi słowy. „społeczeństwa homerowe­ go". Brak wzmianek o Jo­ nach. jak wyglądał świat mykeński. Andrewes) lub X-IX wiek (M. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu). Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. łączy w sobie elementy wielu epok. stawiają pytanie o świat. s. według Finleya. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. kolonizacji. jest co najmniej dwuznaczna. ograni­ czając się do badania. 81-138. co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. a tzw. że Homer żyje w świecie polis. okresu lub świata. W podobny sposób postępuje K. zwłaszcza słownictwie pospolitym. Paris 1969. Celem jego badań. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu.in. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd. sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu. Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). Bravo {Polis u Homera). ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym. Dorach. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. z Pieśnią o Rolandzie. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m. broni żelaznej. które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. a szczególnie stosunków własno­ ści. Morris42. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. dziedzica długiej tradycji. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. piśmie. obcych (np. które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. Jednakże obraz społeczeństwa. Dorach. brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. Vernant Blanc. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. trąd. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". świat poety. czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. X lub IX wieku przed Chr. 58 59 . W przypadku instytucji społecznych. tzn. który z n a Homer. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie.

Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. że istnienie „posagu pośred­ niego". Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. 105-106) pisze. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic.. 192-195. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. Raaflaub. Od.I. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. s. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. ed. A. jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. XVI. perhaps morę cautiously. 116. B. s. XI. Snodgrass. Snodgrass. A. 736. dodając jednocześnie.]". I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym. że bliższa analiza wielu miejsc. L. 196-197). Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. inne prace tego autora: Homeric Society. s. IX. posag)46. STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. a society existing in time and space) or. można wykazać. XVIII. [w:] The New Companion to Homer. social and political background to the heroic actions (not the events. Snod- 3 „[. 367. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio. //. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. 190. 391. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r. 342. 394. An Historical Homeric Society?. The Written Sources.T. 231. I. 365. VIII. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. Jh.M. 45 44 Por. 243. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie. M. JHS 94. 41-105. IV.. Hipoteza kusząca. s. Finslera. Podsumowując Snodgrass pisze (s. 114-125. VI. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa. XV. 472. 367. przywołując dane etnologii. z powołaniem się na pracę G.A. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth. Po drugie. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. s. XVI. XXII. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa. Leiden 1997.s v. VII. [w:] The Ancient Greek City-State. 277-278 (= II. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie.. A Historians Headache. że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny. 178. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. 51. I. XV. cit. Homer und die Geschichte des 8. 16. s. posag pośredni. XXIII. 53. 132133. 318.M. 116). że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. Ponadto. XI. Od. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". XXIV. 228. Stuttgart—Leipzig 1991. i mówi. Snodgrass mówi bowiem. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. zdaniem Snodgrassa. że ekonomiczne. wiana)45. Stoimy przed dwiema możliwościami. Finleya. XXII. Hansen. Copenhagen 1993. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa). I. XV. VI. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K. A. Po pierwsze. 146-148. Powell. Takie było stanowisko M. 281. wskazuje. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. ed. Morris (op. VIII. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). 529. 170). 134. 294. wiano — przyp. s. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. Por. być może bardziej ostrożnie. II. który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych. 1974. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". XX. Nie jest to ścisłe. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. XIII. A. 318. cit. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. grass uważa. 231. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej. 205-256. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. brideprice. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. Morris.H. Chr. posag... co w lekturze tekstu zdawało się być wianem. Homer to Solon: The Rise of the Polis. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. Snodgrass44. An Historical Homeric Society?. 47 60 61 . 46 //. II. XXI 161.M.M.

395). dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa. I. XXIII.N.M. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. różnych interpretacji poszczególnych passusów. w. W. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. jeśli ją serce skłania do małżeństwa. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania.Q. op. a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. w. Marriage. JHS 86. por. 277-278 = II. w. przekłada za każdym razem odmiennie. 297-302. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. w którym Ate­ na. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa. gdzie r]ruó&c<jooc. I. żeby odeszła do ojca. w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego. s. zdaniem Snodgrassa. Morris. 134). Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50. VI. któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od. zwyczaje pogrzebo­ we. 233-245).K. Wzorem jest artykuł W. niewolnika. 51 Przekład J. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. s. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. Shaw. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości. że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. że chodzi o dary składane przez zalotników. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I. Większość uwag jest zasadna. 1955. Część badaczy sądzi. niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca. Parandowskiego. matka. Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49. zdaniem niektórych. Harmondsworth 1983. 114-125. którego otrzymała Penelopa. pierwszym. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej. oznacza to. w. oraz Odyseusza. Trudno za posag uznać Doliosa. 388). Kuotoc. pod postacią Mentesa. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. wybiera najlepszego z zalotników. dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. 192-195). kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). tak bogate. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. wojownicy używali broni żelaznej.. czyli ££6va. VI. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. 196-197). 106-115. 736. W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". Lacey. Morris . następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). „Richly dowered". od przekazania wiana (E£&V«). etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. Parandowskiego).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Sale and Gift in Homeric World. s. Use andAbuse oj'Homer. a także przez kilka pokoleń przed nim. VI. zarówno Snodgrass (op. Penelopes EANA again. IX. Gdy Agamemnon {II. £evia). 117).. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę. A. 394. co sam przyznaje. Saller. IV. mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. cit. wreszcie prawny opiekun panny młodej. że chodzi o posag. O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. cit. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez. otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. The Use and Abuse of Homer. Laceya.K. jakie się należą umiłowanej córce"51. 251). Finley. s. 251. Inni badacze uważają. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach. uzbrojenie lub świątynie. s. chodzi nie tyle o posag. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. 1991. Obraz taki. Od. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. „bez wiana (e£Sva)". 50 62 63 . Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". s. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece. całkowicie oryginalny.I. W przypadku rjTuóSoipóc. wstępnym.ą_A\.D. „bogate dał za nią dary" (Jeżewska. a których. Snodgrass. s. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski. Ikariosa. ed. cit.. Perysinakis. R. Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne. związek gościnności. Natomiast w czasach Homera. Por. W przypadku Bellerofonta. po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy. Problem tkwi w określeniu. co wydaje się bardziej prawdopodobne. op. M. 81-138. 228). a TTOAUÓWOOC. Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki. s. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. 1966.P. które wersy powtórzone dosłownie. która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. 55-68. Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. VII. s. B. któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska.

[w:] / Greci. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. vol. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. AirApeeB A. świata herosów. arte. Saller.P. 1050 i w VIII wieku przed Chr. w którym żyją słuchacze.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. co było tematem eposu mykeńskiego. Nie znamy społeczeństwa. Hesiod and the Hymns. Crielaard J. cultura. [w:] The Ages of Homer.. 381-395. s. 1924. R. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. Dickie. Amsterdam 1995. podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). Agamemnona i Menelaosa. 52 Ancient Greek Hero Cult. jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem. Scrittura. Finley M. Donlan W. parente. Bergen 1995. 1-31. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. Lanham—London 1995. że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych. by N. s.. parte 1: Formazione. Benveniste E. Stockholm 1999.P.D.in. s. s. Shaw. pozostawało niezamieszkałe (ok. Settis. prowadzącą do powstania polis. Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. Storia. Austin 1995.H. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. M. 1970. AeiiHiirpaA 1976. 64 65 . B. s. Parola del Passato 25. Dickie M. Homer. oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. A Study in Herodotus. Milano 1997 [tytuł o ryg. 233-245). The Geography ofHomers World. by M. Marriage. s. I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej. 1-24. Torino 1996.. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. wyprawy braci. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej. by J. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m. Una societa legata alla terra. ed. Crielaard.. La memoria culturale. 2: Una storiagreca. Antonaccio C . trąd. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m.in. 141-188. Bravo B. s. Andersen. Cambridge 1982. lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom. Bravo B.I. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói. F. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. Archeologia paradoksalnie podpowiada. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis. [w:] Homers World. Fisher and H. ed. de Angelis. ed. s. Archaeology ofAncestors. Bogazkoy sealings and Karabel. Teb. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Homer. 527-560. R. History and Archaeology. Sale and Gift in Homeric World. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. które wy­ stępuje obok inhumacji. Hawkins J. bliskowschodniej (m. societe.. Copenhagen 2000.. 1998. Harmondsworth 1983. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji. Janko R.. ed. van Wees. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety. War­ szawa 1988. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. [w:] Homeric Questions... Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod). motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ". nie z terenu Argolidy. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego. że żelazo początkowo służyło w walce. Forrer E.H. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. motyw wycofania się herosa z walki). Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok.. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52. 139-145. Paris 1969. powstała grecka polis). London 1998. Hansen M. 0 .D. 1: Economie. [w:] Świat antyczny. Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period.. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym. Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. s. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia. której początek sięga epoki brązu. 201-288. vol. Burkert W. The Hellenie Polis. Elidy. 29-56.. a cura di S. aby przedstawić świat odmienny od tego. Assmann J. 700 przed Chr.P. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. także Troi. Ilion). Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny. 1955. ed. Anatolian Studies 48. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. w którym poeta i jego słuchacze żyli.. Hansen. Polis u Homera. Hagg. societa. ed. Dos kulturelle Geddchtnis]. Mesenii i północnej Tesalii). s.in.

Konteksty. s. The Archaeology ofAncient Greece. Ruckblick und Aublick. s. Jh.. Fisher.. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok. An Historical Homeric Society?. ed. Use and Abuse of Homer. by N. [w:] A New Companion to Homer. s. Kolofon. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa. Th.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. London—New York 1997. s.B. American Journal of Archaeology 108.M. La genese du politiąue. Penelopes EANA again. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne.J. poesia e pensiero nel mondo antico. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI. Powell. s. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. 201-212.. 423-450. Argos. 1986. Tekst grecki zob. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. Morris I. s. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]). s. 3-32. JHS 108. How to read„Homeric society"?.A. Późniejsza legenda. 225-238. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Perysinakis I. Preston L.. Wolicki A. Powell B. s. s. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. 105-126. CQ 48. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt. JHS 94.. jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. v. Miinchen 2001 (tłum. 55-68. Cambridge 1981. Przegląd Historyczny 87. London 1998. 2004. „ten. s. Astu et polis dans 1'Iliade. Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. Whitley J. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. P. I HOMER Henryk Podbielski 1982. Chr. 114-125. 33-67.N..-13. 1966. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. Chios. dosł.. Licząca ponad 15 tys. Hetyci i Ahhijawa. Amsterdam 1995.. Powell B. Latacz J.. 77-265. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości. Ruijgh C. 1988. bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz". 12 tys. Ulanowska A. HOMER WCZORAJ I DZIŚ A.. Archeologia egejska. H.K...-P. Leiden 1999. 1991. 321-347. Schnapp-Goubeillon A.A. 1-96. Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. Ktema 8. CA 5. s. Pylos. przeł. Troia und Homer. Homer and Writing. C Q 4 l .A.. który razem spoił" różne podania).J. Napoli 1994. Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. JHS 86. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. by R. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1.. s. 364-382. West M. Homera. ed.L. Homer and Historical Memory. s. 1999. Mackey. [w:] Sigm ofOrality. Meander 1988. Stuttgart—Leipzig 1991. 1983 [1986]. Raaflaub K. Oxonii 1912 — voi.. Whitley J. Piśmienność w starożytnej Grecji. 1987. 94-113.C. Studi in onore di Marcello Gigante. [w:] Storia.. ed. 1974. ed. by J. Leiden 1997. 173-182. Lehmann G. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise.: Tradition and Innovation. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen. towarzysząca zapewne roz­ głosowi. Wolicki. s. Kullmann W. ed. Anatolian Studies 48. Cambridge 2001. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie. by I. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL. Historians Headache. Homeri opera. poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. Mityczne aspekty pamięci. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. Popko M. Stockholm 1983. nr 3-4. 169-194. Hagg. 1998. Ateny".A. 221-228.) Odyseja swym epickim roz­ machem. 1 66 . V. s. angielskie: Troy nad Homer. W. Levy E. 2003. Morris and B. s. Paris 2002. Janko R. 1998. Rhodes. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera.. Homeric Poems as Orał Dictated Texts.. The Inpention of Homer. ed. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. van Wees.. s. Mountjoy P. Between Troy and Homer. A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. Mitchell and P. The So-called Dark Ages in Greece. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne.. by Lynette G. Crielaard. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. CQ 49. Warszawa 2000 (bibliografia). Itaka... 297-302. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. s.. A.. Troia Traum und Wirklichkeit. Polska Sztuka Ludowa 57. 352-354. s. s. Latacz ]. ze Smyrną i Chios. Snodgrass A. Lacey W. by E. Lewartowski K. 55-73. Bonn 2001. [w:] Homeric Ouestions. Allen. 81138. Vernant J.

doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński.) sięga ponad cztery stulecia. Wyspa ta stała się bowiem. Eforos. który miał ją utrwalić „na zawsze". nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw.p. 109. jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. bezpiecznym schronieniem przed tzw. Ne- stora i Agamemnona. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros. Ateny miały dwa co najmniej powody. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników. niż czynią to nowożytni uczeni. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. G.m. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". Pindar. poprzez tzw.. 13. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. Liczba mnoga.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. inwazją Dorów. jak w VII (Teopomp. Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera. jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr. Homere le compagnon. obok Attyki. Przyjęcie Smyrny. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. opanowanej następnie przez Jonów. miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. s. rapsodów podających się za uczniów Homera. ciemne wieki. kiedy żył Homer. 197. Arystarch. jak należy przypuszczać. IX (Herodot. Paris 1995. Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie. Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr. określili ich atrybuty. fr. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. Nagy. Kratesa i jego uczniów. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios.. Porfiriusz). Kolofon i Chios3. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. mogła zapewnić tylko poezja. X (Apollodor. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. 1000 r. Morris and B. XI (Arystarch).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T . 5 Zob. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. Leiden—New York 1997. [w:] A New Companion to Homer. Itaka. 33 n. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. G. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. przed Chr. Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia. Scholia A ad II. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. nie tylko kryteria wewnętrzne. który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych. nadali bogom imiona. sądził. o ile jest to rzeczywiście imię własne. Homeric Scholia. Krates. Sosybios). Okazuje się np. Euforion) przed Chr. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4. 650-659) 2 . że Homer był Ateńczykiem i żył ok. jak i I wieku po Chr. Por. Dionyzos z Samos). Euthymenes. Tego wymownym przykładem jest Herodot. inwazję Dorów. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Dokumenty starożytne. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. 3 Zob. funkcje i wygląd". Na pytanie. by I. zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. Omirijoi. ed. Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji. Archemachos. dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. by mienić się ojczyzną Homera.. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. 4 68 69 . podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. s. 264 Snell. ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr. Chios. musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. Powell. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy. por. Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr. w Aleksandrii. Lambin. W XII wieku przed Chr.) w dwu formach: wl. najwybitniejszy filolog starożytności. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. działający w II wieku przed Chr. Omirijo i l. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie". ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza. omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. Smyrna.

pięć wieków później. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. B. zachowane dzięki przekazowi ustnemu. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. 1769. który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. 126. sposób. 70 71 . Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. jak powszechnie się przyjmuje. Wolf wychodził bowiem z założenia. Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. jakie wypracowała nauka no­ wożytna. Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. ale tzw. 8 An Essay on the Original Genius of Homer. Turner 9 . Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. B1 a c k w e 117. że zarówno sam akt skomponowania utworów. uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. kierowali się „własnym sma­ kiem". mieli stworzyć obie wielkie epopeje. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. 7 9 The Homeric Question. London 1735. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej. 6 Prolegomena ad Homerum. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. M. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. A. podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. s. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. R. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. A. 1713. [w:] A New Companion to Homer. w jakiej ona powstała. T. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. Arystofanesa i Arystarcha. I HOMER wyraźnie rapsodów. R. a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F.. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. kwestii homeryckiej. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. jak twierdził. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. Filologowie ci. F. zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją. Głównym proble­ mem. Jak celnie zauwa­ ża F. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. przez Macphersona „pieśni Osjana".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Czym był Macpherson dla Osjana. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. Bentley'a. W o 1 f (1759-1824). służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. dające początek tzw. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok. pytał. Th.

Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. Był przy tym przekonany. pismo było nieznane. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata. ani nie pozwalają się datować. ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych.). by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. a następnie poparte szeregiem argumentów. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. która nigdy nie była teraźniejszością" (s. L a c h m a n n a (1793-1851). Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. korzystając z pisma. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. Przedstawiają one bo­ wiem. stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. nawiązując do ustaleń Wolfa. G. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. H e r m a n n . Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. G. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu. W to­ mie pierwszym. Welcker (1784-1868). że jeśli nawet byłoby znane. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. „przeszłość. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. Wolf nie miał wątpliwości. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki. 148). Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . poematów o wiele krótszych niż obecne. będących dziełem różnych autorów (1847 r. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. 43). że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dowodził ponadto. Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję. jak to dosadnie określił. Temu poecie. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. Swymi badaniami Nitzsch. Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. że w tym czasie. jak widzimy.W. Hermanna (1772-1848) i G. że poematy cykliczne. Grote'a. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów. Lachmanna i Hermanna. obie wspaniałe epopeje. Cieszące się ogromną poczytnością. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. niż sądził Wolf. podobnie jak nasza Ziemia. G r o t ę . I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. Jego zdaniem po­ wstawały one. Jego analiza. opublikowane w 1846 r. których fragmenty opublikował / wówczas F. uzasadniał. przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. kiedy żył i tworzył Homer. Uzasadniał przy tym. podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. G. języka i stylu. Podkreślił przy tym.

Wilamowitz w. XXIII i ks. 1879. Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji.W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. mocno uwypuklił fakt. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. Kirchoff. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. obejmującej księgi I. zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. jakU. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). 74 75 . M. S c h w a r t z {Die Odyssee. C. którymi mogły być nawet inne poematy. zakończonej pomyślnie na Itace. Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów. 1922) i E. von W i l a m o w i t z . uzasadniających wielość jej autorów. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. D r e r u p a. 1922). R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. 165). Rothe czy E. który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. Debata homerycka. i XIXXII. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji. jak celnie zauważa F. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. XXIV). skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. VIII. Die Odysee. E. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. s. że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. nie można nie wspomnieć. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII. 134). ale również w Niemczech. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. K i r c h o f f (1826-1908). „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. Nie przeczył. zabijając samą poezję. zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. I HOMER dził. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei. która ukształtowała ich język i technikę kompozycji. s. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta. że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł. II. II. Jednocześnie twierdził. W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. Drerup. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. obejmującym „powrót Odyseusza". przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. Berlin 1859.M o e l l e n d o r f (1848-1931). że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej. Turner. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy".. Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". B e t h e {Homer. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. Rzecz znamienna. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu. Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. której przedstawicielem jest Homer. miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. I. nazywanych również „analitykami".

A. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. Stosując podobną me­ todę udowodnił. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry. W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 . Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. co autor rozprawy przemilcza. ale podporządkował go własnym ce­ lom. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów. poetów. Dos Homerproblem in Gegegenwart. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. Każda z takich recytacji. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. to należałoby przyjąć. Jego badania komparatystyczne. Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja. 1921. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. Sposób przedstawienia bohaterów. powrót i przygody Odyseusza. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. przed Chr. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. że były przeznaczone do recytacji. W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. I HOMER „poetyki" Homera". W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. ponieważ pierwotny poemat. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. obejmująca ok. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. jego zdaniem. 1000 wierszy. Uważał. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. które były z kolei wtapiane w ten wielki. Przyznał jednak. B o w r a. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M . w epoce rozkwitu liryki. że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. Istniał. że dziedziczy również elementy treści i kultury. Inne zostało nazwane „teorią jądra". stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. rozrastający się poemat. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. I. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. Drerup. tylko w tym punkcie. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". którą poprzedziła twórczość epicka. uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich. który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. Homerische Poetik. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). S c o t t . ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. Skoro poeta dziedziczy język. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. jak widzimy. z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. Szczególną uwagę zwró-. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. opartej na założeniu. Parry'ego i A. które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku.

Należy zauważyć. że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. W. Obaj analizują np. jak autor Etiopidy.12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. 227-357). wbrew tradycyjnym przekonaniom.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Tymczasem. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. M. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s. że w 1945 r. nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. Ich recenzje sprawiły. które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. 186 nn. Rzecz charakterystyczna. Berno 1963 Homeros. i amerykański. Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J.T. W. zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. 158). w połączeniu z teorią oralną można by. której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. jak zauważa M. dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). Parry'ego i A. dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis. że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. C o m b e l l a c k . że są one dziełem jednego poety. i W. K a k r i d i s . P a g e i F. Utrzymywał przy tym. Kullmann. poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie. Neoanalityczną wrażliwość. Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. sądził. 687-846. K u l l m a n n o w i . określić jako „przywracanie poety poezji". Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". zdawał się przyjmować. jak to czyni W. [w:] New Companion to Homer. że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". I tak np. że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. Lesky'ego. który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. Arktinosowi z Miletu. Schadewaldt. które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W . RE Suppl. nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias. Pestalozzi. jakby to była śmierć samego Achillesa. jakby to była śmierć samego Achillesa. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. scenę śmierci Patroklosa. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. B. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. Kulmann. jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). zdaniem Willcocka. chociaż wielokrotnie podkreślał. z którego inspirację czerpał zarówno Homer. Lorda. Parry'ego i A. lecz może być wynikiem tego. 14 Neoanalisis. szp. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość. s.. w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. XI. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. wyrosły z inspiracji studiów M. Willcock14. nazywany „neoanalizą". zainspirowanych pracami M. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. 78 79 . W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy". Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. S c h a d e w a l d t o w i. że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego.

IV. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz. chociaż nie wykluczone. II. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. Femios wyznaje z pokorą. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego". Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. 629 nn. 36 nn. Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. Pizystrata. 103 nn. 496-98). gdzie zebrały się wojska. 256 nn. pij wino i słuchaj. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw. 331 nn.. Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa.. Eumajosowi (Od. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. w której obok występów zawodowych pieśniarzy. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. by wyruszyć na Troję (//. na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. P a r r y'ego i A. IX-L. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse. 15 165 nn. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia. Parry. można spać. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. 447 nn. bądź dobrej myśli. 488). W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem.). Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. XV. że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej.) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów.) i Penelopie (Od. XI. IV. De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem. 191 nn. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego. VII. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. stało się oczywiste. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei. 62 nn. 301 nn. VIII. Parry. 485-492). sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 .). stwierdza. XI. Iliada i Odyseja. A. The Collected Papers ofM. 351 nn. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem.). VIII. I. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. Oxford 1971. On sam jest „samoukiem" (autodidaktos).). 124 nn. Noce są teraz bez końca. B. że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. Helena. chwaląc Odyseusza jako narratora. 333-34 — XIII. co był z nimi". a dalej: kiedy.. przez kogo i po co zostały spisane. przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora. 254 nn. XXII. 1-2). 670 nn. Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu. jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej. 391 nn. 392 n. gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. 23. I HOMER C. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. Nie ulega wątpliwości. ed. XXII. XIX. VIII. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od. XIII. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". wieki ciemne. XIX. 260 nn. wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. że „tylko Muza zna całą prawdę. s. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów. czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma. Podobnie jak Homer. XXIV. usiądź spokojnie. Eumajos ponadto. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. 238 nn. Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od.).). XIV. XVII.). IX. aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//. III. Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A.). 347-48).. III.). a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi. takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach. 518-521).

Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. mamy podstawy sądzić. doszedł do przekonania. 18 Zob. Homer as OralPoet. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. o których jest mowa w Odysei. Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. co im się znakomicie udaje. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. s. Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. I HOMER icznej (kultury brązu). Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji. B. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. zauważył. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library). Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. który podobnie jak M. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). że ci z nich. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. Lorda. A. że jest to dokładnie to samo. zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. Jednocześnie zaobserwował. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. Krótko mówiąc. musielibyśmy przyjąć. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. która potrafiła to zapisać. Lord. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. G.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. Jeśli jednak przyjmiemy. na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. jaki dzielił oba wykonania. A. mimo jego zapewnień. S. B. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. Cambridge 1976. idąc śladem A. A. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). 17 82 83 . że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". 16 The Singer of Taks. B. Badania prowadzone przez M. 1-46. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. Cambridge 1962. że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. 1968. że kiedy powoli dyktują swe teksty. 1960. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy". w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. The Songs of Homer. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. Taki pojedynczy występ. B. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. Cambridge. Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. Mass. B. Lorda16. czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. Lord. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. Homer and the Orał Tradition. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. HSCPh 72. Dlatego właśnie. przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. Parry'ego i A.

którzy woleli pozostać przy założeniu. ale musimy pamiętać. C. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. Parry. którzy. Za przyjęciem takiego rozwiązania. że to sam poeta. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. tamże.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jego zdaniem. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. 46. korzystając z umiejętności pis­ ma. Lesky. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. L. wytwórczości. w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. przyjmuje się. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. jego zdaniem. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia. Oczywiście łatwiej nam. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. Przyjmuje więc. s. by tak wielkie dokonanie. gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. że nawet w epoce klasycznej. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. że to jest tylko hipoteza. że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. 58. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. jak dobitnie uzasadnił A. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei. Kirk. usiłuje podważyć tezę A. T. gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. S. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. Whitman. Sądzę. H. Kolonizacja. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. Nie ma więc. The Cambridge History of Greek Literaturę. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. 84 85 . Stało się to możliwe. rozwój wymiany handlowej. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. s. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. że zapisanie dzieł Homera. a nie z nie podzielonych Zob. jest — jak uzasadnia G. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. która miała dość sił. przyjąć tezę. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. I HOMER Hipoteza A. będące wytworem ducha tej samej epoki. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. Wydaje się bowiem. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. kiedy znajomość pisma była powszechna. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". B. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. W realiach kultury starogreckiej. Są to zjawiska paralelne. S. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła. B. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. Wade-Gery19. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. który opierając się na zebranej przez M. wychowanym w kulturze. Parry'ego dokumentacji.

którego wersję. jak świadczą znaleziska papirusowe. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r. d'Aubignac i podjęte następnie w r. Bez przesady więc. tak jak inni Grecy. Wielu z nich. można powiedzieć. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. Lambin. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . Tu. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. [. a jedność taka. wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". towarzysz"). Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. 165-170).. że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. mo­ numentalną całość. w Eolidzie i Jonii. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej. Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta. Jak przypuszcza G. owoc ich trudu. L a m b i n . których można już datować. Jest to. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. osiedliło się. korzystając ze znajomości pisma. a ściślej — tego wszystkiego. Wydania te. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych.. lecz to oni właśnie zachowali to. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. twórcy heksametru i techniki oralnej. obszerną monografię pt. lecz całego zastępu pokoleń poetów. twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej. Stwierdza. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. że nie wymaga istnienia genialnego poety. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. D. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. Argolidy. „panhelleńskiej" pamięci. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. określanych po­ spolitą nazwą homeroi. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. przybyłych z Beocji. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. poezja elegijna. Tradycyjna. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Homere. jego zdaniem. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. a jest rzeczą prawdopodobną. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. która nie zakłada jednego au­ tora. jambiczna i liryczna. le compagnon („Homer. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki. historycznych lub archeologicznych. uważali za miarodajną. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. przez ks. Tessalii. jak sam na wstępie zaznacza. w kulturze. nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. najpierw w Atenach i Sparcie. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. Achai i z całego Peloponezu. która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. najeździe Dorów. lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. Odyseja. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach. Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. musieli istnieć poeci. Wolfa pytania. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera.]. takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. aojdowie. 11). że (1) już na dworach mykeńskich. Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną. a do głosu zaczyna dochodzić. żywymi. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. 1795 przez A. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. Wydania. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu. Iliadę. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność.

do X wieku.. Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei. Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. Lukę między wiekiem VII i X. Okazało się bowiem. która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". S. czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić. Katarzyny na Synaju. cytaty pisarzy antycznych. M. s. 16). od którego poematy te stają się „literaturą". [. Zob. jakie znaleziono w 1975 r. ani „wielkich tego świata". są czytane. I HOMER przez potęgę Rzymian. 84 nn. że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. „z Krety".] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi. konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". przeplatanym parafrazą prozatorską.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Antymacha. 168-9). lecz rezultatem „zbiorowej woli". do VII wieku po Chr. Arystofanesa i Arystarcha. E. dotarły one do nas jako tekst. wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę. w klasztorze św. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. Homeric Papyri and Transmission ofthe Text. ed. Od początku III wieku przed Chr. który aktualnie posiadamy. 21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. W.. od II wieku przed Chr. spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. 89 .. G. Poparła ona w ten sposób stanowisko T. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. 13. Bollingem. „z Argolidy". które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. ani uczonych. a raczej standaryzację tych poematów. Jak podkreśla G. Jak wyjaśnia M. H a s ł a m23. a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują. Poszczególne wydania tych poematów. Tekst Iliady i Odysei. Jest to jednocześnie moment. a żaden poemat jak Iliada. dwu słów. która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". komu zawdzięcza­ my „wulgatę". jak potwierdzają to zachowane papirusy. Dzięki popularności. że do połowy II wieku przed Chr. S. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. pojawia się „wulgata". wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. s. W e s t . której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej. do których odwołują się scholiaści. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. ale jak stwierdza S. Lambin. który utrzymywał. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego. Cologne 1967. West papirusów epoki ptolemejskiej. zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele. że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. „z Cypru". czasem dodaniem jakiegoś wiersza. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter. oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu. [w:] New Companion to Homer. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich. West. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. tj. który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej..

Warszawa 1974. 112-113. The text ofthe Iliad. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Nr III. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego. 36 Por. Wilno 1803. 31 Sztuka rymotwórcza. ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. II. 1920 i częste dodruki). Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . 1910. 5-6. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. Według tych samych zasad T . Classical Rewiew 13. Wilno 1872. III. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. K. Wolfa. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j . 35-48. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. Osiński35. 24 25 26 Zob. [w:] K. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. Słowacki33. LXX-LXXXIII. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu. s. April 25. Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. s.M. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Łanowski. Mańkowski. 87). 29 Zob. 1899. Warszawa 1788. The Text ofthe Odyssey. t. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. 3. Wrocław 1824. [w:] Dzieła. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. 1. s.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. przeł. II. E. 66-82 i nr IV. 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. Iliada. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. Smith. F. [w:] Dzieła. Homer. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. Papers ofthe British School at Romę 5. a także w Pieśni Sandomierzanina. który ustosunkował się wprost do tez A. K. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. s. s. Ł a n o w s k i e g o 2 9 . 35 Dzieła. że tekst. Por. „Dziennik Wileński". 1991. 110-116. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. 30 O wymowie i poezji. Borowski34 czy L. Początki znajomości Homera w Polsce. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. Tę jakość. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. t.Nie ulega wątpliwości. Homer. na których ona bezpośrednio bazuje. 1916).24 przez oksfordzkiego wydawcę T.25 — Odysei. opartych na świadectwach i autory27 F. Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. Mańkowski. Krasicki32. J. New York Review of Books. 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. N. Jeżewska. Zob. tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. takich jak: F. Kumaniecki. L. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. I. w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. J. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. 33 Kształty epiczne. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. Wrocław 1986. I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. Dinosaur Dilemma. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed. popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. 28 Tamże. Oświecenia i Romantyzmu. W . Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. t. J. Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej. Golański30. że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej. 2. zdaniem uczonego. 90 91 . znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa). przypadkowe zbieżności i warianty tekstu. wstępem i przypisami opatrzył J. s. Pierwszym uczonym. Dmochowski31. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej.W. która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. Warszawa 1861. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych. Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. 109 nn. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a . Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. gdy na powołanej do życia w 1364 r. s.

A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt. że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. Docenił go dopiero E. w tym. napisana piękną łaciną. Zwrócił m. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. Rozprawa ta. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych. jak W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór.in. Zob. Drerup. Zauważył. wyliczenie wojsk. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. s. rodowody. Neue Jahrbiicher 14. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". Mickiewicz. Leipzig 1906). tak wielka ilość imion własnych. na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. zwłaszcza t. Z i e 1 i ń s k i e g o. Steinthala39. Wiirzburg 1921. podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. Parry'ego i A. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. Berlin 1908. 1905) i G. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. 39 38 92 93 . że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. Uważa przy tym. [w:] Dzieła. Nie doceniając „poezji ludowej". materialne. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. Volkerpsychologie. Berlin 1868. ani wartości przesłania poezji ludowej. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. Serbów. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. Lorda oraz całej rzeszy ich następców. Warszawa 1955. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. Piechowskiego42. Erhard. że inni badacze. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. 41 W. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. J. 269. Ponadto — „w epopei jest osnowa. jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. B. 40 L. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. chociaż chciał być „pluralistą". że jest ona wyrazem wierzeń. o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. części istotne. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. Homerische Poetik. W cym miejscu warto zauważyć. nie odwołują się do jego poglądów. Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. który jako uczeń Groddecka. Berlin 1894. Gedichte. 42 E. Piechowski. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. Wundt. Erharda40 i W. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". M i c k i e w i c z o w i . Drerup. L. Die Entstehungd. Das Epos. zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia. Steinthal. Literatura słowiańska. III. była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. P i e c h o w s k i już w 1856 r. Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. hom. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. H. wskazywał nie tylko na różnice. w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. T. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych. Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. A.

Moskwa 1896. uczeń T. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. Zapoczątkowana przez K. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. Korsza. inną religię. a także Historię Literatury. 1-45. Warszawa 1968). We wstępie. s. Duży fragment jego „Wstępu". III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. S i n k i . jako opowieść o wojnie trojańskiej. I. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej". We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. 9. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały.l. zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T. wyd. M a d y d y i R. lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. równie genialnych poetów. Siemieński. t.Greckiej. Homer. Dmochowski. Siemieńskiego (BN. motywów rudymentarnych44. autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. Odyseja. T. s. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw. 45 Do koncepcji T. jest po­ ematem starszym. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". Wstęp do Iliady w przekładzie F.monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. Zielińskiego nawiązał ostatnio H. G a n s i ń c a. Czubka (Kraków 1921. XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. Warszawa 1935. które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. Wittlina (Lwów 1924). w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. s. 1-16) nie tylko T. Sinko. Dmochowskiego (BN. 47 Homer. S i e m i e ń s k i . po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. W ujęciu K. w ks. S. Kraków 1873 — Wstęp. F. s. że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. M o r a w s k i . Warszawa 1801. Patzer w swej doskonałej. 3-96). który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. II. s. reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich. M a d y d a. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. 7-85). jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. Tragodumenon libri tres. Kraków 1931. jego dziełch. Jedynie F. 33). jakim poprzedził swój przekład. s.A. Parandowskiego (Warszawa 1956. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. tłum. Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T.K. inne stosunki społeczne. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. Iliada. Sinki. II. K. docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. Warszawa 1922. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. S. narażając się tym na cierpkie uwagi A. ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. [w:] Charisteria F. Iliada. Wolfa. Mickie­ wicza. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. nr 21. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. 17). Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. 11. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. 46 Zob. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei. takie jak „Katalog okrętów". ' Zob. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T. nr 17. 16. gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. cz. 49 94 95 . Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. W. T u r a s i e w i c z a . Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką. wstęp i tłum. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". 16-162. Zieliński. 367). Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. L.

W i e n i e w s k i . W i t 11 i n53. „Urodził się od razu starcem z siwą brodą. oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich. L a n g e (1861-1929)51. krytyk i historyk literatury. w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. Groddeckem i jego uczniami. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . tacy jak: pisarz i historyk. W swych Studyach nad Homerem. zakładającą. Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania. jakie mają dla niego same poematy Homera. Odysseja. Nieco inaczej. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą. Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia. s. za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. doskonale skomponowaną częścią Iliady. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. podpatrzył każdy szczegół z tego. Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. tłumacz i kry­ tyk literacki A. filozof. że miały one jednego. obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera. którą nie jest ani Smyrna. Epos greckie. sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". oznaczającym tyle co „spoideł".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jaką mają nasi lirni dziadowie". I HOMER cza szacunkiem kobietę. Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. W. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. Warszawa 1876.'Podobnie jak Odyseusz. Poza wspomnianym wyżej E. Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. by dojść ostatecznie do wniosku. tłum. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. lecz również wcześniejszego. 96 97 . w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. Wstęp do: Homer. s. s. 87). W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). ani Chios. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. 3-27. Brody 1912. lecz „Ból. Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". I: Homer Iliada. z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. by uchronić mądrość. który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". J. W 1928 r. poeta. tłumacz F. Nawiązując do starożytnej alegorezy. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. o mistrzowskiej ich kompozycji. Lwów 1924. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . CL. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. S z u j s k i (1835-83)50. genialnego autora w osobie Homera. choć nie mniej entuzjastycznie. T u r a s i e w i c z . moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. 190 n. Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów. Kraków 1867. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". Potężniejszym niewątpliwie. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. powab i czar. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. Wittlin. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I. każdy z nas jest wędrowcem. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". stwierdza. W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei.

to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. NiemirskąPliszczyńską. K r o k i e w i c z . kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. RHum 11. s. s. której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. LIV. która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. Badania A. Jak autor zaznacza na wstępie. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. 3. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. Eos LIV. H. z prac W. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. s. lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. 1960. 5-31). „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu. Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei. X. Z. Porównania w rozprawie ks. 3. dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. 367-375). Nie znalazłszy wydawcy. lecz także ks. Schadewaldta zrozumiała. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof. V i XI. którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. ale również lepiej rozumieć. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. s. z. Aby wykazać. Dopiero w 1959 r. 215-224). Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. Krokiewicz. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej.1962.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos. 1964. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). z lektury. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. zwanej „Doloneją". Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. z. 1964. Rozważania nad księgą XXII (RHum 9.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL). 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. H. autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. 5. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". Moralność Homera i etyka Hezjoda. 3. że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55. którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. 5-11). Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. XVIII. 54 98 99 . 1962. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. Ten właśnie kontekst. s. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst. prof. który już w 1949 r. Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. J. Iliady. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. pokazał A. Odkrycie. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. I HOMER z nim organicznie epizody. potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania. N i e m i r s k ą . lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. z.

czy ustnej). s. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. Sinkę57. I HOMER rze przedstawionego świata.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce. W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. obie możliwości uznając za równie uzasadnione. Kumaniecki (s. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. Mańkowskiego. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera. autor udziela tu w sposób kompetentny. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. J. tj. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego. 1965. z historycznością przedstawionego w poematach świata. a zarazem niezwykle przystępny. Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. Obszerny. czy są one dziełem jedne­ go. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie. czy dwu różnych poetów. 1981. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. Sinki były publikowane w latach 1922-1966. Można zatem powiedzieć. że opracowanie J. Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. o stosunek. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. 144). Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. Kumanieckiego i J.. lecz także językoznawstwa. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. Jeżewskiej (wyd. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. opracowanego przez T.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności. W badaniach Z. Łanowskiego. Wolfa z 1795 i dysertację M. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. Łanowskiego. nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. 100 101 . Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z. że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. Ł a n o w s k i e m u . z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. Wilno 1936. Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. który wraz ze swym uczniem J. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). o autora względnie autorów Iliady i Odysei. z konwencją literacką. Wydania 1-10 w opracowaniu T. o epokę. 12-14 z lat 1972. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. Homer (Warszawa 1974). odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej. Abramowiczówny. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. K. W pierwszej części monografii K. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych.

Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. którymi — jak np. bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. jakby z góry znanych" {Ars Poet. Vivante58. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K. Arystoteles. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. Agamemnonem i synem bogini Tetydy. Dante. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. W. Auerbacha. 221-482). Platon. Jaegera.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. można zatem powie­ dzieć. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. Erazm z Rotterdamu. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). zatytułowana „Ma­ teriały" (s. królem Myken. z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy. by wykupić swą córkę Chryzeidę. XXIII) — objawia się również w tym. Kumanieckiego i J. w którym znalazły się artykuły Z. chociaż miała ona swój początek i koniec. a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. Yale 1986. Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. romantycy). z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. Mańkowskiego pt. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. 77-217). Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. Podsumowując powyższe uwagi. Wygląda to tak. Kumanieckiego i Z. który jako błagalnik przybył do Achajów. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. 148). Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. 19. jest specyficzny styl eposu homeryckiego. Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. 103 . Tetyda. Homer. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. J. Kubiaka. Wybrał więc tylko jeden moment. Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. s. M a ń k o w s k i e g o część II. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. Aga­ memnon. Vivante. a jego matka. którzy już grają dalej swoje role. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. K. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. E. Petrarka. że publikacja K. że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. Madydy. Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. bądź —. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak zauważył P. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W.

że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych. czas spotkania Tetydy z Zeusem. Cambridge. której rezultatem jest decyzja Zeusa. 59 Homer and the Heroic Tradition. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. kontrastem i powtórzeniami. H. 1958. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami). po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora.H. XXIV. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. jeden dzień. rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. 104 105 . II) i przedstawionej w taki sposób. motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. Pandaros i zerwanie układów ks. W niewielu. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. I po dniu. wyznaczająca dalszy rozwój akcji. II-VI. jak wykazał C. jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. XXIV. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. jak i ich przebieg (ks. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. Mass. Druga zasada ma charakter statyczny. że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu. s. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy. poległego w walce z Hektorem (ks. XXIV. W ks. W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. w ks. Whitman. 101 n. jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys. Zob. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. jak widzimy. Mass. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. IX). heksametrów poematu. Symetryczność. Realizuje się w trzech kolejnych etapach. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. Cambridge. widoczna jest w całej Iliadzie. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu. a jedenastego — sam pogrzeb. I. Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks. Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. następnie 12 dni przerwy. Trwa niemal jednakową ilość dni. by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. XVI). w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. wypełniającego ponad 15 tys. na uwagę zasługuje fakt. I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. I HOMER „gniew Achillesa". usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Śmierć najbliższego przyjaciela. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1). a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły. XXIV. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. Struk­ turę Iliady anali7. druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. Homer and the Herok Tradition. W ks. 1958.uje w A New Companion to Homer S. Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. I tak np. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem. Whitman 60 . 345-359). paralelizmami. C. teichoskopia.L. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. bogowie debatują nad tym. XI-XV). II-IV). W ks. Od dawna zauważono59.

van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20).. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny.s. van Otterlo62. Whitmana i D. Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. Niejednokrotnie można zaobserwować. Op. że motyw. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. Symetrię między ks. Zmierzanie ku śmierci. w trzech wielkich odsłonach. a sztuką geometryczną wskazują. The Pattern oftbe Iliad. cytownego już C.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Whitman 65 . igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania. jak zgodnie zauważają współcześni badacze. A. Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. XXIII. Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy. jaki ona obecnie posiada. Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. 6] 64 65 Tamże. 87-101. miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. J.A. I i przyję­ tych w ks. 106 107 . szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. Symetria i paralelizmy. lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym. Amsterdam 1948). motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613). b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). Ma to np. jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. stosowną dla początku wojny. uśmierz serca mękę" (601). c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu.T. II odpowiada paralelnym scenom w ks. I HOMER Paralelizm między ks. 599-620). są pochodną techniki kompo­ zycyjnej. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. Berlin 1970. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek. Die Komposition der Reden in der Ilias. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. repr. gdy szereg scen z ks. śmierci Achillesa. opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W. XXIV. Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. tworząc schemat: abcdcba. w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności. H. Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. jak już zaznaczono.A. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. zagłady Troi i setek bohaterów.cit. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. Podobieństwa strukturalne między Iliadą. 248-284. A. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. którego bohater zachęca do jedzenia. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612).1969. Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi. Sheppard64. Lohmanna63 okazało się. tym niemniej od dawna dostrzegany. lub — „analogicznej". o których wyżej była mowa. London 1922. Zasada dynamiczna struktury Iliady. jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. Formalna. To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego. Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600). w tym kształcie.

VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. 60 nn). 110. Według niego cz. w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela.). gdy przybrał postać Agenora. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. Przy wsparciu Ateny. a druga na XVIII. Patroklosa i Achillesa. XVIII-XXIV. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. I-VII. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. VIII-XVII (przy czym ks. XXIII. walczy nie po to. Ściga Apollona. I. Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI. 15 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki. Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. Schein (s. I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V. Są one zbudowane symetrycznie. — „łagodny" (XVII. I Zeus przyrzeka Tetydzie. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. 712. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. Są to sceny na wskroś „homeryckie". któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką. Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. Taplin. Najogólniej rzecz biorąc. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. 349). zacho­ wując właściwe człowiekowi miary. choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks. Nie waha się walczyć z bogami. 108 109 . O. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. 440-42). operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. Schein (op. jak widzimy. W ks. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. jak Aresowi (V. 102 nn. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66. Poza tym. demoniczna siła. działa wprawdzie w afekcie. I koń­ czy się na IX. 517-26). W ks. W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. //.). pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. 252. VIII. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. 69 Zob. 271-272). 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem". traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. 670. odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. Tracąc swoją tożsamość. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. XXI. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. Oxford 1992. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. Jest tragicznym bohaterem również wtedy. Patroklos. Princeton 1993) i S. 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. zawieszony między dwoma światami. Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. X. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. Diomedes. 204. 788-821). w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. walki w obronie honoru i dla sławy. że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. jawi się jako niszcząca. VIII. ale ma jednocześnie świa­ domość. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. jak wykazuje to S.cit. 706-709). 95.). 439-44). 600-606). 96. chociaż wydaje mu się. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. XXI. IX).L. Jest postacią z pogranicza: pół bóg.. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. 648). 416. 353. że uczci Achillesa. Najbliższy przyjaciel Achillesa. XXII.L. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu. 351 nn. Część druga Iliady (ks. naznaczone przewagami Diomedesa. 358. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". s. K. I). z której opracowania tu korzystamy. Na s. są zarazem. 408 i 421. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. Achilles. XIX. pół czło­ wiek. V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. drugą — ks. Trzy kolejne odsłony poematu. który przystępuje do walki.

Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. Dawno zauważono. 698-709) i Filokteta (II. 156-157. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. 201 nn. Ausg. s. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. 704-706). póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. Por. Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. czyli obu mężów Heleny. 448-9). zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę. Von Homers Welt und Werk.cit. że „Katalog okrętów" (II. 350 nn. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny. Rozpo­ czyna ją wymowna. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. Hektor zabije Patroklosa. op. zdyscyplinowani. II-IV przypominają początek wojny. XV. Pojedynek Menelaosa i Parysa.. w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan.. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. Oba plany akcji. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar. skoro tylko wyszedł na ląd (II. Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi. zbudowana na zasadzie kontrastu. S.IV. które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). zazębiają się nieustannie i dopełniają. które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego. s. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.L. 555 nn. (Wege und Forschung 634). ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu. Stuttgart 1965. boski i ludzki. Darmstadt 1991. 472 — cyt. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia. 294-325) i Nestorowi (II. 71 Por. W ks. którzy. Tak jak ks. 353. ich zalet i pochodzenia. Z. Zob. do jakiej dochodzi na tym tle (I. gotowi wspierać się nawzajem i bronić. skazanym na rychłą zagładę. Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. 1-14). że Hektor będzie Grekom zadawał klęski.. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej. XV. stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. Studien zur Struktur der Ilias (1950). 4.. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. 61-77 mówi do Hery wprost. gdy ten zabije Sarpedona. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV. por. II. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak. lecz umie­ jętnie adaptowany. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny. akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. 352 nn. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. 402 nn. dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich. 721-722). Latacz. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty. ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów.). a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. z przedruku w: J. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II. przedstawienie bohaterki. 718-25).. Heubeck. że jako pierwszy zginął on pod Troją. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. Schadewaldt.). 122 n. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. 450-474. A. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70. Schein. W ks. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. 701). s. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny.. I. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. VIII. 70 110 111 . s. charakterystyka obu armii.

że środkową część poematu. 355-360). jak widzimy. występów śpiewaka. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. u Feaków — króla Alkinoosa. dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. Telemach. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. do rodzinnego domu. „przejadając" jego majątek. Można ją streścić w kilku zda­ niach. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. XI. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym. 410-11). W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników. jak na sześć tetrad. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na zbudowanej przez siebie tratwie. jakiego mógł dokonać bohater. Jako swego mściciela wymienia Parysa. Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata.). Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń. który decydował się na pomszczenie Patroklosa. uczt.. dociera jako rozbitek do kraju Feaków. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. a nie Achilleida. Eumajosa. Przypomina mu o tym również konający Hektor. zabiegają liczni zalotnicy. jak od dawna powszechnie się przyjmuje. Odyseusza. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. Sparcie i w Scherii u Feaków. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny.). Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. Dowiaduje się jednak głównie o tym. Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. Czterdzieści dni. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. XIII-XXIV). Zapowiedzi te. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. Prostota ta. Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa. jego ks. Telemacha. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. podobnie jak w Iliadzie. 95 nn. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. Lamenty matki. którzy go znali. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. po 12 ksiąg każda. libacji i wróżb. 5657). w Sparcie — Helenę i Menelaosa. składania ofiar. mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. dorastający już jego syn. które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. łączą się teraz w jeden wspólny nurt. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. 112 113 . I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. Odyseja. której był on królem. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza. Rzecz godna uwagi. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. Laertesa. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. po długiej tułaczce do rodzinnego domu. dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. mając pełną świadomość. tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. w Pylos. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. 727 nn. Nie może nas zatem dziwić fakt. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych.ojca i syna. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete.

że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace. XII przygody. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. którą zamieszkiwała bogini śmierci. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. położoną na pograniczu zaświatów. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. tj. Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. Wspomnienia na temat Odyseusza. XIII zwrotów z inwokacji. Ks. a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. 90-92 ks. w wyniku których zginęła cała jego załoga. „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 . IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jako boha­ ter. jest młoda. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. wypełniające całą ks. musi on dać się poznać ludziom Itaki. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). trzecią część całego utworu. Telemach po­ znaje lepiej siebie. XIV. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. w której. Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). W tejże zagrodzie pasterza świń. jakim człowiekiem był Odyseusz. Wymowny jest fakt. Kalipso. sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. Przedziela je. Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. Pozwala po­ ecie. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. Całą ks. biegowi zdarzeń. XIII ponownie miejsca zwolnionemu. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa. która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. Ona go wyposaża w ubranie. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. uważającym go za dawno zmarłego. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. Poznając ojca. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. że pierwszą osobą. karmi i wprowadza do miasta. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji.

290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. 164). Abramowicz. L. 205-247). V. Odyseja. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego. Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 10. 118-122. wyd. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. Warto zauważyć. wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. ks. O ile w ks. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. 29672. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. Trący. w formę dwu paralelnych tryptyków. jak to wykazuje S. w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". iż na tym wierszu kończy się cały poemat. [w:] A New Companion to Homer. O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. s. 372 n. na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. XVI). tj. Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23). I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. Trący. W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. drugiej Nekyji. to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. 52-607). bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. 116 117 . (BN seria II. ks. 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV. matka. idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. 350 nn. Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). The Structure ofthe Odyssey. Wrocław 1992. zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. Gdybyśmy zatem.V. XXI w momencie. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks. ks. byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. Z.) czekającą ich zgubę. s. Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. 216-548). nacechowaną emocjonalnie. W ks. 1-185). przez wieszczka Teoklimenesa — w. abc7i. że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks. Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się. 189 — XVIII. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża. a. Atmosfera. Agamemnona i Ajasa. Rozpoznanie z ojcem. że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. którzy w ks. IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. 21). V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. 2) rzeź zalotników (XXII). a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. Dyskusję na ten temat zob. staje się coraz bardziej napięta. na początku tej księgi. 1-210). i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. „Wstęp" do: Homer. S. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. XIX. dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. w jakiej toczy się teraz akcja. scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w.

drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. 84-85. Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. Eumajosem i Filojtiosem. jak zauważa uczony76.XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. (c) syna. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że sam środek tej sceny (w. Telemach płacze i zakrywa twarz. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa. Nietrudno zauważyć. 114-115). 17-20). V-VIII. jakiej dokonuje S.XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. 265-290. XI. 76 Tamże. Syreny. jest przygnębiony sytuacją w swym domu. 435. Na podkreślenie zasługuje fakt. Tak samo zachowuje się Odyseusz. bohaterowie trojańscy.. 1-434). Odyseusz: XIX. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. ks. 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi. Lajstrygonowie i Kirke. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. I HOMER a. 51-627). mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. jak drugi bohater wyrusza w podróż. a także całość feackich opowieści Odyseusza. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. 375 n. układają się w następujące grupy po trzy opowieści. że w tym przypadku groźne. I tak np. Nie mając możliwo- 74 Tamże. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą. s. Analiza kompozycyjna Odysei. Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. (d) żony. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu. Lotofagowie i Polifem. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. 492-520). jak wykazuje S. 45-46). Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII. 83-86). 12-13. który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. 363. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. Hermesa). gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. również na płasz­ czyźnie językowej. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. 171-203. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. Są one. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci. V. Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. Na tej samej zasadzie. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów.. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. Skylla (Charybda) i Helios. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. 73 118 119 . Trący75. cba jest np. że są podziwiani. VIII. 128-129). Eol. do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. w. VIII. V. Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. dostarcza dowodów. wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). zbudowana jest też długa. gdy pokazują się publicznie (II. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. Kalipso) tak jeden. Telemach. wy­ pełniająca całą ks. jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. Trący74. ks. ks. Tamże. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. W ten sposób zbu­ dowana jest np. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc . dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. IV. Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. XXI scena próby łuku Odyseusza (w. Ponadto wszystkie przygody. (b) los jego ojca.

Zeus chmurozbiórca". 560). 172). 357502). Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. a Laertesa — przywróceniem go życiu. pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. a nie pojedyncze słowo. opublikowane dopiero w 1971 r. 285). np. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. Odmłodzony przez Atenę (XXIV. „o szybkich stopach Achilles". których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. 1-240) i z Laertesem (XXIV. J ę z y k . I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku. Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. drugą — wykonana pod kierunkiem prof. Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. która go zrodziła. Rozpoznania. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. Spotykamy je nawet w tej samej ks. To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. A. Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. np. którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. rozumiana przez M. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. „niezłomny boski Odyseusz". ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. „potężny wódz Agamemnon" (w. I Iliady. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych. lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu. Jeśli nawet przyjmiemy. z Penelopą (XXIII. się do improwizowanej poezji ustnej. Eupeithesa. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. Formuła. jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. przez jego syna. jaką zaprezentował już M. 172-320). z Eurykleją (XIX.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. 77 120 121 . jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. powtarzających się epitetów. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. że język. Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. Najważniejsze z nich. „władca i wódz Agamemnon" (w. Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere. Paris 1928. wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. 523-25). jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. ojca Antinoosa (XXIV. Język poetycki tych poematów. Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. 219-360). jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. Analiza tego języka. Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace.

w którym to zjawisko przetrwało. gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. 203-217. tj. albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego. Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów. Horrocksa. Homer's dialect. dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer). które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. roz­ mowy. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. Horrocks. rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. [w:] A New Companion to Homer. tamże. ubieranie się i strojenie. 122 123 . w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). s. bądź w postaci „typowych scen". Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich. np. formy kontrahowane. ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. III. które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. Inną cechą stylu poetyckiego Homera. to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. Parry. musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. 276 Zob. 199. s. a więc również „eolizmy". I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. Dodajmy. na widzenia senne. s. 1200-1000 r. Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. Por. bitew. na poselstwa. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. podróży. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. 142). które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". wizyty bóstw. uwodzenie. rytuałów. Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. Eolizmy homeryckie. przemówień.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a elementy dialektu zachodniogreckiego. G. metryczne wzdłużenia. Najbardziej znanym motywem „wędrującym". Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. 1000 r. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. 120080.. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. The Colected Papers ofMilman Parry. Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. jest motyw „powrotu". a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. The Making ofHomeric Verse. Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. by A. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. prośby. jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji. Tamże. spotkań. przed Chr. zbieranie i rozpuszczanie wojsk. które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. opisy uczt. przed Chr. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. ed. spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. dokonana ostatnio przez G. weszły do niej dopiero po r. narad. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. pożegnania. najeździe Dorów (XII-VIII wiek).

84 G. Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np. są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. West (s. nouAiSccuac zamiast IloAioauac. s. 224 nn. czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę). a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. tj. Hermannus. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio). co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie.cit. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. za: M. Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska. w pojedynczym wierszu. Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. most. Daktyl o schemacie: . Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym". y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. w którym z reguły unika się kończenia słów. 5% wierszy w piątej stopie.3). 30% i tylko w ok. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach. Tylko w ok. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. 692-694 — cyt. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. 1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym".L West. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. s. ouvoua = óvoua. [w:] A New Companion to Homer. s. To właśnie te człony (cola). Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M. Jeden z najbardziej znanych „mostów". 124 125 . 222. prze­ ciętnie co pięćset wierszy. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np. W ok. utworzona jest „stychicznie". Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. x. Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego.. odkryty przez G. „po siódmej półstopie". Przeciwieństwem średniówki jest tzw. H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja. Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. drugi — wznoszącym. Hermanna w 1805 r. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. ńwuoEic = dveuoEic. West. 15%. i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. gdy digamma była jeszcze wymawiana. ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację.L. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". dwu długich i krótkiej (np. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. 600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. i|>. „po piątej półstopie"). op. która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. 3 tys. swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. jako całostki rytmiczne. Nie trzeba natomiast specjalnych badań. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. 220. I HOMER B. czy zamknięta. tj. Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. nazywana też —pentemimeres. cp. Orphica. przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W przypadku otwartej sylaby. i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . Leipzig 1805. Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. Wiersz homerycki. 223. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu. ma charakter kwantytatywny. w czwartej w ok. po części na­ tomiast od tego. Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej. miejsce heksametru. C. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. tzn. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. 40% wierszy.^ może być zastąpiony spondejem: —. w trzeciej — w ok.). niespotykaną później. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne". które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. Homer's Meter. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich.

że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. 234. Sformułowania takie jak: NuE.). pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. Chafe88. Involvement. Bauml86. Bakker87. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text. A Memoriał for Milman Parry. s. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. pokazują. Dopiero wtedy. zob. jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. E. dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. sequ-. L. II. które przekształciły się w h. jak już podkreślono powyżej. CA 12. mimo zaginięcia początkowego s. traktowane są w wierszu homeryckim. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. L. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. dupoÓTr). System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". jak widzimy. Słowa. Forma ta. a nie na iloczasie. WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej. Pod­ stawową jego cechą jest. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami. Comparative Research in Orał Traditions. hepłac. 1993. Co więcej. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. jak celnie zauważa M. [sm] lub [snl. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr. L. [sil. Orality and Homeric Discourse. Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. Ithaka. 86 126 127 . The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 87 Discourse and Performance. „jednostki intonacyjnej". Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. daje się wyjaśnić również to. 1-29. Consciousness. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować. [sr]. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. Foley (ed. and „Presence" in Homeric Poetry. z czego M. W świetle wywodów M. „apozycji". a zwłaszcza E. and Time. mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab. s. 45-54. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. nro). West85. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni. H. 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach. takich jak F. Bakker. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B.M. Visualisation. że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości.. sugerujemy bowiem zarazem. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. „dodawania". możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. [w:] J. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną. sal. W świetle historii języka greckiego. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. Przedmiotem analizy jest początek Op. zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. s. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie. dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy.cit. Z tej epoki. Wynika stąd. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. oparte na retorycznym akcencie. sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego. gdy jej tam nigdy nie było. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. a także początkowe sw. sw-ekyre = hekyre). Chicago 1994. West wysnuwa wniosek. New York 1996. Ohio 1987.

n.". Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. m. tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. (dusz) bohaterów.. Poeta nigdy niczego nie analizuje. koordynacji. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. lecz — a p o z y c j i . który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił. 128 129 . jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. j. [w:] A New Companion to Homer. f.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. bliskiego znaczeniem „i". a „śpiew" w członach k-n. b. ale ma walor dy­ namiczny. h. /. Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który. ale na pytanie.. Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. antytezy. c. w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. przejścia do nowej myśli. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. motyw gniewu. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty. jak się zbroją. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu. I HOMER Iliady. jej pierwsze siedem wierszy. jak to ma miejsce nieco dalej. k. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie. która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. lecz raczej przejawem ruchu. W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se. Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). jak świętują czy podróżują. The Study ofHomeric Discourse. 292. s. Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. określający skutki gniewu. dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. Okazuje się. W cytowanym urywku. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych. która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". g. ale jak zauważa Bekker. zwłaszcza od dnia. d. a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. jak walczą. e. Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika. z jego początkiem i końcem. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej. Partykuła ta u Homera. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola". W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. E. Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu. „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. i. Spójrzmy jednak. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu. Nie służy też jako znak przeciwstawienia. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego. który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. E. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". Jak wyżej wspomniano. Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu".

które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. niż w Odysei. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. że są oni wszyscy do siebie podobni. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością. co późniejszy dramat grecki. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. W tym przypadku {II. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. Mimesis. jak to ma np. także w chwili afektu. Mowa wprost dramatyzuje akcję. Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. w której naliczono ich ok. 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. Warszawa 1964. którego „blask sięga­ jący nieba". podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. czego nie powiedzą innym. Jak zauważył E. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". podkreśla im tylko właściwe cechy. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Jest to w pełni zrozumiałe. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. Bohaterowie dzielnie się biją. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E.T. 200. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. Nie trudno przy tym dostrzec. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody. Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość. które indywidualizuje bohaterów. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. Nic bardziej mylnego. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. ale również nie gorzej przemawiają. trzech osób na scenie". Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. że rozmawia z boginią. I. t. a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. zelżenia). potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . II. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. Homer przedstawia. 50. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. Auerbach. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. nie tylko Hekto­ ra. ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. zażyłością i żartem. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. Niekiedy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. skarcenia. ale takiego. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. powiedzą to sobie w duchu. W Iliadzie twarda. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. człon porównawczy przywołujący inną. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. Patroklos zarzuca np. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. Achillesowi jego upór. jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. lecz także jego rodziny i całej Troi. Auerbach. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. nieświadomego. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. s.

. miasto oblężone przez wrogów. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny. stosownym dla bohaterskiej tradycji. który nic nie wie o wojnie. co walki i cierpienia w Iliadzie. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. żony. 34). z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego. której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. ÓQLCovTec). Op. Posejdona i Aresa. SchoYaAadll. „Sprawa mi­ łości. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich. 132 133 . jak niezwykle trafnie ujmuje to G. że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. 15. jak Odyseusz. 33 n. Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G. Porównanie obydwu poematów homeryckich. cwałujących koni. s. 5-6. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. problem winy i kary.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. s. 38). zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę.269. a nie zbiorowa walka. Parandowski. autor traktatu O wzniosłości. że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. 92 51 Zob.in. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. S. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. przeł. J. Ten. 470-607). inni. Przedmiotem Odysei. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. toczy się spór stron przed sądem. II. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. O jego polemice z Hellanikosem zob. part 1. sprawił. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. można zatem powtórzyć celną obserwację J. Szukając źródła. S. Inny jest więc również wachlarz spraw. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. poległych i rannych otworzyć [. Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92. na dzień powszedni. IX). Warszawa 1998. Większość formuł frazeologicznych. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. genialnego poetę. Tu panuje czas teraźniejszy. Przypuszcza bowiem. by nagle pośród mieczów i dzid. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. wierności i zdrady małżeńskiej. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. Kirk. Scholia A ad II. Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. s. 5. s. „są czasy niełatwego pokoju. zob.651. 185. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych.CW. Troi i bohaterach. że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. 33. Op. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego. Autorytet Arystarcha. które stają w centrum zainteresowania Odysei. a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna. nie heroizm okryty publiczną sławą. I. Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. cit. w którym odbywają się gody weselne. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. Jasne.. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. i oprać. oraczami i żniwiarzami. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. ciągle są w drodze". Homer. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr. widzimy i wieś z pasterzami. 12. cit. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. połączone z ich estetyczną oceną. vol. gościnność i jej formy. Kirk'a. jakie nastały po wojnie trojańskiej. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. którego przedmiotem jest wojna. 38. jakim był działający w I wieku po Chr. przyjmuje (s. Odyseja.. Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów.] widok na inny świat. Dopiero w II wieku przed Chr. żurawi czy łabędzi. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. znane czytelnikowi z Iliady. choćby w największym zamęcie bitwy. stosunków wewnątrzrodzinnych. znany jako Pseudo-Longinus. 245. jak zauważa Kirk (s. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. XVIII. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. sług. Jak celnie zauważa. M. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym..

stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują.S. jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia.). 43: „gardzę poezją cykliczną". które jako poematy „prag­ matyczne". Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. 39). mimo że są one dość istotne. będziemy mogli również przyjąć. 325 nn. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. a nawet mogą być dziełem jednego autora.. Kirk. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p. Można by zatem sądzić. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D. s.] Sposób przedstawienia tych motywów i język. 103 n. którymi obdarzono go w Iliadzie. Bd. niekiedy swój heroiczny wymiar. Schmid. 99 134 135 . Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim. uroczystości religijne. Stahlin. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze. [. a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. s. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. III.cit. 158. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. 39. Oxford 1955. że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr. Page. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady.. Page {ibidem) przypomina m. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. 195 n. ale można odnieść wrażenie. The Homeric Odyssey. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków. o poniżające przebra­ nia.s. Natomiast Nestor. Sceny rozmów. IV. pasterzy i służących. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego. skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op. są postaciami nieco papierowymi. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. jednookich potworów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. G. O. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice.. AP XII. op. Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". — „cyklicznymi"101. 10(1 Zob. akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. Page98. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia. s. D. cit. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei. że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. Page'a. Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych. Menelaos. Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza. I HOMER się ta poezja. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha.). Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. której wyniki przytacza D. Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od. uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. uroczystości. o cierpliwość. I. Geschichte der Griechischen Literatur. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. D.S..). przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. występy śpiewaków. W. 266 nn. że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. by je wyra­ zić. 96 97 Por. jak zauważa G. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę.^ta- ciami z Iliady. W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. Jak wyjaśnia Schmid. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". Miinchen 1929. Kirk (s. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany. Nie dotyczy to Odyseusza. mają wyraźne zabarwienie heroiczne. o knucie intryg. jakiego się używa. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. Helena. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji.in. IV. 149-156. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę. Page96. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego".

Etiopidzie. CIG Ital.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. Przeklinając swych synów życzy im Edyp. mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta. Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje.. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. 5. Tebaidzie i Epigonach. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai).) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. 271-274). niż mu się jako królowi należała. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos. W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata. Diomedes syn Tydeusa. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. lecz Euryganeja. ukochanego syna Kreona. podając mu do spożycia gorszą. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy. namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. Paus. powrót Odyseusza w Odysei)." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. IX. I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. 105 Zob. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). z której „wodzowie". Wiemy. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX. Paus.5. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. W. Zburzeniu Ilionu.. że już w VII wieku przed Chr. Allena. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów. by go pomścili. Powrotach i Telegonii. który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów. lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. 11. bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". XI. poselstwo Tydeusa do Teb. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. nieszczęśliwego Edypa. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. et Sicii. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. Przyj­ muje się. 136 137 . Małej Iliadzie. Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem. Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać. Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. drogocenny. Pierwszy wiersz poematu. a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. IX. dziewięciu poema­ tów. I HOMER Hektora w Iliadzie. atak na mury Kadmei. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. 5. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom. da­ jąc do użytku oślepionego. motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. porcję ofiarnego mięsa. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków. że poemat nie powstał w Tebach. Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. którzy mieli powiedzieć. 8. że Sfinks po­ rwał „Hajmona. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa. Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. 9. np. córka Hyperfasa. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją. 1292 II. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. złotego pucharu. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment.

Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. Parthenopaios. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. przywołując ten poemat. Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. Nie można jednak wykluczyć. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. Poza tym Herodot (IV. że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. w którym przywołuje się Muzy. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . Scholiasta do Argonautyk (I. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. 116). 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Kapaneus. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. Amfiaraos. Mała Ilia­ da. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. tygrysa. lecz przez wojny. nękani zesłaną przez Herę burzą. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. jak widzimy. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem. że Homer nie jest autorem tego poematu. są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. i stamtąd do Troi. do Sydonu. Etiopida. ubranym w szatę mitu i poezji. Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. który sądzi. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. ale innego autora nie wymienia. drzewa. ptaka. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. Oto bowiem na prośbę Ziemi. została. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera.. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. ognia. cit. Był to obszerny. Schmid106. 61) do Iliady (I. lwa. skoro w V wieku przed Chr. 1 HOMER deus. gdzie odbywają się ich gody weselne. córki Tejrezjasza. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. węża. Powroty. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. Telegonia. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. Vind. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. wysoko ceniony. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. Polyneikes. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. Zburzenie Ilionu. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. bliźniaków Kastora i Polideukesa. a następnie do Menelaosa w Sparcie. Scholia (A. o ile jest on autorem Epigonów. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. informuje nas o losach wieszczki Manto.s. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. Autora poematu nie znają również Op. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Cypria. Platon i Arystoteles. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. które sami ludzie będą prowadzili. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. 204. Achillesa. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa). że „autor jego był nieznany". Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. po­ emat w jedenastu księgach. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. lecz także jej braci. Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). u których wcześniej bawił Parys. ale jak zauważył już W. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. Mekisteus. Wystarczyło. lub z filozofem z V wieku.

68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. cit. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. A. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. Schmid {op. I HOMER walkę. wziętej pomyłkowo za Troję. by obaj co drugi dzień żyli. syna Nestora. Nie ulega wątpliwości. Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. którego wspomaga Apollon. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. I. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona.. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. według przepowiedni. co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. Pierwsza wyprawa. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. Vind.). Przybywa więc do Argos. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. I. katalog sprzymierzeńców Troi. a Bryzejdę — Achilles. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa.). Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. Memnon sroży się w walce i m. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. W. rom. Poeta opowiadał też o tym. 740 r. być może107. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas. lecz równocześnie bardzo udramatyzowana. że akcja tego utworu była dość prosta. poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. Przypuszcza się. zakończyła się zniszczeniem Teutranii. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. opierając się na świadectwach Apollodora. 140 141 . 9). Heraklesa. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. 209 i przyp. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki. zamieszczony na końcu poematu. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. przed Chr. Artemidy i Latony przez Odyseusza. poemat w pięciu księgach. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. gdzie zgadza się go uleczyć Achilles. przed Chr. Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej. a także podział łupów. Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida. mógł być uleczony. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. Tersandra. Rodzajem epilogu był. jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. Bizantyjska Księga Suda. który zabiwszy syna Polinejkesa. aby opłakiwać syna. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. zabija Antylocha. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja.in. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. śmierć Tersystesa. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. 61 do II. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. s. na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. a następnie do Nestora. Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność. gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem. Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem.

od sporu o zbroję Achillesa. Stwierdza on. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa. aby je pogrzebać. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. 141). Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. jak też i wymowne nowości. syna Telefa. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. którą T. I. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. wymieniano tych właśnie dwu autorów. na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po. syna Achillesa. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. Palladion. według streszczenia Proklosa. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. jak się wydaje. światopogląd naszego poety. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi. że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. Oszalały Ajas. 139 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jako autora Małej Iliady. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. że zawierał on jeszcze szereg scen. Rozpoczynała się ona. los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi. zdobycie Troi. Sinko {Zarys literatury greckiej. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem. do którego dążą bohaterowie. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi. z których można by ułożyć po jednej tragedii. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. a inni Leschesowi z Les­ bos. Inny jest też. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. Losy miasta są już właściwie przesądzone. Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. Motorem dalszej akcji był Odyseusz. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. jak już zauważył T. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej. stawie Tetydy. odebrał sobie życie. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie.). s. celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. Memnona. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. Nieprzypadkowo. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. Mała Iliada (lAiac uiKod). równorzędnych komnat. Streszczenie Proklosa. s. Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . I. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła. ale jednocześnie na jej kompozycję. neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. po śmierci opłakują ich. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. które wykonały ten manewr. którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami.

przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. IV. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. Poliksenę. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. 9. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi. aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. w wyniku tego zda­ rzenia. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. 28. syn Ojleusa. ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. Wędrując po Tracji. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. Streszczenie Proklosa. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. spełniając uchwałę Hellenów. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa. że należy jeszcze pozostać w Troi. Przed Achajami. III. gdy opisuje obraz Polignota109. 297 i przyp. które stanowią przedmiot tego poematu.5. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów.). 30. 28 nn. 326). naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. I.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. 29. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. Agamemnon i Menelaos. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. nie daje jednak żadnej wskazówki. budziły niezwykle żywe zainteresowanie. że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. Schrnid.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu. Można zatem przypuszczać. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa. 130 nn. spotyka się on w Maronei z Odyseuszem. poemat w pięciu księgach. 350 nn. Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. Kalchas. by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę. Nie wiemy również. I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. Agamenon jest zdania. musimy stwierdzić. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. Drugą córkę Priama. Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. s. 144 145 . Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. Neoptolemos. Zob. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. Powroty (NÓCTTOI). X. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. op. pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. W. Odyseusz zabija.6.7. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. X. do której pobudza bóstwo. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. lm Zob. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. cit. syna Hektorowego Astyanaksa.. X. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy. potraktowanego jako zła wróżba. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty.. któremu udziela rad na drogę Tetyda.

postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. Preller. na lata 568565 przed Chr. Przedstawiona na kraterze historia. Telegonosa. Postać Eurytosa. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie.1) i Eustatiosa (1796. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. R. gdzie przebywa przez długie lata. pięknej Iole. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi. Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. 25 n. od którego uderzenia Odyseusz umiera. która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od. Prellera111. Cały ten długi pobyt w Epirze. z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. s. a sam przybywa znów na Itakę. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana.25. XI. Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. 355 nn.czerpał nasz poeta głównie z Odysei. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. 2. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii. 570 r. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. Battiadzi. Zob. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke. Jej władcy. Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników.). Poemat opowiadał o tym. Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. XXI. którego autorem był Eugammon z Cyreny. uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody). jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę.). Przyjmuje się. Inspirację dla swej fabuły. 35). udaje się do Elidy. XI. tj. z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. poemat w dwu księgach. gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. Eurytosa. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. jest Telegonia. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. Kiedy odniósł zwycięstwo. córkę króla Ojchalii. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. VI. jak do tego doszło. II. Griechische Mythologie. XIII. poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza. a nie „spoza morza" {ŁE. poematu. 224. 133 n. który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji.co dAóc). którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. 146 147 . wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach.). Ale i tu nie zazna spokoju. mitycznych architek­ tów. 12 nn. który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. 281). Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia. Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody. dlatego oddalił się z miasta. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów. Telegonos. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona. według ustaleń R. 134 = XXIII..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze.

którego autorstwo przypisywano Herodotowi.32) mogą stanowić świadectwo. 237 148 149 . radość i pokój. Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. wymyślne. który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas.in. Reprezentuje ją m. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. 6 Wil. a nawet do doryckiej Sparty. Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). Ich drobna. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. Jego przedmiotem. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną. symbo­ lizującą bogactwo. z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną. co pozwalało na wprowadzenie zmian.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. miało być m. w tym co nowe. F. Ep. jaką posiadają Iliada i Odyseja. którzy buntowali się przeciw Apollonowi. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. postawy moralnej i talentu poety. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. Kallimach {Epigr. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. I HOMER ten poemat i fakt. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. formułowego stylu i problematyki mitologicznej. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. IV.in.). którego świadectwo jednocześnie wskazuje. jak widzimy. która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. Drugi tego samego rodzaju utwór. Istnieje jednak również tradycja. wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota. Hipponaksa). 8. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy. Pieśń bohaterska. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). Welckerem112. Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. syna Eurytosa. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. lecz nawet w gatunkach lirycznych. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. który. fantastyczne. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. rodyjska pieśń jaskółcza. akcentowały jego humor. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. Cyd. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. ograniczała się. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym. I. prośby i życzenia. niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie. co osobliwe. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. Idąc za G. gdy jest nagrodzony. 359e. Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. tj. okazjonalna. trudno powiedzieć. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos. przytoczone przez Atenajosa (VIII. lecz za oryginalną twórczość. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". miasta Minyasa. potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). 439-461) utworów. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. jak można wnioskować z tytułu.

„póki woda będzie płynąć. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. Pięć wierszy. że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą. trzymając w miłych rękach lirę. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. stwierdzając. podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. aż do II wieku po Chr. że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. 150 151 . który daje się czytać i od przodu i od końca. że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem. stworzonej w miarach heroicznych. Hesychius. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. a Polibiusz (XII. co śmieszne". ojciec czy matka. 4. Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut.v. I tak np. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. ani kopa­ nia. którzy okazali się dla poety niegościnni (w. boski aojdos Sługa Muz i Apolla. wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. ma charakter regulaminu pasterskiego. I tak np. z którymi ma płynąć do Chios (w. 147B). przypisywano Homerowi. poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. a chociaż się ożenił. który razi z oddali. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. J. będąc młodzieńcem nie wiedział. Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113. 909) i Arystoteles. w. drzewa kwitnąć. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu. lecz to. epigramat adresowany do Testoridesa (w. Suidas. którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. ani jakąkolwiek inną mądrością. że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. iż suma 42 i 23 wynosi 65". Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. 101-105). lecz młodych duchem staruszków (w. 305-309). 2. a epigramat. Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. natomiast o ukaranie tego. Poeta. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. rzeki spływać. znany był w starożytności poemat heroikomiczny. Potwierdza to. upoważniają " 3 Por. Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. 173-189). że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. 262-265). by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w.) przybiera formę sentencji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. l47b). gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. kto go urodził. do której przybywa wędrowny poeta. Nic dziwnego. które przykładowo powyżej zostały przywołane. morze szu­ mieć. którego autorstwo powszechnie. któremu zwrócono uwagę. epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. 6). 212 n. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). Dernosth. 100-105). 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. Starożytne świadectwa. Jego autorstwu przypisała legenda również napis. Arystofanes (Av. pochodzącym od imienia głównego bohatera. u Diogenesa Laertiosa (I. by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. Jeśli adresatem jest bóg. 57). ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. W Etyce Nikomachejskiej (VI. słońce i księżyc świecić". który go jako ślepca oszukał. s. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. być może. Margites. 23).a) pisze. Na żadnej sztuce się nie znał!". Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji. tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q). u Diona z Prusy (XXXVII). co piękny ma dźwięk. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. jakie zachowały się z tego poematu. do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. w Fajdrosie Platona (264 C). jaką legenda związała z imieniem Homera. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. 417-20). gdyby nie potrafił obliczyć. Margites — pod takim tytułem. nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę.

The Presentańon ofthe Story in the Iliad.P. 133-159. Edwards M. The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition. and Saga in the homeric Epics.. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. Texas 1995. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę.. Havelock E. Bakker E. Hoek­ stra A. Munich 1990. The Iliad: A Commentary II.. 130). Homeri Opera. The Iliad: A Commentary IV. (eds.. Books 13-16. Cambridge 1982. Folktale. Recent Trends in Homeric Interpretation.. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9...W. Danek G.B. Books 9-12. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej. Amsterdam 1995... Studies in Honour ofT. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII. Clark M. Clark M. Kirk G.B.. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory. Padua 1981. Hainsworth J.W... Die homerische Frage... Homeri Ilias. Beiheft 12). Annandale-on-Hudson—New York 1992.. Fenik B. Aloni A. rev. 99-130. Bakker E.F.. Oxford 1970. Visualization. Mass. s. vol. Ed­ wards M.B.M.. Oxford 1988. Gordon C . Cohen B. Edwards M. Ithaca. Delebecąue E. Poetry in Speech. Kirk 152 153 . HSCPh 73. Leipzig 1988. Foley J. Part I. Carpenter R. Hainsworth J. New York 1995. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee.J. (eds..S. 84-92... Morris S.W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.F. Hainsworth J.. Hainsworth J. CA 12.. Nel laboratorio di Omero.. Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Stuttgart 1974. Lirica greca e latina. 1968. s. Before the Bibie. Kirk G. Green (eds... Homer on Life and Death. Egypt and the Near East in the Bronze Age. I: 'Prolegomena.J. Allen T. 1-43... Di Luzio A. Powell B. 1994. Berlin 1969. The Common Background of Greek and He brew Civilizations.W. Di Benedetto V. New Hampshire 1984.I. 1990. 171230. Cambridge 1993.J. Oxford 1923. Berkeley 1990. The Iliad: A Commentary II. Cerri (ed. Wiesbaden 1968. s. s. Poetae Epici Graeci. jak n p . i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami). Oxford 1968.J... Discourse and Performance: Involvement. Conn. Berne 1969.S. and the Serbo-Croatian Return Song. Romę 1992.R. Aix-en-Provence 1958. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale.). TAPhA 97. Oxford 1912. Bloomington. ed.. Homer: Poet of'the Iliad. and „Presence" in Homeric Poetry. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey.W. Tradition. Oxford 1980. Traditional Orał Epic: The Odyssey. T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach. Allen T. Amsterdam 1987.B. A Commentary on Homer's Odyssey II. s. s.H. Bernabe A. Jensen M.. Heubeck A. Some Features of Homeric Craftmanship.... Bristol 1989. Pavese C O ..S. Apthorp M.E.C. The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer. Hoekstra A... Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen. The Epic Cycle.L. Cambrigde. Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej. Giovannini A. s.J. 1-29. The Flexibility ofthe Homeric Formuła. The Aegean and the East. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2. 1986. Gould T. Books I-VIII. Die Odyssee. The Iliad: A Commentary I. LazenbyJ. le fantastiąue et le sacre. 3 rd ed. 257-283. Griffin J. Epic Verse Before Homer. Books 1-4. Crowley J. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes. Heubeck A..3 maggio 1990.W.. (eds. Bremer J.. Heidelberg 1980. Homer and Bibie. Brillante C ..). Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e . Copenhagen 1980. Modern Critical Theory and Classical Literaturę. Salem.W. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11. New York 1996. 115-179. Germain G.I. Darmstadt 1974. 1993. Books 17-20. Austin. Aloni A. Holscher U. Mullen W. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction.. Hooker. New York 1962. 1986. 1986.). Testimonia et Fragmenta. Epos zwischen Marchen und Roman.. (Hermes Einzelschrift 30). Oxford 1989. (Wiener Studien. Dimock G. Orality and Homeric Discourse. Classical World 7.. Finley M.J. Sullivan J. Hoekstra A. (ed. Homer and Orał Tradition: The Formuła.. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej. Paris 1954.. s. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica. Indiana 1995.. Narrators and Focalizers. A Commentary on Homers Odyssey I. 1966. 1997. Orał Tradition 1. Amsterdam 1969. że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego.. Milano 1986. Edwards M. Amsterdam 1987. 3-152. De Jong I. O p r a c o w a n i a . The World of Odysseus. Davies M. (eds. Bristol 1986. s. Space and Time in Homer. Hoekstra A.W.M.F. De Jong I.. Foley J.E. Cambridge 1990. De Jong I. Carter J. 1969.. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał.B. Studien zur Dobnie. Janko R. Berkeley 1946.B. Conventions of a Homeric Funeral..P. Oxford 1931.. który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa. Korojbosa. Cambridge 1991. {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami).J.. Ithaca. [w:] G.).. Atti del convegno di Yenezia. Edwards M. Góttingen 1988.T. Gordon O . Finley M. Heubeck A. Simpson M.. Hope Simpson R. TAPhA 120.. 1. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. Fiction. Studies in the Odyssey. Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica.). Homeric Discourse andEnjambement. Homeric Ouestions.M. Romę 1994. Fenik B.. New Haven. Buitron D.P. Fittschen K. Homer and Mycenae: Property and Tenure.. The Iliad: A Commentary III. 1962. Written Voices. The Odyssey in Athens... Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę. Homer: The Origins and the Transmission. J.B.F. Typical Battle Scenes in the Iliad. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission. Kahane A..W. Cantilena ML. Allen T.).. 1-5. 379-394. I HOMER nas jednak do stwierdzenia. A Tribute to Emily Townsend Vermeule. s. Cook E... Cambridge 1985. Spoken Signs. New York 1978. s. Leiden 1994. s.21. Bakker E. Janko R. 1957. Amsterdam 1981. (Mnemosyne Supp. (eds.. Cincinnati 1955. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic. Amsterdam 1965.. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta. Crielaard J..). Kalff J.).. 28-30 settembre 1977. Webster. A Cognitive Approach. Homer: Beyond Orał Poetry. Wien 1988. Bakker E. 95-114. 57-68. Edwards M.. Books IX-XVI. The Singer of Tales in Performance. Beowulf. and the Epic Text. The Muse Learns to Write. 1969. Cambridge 1992. West S. Homer. [w:] J. Phoenbc 48. The Catalogue ofShips in Homer's Iliad.. Vol. Jonsered 1989. Neoanalysis: A Bibliogmphical Review.. Genese de TOdyssee. Historia 6. Baltimore 1987. Horrocks G. Books 5-8. The Ages ofHo- Homer. Performance. Gaisser J. Myths of Cultural Origins. AJPh 89.

Mi. 31.O. Rutherford R.M. 1967. Schadewaldt W. Slatkin L. History and the Homeric Iliad. 81). s. Parry M. New York 1990.. (ed. Homer: His Art and His World.L.. 1968. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite.M. Stuttgart 1992. Epos: Word.. Atlantic Highlands. Mueller M. Ithaca...S. Homer and Hittite. Pucci P. New York 1994.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Ann Arbor. Keaney J. Lord A. 1990.. C Q 17. Zurich 1961. Bonn 1975. Ann Arbor 1996. Homer in the Papyri. 1964. Parry. Y. Homer: die Dichtung und ihre Deutung.L.. 381412. New York 1991. 118-139. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey. Mi... (eds.W.J..B.H. Ithaca. Powell B.. The Tragedy of Hector. Meisenheim am Glann 1977.L. Schoeck G.C. s. Velement Acheen dans la langue epiąue. s. New York 1987. 1-77. Page D. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad. Lying and Poetry from Homer to Pindar.. Duhoux (eds. Wiesbaden 1960. Homer. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. Composition by Theme in the Odyssey. Vortrage und kleinere Schriften 47). Homeric Ouestions andHittite Answers.. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond.s. (Wege der Forsching 634). Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung. s. Lord A. Holoka. Simonsuuri D. Parallels and Influence in the Homeric Hymns. False Predictions in the Iliad. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. MH 35. and Hesiod. Indiana 1970. Iliasstudien. s.. Stuttgart 1992. Vivante P. 1984. Edinburgh 1971. Die Ilias und ihre Ouellen. Tradition und Neuerung. HSCPh 63. Ilias und Aithiopis. Homer and the Orał Tradition. Ruijgh C. Violence.S. London 1958... Riggsby A... Aus­ tin. avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec. Latacz J.J.H. by A..J. Cambridge 1991.. Louvain-la-Neuve 1985. The Rise ofthe Greek Epic. Homers Ancient Readers.. New York 1995.. Die Ouellen der I Has. Homer and the Ionian Epic Tradition. TAPhA 122.. [w:] Crielaard J. Die Achilleis ais Ouelle der Ilias.G. Stanley K. West M.B... 1993b. Narratwe and the Iliad. GRBS 25. s. Ong W. 1985. The Ptolemaic Papyri of Homer. s.. Thomas R. Pellizer E. West S. Epic Singers and Orał Tradition.. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey.. Peradotto ]. The Unity of Homer. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue. Greek Myths and Mesopotamia. Oxford 1992. Antiąuity GA. Lamberton R. s.M. I HOMER G. Amsterdam 1957. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad. Homer and the Heroic Tradition. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. 1960. Berlin 1910. Schein S. Status Warriors. Oxford 1907. Le mycenien et Homere.). Tennssee 1990.. Kullmann W.. Munich 1971. 133-150.L. Sherratt E. New Jersey 1995.. [w:] A. Berkeley 1959. Orał Tradition 8. (eds. (Beitrage zur klassischen Philologie. Morpurgo Davies. The Homeric Imagination. Zurich 1945. 5-42. Scully S. Lord A.B.. (ed. 1993. Amsterdam 1995.. 99-114. Amsterdam 1992. C Q 23. (American Philological Association. New Jersey 1988.J... Homer as an Orał Poet. Cambridge 1962. 1993a. New York 1992.. Stubbings F. Lynn-George M. Segal C . Homerische Untersuchungen. 1993. Powell B. West M. Munich 1985 (ang. Interpretation ausgewahlter Passagen. Snodgrass A. Miilder D. Innsbruck 1982.. Mass. The Contest of Homer and Hesiod. 1-46.L. Puhvel J. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue.. Ann Arbor. Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica.. Rudhardt ]. Homer — Rezeption bei Hesiod. Folktales in Homer's Odyssey. Stuttgart 1959. London 1984.. Naas M. Whitman C. Notopoulos J. (ed. 3. s.. Trący S. The Songs of Homer. Cam­ bridge 1976. s. Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece. 3.. Darmstadt 1979. London 1962.. Eine Einfuhrung. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. Page D. and Gods in the Odyssey.B. Ungeschehenes Geschehen. Studi di filologia omerica antica I.. Redfield J.. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition. Cambridge. 1-17. 1983. Lord A.M. Part II.B. Schadewaldt W. 433-450. Homer... Singers. Atlanta 1991. by J.. Studies in Early Greek Orał Poetry. Cambridge. s. 1981. 143-190. s. Ho­ meric Ouestions. 1978. From Mycenae to Homer. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft.G. Roma 1974. AJPh 104.. Schliemann of Troy.. 154 155 . Krischer T... Kullmann W. Homer and the Sacred City. Nagy G.. Part I.. Naturę and Culture in the Iliad.. A Companion to Homer. Ithaca. Linear B: A 1984 Suruey.. computer software). Princeton 1993.B. Auśg.P. 113-129. Bloomington.. Princeton 1990. Princeton 1992. and Socięty in Homer and History. Cam­ bridge 1989. Puhvel J. s. The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. Sons ofthe Gods. Pestalozzi H.. ed. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens.B. Heroes.. Penglase C . Homers Original Genius. Ithaca.. War. Richardson S. The Homeric Narrator. 1992. Formale Konventionen der homerischen Epik. (Papyrologica Coloniensia 3). Pavese C. Berkeley 1984. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. Pratt L. 1981. Homerische Motive.L. Princeton 1987.. Nashville. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad.J. Rosę P. The Iliad. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798).V.M. HSCP 72. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion. Taplin O. Cambridge 1996a. 115-144. Homeric Ouestions. Morrison J.J. Princeton 1990.F. Oxford 1971.. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos. 807-824.. von.). Van Wees H.. Orał Tradition 8...V. Wiener Studien 15.. London 1994. Latacz J.M. Reece S... Cambridge. Wilamowitz-Moellendorff U.B.). Murnaghan S. London 1982. The Singing of Homer. 1978.. Darmstadt 1991. Kirk G. Mass.. Homeric Misdirection. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter. Miller D. Berkeley 1991. Cambridge 1979.A.A..). Sutton D. The Story ofthe Odyssey.. s. Q U C C 27. Sale W. Innsbruck 1991. Mass.). Montanari F. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Ruijgh C. Ausg.. 1958. Webster T. Scott J. 307-323. The Singer ofTales. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad. 87-142. Kullmann W. Sale W. 17-22. Ruijgh C. Ann Arbor 1992. Berlin 1881. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę.. Pisa 1979.. The Singer Resumes the Tale. Murray G. Ithaca. London 1995. JHS 101. Berkeley 1921. Ithaca. s. Darmstadt 1966. Latacz J. Analyse dialectologique du langage homeriąue. Texas 1996b. s.. Greek Poetry 2000-700 B.. Neitzel H. Traill D. PCPhS n. Nagy G. 1973. Chicago 1975. West M. Koln—Opladen 1967.). Studi sulla tradizione epica rapsodica. The Dark Age of Greece. 1-96.H. Wace A. Von Homers Wek und Werk.S. transl. Disguise and Recognition in the Odyssey.. Atlantic Highlands. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. Kullmann W. Nesselrath H.B. 1973.

tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. Trudno się zatem dziwić. XVIII. XXVIII i in. XXVII. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K. epitety. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. . W innych hymnach większych. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. Zbiór obejmuje 33 utwory. humor. jego przydomki. Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. którego imiona. Th. s. Demeterhymnus. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw. różniące się zarówno objętością i charak­ terem.und Sozialwiss. bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. 744.HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. oraz w Hymnie do Demeter. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa. słowem: całą aretalogię. Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. Bergk2 np. 1950). Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. Akademie Mainz. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. 2 Griechische Literatur. owa pierwotna legenda kultowa. Pan w hymnie Do Pana). XXXII). hymny większe i hymny małe. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta. Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób. KI. Apollon w hymnie Do Hermesa. XXXI. Geistes. jak też walorami estetycznymi. hymny: VI.). Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji. Mit. XXX. I. uważał.

s. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr. VIII.. lecz również w prozie. 37. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 29 n. 18-19: „od ciebie zacząwszy. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od. które po­ przedzają. Leipzig 1908. 294 etc. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. F. T.). XIX. XIX. 7 Tezy tej bronili już E. Op. s. s. Derevicki {Gom. I. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. W tym przypadku jednak. A. wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. Charkov 1889. Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. Wolf {Prolegomena adHomerum. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". W. po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich. s. Lallot. 429. 202. że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7. Milano 1975 . VIII. Hymnos. nie łącząc się jednak z jej treścią. Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. s. 10 Hymn do Selene w. Apoll. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. Gimny. co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji. Oprócz formuły końcowej. miejsce w hymnie XXXII10. który cytując w. „wprowadzenie". Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. X. XXVII-XXXIII. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. 1. Lnni Omerici. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A. Sinko {Literatura grecka. Zdaniem E. 9 8 158 159 . Th. Wiinscha4 . 51. Costantini. h. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues. terminem określającym nie tyle ga­ tunek. jego krótką pochwałę poprzez epitety. 161. IX. że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei. J. 19. Mu­ simy przy tym pamiętać. np. Leipzig 1931. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. Jakie było przeznaczenie tych utworów.). w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz. XVIII. 13-27. Schmid {Griechische Literatur. 104). Hezjoda i samych Hymów homeryckich. Ludwich. 28 n. cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. Podobnego zdania są m. 148 n. 146 nn. Takim wstę­ pem jest. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera. 1985. Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. w których niekiedy. Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter").cit. które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. Zob. Hez. który twierdził. o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu.) i Z. 622. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. s. w której pieśniarz Feaków. to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle. Op. eng. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. s. 6 W 1795 r. Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI. Na takie ich przeznaczenie wskazują. do „prooimion" należą tylko te wiersze. Zob. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. 499 nn. Bethe. trąd.in. s. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. 179). Afr. RE IX.). który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. s. h. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. 1. zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni". np. Opierając się na tym świadectwie. 161. Od. 70. Cassola (ed. 15 n. związaną z poszczególnymi bóstwami. jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. Paris 1987. z hymnu Do Apollona pisze. przejdę do innej pieśni". [w:] Le texte et les representations. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". M. 15-17). Leprooimion est-ilunproeme?. Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion. „Prooimion" jest zresztą. Wilno 1937. s. wymienienie miejsc kultowych i funkcji. zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. 233). A. Demodok. ich zdaniem. XXV. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. 11.1) wraz z komentarzem scholiasty. jego zdaniem. I. jak to ma np. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych.

160 161 . na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. R. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru. Stanowią też. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. Wunscha14. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie. ed. E. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr. Oxford 1936. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". Meyera. Wiinsch. które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. poprzedzającymi epicką recytację. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. Bonn 1975. von Wilamowitz-Moellendorfa17. Eine Form. op. Biihl 1937. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. Bóhme. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 498. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. J. Morris. Jak zauważa J. Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion". 140-183.R. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. 278-286. 4 0 1 . ed. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. 17 Timotheos. s. a mianowicie te utwory. D. Halliday. s.iss. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". Allen. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. Inne utwory. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei.. Pfisterem i z R. hymn XVII z hymnu XXXIII.. W świetle analizy L. zdaniem uczonej. E. Sikes. Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. Lenz13. opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. Halliday i E. Die Perser. Powell. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). H. Meyera15. które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. 497. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. W. Leiden—New York 1997. Bóhme16 i U. Wunscha. XVII i XVIII. sakraler Dichtung der Griechen. Leipzig 1903. analizując stanowisko R. na jakie podzielił tzw. Wskazują one wyraźnie. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". 279. H. inne krótkimi. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny". B. 12 Tamże. s. a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. Lenz. słusznie podnosi. wymowny jest w tym przypadku fakt. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. Strauss Clay11. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. być może. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. Sikes18. 16 Das Prooimion. W. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym. które kończą się pozdrowieniem bóstwa. with commentary by T. W. 2nd ed.E. L. Koln—Wiirzburg 1933. s. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L.W. R. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. Allen. 18 The Homeric Hymns. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi. hymn XVIII z hymnu IV.cit. Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. [w:] A new Companion to Homer. 19 Lenz. W artykule Hymnos w RE IX. Jak zauważyli już T. lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. R. s. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. małe hymny. jego zdaniem.

Uczony nie daje też odpowiedzi. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". por. 4. XX. 19-22). słowa szacunku. XXX. XXIII. jaka ma np. stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. cit. Realizują to hymny: XI.. Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. 9 nn. 10. 24 162 163 ... w hymnach XV-XVIII. oraz XXXII. X. to musimy jednocześnie przyjąć. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. Patzer.. Lenz. Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. Por. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". który będzie przedmiotem pieśni. 1 nn. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. „objawienie". 2. ale same do kultu nie należą. 18 nn. XXII. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H. 1-26 hymnu XIX. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. 18 n. 1920 i XXXI. 2. Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw. XXIV. Przywołują jego epitety. Również zakończenia „prooimiów" są typowe. hymn XXXIII. że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów. 101 nn. cit. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej. op. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości. XII. 11. 3. jak wiadomo. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). Brak jest w tych hymnach części błagalnej. Bóhme natomiast na tej podstawie. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. z reguły historii naro­ dzin. błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń". op. Wiinsch. 3. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe.21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec. że hymny XIII. Zob. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga. Stąd można wysnuć wniosek. Appela). czy np.. że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. uroczystości religijne. Lenz. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. niekiedy wprost o sukces w konkursie. adresowanych do Hestii22. której recytację poprzedzały. XXV. L. Należy raczej przy­ jąć. s. lub prośba o łaskawość. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. co wydaje się mało prawdopodobne. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny". miejsce w Iliadzie I. cit. s. co wprost po­ świadczają hymny VI. Wymieniają imię boga. cit. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne. jak np. I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. rozbudowanych opowieści epickich. że ci. XXXI-XXXIII i w.. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych". bym w tym oto agonie zwyciężył. i I. 140 nn. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. błędnie wnioskuje. z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. a hymn XXV (do Apollona i. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. Wiesbaden 1962 s. 94-97). Meyer (op. XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór.. H. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności. op. a także IX. R. a także: XXI. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 451 nn. 37 nn. z którego wyimkiem jest hymn XVII. przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. XIII. XXIX. Wszystkie. s. ku innej przejdę już pieśni". Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii"..

które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. można dołączyć do grupy „hymnów dużych". to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. Podsumowując powyższe uwagi. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. utwory te. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach.. Problem ten dokładnie wyjaśnia D. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. a nie w tle działania bohaterów. jak to widzimy w hymnach: VI. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. jak np. Meisenheim 1963). To te właśnie utwory. że w świetle wyróż­ nionych przez L. 27 nn. można zatem powiedzieć. że na występach rapsodycznych. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli. wykształcone w pieśni kultowej. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. jak to ma miejsce u Homera. czy też przed ludźmi dla założenia kultu. na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. Dionizos. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. liczący 59 wierszy. XIX. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich. Nie są więc wytworami samych rapsodów. takimi jak Demeter i Persefona. Wymowny jest w tym względzie fakt. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. z akcen­ tem położonym na „opowieść". stały zatem do dyspozycji rapsoda. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna. XXXI-XXXIII. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. podporządkowane mu jako epizody. Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. Pan. Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. Hymny „małe". cit. Lenz25. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. XXVI. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia). Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. Gaja. czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. Są to: hymn II Do Demeter. która pełni funkcję ich aretalogii. również ten utwór. lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. 164 165 . 14-20. 1. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). Rapsodzi. hymn III Do Apollona. inspirując się kultem. Selene. Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. jak to zauważył już L. który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. lub takimi. Macierz zwierząt. I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). słownictwo i formułowy styl. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. którzy w ogóle u Homera nie występują. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. s. Cztery wyliczone powyżej. posiadają wiele cech wspólnych. Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. Hestia. na postaci. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Dioskurowie.

jaką posiada. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. Dem. Bóg przedstawia się ludziom. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie. Nic więc dziwnego. A7A nn. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. 61 nn. 130 nn. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. Odblaskiem epifanii jest również to. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. mu­ si stać się tym. Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. h.) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h.). że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie. Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem. hymn XVIII Do Hermesa. kim aktualnie jest. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów.. Mając tę scenę przed oczami. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. Dem. ale — jak trafnie zauważył F. w h. kończący epokę bohaterską (półbogów). Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. Apoll. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka.). którzy nie rozpoznawali go dotychczas. 1. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. 198 n. [VII] 2 nn. Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. część delijska hymnu Do Apollona. 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona. ale — jak zauważa L. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h. 385 nn. których skutki trwają nadal. wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. Op. powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie. a boginie. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. 256 nn. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej. 282. Herm. Sceny boskiej epifanii. Hermes przeciwko Apollonowi.) adresowanego doń hymnu.) i pytyjskiej (h. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. W części delijskiej hymnu Do Apollona. h. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. 172 nn. Afr. Dem. Dion. w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji. Dionizos przeciw piratom. W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. XIX. które mają wpływ na przebieg akcji. 3. 211 n. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. IV. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. 182 nn. że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". lub gdy wyczuwali. 135 n. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w. spotykamy również w eposie homeryckim. cit. a część druga -— w Delfach. z przekazanego wraz z mitem konfliktu. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. 187 nn. jak wyżej wspomnieliśmy. w h. 2. W takich funkcjach jawi się w h..s. Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. 2 nn. VI. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga.. Suppl. potraktowane jako „święte aition". aby objawić się w jeszcze większej mocy. XXXIII. szp.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h.. 18 Epiphanie. Apoll yil-yjA. 138 nn. które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga.). h.). RE. 166 167 . Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. w h. któremu się bóg objawia. 27 W h. Dion. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. Afr. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek. (VII) 55 nn. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu. Można tu wymienić np. 47 — Pana. Apoll. kim jest.). hymn Do Hermesa. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem. on sam wprowadzał ich w błąd. Apoll.9 — Dioskurów. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga.

Dem 460 nn. Warszawa 1959. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc). wybitny filolog holenderski D. w h. Bochum 1979. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33. 1975. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata. w różnych miejscach (na lądzie. który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 .. Me­ ander XL. Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. 20-62). 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. cit. hymny natomiast pokazują. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie.) 186 nn.).podobnie jak Muzy (68 nn.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. a nawet VIII stulecie przed Chr. L. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich. 179-546)30. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. 71-81. West. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. (pyth. Ruhnken (17231798). s. (del. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. wyspach i morzu) starożytnej Grecji. I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. który wystąpił z tezą. 504 nn. W hymnach: VI {Do Afrodyty). by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. h. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX). 21 nn. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos. i 484 nn. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość. Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa. Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu. 474 nn.) 2 nn. a także — przy założeniu. Herm. że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. Ap. Fórstel. 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. nie mógł pominąć milczeniem kwestii.) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. w h. Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich. 31 168 169 . 148). s.. W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. 1-2. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. Co więcej. Ubolewając nad swym upadkiem. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału. Wilno 1937) i T. ale jest tam obecna w swych my­ ślach. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e . s. 33 Zob. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi. datowanego przez wielu badaczy na VII. h. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy. Epifania staje się doskonałą okazją. aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h. Apoll.. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów". że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K. op. Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona..). 1985. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T..). przyjmowano zarazem najczęściej. 270 nn. Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej. Widzimy to w h. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues. Dem. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. I. 312 nn. s.. Dion (I) 13 nn.). Przedstawionym w hymnach bogom zależy. których boscy bo­ haterowie —. związanych z akcją poematu. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa.

S. Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. Hesiod and the Hymns. 53-62. s. s. 35 Kynaithos. 95-101 i 305-55). a nikt przecież nie twierdzi. określenie ich funkcji). Burkert35. centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. 504-501 r. Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34. motyw gniewu Hery (w. należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. 54-60. Clay. reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. ale w tego rodzaju utworach. 2-13 i 186-206). 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. 30-45 i 215. cit. 38 Zob. 37 Op. rozwinięte w w. sceny na Olimpie (w. W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. s. Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos. w świetle analizy A. które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. Aloni: Aedo e i tiranni. 87-89. który usiłował wykazać. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. Homer. rapsodowi z Chios. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. The Politics of Olympus. Janko. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. W. sprowadzenie kapłanów. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989). I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r. 173-186. W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. i to nie tylko Apollona.245). Homer. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. s.. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. J. 57-67. 34 downictwa. Por. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. jak hymny homeryckie. W w. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. 170 171 . ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. TAPhA CIX. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. Cam­ bridge 1982. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej. musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części. pod jakim był czczony również na Krecie. s. M. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. związanego z ujarzmianiem źrebców. 112-115. Polikratesa w 522 r. M. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387).przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. Princenton 1989. Millera. 36 Zob. Berlin 1979. Knox.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. R. takie jak: katalogi geograficzne (w. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. W. W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. 1979. 529-537). tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. Janko. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36.

której imię. 8). Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie.W. Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. jak widzimy. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m.) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. przez L. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. ueAaSoou icuoe Kdcn (h.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia. jak np. cp 76). poszukując bezskutecznie zaginionej córki. K 495. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają. CQXXV. 466. na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej. w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka. obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku.. Już T. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Afr. h. paSuKoAnoc (h. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. 257.) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. 161-170). 156. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. h. Demofonta. W. Dem. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony." (w. Afr. Sikes w swym komentarzu (s. Dopiero gdy poznał. 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. Afr. Dem. 205. A 217). 284. 5). Anurjteooc — N 322. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. 597. Nie można jednak 172 173 .E. a Hades porwał ją od jej matki. 1975. h. Nie wykluczone.R. Afr. 350 nn. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 302469) przeplata się z akcją Demeter. Gdy zrozpaczona Demeter. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. zaś Zeus na to mądry zezwolił. I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. 188 n. 569. że jej matką jest Demeter. 285). W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. Heitscha należy przyjąć. 476 n. Dem. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne. Afr.in. które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. swej kompozycji i treści. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie. 470-84). Taka jest zresztą również wola Zeusa. w którym akcja porwania (w.: TLuaoxoc (h. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. 194). karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu". 268). że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa. Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie. h. 397). Dem. Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu.. navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b.M. h. 173 n. Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. Dem. Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem.. h. dowiaduje się od Heliosa. h.40 swą treść. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. Persefony w momencie. 31. Co więcej. KaAuKumę {h. gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. 33. Afr. ale nig­ dzie nie mówi się. chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. najpierw sama. że modelem dla niej jest część pytyjska39. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h. Dem. 912 nn. Afr. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię. przestali bogom składać ofiary. F. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące. Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. a ludzie. 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w. s. Allen. Halliday i E. który w Teogo­ nii (w. 157. którym zagrażał głód. tj. przyroda zaczęła obumierać. a następnie w towarzystwie Hekate. Dem.

Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. jak i duchowym. Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. Przez swe słowa. s. Ausg. Naturalne jest zatem.). spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter.cit. 256nn). kto jest sprawcą porwania jej córki. 74-86. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. II. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim. co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. 91). 42 Der Glaube der Hellenen. Motyw świątyni. Richardson. a nie darem uprawy rolnictwa. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. vol. lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty.). 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich. 270). które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym. Berlin 1931/32. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w. Uderzający jest bowiem fakt. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych.). a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów". 174 175 . przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach. opuszczenie Olimpu (w. w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. 270 n. Klęska głodu. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory.cit. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. lecz na cały ród ludzki (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. por. Strauss Clay43. podkreśla jej status bogini. Metanejra. nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu... von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. 216 n. 504. Richardson {The Homeric Hymn to Demeter. którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych. która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione. 242 rin.). Jak zauważa J. Oxford 1974. s.41 W kompozycji Hymnu do Demeter. jej zagniewanie na Zeusa (w. że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. s. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. 147 n. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. I-II. 90). I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. 49. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń. szczególnego rodzaju miejsce pobytu. dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów. w którym pierwotny zamysł Zeusa. op. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat. 3. Epifania bogini i motyw świątyni. U. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. Wzmianka o tym.J. Zeusem Chtonios. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna. Świątynia jako jej nowe. Darmstadt 1959 .. s. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. 463 nn. 93). 5-12). w. pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. Ziemię i Podziemie. 43 Op.' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami.

h. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał. że aż 160 wierszy z 290. Diss. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. Opladen 1970. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. 47 48 Ilias und Homer. s. hezjodejskim i cyklicznym. Windisch. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. Aeneas und Ho­ mer. jakie liczy utwór. YC1S 20. Jacoby. z którego wyrasta jego fa­ buła. Nie tylko bowiem jego język i styl44. Heitscha. Solmsen. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty. Dihle (Homer-Probleme. F. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. 1962. Ziarnem. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. był autorem zarówno Iliady. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. Landes Nordrhein — Westfalen 41. W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53. uznając integralność Iliady. że jej twórca. zwłaszcza w. Berlin 1916. 50 Studien zur Ilias. s. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. 1965. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu. 52 Op. 200 nn. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. 303-311. że nasz hymn. XX 213 nn. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora.. Philologus 97. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem. K. s. usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. 1965. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13. 232 n. 223-28 51 Zum Yder Ilias. Nie można się zatem dziwić.. F.A)Ph LXXXIII. von Wilamowitz-Moellendorf45. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. Hermes 88.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Heitsch49. Wiss. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. Aphroditehymnus. Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty. Zob. Merkelbacha51. konty­ nuując badania M. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w. 1-50. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G. 1933. Jacoby. 49 Aphroditehymnos. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. F.. s. 42-47. że „Eneida" z XX pieśni Iliady. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. K. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej. Hypomne­ mata 15. s. s. Homerisches. Die Ilias und ikr Dichter. Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. E. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. Hypomnemata 15. Uczony ame­ rykański J. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. jak widzimy. skomponowany również z myślą o tej dynastii. 23 nn.. Heitsch. hrsg. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. E. 1-13. bogini nieznanej Home­ rowi. Leipzig 1867. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. s. cit. zwłaszcza s. został. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni .). s. np. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. Parry'ego na temat „oralności" eposu. h. 48-511 45 46 ty47. inspirowana dziełami Hezjoda. Afr. ale że go naśladował. 42 n. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. 1948. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady. De hymnis homericis maioribus. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . powstał w ścisłej zależności od Iliady^. Podbielskiego (KUL. że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. mianowicie Homer. Ro­ berta50 i R. Śmiała hipoteza K. 337-368). 1969 r. Góttingen 1961. Lenza52. Berlin 1901. F.Aeneas und Homer. von U. 196 n. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. 302 nn. Reinhardt. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. i obserwacji językowych pokazał. Uważał też konsekwentnie. uważa. 153-174) oraz A. 237. w eposie homeryckim. w rozprawie L. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. 83 n. Abh. Hólscher. s. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty.). Już na progu XX wieku U.S. s. s. a więc mit o charakterze genealogicznym. Afr. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. ale i żyć. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. 1960. 1960. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. Hermes LXVIII. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów..

tenże. s. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. 1981. Wrocław 1971. ukształtowaniu stylistycznym i językowym. narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. 1980. s. s. wypełniająca niemal trzecią część utworu. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. N. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. podobnie jak w narracyjnej epice Homera. której patronką i zarazem ofiarą staje się. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. którzy nie dostrzegali. Lam­ pas 13. charakter następnej wypowiedzi. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. skłonni byli przypuszczać. „Lam­ pas 14. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza. ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. musimy przyznać. Podstawową for­ mą przekazu. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H. 270. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. Portera34. reakcja na jej słowa. w której sformułowany jest temat opowiadania. gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire. Z inwokacją. 178 179 . postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem. De Homerische Aphrodite-hymne I. za nim następuje tzw. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. Zeus. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. 1-52). Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. AJPh LXX. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. W pierwszej. 40-77. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. 53-291).. o związkach z innymi bogami itp. 69-107. Ci. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości. 1949. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. również: Van der Ben. Zob. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. pars epica.

że została pokonana swym własnym orężem. Podbielski. Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. 247 nn. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. MUnchen 1967. 3. 20. w h.R. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem. W tym przypadku.E. s. s. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa".). Dem. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich. Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. 1966. 28 n.. Osądzając dzieło po jego „efektach". już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi. ludźmi. nie po to jednak. 180 181 . Należy w tym miejscu podkreślić.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w. lecz z legendą kultową. RHum XIV. Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. — 90). Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. I. oparty głównie na przebiegłości. Ramy. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami. jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr. jak podkreślał już M. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu.. s. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. — 63. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. 22-50. Dem. h. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w. Apoll. cit. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr.P. W. M. 58 T. Sikes (op. Hermesa. w której się urodził. Utwór ten. 81. 57-62).). Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. 107. Lenz. P.cit. lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa.. a jednocześnie najdłuższy z nich. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie. cit. mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. Lipsiae 1867. 191). opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego.. gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość. w h. potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. s. cit. — 22. 3. h. Op. Lenz55.1. w artykule: H. stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. Gescbkhte der griechischen Religion. 8). która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. Musimy zatem. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. s. Apoll. o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w.. Hymn do Afrodyty. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia.W. Janko (op.. Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt". jak widzimy. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika. które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr. Afr. Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego. do swojej świątyni w Pafos. I tak np. Halliday i E. krętactwie i kłamstwie. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. Por. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. s. 44. 177 nn. 140-150). Nilsson56. ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie. Odtąd. s. miejsca i okoliczności jego powstania58. Windischa (De hymnis Homericis maioribus. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. 100-102). że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. Analizy tego problemu zob. zanikanie digammy). choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. op. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu. Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. 33-47. można powiedzieć. z. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". Allen. Afr. 522. Ausg. chytrości. Nilsson.

pełnego bezwstydu zwia­ stuna". 14 III 1963 r.Sikes. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. 1-2. odnosi się pozorne wrażenie. S. Allen. Knox. Bóhme R. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung. przekład. Morris. Wilno 1937.W. 53-62. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich. 2"d ed. Akademie Mainz. s. 1963. Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. Inni Omerici.ady. Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. Meisenheim 1963. Etudes sur les hymnes homeriąues. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. nie wie nadal. w południe grał na kitharze. Burkert W. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu... charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich. Abramowiczówna Z. Cassola. poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa. 213 nn. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn. 21 nn. W. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. Die homerische Hymnenbau. ed. with comm... s. Gimny. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne. Co więcej. Geistes-und Sozialwiss. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. wyznacza dalszą akcję utworu. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns. s. wstęp i opracowanie W. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie. Homer. The Politics of Olympus. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich. z. Meander XVIII. 17-18). Charkov 1889. Oxford 1974. 182 183 . a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. The Homeric Hymn to Demeter. Werdykt Zeusa. Halliday. Appel. Apollon. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. Appel W.. Beitrage zur Klassischen Philologie 6.. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen.]. Das Prooimion. Janko R. Scena na Olimpie. gdzie są ukryte jego krowy. chociaż odnajduje Hermesa.. uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka. Lenz L. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa. Aloni A. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. z których korzysta dopiero wtedy.E.. Powell.. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. Chociaż ze względu na żartobliwy ton. Fórstel K. 321-338. Milano 1975. Oxford 1936..J. Leiden—New York 1997. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa. W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 7-8. Aphroditehymnus. który „rano się narodziwszy. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona.. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. Gom. Cambridge 1982. B. Aedo e i tiranni. O p r a c o w a n i a . KL. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów. Toruń 2001. Ludwich A. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian). ed. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi.. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. cała.R. tekst. F.i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. 1950. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. Richardson. BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w. Kolk D. Princenton 1989. Aeneas und Homer. Hypomnemata 15. Meander XL.. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka.. oszustów i złodziei. Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. Bochum 1979. Kynaithos. 1985.S. Romę 1989. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. Demeterhymnus.. Heitsch E. W zamian za wykonaną z żółwia lirę. Berlin 1979. E. ed.). to jednak okazuje się. The Homeric Hymns. w tym przypadku. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. Derevicki. Biihl 1937. Gottingen 1965. że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. [w:] A new Companion to Homer. Clay J. Clay J. Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich. Deichgraber K. Bonn 1975. by T. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. Leipzig 1908. J.. z. The Homeric Hymns. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona. N. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe.

Wesele Keyksa. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. Wrocław 1971. s. 270. Solmsen F. Pozostałe. 140-183.. Leipzig 1867. s. Góttingen 1961.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta.N.. przypisywane mu tradycyjnie utwory. Windisch E. s. From Delos to Delphi. 337-368. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?.. Koln—Wiirzburg 1933. Diss.. Die Ilias und ihr Dichter. A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku. któ- 184 . 161-170. s. 1991.L. 1962. Ajgimios. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H. 1 nn. 1980. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia. (Mnemosyne). Katabaza Tezeusza. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców. Tarcza Heraklesa. G&R 38. Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą. teraźniejszych i przyszłych". Pieśń o Melamposie. s. i D. Wunsch R„ Hymnos. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Parker R.. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu.M. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem.. szp. Hermes 88... Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek). którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. AJPh LXX. La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire. Lampas 13. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują. Diss. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. AJPh LXXXIII. Astronomia.. s. RE IX. Katabaza Perithoosa. pt. wskazujące. Van der Ben. Hezjod. Miller A. Cynatheus' Hymn to Apollo. CQ 25. Leiden 1985. West M. którzy ok. Wielkie Prace. 1981. The Homeric Hymns as Orał Poetry. The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. Podbielski H. że był on osiadłym rolnikiem. 1975. 22 n. Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. 750 r. takie jak: Ka­ talog Kobiet. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. Holscher. Van der Ben. Lampas 14. s. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych. Miller A.. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną. 173-186. Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite.. Katalog Kobiet. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia. 1949 s. największego. Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło. 1-13.T.. De hymnis homericis maioribus. Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. 69-110. 1960.M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ . De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. hrsg. które w związkach z bogami zrodziły herosów. Rady Chejrona. zwanego często Ehoje. TAPhA CIX. De Homerische Aphroditehymne I. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). We wstępie do Teogonii (w. 1979. Porter H. "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. przedstawiających kolejne kobiety. Reinhardt K. von U. przed Chr. 40-77. Wielkie Ehoje. Prace i dnie. razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii. Paluchy Idajskie.. 635). Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. Hezjod jest pierwszym poetą europejskim.. wypełniającego pięć ksiąg. Notopoulos J. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji.

254. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. s. 654 nn. West. 638). Geschichte der griechischen Literatur. podobnie jak nowożytni poeci ludowi. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. może być jego Teogonia. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów. a kiedy śpiewał przed ludem. 1995). Schmid. Kirk. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie.L.. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. Nic więc dziwnego. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. 441-446).) tylko raz w życiu opuścił Beocję. co najmniej 30-letnim poetą. L. prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. że również on. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg. Hezjod. 260. należał do dość zamożnych rolników. 597. 2 La composition litteraire archaique grecąue. Bd. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. 44. 44-45. W.W. 186 187 . którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. 3) jako jedyną w dawnych czasach. West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. lecz raczej znanym już. 3 Op. 411-452). przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. jak się przyjmu­ je. zasiewów. New York 1958. 750 r. 3). 225-238. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. 1. wojną lelantyjską. Hesiod. 766) i służącą do prac domowych. Allen. Amsterdam 1960.) i w hymnie do Hekate (w. by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. I (1989). którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. można wnosić. O Homerze i Hezjodzie. 80 nn. i D. jak donosi Pauzaniasz (IX. nie był początku­ jącym. van Groningen2. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr. 430-434) królów -— basileusów. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. M. por. Rację miał zatem B. Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć. s. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. s. Stahlin. Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. s. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. L. że Hezjod. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów. 15. Hesiod. 502. T. s. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki. ed. gdy twierdził. 52 5 Por. ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''.. Berlin 1929. Jak sam wyznaje (Pr. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów. vol. Tbeogony. i D. że Teogonia była właśnie tym poematem. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. T. I. Wade-Gery'ego'. podjęta ok.4 Przyjmując. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. 1289 b 36-9). M. [w:] Homeri Opera. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. bo — jak tego dowodzi M. 1 (repr. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Oxford 1966. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. s. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. V. w bezpośrednim związku z tzw. O. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. 13. Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. 8. że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. wo­ jowników. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. t.S. p. 573. G. cit. s. 1 4 Por. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna. Idąc za sugestją H. rec. jeźdźców. 608.

np. 155 nn. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. Berlin 1857.West (op. Powyższa anegdota. HSCPh 68. s. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. Język poematów Hezjoda. już w 1857 r. która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. 25 nn. podobnie ja język Iliady i Odysei. 188 189 . 1964. je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. s. A. 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego. J. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. The Ouestion ofthe Unique Expression. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. Stwierdzono bowiem. F. London 1964. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. Homer. trudno byłoby zrozumieć. a nawet VI. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. jak się mogło wydawać. Rzach. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. cit. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi.A Notopoulos. jego zdaniem. s. Paris 1928. 1-77. a nie w Jonii. Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. Hesiodos. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. Rzach7. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. że utwory Hezjoda są pohomeryckie. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. najlepszy dowód. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. RE VIII. A . 1960.B. Muzajosa. Orfe­ usza. Early Greek Armour and Weapons. W świede tych badań okazało się. 177=197. Przeciwnie. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. odmiennych założeń artystycznych i celów.. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. Heinsworth. Zob. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. problemami etycznymi losem jednost­ ki. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. język ten musiał już być stworzony przez Homera. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. Hesperia 29. tenże. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej. s. G. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. np. s. Pamfosa i innych. ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. szp.L. poza językowymi. • . gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". o ustanowiony w nim ład i porządek. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. fakt. C Q 14. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. s. 176 nn. Snodgrass. a nie w beockim.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. . społecznych i świa­ topoglądowych. Innych podobieństw. uznających Homera za poprzednika Hezjoda. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim. Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. 1962. wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. w odmiennym środowisku. 1174. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku. Skoro tworzył w poetyckim języku epickim. Structure and Content in Epic Formulae. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. zapoczątkowane przez M. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. poeto w. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. Z o b . Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. 176). Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. A. " Zob. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. i D. Fakt. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. J. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. 47). jakie przebija z jego Prac i dni. Jest to. 10 Zob. stwierdza.

Seelschopp14 i kontynuowane przez F. że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej. same brzuchy wy tylko. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. 6. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. H. z okazji których miała miejsce ta recytacja. Hypomnemata 1963. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. 12 Solmsen. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken.cit. XX. Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. 372. 494. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. West13. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. IV 510. Hamburg 1934 (repr. moment narodzin. „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. Ithaka 1949. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze.s. undHesiod. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. Krafta15. Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. Umiemy też. Darmstadt 1967). Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. zgodnie z konwencją gatunku. jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. Jedno jest pewne. Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. Op. J. 5 nn. nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. że tradycja literacka i mityczna. Można zatem przyjąć. samą prawdę obwieszczać. 22-34): Olimpijskie Muzy. przypomnieć ich genealogię. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. do której wielką wagę przywiązuje Zob. wymowny katalog dziewięciu ich imion. s. 46-48. Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. //. 190 191 . Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione.. Okazało się jednak. ]. Jak widzimy. Forma hymnu na cześć Muz.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. 104). 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. córy berłowładnego Zeusa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu. s. Wiemy. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I. że żelazo musiało być znane od dawna. Bonn 1970. do której obecnie przechodzimy. w tym przypadku — samemu poecie. 1-115). 25-79. 18 Hesiod and Aescbylus. L. złe trzewia. Cornell Studies nr 30. córy Zeusa. Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. Zurich 1964. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. Od. Dotyczy to zwłaszcza tzw. jeśli zechcemy. XIX. to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich. epoki bohaterów żyjących w okresie brązu. lecz także wprowadzić. 211. którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. Błuscha16 czy H. Nic więc dziwnego. Solmsena18. Obok jego własnej inwencji.

wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej.L. Eter. zaraz spór. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult. Kottos. jak utrzymuje L. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne.] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą. Briareus etc). Noc.cit. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. Jeśli on. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz. temu na język leją słodką rosę. 32). jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni. Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. Poezja teogoniczną. liczący około 400 postaci panteon. Góry. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. Podstęp. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści. cit. choćby wielki. którą mu wszczepiły. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. Keto. bóstwa mitologiczne (Tethys. Szczególną radość. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny. Natchnęły mnie głosem wieszczym. spełni powierzoną misję. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. Z ust jego słodycz płynie. w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. M. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne.. Olimpu mieszkańcach. L. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. s. natomiast od Zeusa — królowie. się jako rodzaj wtajemniczenia. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki. Thaumas. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych. West19. Astrajos)21 4. a za jego sprawą również wszyscy. 6.s. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia. to jednak gdy pieśniarz. bóstwa kultowe (Zeus. jak zauważa M. łucznika. Podkreśla się zwykle. kogo Muzy ko­ chają. Muzy) 5. jaką ma wypełnić. ze zrozumieniem posłannictwa. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. cit. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. dar bogiń wnet wszystko przemienia. Pontos. ubóstwione przejawy życia biologicznego. Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. Gyges. która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. Cyklopi. 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. Od Muz więc i od Apollona. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. Hera. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. A gdy przekonywająco przemó­ wi. West20 składa się sześć grup bóstw: 1. Sen. Apollon. decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów. 159-160. Walka. 3. Objawienie się poecie Muz. sługa Muz. Artemis.. na który. cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci). którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą". Meliai. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. 2.. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. Charyty. Foibe. łatwo potrafi uśmierzyć. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości. Niesłusznie jednak dość długo Op. pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. 31. [. bo słodki głos płynie z jego ust. że jest on boskich królów potomkiem. 21 20 192 193 . że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. Krejos. Hory. co wymaga dużej inwencji od poety. Rzeki etc). Demeter etc). gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. jawi "Op. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną. Tęsknota etc). Dar poezji.. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji.$. Szczęśliwy jest ten. Zdaniem M. Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. jako propagator prawdy. Gwiazdy. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata.

901) i Mnemosyne (w. Theja (w. 507). 136-239). Fojbe (w. 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog. L. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu. 617-819). 443. 886). Reja (w.) i Forkysa (w. Dzieci Pontosa np. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. s. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. I tak np. Elektre (w. Sturęcy — w. 240-336.. 404 nn. 288). podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w. Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. Schwabl26. cit. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. ist­ nieje tylko jeden wyjątek. 337). do któ­ rego wchodzi małżonka. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. 820 rozpoczyna się nowa całość. 939). Japetosa (w. 901. Op. 240 nn. Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. 375 nn. SchwabF. 915). Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę. Schwabl27.). 915). Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu. Noc. 442 n. 26 Op. 404).). Znając już zasady. Epizod o Sturękich. Tak więc np. szp. Eris i w późniejszej fazie Hera). Metis (w. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. 362 nn. ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa.. Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w. bywa przedstawione od razu do samego końca. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt. 57. Rodzi się z tego związku Tyfon. 265). Astrajos.). cit. s. synem Kriosa i ojcem Hekate. W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia. 24 Zob. związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. 337819 (Tytani — w. 25 Hesiodos. którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy. co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. że właśnie ojciec. Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach. 410). jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. Dornseiff.). Gaja.). zadecydowały względy natury religijnej. RE Suplbd. poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos. Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. O tym odstępstwie. Antike undAlter Orient. Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. 134-138. Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. kończą drugą generację. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. Kojosa (w. szp. że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. spośród Tytanek — Themis (w. XII. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną. 371). Z w. Klymene (w. Jest to związek Asterii z Persesem. że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. bo na nim kończy się cały rodowód. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w. Kallirhoe (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Westa23.). Styks (w. 35. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w.). Wskazywano poza tym. W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża. Leipzig 1959. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob.). jak wyjaśnia H. ponadto Nereida — Amfitrite (w.. 270 nn. Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo. Gai. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. 507 nn. Erosa. że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. Jak wykazał H. 444 194 195 . 35.. F. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. 124 nn. tamże. że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. 453). Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem.s.). wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. 265 nn. 453 nn. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. cit. 907). 23 22 Op. potomstwo Thaumasa (w. 337-619. Eurynome (w. którego Zeus musi pokonać. 377). a nie matka. szp.) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w. Zarys genealogii dany do w. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej. Hyperiona (w. 232 nn. 383). Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich. który stanowi szczególny przypadek. 371 nn. 241). a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. Jak zauważa H. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. Kojos. Pallas)24. Kriosa (w. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację. Kronosa (w. Poza katalogiem potworów.

886-. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. Reja. 306 nn. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość. w której rodowód każdej istoty. W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. Fojbe. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. Uranosa i Pontosa (w. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa. którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. 126-239. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. Kronosa i Zeusa. Hyperion. 736 nn. Theja. które w sumie tworzą tzw. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. mit suk­ cesyjny. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. 807). 154-210). wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. Japetos. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym.. Poeta opowiada. 147-153). Krejos. Tethys. 937). Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. Herakles •— w. chytrze myślący Kronos". Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu. 820-885). Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny. Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. Mnemosyne. że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. potężni". Są to: Kottos. Tytanów: sześciu synów i sześć córek. Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. 139-146). W w. co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. Steropes i Arges. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. 453 nn. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. jak zamknięta w. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. Kojos. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. „grozę budzi używanie ich imion. Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. jego zdaniem.) wskazuje. Briareus i Gyges. z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. 240-819 całość do w. trwogę •—• siła i sam widok". że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. Dionizos. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. 821 nn. są to: Okeanos. Są „ogromni. Themis. by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. Należy przy tym zauważyć. Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 133-138). odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. 123210). że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. Należy dodać. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . Schwabl. w. córka Kojosa — Latona. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. wymienionych w trzech oddzielnych grupach. Jak sądzi H. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. Tytanki — Themis i Mnemosyne. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka.. należałoby. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Do Tyfonomachii. W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. córki Kronosa — Demeter i Hera. wyrastający z mitu kosmogonicznego. Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu.) jako dwie różne postacie. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi.

Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. Zeus wraz ze swymi braćmi. Stanowi to gwarancję. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa. 139-152). Zeus zaś. która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa. zwycięstwo. Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. miota ogniste pioruny. 453-506). by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy. biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. 390 nn. 626). które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. siła i przemoc. Wymowna jest również zapowiedź kary. Zwycięstwo (Nike). Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. do przedstawienia. Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa. Należy zauważyć. Zostali oni. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. że każdy. gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa.). Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. Staje się na tyle potężny. Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. Sturęcy zgadzają się chętnie. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. 884) królem bogów. które miały miejsce w prahistorii świata (w. grzmot i błyskawicę. a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". Przemoc (Bie). Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów. 383403). 841-868). 210). On zaś rozdziela im funkcje. „tak głęboko pod ziemię. Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". Jednakże za radą tejże Gai. Kronosa i uwięzionego potomstwa. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić. grzmot i błyskawicę. Potwór stałby się władcą świata.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak wiadomo. a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. 671-712). Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. 453-506). Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. Siłę (Kratos). korzystając z proroctwa Gai. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". jak i szereg epitetów kultowych. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. kto przyjdzie mu z pomocą. zatrzyma swój urząd. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. Kronos połyka swoje dzieci. Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. uzbrojony w atrybuty boga burzy. ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w.

aby zapewnić trwałość swych rządów. ale również przez niego okaleczony. za radą Gai i Uranosa. których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29. Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. Lublin 1978. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona. rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia). Hetytów. który podobnie jak grecki Zeus. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. Hesiod andAeschylus. Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada. że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów. 120 nn. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. 33 Op. Temida. jak się zdaje. Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. 129-177. Por. ed. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. potrójnie brzemiennym. Zob. jest jego immanentną cechą28. Natomiast Anu. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona. Fenicjan i Babilończyków. 1948. 10. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. Lachesis i Atropos. Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. Taszmi. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. s. oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri. Nie ulega wątpliwo­ ści. podobnie jak hezjodejski Uranos. s. Z nasienia. jak widzimy. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka". s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Princenton 1955. brzemienną już małżonkę. Ullikumi. 67. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. a więc „prawo boskie". które będzie musiał urodzić. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi". Pritchard. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. Kumarbi. Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP. będąc mężczyzną. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A.. Solmsen. obdarzonych imionami: Alalu. W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest.). Anu. która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. s. aby pokonać nowego króla świata. że Zeus połyka Metis. 123 nn. by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. sięgający głową nieba. Kronosa i Rei oraz Zeusa. którymi dysponuje bóg burzy. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. 775-806). 25 28 200 201 . s 125 nn. 1-53. cit. Kumarbi. od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). J. a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. podjął walkę z Kumarbim i go pokonał.B. boga burzy i jego wezyra. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. Związek Zeusa z Temidą. pierwotny motyw mityczny. 886-944). pozwala go ostatecznie pokonać. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż".G. Teszup. zapładnia wielką skałę. I. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica. Ziirich—New York 1946.. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna. udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. że dorosły już Teszup. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). które zdołał wypluć. 2"d ed. W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). Goetze. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho.

jego zdaniem. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii. U Hetytów mit ten nie ma. wyjaśniały tym samym ludowi. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. która -— jak dowodzi tego M. Ea). 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. jego zdaniem. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. 498 nn. 145 n. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. s. 1971. H. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. I tak np. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów. Uranosem i Kronosem. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. 45). jak zauważa A. 40 202 203 . znaczenia kosmogonicznego. Lang (Custom andMyth. M. cit. Oj). reprezen­ towanych przez Alalu. Biorąc pod uwagę fakt. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu.29. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. Popko. Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi. jego zda­ niem. bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". Otten. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej. Lesky36. stabilizację jego władzy i nowego porządku. West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy.). Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. z Kronosem. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. 425 n. s. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. L. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34. Trzy pokolenia bogów hetyckich. Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. ^ Op. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. 470 nn. Forschungen und Fortschritte 1935. 43. Można by zatem sądzić.. Meander 26. Berlin 1949. Nie można jednak w tym wypadku. Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. M. cit. GriechischerMythos und Yorderer Orient. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th.s. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem.. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. podobnie jak Uranos. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. zdaniem H. związek Gai. nr 11-12. zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. Gruppe41. Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. s. s. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. s. 398 n. Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. 35-62. s. H. Podbielski. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów. 477 nn. Anu i Kumarbiego. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw. 463-473. 28 n. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zestawił z Gają. s.1955. Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. Jak wyżej wspomnieliśmy. jego zdaniem.). Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. mówić o greckiej modernizacji mitu. Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. jakie posiada u Hezjoda. Forrera. Zdaniem L.) pochodzili pierwotnie z Krety. London 1885. Saeculum 6.s. Munchen 1906.

Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. Bd. 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. by na tej podstawie pokazać. s. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. że poza Grecją i Indiami. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. świadczy to. Hurytów. III. Na­ leży jednak zauważyć. Vol. Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. i Hetytów i Egiptu. 204 205 . Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. dążąc do wykazania. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. O ile Staudacher dąży do wykazania. co zdołało się uro­ dzić. Berlin 1931. a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. jak i Cornforda. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. M. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. a fakt. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. w. Principium Sapientiae. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. która niszczyła wszystko. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 100. M. Babilonu. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. Ttibingen 1942. że chodzi w niej o wytłumaczenie. W. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. s. bóg powietrza Szu. 243. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa). Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. s. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. Cornford. s. London 1885. który dokonał te­ go aktu. Wilamowitza von Moellendorfa. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. Lon­ don 1887. O tym. że Kronos. Tab. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. jego zdaniem. którą jej ojciec. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. Zob. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. 48. New York 1952. The Unwritten Philosophy. 6-8). Lekceważy on przy tym fakt. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu. boga ziemi Geb. Langa. oddziela od jej małżonka. 45 nn. oraz Myth. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. Szeroką akceptacją religioznawców. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata. że został królem bogów. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. Fenicji. Cornforda. jego: Gustom and Myth. uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne. tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. zyskał miano króla bogów. 198. Staudachera i F. F. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. 2. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. I. 299. a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. RitualandReligion. s. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. zostało zastąpione przez aktualny. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy.

która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła. P. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. s. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. Złota Gałąź. t. Podbielski. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. s. Aspects du mythe. W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. 206 207 . Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. 267. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. s. dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim. G. 467). W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. Nilson. Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. a także: Aspects du rnythe. uosabiających boskich kochanków. jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. 483. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. 104. ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. Adonis. że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. Geschichte dergriechischen Religion. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. Warszawa 1965. Mity mówią więc np. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne.). G. jak błędnie sądził Cornford47. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. Naissances mystiąues. 2 M. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. zanim mogły ją przekazać światu" (s. Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. 287-310. Eliade. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. szamanów czy magów. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. Paris 1959. zwłaszcza 148 nn.. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. 3 Eliade. 103. Nietrudno zauważyć. Np. 106 nn. Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. M. Zob. s. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. 309). Erynie i Giganci. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. aby mógł się na nowo urodzić53. Co więcej.P. s. Motyw „powro1 Zob. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika. „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. Rea. Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. Paris 1963. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. stworzenia nieba i ziemi. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. 129-174. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". potwierdzające. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. 483). Musiały być zapłodnione życiodajną energią. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". Bd. Jest to wymowne świadectwo. nie jest więc ade­ kwatna. I. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach. Afrodyta. Rzecz charakterystyczna. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th. Frazer. The Unwritten Philosophy. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". s. „w łonie świętej ziemi" (Th. s. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. Miinchen 1941. mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. jak sugeruje M. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. 157 n. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym. 100 nn. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. 1.

Wj 2. której wejście było przykryte drewnianą kratą. Poza obrzędami publicznymi. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. Wskazuje. trzeba o tym pamiętać. Por. Apollodor.. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. Jednocześnie. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody. który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą".in. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. Aspects du mythe. Złota Gałąź. przez powrót do prapoczątków. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona. szczęście i nieśmiertelność. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy. błyskawica i piorun). Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. 13. IV. Demeter. symbolicznie narodzić. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. h. które m. co śmiertelne. o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa. z które­ go się uprzednio narodziły. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. 231-262. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność. Obaj autorzy zaznaczają. pragnie w nim spalić wszystko. Dem. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. czy wreszcie sam Zeus. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. Trzeba się niejako po­ wtórnie. cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. Kybele i Attysa. Apoli. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. Argon. 311.purpu­ rowy od stóp do głowy. zaznacza. Trzymając go jak „głownię" na ogniu. Frazer58. Bibl. Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności. Gorąca. 458). 208 209 . zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. a wierny nurzał się w niej gorliwie. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. a zwłaszcza precyzyjne określenie. ma niewątpliwie charakter archetypowy. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. być może nie uświa­ damiając sobie tego. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. co odrodzenie boga. wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. Podczas chrztu. III. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością.6. 57 Por. Rod. zgodnie z powyższą dialektyką. 865-879. co więcej składali należny bóstwu hołd. s. I tak np. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. pewna forma rytuału oczyszczającego. Powtórne narodziny. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. co śmiertelne. Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. którego Tetyda. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. jak nowo narodzone niemowlę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jn 2. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. łączyła się. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. jako temu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. w. s. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. Towarzysze go witali. 97 nn. Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. jak pisze G. nie. że chodzi o spalenie wszystkiego. Eliade. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu.

jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. miłostki. zapewniając mu wieczną trwałość. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. with Prolegomena and Commentary by M. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. Przemoc i Zawiść. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej. 62 Tamże. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą. że Teogonia jest poematem. jeśli weźmiemy pod uwagę. jak sądzimy. Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. Oxford 1978. datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. 4. można odnieść wrażenie . Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. Towarzysząc głównej genealogii. Hesiod. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich. jego Prace i dnie. Zob. West. w Kopenhadze60. Zresztą. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. P. kradzieże. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. Works and Days. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. przed Chr. porwania. Zeus. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr.L. 1800 r. Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa. Zob. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. opubliko­ wany w 1974 r. a główna część na ok. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. jak wyjaśnił to już M. s. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. achajskim bogiem burzy". Sprawiedliwość i Pokój. 690 nn. Copenhagen 1974. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności.. nad­ używanie gościnności. B. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. Jest on wyrazem tej samej tendencji. Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. podobnie jak Teogonia. który ma zapewnione panowanie na wieki. morderstwa. The Instructions ofSuruppak. 208. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. West62. budzącej grozę Stygi. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. krzywoprzysięstwa. 850 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. jako syna Zeusa. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. Literatura dydaktyczna. 3-29. śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. s. Alster.) pożar wszech­ świata. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. Nilsson59. Metis. 61 60 210 211 . Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. ed. z „gromowładnym Zeusem. znajduje. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. stanowi on bowiem. L. Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. s.. W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych.

że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii. dy­ daktyczna literatura Egiptu. Prace i dni. współziomkowie Hezjoda. 202-212. uczciwej. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. Łanowskiego. spisane na ołowianych tabliczkach. Tarcza. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. P. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. s. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. starożytni mieszkańcy Beocji. 31. że tak głośno kwi­ czy64. rolnika). W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. podziwiany i cytowany w każdej epoce. ciężkiej pracy. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. a kamień wraca do tego. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu. Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. zapisany w 828 wierszach heksametru. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. Przeh. Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. Narodziny bogów. który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. kiedy z naciskiem podkreśla. panowania nad swym językiem. do którego przygotowywał się adresat (np. 17. 4). unikania sporów majątko­ wych. rada zaś jest najgorsza dla tego. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. czytany. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). 265 n. Nasuwa się zatem pytanie. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. Wyrażona jest z reguły w formie prostych. Hezjod. s. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. małżeństwa. Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń. popartych sentencjami i przysłowiami. Walcot. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. Możemy się tylko domyślać. Warszawa 1999. w świątyni Muz na Helikonie. Łanowski. wstępem i przypisami opatrzył J. Cardiff 1966. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. co zło doradza63. co go toczy. który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach. w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. okazywania szacunku biednym. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. indywidualne i twórcze. Są braćmi. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. którego bohaterami byli herosi. Poemat Hezjo­ da. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. który zarzynając świnię oburzał się na nią. co innemu zło czyni. pisarza. Wszyscy badacze są zgodni.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zwięzłych nakazów i zakazów. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. Zob. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. przed Chr. Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. oryginalną formę. 90. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. Rację ma zatem J. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie. „że Prace i dni to dzieło oryginalne. Łanowski. 2450 r. potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. można zestawić z Księgą Przysłów 26. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. 212 213 . Hesiodandthe Near East. opowiedziana w w.: Sobie samemu zło czyni mąż. obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. że Hezjod jest starszym bratem Persesa.). uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. I taknp w. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet.

Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. co prawe przedstawię" (w. Łatwo poskromi wielkiego. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. Steffena. ale rządzi sprawiedliwie. Łanowskiego. którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. Dobra Erida. kto rozumny. że Erida jako bogini ma podwójną naturę. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. wyznacza akcję dużej części poematu. nawiązuje tu do Homerowej Iliady.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. nie wiedzą. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. 214 215 —iii . ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. a mężowie zabiegają o to. Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. ty sobie weź to na dobre do serca. a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim. 96). Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. a pieśniarz pieśniarza. Wy­ chodząc z założenia. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. maluje z wielkim upodobaniem. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. W Teogonii (w. złą Eridę. gdyż różny obu obyczaj67. Przekład J. wszak śpiew wasz z Pierii płynący. by poka­ zać. Łatwo on kogoś wywyższy. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. Persesa. stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. 6 Przekład W. połowa jest lepsza niż całość. a w Katalogu dopuścił. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. Przekład J. Łanowskiego. która mu leży na sercu. którzy: „Głupcy. a siły mocnego pozbawi. sławionych zaszczyca. Z całą świa­ domością. jak to ilustruje szeregiem przykładów. niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. Łatwo skromnego wyniesie. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. 9-10). w której „zła Waśń". o ile. by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. . Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. pochwali drugą trzeba potępić. Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. Jest to ten sam Zeus. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. w nadziei. 225 n. I tę jej pozytywną stronę. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. Ojca bogów. jak się zdaje.) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. 27-28): O Persesie. rze­ telna praca. a nieznacznego znów wsławi. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. i Ostrzega Persesa. jaką zanosi do Zeusa. Muzy są przywołane tylko po to. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. by ukoić cierpienia swych dzieci".

w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. Otuśa i Efialtesa. Tak twierdzi L. jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą. 13-79. Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei.. 216 217 . po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa. szczęścia i nieszczęścia. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie. Jak celnie zauważa L. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze. jedna z nich zawiera dobro. nieszczęść i trudu. Przyjmuje się. 174-201).M. Op. 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". Pandory. Paris 1971. 49 n. I. 385-391). prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. s. druga zło. Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. s. Iliady (w. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. West70. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. jest „ukochanym" przez ludzi „złem". przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. w beczce. tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku. cit.). że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. złożonego z mieszaniny dobra i zła. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. Można by się zatem spodziewać. Symetria ta. problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości. 510-616). że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. Pandora. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th. Oszustwo. 527 nn.). Po przedstawieniu wieku złotego. Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. cierpień i pracy. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości. jest wymownym świa­ dectwem. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie. Vernant72. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.). s. 49. 535 nn. Poeta nie twierdzi przecież. gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. że jest to tradycyjny przekaz. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności. Nie jest to łatwa droga. Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w. nie znając trudów. której pokrywę uniósłszy (w. to masz oto inną opowieść o tym.. M. dt. jeśli podda się ona władzy Hybris. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego. Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty. Łanowskiego. West (op. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu.

wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy". że poeta. 213). nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. w jaki sposób sprawiedliwość. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności. którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść. Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. Zwraca się teraz formalnie do królów. Choroby. jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. jak miłością otacza Pandorę. starość. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. 218 219 . 248-255). które ironia bo­ gów mu ofiarowała. które regulują z woli bogów życie ludzkie. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. istnienie Pando­ ry. w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. że ten przerażający obraz świata. Jest to hybris. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. Nie ma bojaźni bożej. to poświęcenie swego życia pracy. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73.. Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. śmierć. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za. słuszności. lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. do jakiej jest on stworzony. 309). którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. oraz miasta. Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. Oznacza to. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu. Należy zauważyć. Zeus postanowił bowiem. zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zła Erida odrywa rolnika od pracy. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. a przecież na ziemi. 202-285). nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy. by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. dobra. 383 do końca). Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. Trudno zatem się dziwić. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. W jego przypadku dobro góruje nad złem. lekceważenie przysięgi. jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. brata. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. przyjaciela. których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w. 265-382) . ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. 226-245). kłamstwa i przestępstwa. jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji. naszej żywicielce. który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). co zechce. 202-212. Nie Dike. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. brak wstydu. bo jako silniejszy może z nim zrobić. lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. przemocy i bezbożności. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. a wszystkiemu towarzyszy zawiść. owo „umiłowane zło". źródłem życia i przyczyną śmierci. Pandora. nie ma bogactwa. którzy strzegą praw i karzą występki. Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. a więc: brak szacunku dla gościa. do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. rodziców. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike).. kobiety. Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W." (w. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa.

Błogosławiony jest człowiek. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. sto­ sunków sąsiedzkich. 825 nn. formalnie adresowane do Persesa. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. 504-546). Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. 582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. Jednym słowem. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków. wyrażonej zarówno poprzez mity. Po­ stawa szczerości. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu. pogoda. Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. 650-660). znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. wschody i zachody gwiazd. by wiersze te uznawać za późniejszy. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu. starożytnego wydawcy Teogonii. udział poety w igrzyskach na Eubei — w. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. 220 221 . umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. Steffena. Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. jak poprzez pouczenia etyczne. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. przetkane licznymi sentencjami. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. Jest rzeczą oczywistą.): Dzień raz jest ojcem.). Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. Szczegółowo. jego cztery ostatnie wiersze (w. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. 200 przed Chr. Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. 633-640. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie. pokazuje. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. otrzymujemy żywy. skoszonego siana i zżętego zboża. O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. wyrażonych w formie gnomicznej. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. zachowanie zwierząt. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie. Stąd też płyną walory poetyckie. a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. Po pierwsze. religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa. słońce. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej. pobożności. porad życiowych dotyczących małżeństwa. 694-764). a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. nieautentyczny dodatek. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W. jak i żeglugi handlowej. natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. Poeta przyznaje zresztą. Z w. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. przyjaźni.

Palingenesia Bd. s. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. wersja tego samego poema­ tu. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. Merkelbach et M. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów. czy zupełnie inny poemat75. a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór. 8 nn. Merkelbacha i M. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. mogły być włączone w jej ramy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wyznaczony przez genealogie. ed. niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy. s. Ten właśnie fakt. P. and Origins. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej. poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. odmienny od Katalogu poemat. Oxonii MCMLXVII. czy była to tylko inna. L. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. strukturę i układ treści dzieła. matce Alkmeny (fr. Mamy zatem podstawy. Struccture. natomiast J. traktowane przez wydawców jako niezależny. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R. cytowana jako Wielkie Prace. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. Teza M. L. 23) utrzymuje.West. charakter. Podobnie jak w przypadku Prac. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje. że istniała dłuższa wersja Prac. Its Naturę. w przyp. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr. Ich rekonstrukcja do stanu. łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską. Inachosa. Draeger78. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet.L. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. która to zainteresowanie odziedziczyła. by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. Jej bezpodstawność wykazał. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. 222 223 . R. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos. które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. Leiden 1960. Pelazgosa. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. Westa. mamy okazję poznać źró­ dła. Westa. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. 75 Fragmenta Hesiodea. byłoby dziwne. opublikowane w 1962 r. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. Leo (Hesiodea. Góttingen 1894. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. Draeger. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. by są­ dzić. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. P.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. pasjonującej się wiedzą antykwaryczną. Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. że cały Katalog.). córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. przez E. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. 2 nn. 61. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. L. Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. 94). Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim.L. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. podważając wszystkie argumenty Westa. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. 75). Lobela. Westa76. 246-262). s. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Skoro istniała tendencja. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. Oxford 1985. Stuttgart 1997. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu. Opinię taką podziela M. Schwartz {Pseudohesiodeia.

Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. Jej głównym bohaterem jest Herakles. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 . Hesiodo autor del poema. 1972. uprzedził jej męża przybierając jego postać. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. syna Aresa. 79 80 Por. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. stanowiąc. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. a Kyknosem i Aresem. 139-319). że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. Vara Donado. który znając jej wierność. niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów. ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. Motyw Eridy. Jak już zaznaczyliśmy. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. s. poetyckim opisem gotowego już dzieła. ale ją przyćmić. poeta liryczny Stezychoros. perypatetykowi. judząca mężów do walki" (w. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. R. największego wroga swojej matki. Można odnieść wrażenie. bogaty w barwne szczegóły. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. którym powozi sam bóg wojny Ares. smoka. 139.. lecz kunsztownością swego przedstawienia. aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. napuszony i barokowy styl. pokazując tym samym. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. jako ostatnim etapie podróży. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. użytą w Teogonii (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. Nie może nas zatem dziwić. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. Jako wytrawny „uczony" poeta. dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa. przedstawiającej strasznego. 57. s. które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. New Haven 1988. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. tessalskiego. Hery79. był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. poetyckie sceny. pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. Opowiedziana tu histo­ ria. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. Nie ulega wątpliwości. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . 315-365. Lambertem. Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. Hesiod. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. na którego czole „polatuje straszna Waśń. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. trudno powiedzieć. wypełnia niemal połowę utworu (w. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). Nie jest to zatem przypadek. któremu trudno było pogodzić się z faktem. tkanina narracji jest cienka. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. 326). lecz ekfrazą. znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu. arystokratę. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. Również Apoloniusz Rodyjski. który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. niezwykle butnego. 147). Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. być może. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. Wygląda na dość wyszukany. Opis tej tarczy.

Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. okrut­ ne. / Wigor u mężczyzn zaniknął. krwiożercze" (w. wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. Solon i Ajschylos.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". Nagromadzeniem epitetów. Lamberton81. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. Od dawna zauważono. 226 227 . którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. zwłaszcza w momencie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem. autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. kreśli poeta przerażającą wizję lęku. Danielewicza. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. O jego popularności może świadczyć fakt. miała spuchnięte kolana. Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. Ogromne wrażenie. Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. potwornie się wyszczerzyła. Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy. z nozdrzy płynęła jej ropa. jak zauważa R. w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. Łanowskiego. są rodzajem oręża. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. ale także „słyszeć". 13 Przekład J. 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. blada. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w. Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy.in. „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. charakteryzującego się m. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. 234). autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka. co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. kolana i głowę Syriusz im spala"83. 251262). stała. szczękające swymi białymi zębami / straszne. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. w. który obuty „w skrzydlate sandały". że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. lecz także „sine Kery. Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". żyjący w tej samej Beocji ok. Op. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. żałosna i straszna. 582-588) Hezjoda. 142. s. Pindar.. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń. 249-250). że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. niszczenia i umierania.. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię. w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów. a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. ostrym i dźwięcznym" (w. Najwięksi poeci ateńscy. na dłoniach ogromne pazury. na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju.Przekład J. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. krwawe i przeraźliwe.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. cit.

Lipsiae. Gli„Erga"'di Esiodo. Bona Quaglia L. Arrighetti. HSCP 68. 434-486.. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. Mazon. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. Wybór poezji. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. 164.. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. i D. testo critico e commento eon traduzione ed indici. edidit F. RE. Die Musen. XV. L. Supplem. 1966. Łanowski. Deichgraber K. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. recensuit A. Oxonii 1970. disposuit. Solmsen. 1912. Esiodo.. byT. A Study ofthe Greek Middle Ages c. Hesiodi Theogonia. Theogonie. Antike und Abendland 2. collegit. s. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . Cantarella R. XII. M. Nie wchodząc w szczegóły. re­ censuit F. Solmsen. with an English translation by H. s. Hesiod. Paris 1928. Hesiodos Erga. Prace i Dnie. Hesiodi Opera et Dies. 38). przeł. Hesiodi carmina. i D. Le Bouclier. 1-60. Diller H. „Sobie samemu ten szkodzi. Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". editio maior. Heitsch. Frazer. Wrocław 1952. 412). stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. Tarcza. A.). Steffen. commentationem criticam praemisit F.. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. Detienne M. Hezjod. Burn A. JHS 1945. Vandceuvres—Geneve 1960). 8 n. RE VIII. a cura di G.. Colonna.S. Jacoby. Studi classici e orientali. F. W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. Colonna. Lamberton. Hesiodos. Narodziny Bogów (Theogonia). Opera et Dies. Halle 1937. Sinclair. S. Hesiod. Berolini 1869. Hesiodos. I.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony". op. wstępem i przypisami opatrzył J.G.A. 1964. BN. Hezjod. 140-156. czyli Zjawiska niebieskie. Merkelbach et M. Oxonii 1967. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. Berolini 1930. Milano 1968. opr. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. G. szp. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. von Wilamowitz-Moellendorff.. Kirk. Italice reddidit A. Translated with Introduction and Comments by R. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. Hesiodi carmina. s. Verdenius. 5 = Pr. W . Torino 1973. s. Introduzione. Symbolae Oslonenses Vol.. Hesiode et son influence... s.J. Univ.. Hesiod. jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. Kirk. hrsg. Szastyńska-Siemion. 2. Fragmenta Hesiodea.D. Firenze 1950 (1965). 41. brevi adnotatione critica instruxit. F. przeł. BN. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. Hesiode. Works andDays. Buse H. Barnett R. EvelynWhite. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. Grimal. edidit. L. Esiodo.. Texte etabli et traduit par P. 105-149. critica commentatione instruxit A. Bradley E. Merkelbach et M. Grimal. P. Duchemin J. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. Blusch J.. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. można powiedzieć. F. W. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena. Le operę e i giorni. W. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. Wrocław 1981. H. Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. w. Les sources grecąues et 228 229 . letture critiche. indo-greco-italica XV. Russo. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod. Pars I: Theogonia. gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra. 151. s. że przemawiają za tym scholia do Aratosa. 1931. Les Travaux et les Jours. Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII).. erklart von U.. Hesiodi Scutum. Berlin 1928 (1962). W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł . Rzach. ediderunt R. K. London 1932 (Hildesheim 1966). 285-290). 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . J . s. Meinz 1965. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. szp. Warszawa 1999. fr. Uczony stwierdza. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. Riv. Berchem—Bruxelles 1964. Bazylego. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta. 900-700 BC. 1946. Napoli 1951. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. cit. Hesiod. 1902. of Okla­ homa Press 1983. West. któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. Ouestiones Hesiodicae et Orphicae. Traversa. Verdenius. La Penna. 1167-1240.R. P. The World of Hesiod. Oxford 1966. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes. Por. West. Bonn 1970. Arrighetti G. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie. London 1936. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . von Fritz. Angier C. edited with Prolegomena and Commentary by M. par K. Theogony. West. G. The Homeric Hymns and Homerica. L. G. Fragmenta selecta ediderunt R. 329-344. Wpływ. Milano 1975. IV. p r z e k ł a d y . recensuit A. 265). recognovit. Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. Schoemann. Prace i Dni. 100 nn. Rzach A . Schwabl. a cura di C. 1970. i oprać. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV).M. Solmsen. lecz liczne cytaty. The Poems of Hesiod.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i. k o m e n t a r z e . adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. Scutum. Pindar. von E.. stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych. London 1936.. La Penna. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. von Fritz. D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. Milano—Varese 1959.

Lexicon Hesiodeum. 464-473. 31-38. Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau.P. Revue des etudes grecques LXXIV. 29-45. i n d e k s y . 99-113.. Lublin 1978. recensuit A. 1-15. Hamburg 1959. Cardiff 1966. Rivista di fil. 133-155. Index Hesiodeus.. s. Verdenius W. Hesiod and the Near East. 64-72. 157-192.. Kraft F.... Meander XXVI. Fraenkel H. 227-260. problems of genesis. Etudes beotiennes.. Walcot P. Guillon P..A. Bonn 1975. C Q LXVIII. 1-19.. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days. Edwards G. Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece. e istr.. J. Lambert W. Notes on the proem of Hesiods Theogony. Solmsen F. 213-231. Mnemosyne suppl. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. Classica et Medievalia XXX.. 126-133. s. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry. Vara Donado ]. Steiner G. Das Prometheus Gedicht bei Hesiod. 1957. Verdenius W. 35-46.. w: Festschrift B.. Lapiccirella V. Rivista di fil. Prometheus and the Myth ofthe Ages. 1972... Pseudo-Hesiodeia. 235 nn. The Shield of Heracles. Hermes LXXIX. 1962.. Chroniąue d'Egypte XLIII. Promethee. 1967.O. Milano 1975. Vandceuvre—Geneve 1962. 291-299. Die Trennung von Himmel und Erde.L. Le Bouclier du pseudoHesiode. s ł o w n i k i . Erlangen—Niirnberg 1967. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda.-U. Van der Valk M. A commentary on Hesiod. Hoekstra A. la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode. Traversa A. Hesiodo autore del poema. 226-238. Lund 1890 (Hildesheim 1962). RM CVIII. He­ siods Theogonie. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen.. Duchemin J..P. Troxler H. and Origins. Groningen B. Kumaniecki K. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. Pucci P. Die Melampodie. s. 1382. w: Ommaggio a Eduard Fraenkel.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. Merkelbach R... Leclerc M. God and the Land. Paris 1974. Schmidt J. A van. Merkel­ bach R. s.. Studio sulla Teogonia di Esiodo. s. Hesiodstudien zur Theogonie.. REG LXXIX . 146 nn. The Wedding of Ceyx.. 1965. s. Nelson S. e istr. CA 9. Notopoulos J. Eos XLVI. Rosen R. Nicolai W. von. Aix-en-Provence 1963. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV. s. Erbse H. 177-197. 1968. Drager P. 1974. Homer. 161-185. 1950. 2-28. Le caractere des Titans. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore. 1965. Roma 1930a. Tarcza Heraklesa. Philologus CVIII. Vernant J. Paris 1965. 1961.. Hermes 1926. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas. Merkelbach R. s.. 86. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. 1966.. Snellzum 60 Geburstag.. 1960.M. Mythe etpensee chez les Grecs. Meisenheim 1963.. s. Hesiode et la tradition orale. nr 11-12.L. West M. Casanovą A. 33-48. Mnemosyne XXV. Works and Days. Kadmos IV. 1969. A propos d'une „etymologie" hesiodique. Loeffler I.. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga... Tebben. Fritz K. Oxford 1971. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. s. Ziirich 1964. 1990. 193-225. s. Munding H. Histoire du mythe. Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie. 31-46. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod.J. Sale W. Philologus CVI. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII). Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod. 1969. The composition ofthe Works and Days. s.. s. 1944. Aphrodite in the Theogony. 315-365. 55-78. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. 10-26. Hesiod and Aeschylus. Milano 1955. Tiibingen 1942. Recherches sur la composition. Miinchen 1969. s.. 1968. Góttingen (Hypomnemata 86). New York 1949. RM CVI. Amsterdam 1960. s.. Maia IV. Karl W. Aufbau und Absicht der Erga. s. Hildesheim 1977. 1964. Seelschopp I. West M. 109-159.. s.. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i . Lendle O. 1963.. Hofinger. Jacoby F. Chaos and Apeiron. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo. Schwartz ]. Podbielski H. Kerschensteiner J. M. Baltimore—London 1976. Walcot P. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen". La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. Pa­ ris 1993. 1952.. K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e . Verdenius W. Meander XIX. 300-317.. Passagen.... Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie". Leiden 1960.. 1952. Di Gregorio. Paulson. Frank­ furt am Main 1959.L.. 450-481. Adressat und Parainesform. Casanovą A. Stiewe K. classica XCV. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker.. Wiirzburg 1957. Ithaka. 1966. s. 1964. Leyde 1985..G.. La Parole chez Hesiode. Mnemosyne X. Staudacher W. Schwabl H. s. Oxford 1985. s. Miinchen 1956.-Ch. 230 231 . With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene. IV. Stuttgart 1997... Pandora. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. 225-260. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). s. classica XCVII. Review of Religion 1947... Roma 1968. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen. s. Die Pandorasage bei Hesiod. Leiden 1973. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee.. s. Neitzel H. s. Solmsen F. Andersen L. Hesperia XXIX. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. Walcot P. 1971. recensuit L. Eine Unitarische Analyse. 1951... s. 1967.. Petrusi.. s. de ses origines orientales a ses incarnations modernes. Heitsche E. J. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). Scholia Vetera in Theogoniam. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree. Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles.A.. A la recherche de 1'harmonieperdue. TAPhA XCII..R. Pavese C. L'information litteraire 4. Structure. 1972. Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. New York 1999. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie. I cinque libri del Catalogo delie donnę.J. 1961. A Concordance to Hesiod. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę. Heidelberg 1964. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda.J... Hesiod and the language of poetry. s. Sprache und Wortschatz Hesiods. Quadernos de Filologia classica (Madrid). Duhoux Y. von. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. s. Contribution a Tetude du style formulaire.J. Wien 1966. s.. 136-189... Fritz K. Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies. Hesiod and the birth of Reason. Etudes de psychologie historique. Antioch Review 26. The language of Hesiodin its traditional Context. s.. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. West M. s.. 508-521. Stewart D. 149-191. s. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. Popko M. La composition litteraire archaiąue grecąue. Steffen W.

prof. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. Antymach z Kolofonu. Henrykiem Podbielskim. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. hab. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. . Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. Toruń 2002. dr. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. Wyd. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. w przysłowiach i w apoftegmatach. Kleci kai aklea andron. oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys. głównie jego części drugiej i trzeciej. Choirilos z Iasos i inni epicy. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. UMK. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce. zdawać się mogło. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. mający przecież już za sobą okres świet­ ności. które wskazywały na to. Mogło się więc wydawać.

Nie możemy Suidas IV. s. 70 n. Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. 2 Por. Nie odcinając się od jej tradycji.. 316-332). Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym. wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. Teil: Von Homer zu Vergil. R.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. epos opiewający czyny Lysandra). w rzeczywistości jednak był odeń młodszy). Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r. Homer (a dodajmy. a mianowicie twórcą eposu historycznego5. Heildeberg 1976. por. Demostenes. Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa. także tych wątpli­ wych. 13). s. Ziegler. 7-8.]". jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos. 3 P. w latach 480477). Autor zaznacza jednak (s. HauBler. na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. III p. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. 1 Przekłady greckich heksametrów. Plutarch. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia.Oxy. 400/399. co oczywiście wcale nie musi oznaczać.' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej.2. I. Stob. Bernabe). datowany na II/III wiek po Chr. Czytamy tam. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej.. jaką z Azji do Europy (tj. Lyys. 48. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm. że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage. Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu. do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. przedmową i przypisami opatrzył M. Choćby się wszędy rozglądać. W tzw. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr. 6 Zob. Huxley {Choirilos of Samos. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów. i to na tyle wspaniałych. z języka greckiego przcł. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców. gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. który zmarł w r. Studien zum historischen Epos der Antike. ale tę tradycyjną. że i Hezjod). Warszawa 1954. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała. Brożek. 1969.]. Coli. 18. ale w historycznych realiach. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę. Cyceron. Sulla.. jako że nie można być pewnym. ok. 25. 1-27 (cf. Zarówno sam początek Perseidy. znaleźć można obecnie w PEG. jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste. s. Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. wiewohl er es de facto ist [. fr. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. p. czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu.. Słyszymy. Lizynder. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. Sługa Muz. fr. GRBS 10. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj. 450. 1. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. 2 Bernabe): Szczęsny. Alex. był szczęśliwym poetą. 5 Zob. Lysandra. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. Poeta powiada dalej (fr. p. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. Księdze Suda1. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat. data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. Plut. W Choirilosowe Lysandreia. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. Cztery żywoty. która opowiadać będzie o wielkiej wojnie. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. 73). jest jednak kwestią dys­ kusyjną. o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. s. 27. SH. pisząc. a sztuki kres osiągnęły. 1. umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis". Dziś rozdzielone jest wszystko... wydaje się wszakże. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". by nowy zaprzęg się zbliżał4. zob. tj. 250 = SH nr 314. 3. kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu. XI 1389 = Powell. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. 4 234 235 . Lysandra). 834 (595) Adler.

Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. dosł. szp. że dla ludzi. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. że filozof nie przyglądał się owym zawodom. około r. explicavit B. Bethego. zapewne o treści historycznej. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). oprócz Platona.. syn Hyparcha. spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. 13-15. 61 n. Antimachus ofColophon. którzy się nie rozumieją na rzeczy. ZPE 130. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. s. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. The Reputation and Influence of Choerilous of Samos. in Piat. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. tj. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. in Piat. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. 5 Zob. Twórczość je­ go. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E.. bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą. jak i ze słowami krytyki8. 8 Zob. 12 236 237 . a zatem z tego jońskiego miasta. F 6 Wehrli ap. 2360-2361.S. Procl. czy owe Co prawda słyszymy.). 13. którego miał być uczniem. a o formie metrycznej czwartego poematu. niewiele możemy powiedzieć.. Text and Commentaiy by V. s. którą znali jeszcze rzymscy epicy. W Księdze Suda znajdujemy informację. Powiada on. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. Procl. że Ateńczycy podjęli uchwałę. które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców. Brożka (zob. Pfeiffer. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. VII. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9. 14 Zob. reprint 1974). Choirilos [2]. Hollis. disposuit. przynajmniej wedle lokalnej tradycji. 2) dowiadu­ jemy się. „Wtedy to młody jeszcze Platon. Nic więc dziwnego. „Tabliczki do pisania"). collegit. zmarł między 380-365 r. 2). Skądinąd słyszymy bowiem. 1(1 Przekład M. poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić. Tim. rze­ czowe i językowe.. a mianowicie Heraldeides z Pontu. Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. ale bez powodzenia. do różnych wierszy i słów poety. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. Sam Platon zmarł w 348 r. że Empedokles stworzył jakiś poemat. poprzedzonym przed­ mową. VS 21 Al § 57). w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. Munchen 1978. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną. jak ślepota dla ociemniałych"10. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). 2000. otwierał oczywiście Homer. 300 c = fr. s. Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. i data ta wyznacza absolutny. a jest także rzeczą możliwą. naturalnie nazbyt odległy. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. Diod. począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos. 6 Bernabe). FGrHist.J. Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. o których wspominał Plutarch.13 Antymach. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr. przechowany przez Atenajosa (VII. RE s. 9 Bernabe). różnorodnej twórczości poetyckiej. Matthews. przyp. Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". Wyss. klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). 11 Apollod. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . 21 c. por. W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei.. E J . Ich katalog. by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. Brill. 18. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby. 1. 74 Wyss). 108. że Antymach. jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. 404". A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia. Pont.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 21 c (= Test. 155). A.v. Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. 129 Matthews = fr. 89 i 122-123. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety. pochodził z Kolofonu. przy którym wypada teraz się zatrzymać. Tim. pocieszał go mówiąc. i na jego podstawie nie sposób wyrokować. przyp. Udanie oddawał się Antymach również własnej. katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą. który urodził się około 444 r. chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. R. Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 . Heraklid. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. to obecnie przyjmu­ je się. mihi unus instar est centum milium). jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze). 244 F 74 ap. który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. ale nie jest rzeczą wykluczoną. Berlin 1936. I chociaż możemy uznać za pewnik. by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. brak smaku jest takim samym nieszczęściem. Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną. 13 Zob.

Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. iż była ona bliską sercu poety heterą. że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". takie jak np. to jednak dyktowało je serce uczonego. że wszystkie te fragmenty. wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi. 2 Matthews i Wyss). W starożytności zasłynął także elegijny. ł Wyss): Opowiadajcie. Berlin—New York 1974. s. a więc te cechy. elegii Mimnermosa. zob. Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. s. Możemy przypuszczać. 41-46. że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. które kończyły się niepomyślnie. opis świata podziemnego. III. 99) oraz zob. która rozpoczynała się. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. Kronidy. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. Podbielskiego). na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. Panyasisa i Peisandra. po­ chodzą tylko z pierwszej. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków. Alex. której imię stało się tytułem poematu.L. a także. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. do mitycznej historii Idasa. 15 downictwa {imitatio cum yariatione). w jakimś stopniu. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. test. fr. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. w. ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. test. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. które mają podaną w źródłach ich lokalizację. katalog bohaterów. ""' Zob. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. iż Lyde była żoną Antymacha. do opowieści o wędrówkach Demeter. Marpessy i Apollona. zob. Można powie­ dzieć. o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. nieco­ dzienne złożenia. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy. Epos. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. w którym słowa rzadkie. epigonów. kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. Kost. Podkreślić trzeba. ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. który zwraca uwagę na to. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. do opowieści o Bellerofoncie. 6 (w tłumaczeniu H. córki wielkiego Dzeusa. trzeciej i piątej księgi dzieła. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. [w:] KLH. 1 Mathews = fr. 17 238 239 . Reoryka. do mitu o Edypie. około 10 000-15 000 wierszy). Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej. być może. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. ale nie jest rzeczą wykluczoną. ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. Hezjoda. s. 75 Matthews (= 64 Wyss). 191. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą. 170. Studies in Greek Elegy and Iambus. 26B Matthews = 12a Wyss). Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach).. 7. Jest też rzeczą zna­ mienną. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej. że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. M. opowieścią o porwaniu Europy16. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. por. 106 be = test. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej.v. K. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. elegię Hermesianaksa (Powell. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa. Arystoteles. Coli. opis tarczy. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. s. West. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera.

także zebrane przezeń testimonia 18-31. że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. który był wielkim admiratorem twórczości poety. por. Or. 2) powiada także. wątpliwej zresztą autentyczności. Zob. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. cit. Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. Podsumowując można stwierdzić.P. jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r. iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob.P. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu. FGrHist 72).). Nie jest rzeczą wykluczoną. 2-6). 11. 16. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". i to nawet wówczas. Inst. 69. Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. że „wolałby być Tersytesem u Homera. A. Vita Hadr. otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych. zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy.P. iż cesarz ów. Wyprzedzając nieco chronologię. gdy ich podziw nie był bezkrytyczny. 28-32. czyli poematu o wojnie lamijskiej. 10. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach. Słyszymy nawet. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. por. to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. Script. 27). 409). zacho­ wanych fragmentów tego utworu. znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć. 63) stwierdzając. jeśli chodzi o ich atrybucję. O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). przyp. lecz głównie ciężki. Wiemy na przykład. op.. epigram Kratesa. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). co prawda. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. 12. Nie zachowało się też nic z tych poematów. 168). ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). Aug. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. że było to wspólne dzieło poety i Muz. że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). 64-76.P. 218. Plutarch (por. Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. niczego pewnego nie wiemy. który podkreślił zarazem. conditor. O obu tych poetach. który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. który osobiście mocno po­ wątpiewał. 6). że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. por. cit. 1. Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich. 6. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. s. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos. op. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. jest niejednoznaczny. zob. c. -" Reputację. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda. 9. którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania. 16).. ale także wśród rzymskich literatów. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. Kurcjusz Rufus 8. który. 11 Zob. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). Wyżej była już mowa o tyra. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. a także Poseidippos (A. s. możemy jedynie przypuszczać. po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. przyp. 18. szerzej omawia Matthews. które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. 7. 335 E = SH335. 16. 233-238. 8. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. 1. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC). że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. 52). ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. ale również Asklepiades (A. 5. 95). SH333. 2. Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22.. o Nikeratosie i Antylochu. krótszych utwo­ rów poetyckich. to nie jest rzeczą wykluczoną. Dio Cass. 19 240 241 . i próżno szukał „Homera" jego czasów.. 4. aniżeli Achillesem u Choirilosa". A. i Antypatra z Sydonu.P. który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra. nazbyt epicki styl. które mogły być zbiorem rozmaitych. że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera. a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . (zob. 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. A. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. fr. zob. np. który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. tj. O tym „urodzonym retorze". Hist. ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian. lecz Nikeratos z Heraklei.

por. 1-2 Brandt. zob.a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. a także sprzyjająca mu Atena. zajmującego się. 699 a) czytamy bowiem. Ath. DNP. znalazło się i takie. Wśród rozmaitych dzieł epickich. 408. Musaios z Efezu. która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. Słyszymy. kiedy poeta. 699 A). por. Coli Alex. 233. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego. Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. tworzeniem parodii epickich. zob. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. Chamaileon. 698 A) —. Z kolei niejaki Leschides. a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). SH 723). udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. ściśle z eposem związanej. Hegemon (1]. Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. a więc w pierwszej połowie IV wieku. s. PCG V 547. Wród wierszy Matrona (zob. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC). a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. wśród których. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. O. tj. 44 (Wehrli). że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. iż Hegemon był pierwszym rapsodem. SH 503). a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi. 1998. i w SH (passim). którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. który opiewał także walki z Galatami (zob. znaleźć można w edycji Powella. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych. 15. Ath. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. F. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki. iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. por. przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. s. jakie skomponował poeta Teodoros. SH 560). Poet. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy). zob. Słyszymy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak nieba­ wem zobaczymy. żyjącym w czasach Filipa II. podobnie jak sam Matron. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. epik (ETTOW nonjTiję). podejmowanej. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon.v. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos. Już co fragmenty. które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. SH 752). który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. U Atenajosa (15. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. znane nam tylko z tytułu. poezja Hipponaksa). Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). 1448 a). być może dlate­ go. że z chwilą. Susemihl. w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25.24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. fr. zdobywał swą twórczością uznanie. Montanari. Brandta. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. zob. 410-412 SH). Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. znaleźć można w wydaniu P. enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). że w tym okresie. jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę. o ile identyfikacja ta jest pewna. 24 Zob. Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. że otrzymał wówczas 50 drachm) '. oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej. U Atenajosa (9. 25 242 243 . Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). s. Bd 5. jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. i przez innych twórców epickiej parodii. 15.

Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. ale niemal w całości. W tym miejscu tekst się kończy. który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . aczkolwiek odnosić się może także do uczty. niczym lew. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). zapewne. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. Wydanie to. które to kucharz Podał. i że Cyklop. spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. Chajrefon. 91). jeśli chodzi o Archestratosa. sprawiająca. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. Brandt. Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. okupiona ja­ snością wypowiedzi. Żarł zaś jak lew. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał. = SH 534). Sam gospodarz. bo wykpiwana także w tzw. od Euboiosa. przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. Text. by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole. O samym Archestratosie wiemy niewiele. obok których stanęły ateńskie falangi. „Tam" oznacza Ateny. którą Matron opisuje. a obok niego stał znany parazyta. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. czego (tj. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. liczącego obecnie 122 wiersze (zob. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. lustrował gości już na progu domostwa. s. a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia. jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. 134 d). że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. Tłustych. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. że musiał być młodszy od Hegemona i. Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. Archestratos ofGela. że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. pożerał towarzyszy Odyseusza. w którym nawiązywał do tej tradycji. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. a stoły uginały się od owoców. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). 1-6 = SH 535-540). za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. Translation and Commentary by S. zob. Muzo. komedii średniej28. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. 3). jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. których fragmenty przytoczył Atenajos (4. a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. wprost ze świętej zatoki. przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. poematu Matrona pt. Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. wypełnia poemat niemal do samego jego końca. Stratokles. twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27. s. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. po­ stać „literacko zasłużona". 60 n. przed Chr.D. 244 245 . czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. bogatą w przeliczne potrawy. Naturalnie. Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. Oxford 2000. Gdyby nie fakt. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. 10). XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). 165 a-b). jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem. przywiódł dwie hetery. obeznany wszakże z heksametrami Homera. w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych. Olson and A. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. W innym wierszu poeta ubolewa. Sens.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

i u Wergiliusza. 2 Olson-Sens. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. bo byłby to tłum ucztujących wojaków. po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. który opłacałbyś z własnej kieszeni. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. ale także na poziomie języka i stylu. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. Okazuje się bowiem. a może i u Lukrecjusza. Z łupów żyjący. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. co oznaczałoby. fr. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. Brandt). Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane. przywołanych imiennie adresatów. ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości. XXIV. w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle. 8. 78 Wehrli (= Ath. Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. Przyjmuje się. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. lub czterech. że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. Poemat rozpoczyna się prooimion. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. por. lub pięciu. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. licząca 1781 wierszy. Nikandra. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. XXIX. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. wykwintnym. zwracając uwagę na to. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. będące zaleceniami. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. Jeśli chodzi o czas jego powstania. Można zatem po­ wiedzieć. a przy tym na tyle literacko wyrobiony. jak się wydaje. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. 3 Olson-Sens. 246 247 . Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. 337b). albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. powinien ucztować. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju. Później jednak popadło w zapomnienie. 32 Zob. Łacińską jego wersję opracował Enniusz. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. Wydaje się. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów. to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos). Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. Ale nie więcej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. stołu. Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami.Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. Wydawcy w przyp. z którego. jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). Współbiesiadników zaś winno być trzech. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. Olson-Sens. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. Uczono się go na pamięć. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. jakie podjąłem]. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. czyli od potraw zbożowych i mącznych. na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). jedzenia lub biesiady). Brandt). s. 14 zwracają uwagę na to. s. który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. Olson-Sens.

jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np. Rianos z Krety. WS 105. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. a to tym bardziej. który. autor epopei zatytułowanej Argonautika. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. ale od przedstawienia twórczości tego poety. Sinko). s. filozoficzny i historyczny. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. a także poświęcony mu artykuł w tzw. botaniczno-zoologicznym. czasami kunsztowne. ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos. jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. Nikander z Kolofonu. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. Europa Moschosa). epika dy­ daktyczna i parodia epicka. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. choć nadal obecne w literaturze epickiej. wierszy spondeicznych. czyli „małe epos". jak i łacińskich poetów (np. 248 249 . odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. Rengakos. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka. Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. gdzie rozma­ ite nawiązania. i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. z uzna­ niem i podziwem. W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. Księga Suda. religinym i kultowym. a nawet mineralogicznym. albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji.) przemiany polityczne.aIov). zwł. a nie z Aleksandrii lub Naukratis. astrono­ micznym i astrologicznym. wtór­ nych. poeci różni i dwaj epicy żydowscy. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. Adonis Biona ze Smyrny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak to się mogło wydawać. T. tworzenia tzw. Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox. Aratos z Soloi. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. etnograficznym i geograficznym. 1992. 5055. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. że przymiotnik „dydaktyczny". spo­ łeczne i mentalne. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. 39-67. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). Apołlonios z Rodos. A. parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. Epos bohaterski i mitologiczny. czasami po prostu sztuczne. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane. które można określić mianem epylliów. medycznym i matematycznym. a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. a więc w ramach tego gatunku. założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. Owym „hellenistycznym Homerem". 34 Zob. s. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. kosmogoniczny. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. pełnych luk i sprzeczności przekazów. Hylas Teokryta. Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć. Hermes Eratostenesa. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym).

że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. Trzeba jednak podkreślić. 1964. epideiksis. Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. lub. Rengakos {op. 67. wymienić należy artykuł W. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa.. 285. op. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. 34). Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). Sinki (II. 725. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych. 1. starano się dociec jego istoty. jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. datowany na II wiek po Chr. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion. Apolloniosem. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos. 265). że Theon. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa. RE Suppl. Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P. 543.. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. którzy podejmują ów temat. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. 44) ową dotyczącą Apolloniosa. jako następca Zenodota. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. Rostropowicz.) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r. proekdosis) poematu w Aleksandrii. op. Do niedawna najogólniej przyjmowano. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". przed Chr. Rengakos. cit. 51. Warto przypomnieć opinię T. to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch"). Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A. 75-79. Likofronem. a może i Aratosem). 516. u Christa-Schmida-Stahlina (II. jakim cieszył się Kallimach39. s. Należy także zauważyć. cit. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii. 36 Tj. 8). zdaniem innych. s. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). Hertera. poematu) przez młodzieńca. szp. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. A. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. 60). nawet 7TQO£K5OCJtc36.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. na których możemy w pełni polegać. i był uczniem Kallimacha. Meander 19. gramatyka Theona (I wiek po Chr. s.37. rozegrały się około 250 r. Teokrytem. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. XIII. nr 1241). być może. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. Nie ulega bowiem wątpliwości. tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa. 215. „uprzednie wydanie". 54-55. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. kierownictwo biblioteki. że w CHCL. który zawiera (niestety. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. której au38 37 250 251 . przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim.. z. poprawnym wydaniu. jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. Rengakos. niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. s. bo niepewne są źródła. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. 140 n. s. Przyjmowano. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące. Nikandrem. rozmaitych badaczy. gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. przygotowane dla RE. zwłaszcza szp. Z prac polskich auto­ rów. 1.. op. Podobnie biografię poety przedstawia T. że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. w tym naszego poetę35. 77-87 passim. które mogło. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. przyp. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna. cit. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. Są to jednak tylko przypuszczenia. Czas pokaże. Smolarczyk-Rostropowicz. które piastował do około 246 r. 264-265). Eos 67. Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus. s. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. s. s. s. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos.. 15-56. Około r. które było podobne do tego. obejmować np. i pomimo istotnych wątpliwości. na których ją opieramy. s. znacznie częściej. ekdosis) Argonautika. należy wskazać opracowanie H. 48-49. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. Steffena. s. ale jed­ nocześnie podkreśla. Sinko (U/l. s.. 39 Zob. Lesky'ego (2.in. 41 40 Tak streszcza A. 1973. przy czym ewentualnie zakładano. 788. 15-23). oraz pracę J.. cit. A.Oxy. że np. (por. 1979. 2-3.). zdaniem niektórych badaczy. 586. tamże. jak i. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne". Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. i w tym czasie objąć miał. o tym. że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). sporządzonym na Rodos . ale i z całą jego twórczością.

Hutchinson 42 . że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. 6-8. War­ szawa 1991. który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. że zatracimy różnice. nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. ale bardzo zajmujące­ go utworu. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. 44-56. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. Zob. tenże. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona. 43-75 Ranna tualeta Aphrodity. w CHCL. s. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. 1771-1779 Zakończenie). Argonautika. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu.O. Przegląd Klasyczny IV. 89. s. że zginie za sprawą męża. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III. 455-461. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. 989-1011 Gigantomachia. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. istnieje wiele związków łączących obu poetów. 17). obecnego zresztą w ich dziełach. jak i księgę IV. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. Berlin 1935. również taż. Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. 1939. Zob. Wendel. Oxford 1997'. passim (zob. nr 5. Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. także W. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych. 1938. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego.O. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C. czasami widoczne są w kompozycji całych scen. 1938. s. Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. Wydaje się jednak. Ibidem. oraz A. 733-736 (I. 743-749 (III. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. s. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558).O. czyli o splocie tych zda­ rzeń. 434-436 (Przedśpiew (11-4). Poeci nie byli antagonistami. passim). Argonautika (II669-693. Appel. a nawet mylące. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). Hellenistic Poetry. 88 n. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np. a stwierdzenie. stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. tj. Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. Sam G. II1030-1089. Hutchinson zakłada ponadto. s. jaką usłyszał był niegdyś Pelias. że Apollonios. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. passim). IV. Jest rzeczą charakterystyczną. podobnie jak Homer. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. pomny wyroczni. jest mniejsze od tego. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. Meander 2000. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w. III. Hutchinson. s. G. s. prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. III. IV. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. s. I. Apollonios Rodyjski. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43. że albo zginie on na morzu. 252 253 . otwierać jeszcze będą osobne prooimia. 10. którzy byli kolegami. 744-824 Noc rozterki duchowej. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. polegają one czasami na podobieństwie motywów. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach. Argonautika (AoyoyauTiKd. który z poetów wpłynął na którego.O. G. A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. Król.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. Bogowie zeszli z Olimpu. 587. IV. Zaznacza także. Filomata 100. zob. To wszystko. Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. IV. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety.Trzeba także wspomnieć i o tym. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5). Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika.

jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium". Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. niechaj dowodzi. że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. 23-34) 47 . Rostropowicz. tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m. Ar­ gonauci płynęli dzień cały. Hermes 121. Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon. 647-817). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. 48 254 255 . a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). 322). XXVI. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. 31-34. W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w. Orpheus bei Apollonios Rhodios. 401). przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie". staruszka wśród młodzi. Debrecen. Eneida. iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. 49 46 47 Op. z drugiej zaś strony pokazał. 323-324). Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. cit. Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. 527)". A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. a słowa nie mogła Rzec. Wergiliusz. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem.s.> polyrnechanos. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. Rostropowicz. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios. s. 7TOAuprjx"v°C. Zob. Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV. Jednak.. ale nie jest to wykluczone. Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m. 580 n. Argo zostaje spuszczona na wodę. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. której wszyscy chciwie słuchali. komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w. sama zaś Argo wydała dźwięk. choć chciała tak bardzo. to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. 301-324. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. 495). przekazując polecenie Zeusa. Ona zaś z boku na miejscu została. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. 23-233). gdyby nie interwencja towarzyszy. pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . 347). a Ifias. 18. a wieczorem wylądowali na przylądku. Scien. jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy.in. niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. zwłaszcza zaś wówczas. gdzie znajdował się grób Dolopsa. s. Z w. bo tłumy parły do przodu. S. „bezradny". Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa.. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami. podeszła do niego (w. komponując w Iliadzie katalog okrętów. aby zasiedli do wioseł. VII. on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki.in. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę. oczarowani jej pięknem. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. kto zebrał członków wyprawy. 1993. Two­ rząc go. A kiedy zajaśniał poranek. gewissermafien ais sein Stellvertreter". rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. 1990. Tifys zbudził towarzyszy. Dotarł na brzeg. s. tj. Katalog ów. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". po czym opuszcza pałac. Acta Classica Univ. Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. Argosa Dzieło. Busch. a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. iż: Ten. czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46. jak słusznie podkreśla to J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. Autor artykułu udanie pokazuje.. a także samego Jazo­ na. Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą. Płynęli z pomyślnym wiatrem. sędziwa kapłanka Artemidy. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. 579).).

Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon. pod wieczór jednak. zamiast posyłać podarunki. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. śpiewem i tańcem. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. wierny literackim gustom epoki. pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. w. by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". 997). a także pozostali Argonauci. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees). Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. W mieście zapa­ nował radosny nastrój. Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. 609-909). Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. sędziwa piastunka królowej. w. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. w. Dowiadujemy się. ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność. złożą się na kolejny. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. Nocne ciemności sprawiły. jakie się tam rozegrają. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. choć „pełen podziwu" (sic!). w. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. która jednak doradza istotną zmianę. „uwalniający Argo" (sc. za pośrednictwem Ifinoe. córki Atlasa. by był podporą dla jego rodziców. Dramatyczne wydarzenia. podaru­ nek od Atalanty. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku.). 988). Skała. dzieło i podarunek od Ateny54. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. która ze względu na Hefajstosa chciała. Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów. by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. tj do Lemnos. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie. przy której zacumowali. z wyjątkiem Heraklesa. na nowo się zaludniła. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. którą niedawno poślubił. VII.) i Thoasa. wysłanniczki królowej. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. który wśród nich pełni funkcję herolda. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. w dalszą drogę. jeśli zginie z dala od ojczyzny. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. ale strach czyni je bezradnymi. a Hypsypile urodzi syna55. Thoasa. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. nie czyni królowej żadnych nadziei. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. o ile jeszcze będą przy życiu. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. Kleito popełniła samobójstwo. w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. (tj. po której szli. por. Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". 468 n. Jazon. Udając się do królowej. 847 et al. że na Lemnos mieszkają same niewiasty. 1019). Hypsipyle. Prosi także o radę. która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion. 936-1152). W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. umilany ucztą. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. 918). Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. podczas którego królowa proponuje. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz. co ma począć. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. 649. wplata w swój poemat. Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. jakie Apollonios. tj. 54 256 257 . Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. Za sprawą Afrodyty. 721-767. który z własnej woli pozostał przy statku. otrzy­ mują zaproszenie. 591)52. to niechaj odeśle go do Jolkos. na skutek niepomyślnych wiatrów. W prawicę bierze włócznię. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. w. por. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. Spełniło się przeznacze­ nie. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

co należałoby uczynić. oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. na której wylądowali Ar­ gonauci. by zaczerpnąć wody. Jazon jest bezradny. 1198). wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. króla Bebryków. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. 24). Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. którego w rzeczywistości spłodził Zeus. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. 1301)57. Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. 43). Oto ziemia. 1362). Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. gdy porwał owego syna Theiodamasa. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. Wtem wynurzył się z fal Glaukos. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. by czekać na Heraklesa. Prędko znalazł Hylas źródło. Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. 58 258 259 . „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. Ufny zatem w swoje umiejętności. Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. 40). wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. należy do Amykosa. Każdy. I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów. mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. Podczas wiosłowania. Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. jak się należy. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. Zniknął Hylas w głębinie (w. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. górskie i leśne. okazało się. wiesz- czek boskiego Nereusa. a przy nim nimfy. w. Chcąc go wykorzystać. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw. 1207) na poszukiwanie źródła. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię. a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . iż zdarzyło się to jednak znacznie później. szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. A kiedy wiatry ustały. Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. jeśli chciał ją opuścić. to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. Znalazłszy odpowiednią jodłę. bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. Wywiązała się krótka. które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. kto przybył do tej krainy. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. bę­ dącego jeszcze dzieckiem. którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. 1272). Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. 1220). Herakles złamał swoje wiosło. 1069. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. bo do tego go heros przysposobił. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą. 1354). któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w. 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. znów aition). który nieco oddalił się od towarzyszy. Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. Tymczasem Hylas wybrał się (w. zauważyli brak towarzyszy. syna Tyfoeusa lub Gai. 163). gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. Rozgorzał wielki spór. które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. 1309). do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. Przez 12 dni i nocy trwały burze. 98-135). których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w. musiał stoczyć z nim walkę na pięści. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. a prawą pociągnęła go do wody. Do­ bywszy ogromnego miecza. Tifys naglił do żeglugi. 1239). by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza. ale krwawa walka (w.

498-527) 61 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Rostropowicz. Jazon przypuszcza. III. 645-646). 1990. 257. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej. ofiara swego daru wieszczego (w. mówić. za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. 35 n. Orfeusz proponuje. 107-117. co z ramion mu zwisał. okropnie cuchnęły. zob. L&EOVTCU. z Łyki i spieszący Do dalekiego. Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. Diss. jak znajdą Argonauci drogę powrotną.. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa). niegdysiejszym posiadaczem Delt. a resztki pożywienia. falowały na wietrze. Opowieść o tym. iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. s. np. Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos. zwłaszcza s. na plecach natomiast Widniał kołczan. 718). ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". opowiadać). w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. R. gr. by zapytać jeszcze o to. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. s. Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. J. 390-391): . w. Remarks on the realities of navigation. Blumberg. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. tak było im przeznaczone (w. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. Scena ta jest pełna grozy i napięcia.. na którym siedzibę miał Fineus. 196). którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. 91. Por. 605). Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami.. Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. . Cambridge 1993. Hunter. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. Phaen. w. które zostawały. 650-668). Literary studies. niezliczonego Hyperborejów Ludu.W. bardzo malownicza scena. Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej.. Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. 297). 112-113. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. W. 180). Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę. ponieważ wiedział. „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona. 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . 425). w. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. 549-606). jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. Morza Czarnego). Leipzig 1931. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską. s. a fale o brzegi jej biły. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. sc. Słynna to. Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. że nie mógł Fineus najeść się do syta. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. a opisując śpiew i taniec. owa epifania Apollona. K. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. Eos 78. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy. pięknem błyszczące. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. 76. Fineus w długim proroctwie (w. także Aratos. Tak się. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos.. dzieje. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). The Argonautica of Apollonios. 97-104. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. oczywiście. w Zob. Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. zrozumiał. Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali. por. po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. jaki towarzyszy składaniu ofiar. 401). 260 261 . daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. Delf). w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w.

op. 199). 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. Jeśli się ta próba nie powiedzie. który pokonał króla Bebryków. 270) słusznie stwierdza. jeden z synów Friksosa. a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. Swiderkówna. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. 911 n. w którym wąż pilnuje złotego runa. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w. co ich dotychczas spotkało. Sinko (II/l. Ale nie spoczął on tam samotnie. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. który niesie się przez przestworza. nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. przeto nosisz czarowne to imię miłości. Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. 834). który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. Ostatni dłuższy. 851-857). potrzebna jest pomoc Afrodyty. jakim Jazona obdarzy Medea. 8). który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w. Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. 756). a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. by tam złożyć bogu ofiary. Widzą też orła. Erato (w. opuszcza Atgo (w. w trakcie zaś rozmowy. op. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. i on. Rostropowicz. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. Hellenika . a także Telamona i Augiasa. s. cit. s. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. 6-166). by poprosić ją o pomoc. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem. celu wyprawy Argonautów. bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. Bogini. Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. 898). 64 262 263 . 1067). po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. s. nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a samego Polydeukesa. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. Również W. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. 1093-1121). przyp. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. obiecuje dać mu złotą piłkę. by władca „po przyjaźni" oddał runo. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. W drodze do pałacu T. czy zadanie jest w ogóle wykonalne. Nocą mijają wyspę Filyrę. Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. wyspie Aresa). Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. 27. Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. Do tego jednak. którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. czcili „jak boga" (w. Jej „geograficzny" opis. oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. 160 oraz J. błaga boha­ terów o pomoc. Okazuje się. którego zrodziła sama Gaja. na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona.. Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. że Jazon jest z nimi spokrewniony. z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. także A. cit. Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. Argos. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. zob. Steffen. ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. niczym strzałą. s. Idą zatem za radą Amfidamasa. Oileusa. 1141-1156). Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. (por. Nie jest to łatwe zadanie. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy.

kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. Natzel. Podkreśla. Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. potomka Ajakosa. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. że byki go zgubią. po czym Hera spowija ich obłokiem. co może uczynić sam Ajetes. Argos. mistrzem nie lada.. jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. Bohater musi mianowicie uczynić to. 487-488): . który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w. bezradny wobec zła. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. a po­ tem szedł.A. w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. 215-248. Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. zob. 448). Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię. ponieważ (w. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. Trier 1992. opowiada (w. Niechby tak. syn Chalkiope. ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. się stało. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. 320-366). że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. Zarówno w jego kon­ strukcji. Inaczej Ajetes runa nie odda. wypuszczona przezeń strzała wbija się. Medei. a po­ tem pokonuje ich w walce. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa. Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. Podejrzewa. Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII.. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza. i jest pewna. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. 286). gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. pod serce Medei (w. jak siedział. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. syn Chalkiope i Friksosa. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. zapłonęło w niej gorące uczucie. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. że może przypłacić je życiem. I. Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. Jeśli dokona tego także Jazon. z których wyrastają uzbrojeni mężowie. a za nim jego żona. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. Widząc Argonautów. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. 264 265 . wydała okrzyk. Gdy Jazon opuszcza pałac. 395). ale pod pewnym warunkiem. Gdy opuszcza komnatę. że uda się do matki. Eidyia. Niechaj ginie. niczym płomień. by poprosić ją o pomoc. który przywołał Chalkiope. Gdyby nie to. czcigodna bogini Perseis. Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. Eneida. 421). po czym przedstawia obu gości. że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie. Argos pona­ wia swą propozycję. i w wielu następnych. Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo. Albo niech lepiej śmierci uniknie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. S. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. co począć. Ajetesa ogarnia gniew. to wprzódy Niechaj wie. 411-412. W drzwiach pojawia się także Ajetes. daremną by była taka nadzieja. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. 298). który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". proponuje. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". syna Ajsona i Telamona. ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. nic dziwnego więc. że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. Jeśli zaś jest mu pisane. 533). KAśa yvvaiKwv. 647-648). Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. 378). jak gdyby Jazon już był martwy. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję.

że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. Dziewczyna jest w rozterce. 266 267 . a także zgładzić synów Chal­ kiope. 975-1007). by pojąć ją za żonę. by wywiązać się z zadania.) przemilcza to. by pamiętał imię Medei. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. ale obie czynią to z różnych pobudek. jakie otrzymał od dziewczyny. wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. Śni mianowicie. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. która pomogła Tezeuszowi. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. po czym dodaje (w. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. 68 Dla czytelnika poematu. 674-739). bohater wyznaje zatem. o ile ujdzie z życiem. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. ponownie opadają ją wątpliwości. Prosi zatem. tj. Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. i nie przebierając w słowach rzekła to. wzbiera miłosnym uczuciem. Medea stara się podjąć decyzję. który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. odmienia jej decyzję. że Jazon niebawem odpłynie. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. 1074 n. to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. zatroskanej o los swych dzieci. wypłynie pomysł. i co powinien zrobić. Powiada on bo­ wiem. łzy cisną się do oczu dziewczyny. a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. W komnacie. i 1097 n. W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. o Ariadnę. 844-866). pisana losu wyrokiem. powiada. 1027-1062). że dniami i nocami. w. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. by pomogła Jazonowi. Jednak myśl o Hadesie i żal. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. która formułuje się w dłuższym. który zna późniejsze dzieje kochanków. jeszcze się waha. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. owo czarodziejskie prometheion. bo Hera już postanowiła. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem. Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". ażeby nie spełniła się przepowiednia. a Medea — jedynie ciałem. chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. Próżne są jej wahania. Zakochana. tak jak ona będzie o nim pamiętała. Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. Kiedy mijali czarną topolę. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. a Medea zapada w szcze­ gólny sen.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. 1107)68. Ajetes jest głęboko przekonany. który rozumiał mowę ptaków. ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. co wiedzą nawet małe dzieci. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. by pomogła Jazonowi. będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). 1007). Nocne ciemności spowijają ziemię. który zapewni mu ochronę przed bykami. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu. nie przypomina Minosa. o której wspominał. bohater w tym momencie nie wie. Póki nas śmierć nie obejmie. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. ale po to. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. 923). Obiecuje zatem. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. Na myśl o tym. że to od niej. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. Radosny Jazon powraca na statek. Zanim to nastąpi. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. To Chalkiope prosi ją o to. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. Serce Jazona. Ko­ chankowie rozchodzą się. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. 605). że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. Ale Jazon nie zna przyszłości. Pierwszy odezwał się Jazon (w. Wyznaje. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. Heliosa. na czym jej zależało. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. 771-801). umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu.

sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. udaje się w odosobnione miejsce. która dzieliła rzekę (w. Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. obiecuje zdobyć złote runo. co jej wcześniej obiecywał. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. Jej część. ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. stanąwszy zaś nad wodą. czy ma powrócić do pałacu ojca. dodaje wszakże. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. Tymczasem dnieje. natomiast o dalszym losie Medei. bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. nagli do ucieczki. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". ruszają w pogoń. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. który jako jedyny zna inną drogę. natomiast od Jazona domaga się. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. Trzeba podkreślić. wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. W każdym razie takim królem. Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. bo we mnie Słów brakuje. co przedsięwziąć. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). 240). że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. dowodzona przez Apsyrtosa. ty córko Dzeusowa. 1284 aż do końca III księgi. który Ajetes daje im przekonany. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. podkreślając zarazem. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. niezwykła niewiasto. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). 349). gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. Tę wielce dramatyczną próbę. i rzekł (w. by być świadkiem zmagań Jazona. już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. w świetle następnych zdarzeń. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. Ponownie otwiera ją osobne prooimion. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. 69 268 269 . jak Kolchów lud opuszczała. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. rozciągniętą w czasie na cały dzień. Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). co konieczne. Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. Medea i Jazon udają się po złote runo. brata Medei. Spieszy nad brzeg rzeki. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). Król żąda od swych poddanych. podniósł dziewczynę. opisuje Apollonios od w. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. Poeta wzbrania się przed opisem tego. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem. Jazon wziąwszy to. Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. a za nim Frontis wraz z Argosem. a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. kto miałby być owym sędzią. 1190). nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. 302). Uzbroiwszy się. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. przywdziewa na się Aresowy pancerz. Gdy zapadła noc. zakłada złoty hełm. było dlań rzeczą niemal pewną. by o tym powiedzieć. i złożyć Hekate konieczną ofiarę. 314). Albo haniebną ucieczką. Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. w. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków. wróciwszy z wyprawy. która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. która klęczała u jego stóp. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. Niebawem tam docierają. i on. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. Gdy świta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że Jazon nie przeżyje próby. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate. i za radą Argosa. 159). najmłodszego z synów Friksosa. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). 95-98): Niechaj będzie. 70 Nie wiadomo. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. 1234). by dopełnić praktyk. których trzeba się domyślać. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. którą wznieśli tam Argonauci. dziewczyna przypuszcza. Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów.

jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w. 355-390). Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. ficznym i mitologicznym. pod którym ugięły się kolana. ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". a także do Hefajstosa. bardzo gwałtowna. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie. 591). by przerwał pracę w kuźni. i jaka konieczność. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). cały rytuał jest dość makabryczny. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. kolejnym tematem pieśni (w. gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. 659-752. Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. 480)71. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sprawcy ludzkich nieszczęść. inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. po czym śpieszy do Argonautów. by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. Trudno powiedzieć. Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. 753-884). Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. ciął Apsyrtosa. żonę śmiertelnika Peleusa. ani jej haniebnej ucieczki". ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. w. to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa. Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. 451). 885-919. zwłoki zaś ukrył w ziemi. zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. Tak się dzieje. Nie ukryło się to jednak przed Kirke. nie chcąc patrzeć na śmierć brata. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. o mocnych rogach byka". kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. tam. ponieważ „ani nie pochwala jej planów. jeszcze inni. dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. 560). gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko. Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. 920-981). a następnie sama rzu­ cić się w ogień. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. Widziała ów mord Erynia. 506). który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. na wyspie Drepane). Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. 421). Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku. na którym przypłynął Apsyrtos. stało się to. jakiż to uknuła podstęp. A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. jak powiada Apollonios. trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. Medea tylko odwróciła wzrok. oraz do Eola. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. ażeby dowiedzieć się. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. by zaprosić morską boginkę. należy przekonać go. chcąc wyjaśnić. co się wydarzyło. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. o czym Apollonios opowie później. 270 271 . drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. na spotka­ nie72. a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu.

Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. aż dotarli do Jeziora Trytonis. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. Arete. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. którego ukąsiła straszna żmija. W. po czym oddalił się chyżym. pełnej dynamicznego. dokąd się udał. uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. który poprosił o wskazanie wody. to nie będzie jej odbierał małżonkowi. co czy­ nić. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. 1691). Eufemos. Aigle. Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza. Mają nawet nadzieję. Wówczas Medea oczarowuje go. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. a jedna z nich. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). Objawiwszy tę Zob. Daremnie jednak. Stały one nieopdal i zawodziły. i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. Filomata 354. trzeba zwrócić ją ojcu. stróża złotych jabłek Hesperyd. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. choć nieobecny. Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. Wówczas Orfeusz zaproponował. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. opowiedziała (w. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. Kiedy zapadł w sen. po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej. Tamże podążyli Argonauci. Zagadka Syren. cit. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. w. 93-104. zniknęły boginie. 1536). którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. z wdzięcznością wspominając Heraklesa. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. 1670). który. Już byli na wysokości Peloponezu. skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". którego zabił Herakles. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. raz jeszcze ich uratował. wyraz o niejasnym znaczeniu. Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. wówczas zobaczyli dziw. 1695. które się nad nimi zlitowały. W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. Argonauci przybijają do brzegu. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów. niesławnie i nie wykonawszy zadania. w. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. który mie­ li ze sobą. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. Pobyt Argonautów na tej wyspie. W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. 982-1222). Steffen. które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. ga­ lopem. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. by ugasić pragnienie. i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. na których pasły się stada Heliosa. Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. Gdy nastała noc. w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. otrząsnął się z morskiej wody. by obwieścić swoje postanowienie. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. tanecznego ruchu). 86 uważa. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. 1362). 1983. że go gdzieś tu spotkają. Towarzysze pochowali go uroczyście (w. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. a na dodatek zginął wówczas Kanthos. niczym wiatr. Appel. Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. 74 272 273 . którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. s. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. s. a kiedy wrócili na statek.. I byliby zapewne tam zginęli. znaleźli źródło. opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. spróbowali pożeglować dalej. 1637). Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdyby nie boginki libijskie. uga­ sili pragnienie. Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. zagadkową wyrocznię. 1499). który wskazują ślady końskich kopyt. 1236). op.

Tym niemniej trudno dziwić się. 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. jego nazbyt epizodycznej. autorstwa. op. Quellenforschung. op. Jaśniejącego). Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi.. 1763) i płyną na Eginę. Apollonios nie był. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. Rostropowicz. jako że żadne zadanie już was nie czekało.] starannie przemyślane". s. s. pod red. być może. wręcz lapidarnego. Zob. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. XII. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury. w. Szastyńska-Siemion. Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. 36. Dodajmy. kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus.. The Argonautica of Apollonius Rhodius. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. Gdyście z Eginy ruszyli. 18. 1730). w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. por. s. oczywiście. Poznań 1997. jak należy je potraktować. dostępnym nam. cit. zob. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). naz­ wanej później Therą. Filomata 341. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. I oto następuje. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów. tzw. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. 70. 274 275 . 43-56. Danielewicza. który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". że wokół takiego. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. s. a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i". zwł. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia. oczekiwany. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. Apollonios. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. A. rzekomo potomka Eufemosa. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. 985)76. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. Od. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. Argonautika I. zob. 1772). witth Introduction and Commentary by G. 70-78 oraz J. poetyckim opracowaniem mitu. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. tj. K.W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. 44. których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. Dublin 1912. bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. a nawet dygresyjnej struktury.. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). którzy uważają. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. Karkinosa z Naupaktos. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. 1980. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. hydroforie. Rostropowicz. Aczkolwiek w dawniejszej tzw. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. pierwszym twórcą. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. Mooney. także cytowane już studium W. gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. 81 n. która stano­ wiła tło całego dzieła. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. goły. Mooney. Z polskich prac. por. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza. Poematy Naupaktyjskie). 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". s. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. ed. Steffena. najlepsi. IV Oda Pytyjska Pindara. cit. iż miał na tym polu poprzedników. s. IV.. s. która jest naj­ starszym. Bartol i J. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). bóstw potomkowie.

op. który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu. 1969. całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob. wręcz „antyherosa". sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. mające wpływ na toczące się wydarzenia. 265). na bardziej ludzkim jej wizerunku. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. i to nawet wówczas. 31-55. Munchen MCMLXVIII.. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. Ch. s. ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). a nawet bezpośredni w nich udział. Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. Pamiętamy też. Herter. Dodajmy. pomimo całej baśniowej scenerii poematu. Widać. uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. że Argonautika „nicht nur. obserwować dręczące ją rozterki. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna. na przykład. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. na przykład. Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. gdy dokonuje on heroicznych czynów. z konieczności bardzo okrojona. Uwidacznia się on także w drobiazgach. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. 81 Znaczący jest np. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. zob. na przykład. wie von der Forschung langst festgestellt. Kiedy. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. s. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. s. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. Trzeba też podkreślić. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum. że w owym świecie heroin i herosów. Jednak lektura poematu. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos. Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. — portret dziewczęcej. świecie niewiast i mężczyzn. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. enjambement. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. 60). Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. 43. rea­ listyczny w opisie. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). jaką im poeta zaproponował. a nakreślony.R. Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. 86). że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce. który pozwala.. nawet stosunkowo dokładnie. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. 2-6. być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów. z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję). tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. formal-strukturell. Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. umiejących docenić programową uczoność poematu. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. ale i demo­ nicznej Medei. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. 433). dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. Beye. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". jakim H. których bohaterami są postaci dzieci. jakby mimochodem. Nawet świat magii. na przykład. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. tzw. cit. Apollonios.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. GRBS 10. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. członka grupy. jakim jest książka Ch. wie wir seit Platon wissen". Specyficzny jest także świat bogów. oryginalny. czerpane z obserwacji życia codziennego. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. s. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. s. Po­ zwala nam. ale także na poziomie tres'ci dzieła. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła.in. jak już była o tym mowa. nie jest rzeczą łatwą. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82).

iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. ex incerto poemate). iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera. poszła w zapomnienie. będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. tenże. Natzel-Glei. 87 86 278 279 . 923 i 946. Translated. Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów. da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. oraz w SH. Twórczość ta. Reasumując. które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. hrsg. Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi. by M. z której wynikałoby. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia). Współczesnym Apolloniosa. bowiem nie był to homo unius libri. Oxford 1993. historyczno-literackich pracach. Waleriusz Flakkus) i greckich (np. Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. 877. Z drugiej strony należy jednak podkreślić. Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa.A. tj. praca jeszcze nie ukończona). Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. a dubia pozostają fr. Hunter. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym. Nonnos z Panopolis). Argonautika. M. a więc: Apollonios ofRhodes. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. K. a więc Homera. Apollonios von Rhodos. A. być może z miasta Bene. A stał się poeta bardzo dobrym filologiem. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń. nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. Darmstadt 1996. Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). with introduction and explanatory notes by R. Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). 1 Powell. 9-21. Oprócz prac przywołanych już w przypisach. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich. którego treść. Coli. fr. a później. i to na tyle udane. Czytamy tam mianowicie. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. Index perborum in Apollonium Rhodium.). 263). Miał być współczesnym Eratostenesa. 1932. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. von Wilamowitza-Moellendorffa. Maehler. A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. należy zatem mocno to podkreślić. będzie to oznaczało. Thiel. Wergiliusz. Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". Miinchen 1994. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. Bd 1. Reich. że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. 142). a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa". ubersetzt und erlautert von R. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U. filo­ logiem). 1996. Das Argonautenepos. Klingera. bo słyszymy. s. Bd. Campbell. Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. Kwintus ze Smyrny. Kiedy żył Rhianos?. Rodos. zdaniem W. Rengakos. Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. ale nie od­ grywały one tej roli. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. zob.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania. Jak pisze T. że był on także autorem rozmaitych ktiseis. który umarł w 283 r.. W cytowanej pracy zamieścił W. i to podejrzanej autentyczności88. tenże. s. Glei und S. szp. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. Słyszymy również o kilku jego naukowych.) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. 280) 'HEOOCKAEOC. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. 85 SĄ literatów. Klinger (zob. Sinko (11/1. jest atrybucją bardzo wątpliwą. Knidos i in. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas.. 1-2. 141).. a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. Leiden 1981. zdobywszy wykształcenie. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. tzn. 84). Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. Stacjusz. tj. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos.. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. 275) dwuwierszowego epigramu. Margolies DeForest. 1505 n. Stuttgart 1993. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. F. por. dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety. także Herakles zabijający lwa).] Diotimosa z Adramyttion . a%Aa [Herakleous athla. R. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. z których nic się nie zachowało. IV. Hunter. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. Otóż wiemy. Trudach Heraklesa — W. curavit et emendavit H. co we współczesnych (ok. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. DNP. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. stał się gramatykiem" (tj. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. Hildesheim Ziirich— New York 1983. Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa.. być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. s. że był starszy od Apolloniosa. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze.. Eos 26. Alex. W. 941-945). 79-84) uważał. Hezjoda i Archilocha.

" Lesky 1. przynosi artykuł M. with Introduction. przekazane są w Antologii Palatyńskiej. s.O . być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. Zob. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. szp. wstępem i komentarzem opatrzyła J. 284-297. przyrodnią siostrą Antiocha II. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza. MeacnviaKd (Messeniaka. 92 280 281 . s. która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. s. filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. a że w tego rodzaju poezji gu­ stował. że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. Opowieści Messeńskie). Kidd (zob. Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał). Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów. N. Sinko. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. Król i poeta.. Życiorysy te. tamże. Fantuzziego przygotowany dla DNP. przodka Temenidów 89 . NiemirskaPliszczyńska. umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. Translation and Commentary by [. IV. Antagorasa z Rodos. 957-962. szp. 1. a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. cit. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. Phaenomena. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem. tj. 26-30. w którym żył. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. Wolski. szp. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety.S. wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. Jeśli chodzi o czas. RE Suppl. 66-76 Powell). wypada jeszcze wspomnieć. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". 70). Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. ponadto Filetasa. Starożytna Macedonia. Sinko.. Lang. z wyjątkiem jednego. Opole 1998 (tamże. oraz tenże. przeł. pochodził zaś z miasta Soloi. właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. s. Omawia je szerzej T. Hammond. Jest to możliwe dzięki temu. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. 35. 42). Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. Klinger. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. Sinki (II. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. tj. 39 i 47. który panował w Syrii jako następca Seleukosa. 263-264. A. Geniusz Aleksandra Wielkiego. 1. Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. Dionysiosa z Heraklei. który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. W. komentowanego wydania poematu. Żywoty cezarów. któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. a mianowicie Axcui<d (Achaika). 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. ed. 3). II/l. krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. 827.. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa. op. O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw.]. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach. które. Chankowski. Rostropowicz. a nawet Menandra. obejmującego niegdyś sześć ksiąg. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu. przeł. przet. najnowszego. 217-231. zob też T. że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. przyp. gramatyka Menekratesa z Efezu. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. Bd. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata. Theona z Aleksandrii. leżącego w Kylikii. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła. X. przedmowę napisał J. s. Warszawa 1999. że m. „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. 26-39.. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. jakie przygotował D. 1996. Leskym) na stwierdzeniu. że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr. 20 (oryginał angielski z 1994 r.. s. któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 6. 293-296) oraz w artyku­ le W.). który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. że Pauzaniasz. J. 1965. Poznań 2000. s. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach). Księdze Suddn. Ossolineum 1972 5 . Nowsze. 235. Ludwiga.in. Aratus. a my poprzestańmy jedynie (za A. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G. s. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. 90 Poetycka twórczość Rianosa. Ogólnie rzecz biorąc. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. Hutchinsona (zob. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. 214-236). Swetoniusz powiada (c. Gajusz Swetoniusz Trankwillus. tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". s.

Kidd.93. SH. iż poeta urodził się około 310 r. że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne". s. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. Rostropowicz. op. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej. równika '•' D. s. 86-91) i Medica (zob. że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). poradzi sobie nawet z takim tematem. co pozwala nam przypuszczać. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. Rostropowicz. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie". por. że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. i Psiej Gwiazdy. przed 239 r. które kolejno w swej porze wracają. tj. że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. w. por. Kleanthes — poeta i filozof. Acta Universitatis Nicolai Copernici. który „praży najostrzej". apostrofą do Muz. którego autorem jest inny uczeń Zenona. s. zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą.. przyp. 53. (-/. nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. zakończonym dodatkową jakby. ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. SH. na śmierć brata Myrisa. % J. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. 3-5. 25-30 {etpassim). 1996. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. natomiast Aratosowi. s. fr. Później przechodzi poeta (w. wyżej). To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. Engonasin. fr. cit. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. protektora poety. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. w tym także rozmaite Astronomica (zob. W. Natomiast w dalszej części utworu (w. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. 326327). 322-325. który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. które.in. 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). 286-287. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety. czyli obydwu zwrotników. s. Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. tj. ale w pełni uzasadnioną.ob. znawcy zagadnień medycznych. ułożyć poemat o tematyce medycznej. T . Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. 53. wyżej). Przeto zawsze.in. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę. 9 < Z o b . Znane były również jakieś jego listy. Eos 94. czyli od samego Oriona (w. Poemat liczy 1154 heksametry. s. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła. nr 118). (zob. Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. 30). na którym się nie zna94). taż. J. Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. 3>aivóueva). 95 282 283 . zapewne nieco starszy od Aratosa. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95. op. również w duchu stoickim napisanym. Był Aratos płodnym twórcą. 1-18) stanowi prooimion. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać. epigramy i epicedia (np. Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?.. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. s. Ponadto. Filozofia VII. Interpretację tę J. bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. 462-757). Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król. w jakim następują po sobie"96. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. SH. s. Hymnem do Zeusa. m. por. dziś Hercules. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". Aratosowe prooimion. czyli „Ten-na-kolanach". na początku i na końcu. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. fr. 19-461). znającemu się na astro­ nomii. oraz konstelacja Smoka (Drakoń). poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. SH. ibidem. Syriusza. Toruń 1983. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. zob. S i n k o . 177187. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. s . która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. ibidem. Jeśli jest to prawdą. Appel. op. takich jak elegie. ibidem. przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi. I I / l . Część druga poematu (w. Wielka i Mała (Helike i Kynosura).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Psa (Kyon. przyp. poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. jak pisze J. Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce". zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. 103-105). 65-73. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów. i to przynajmniej na tyle dobrze. a mianowicie Klenathes z Assos. 452-461). jakie Antygonos odniósł w 277 r. cit. cit. 92-98). Słyszymy. Rostropowicz. pojawiając się w ciągu roku. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. że właśnie: Te gwiazdozbiory. Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan).

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. to oczywiście Panopolis. W tym krótkim poemacie. właściwie epyllionie. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. z których nic się nie zacho­ wało. a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. także stylistyczno-leksy- kalnej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 128 Zob. Studia nad Nonnosem. Polis Pana. 997-998.v. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. III/2. ofiary. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu. Dubielzig. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. Tiibingen 1996. s. możemy przyjąć za pewnik. który zawiera fragment (w. filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. 9. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu).in. Wydaje się.. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. Ausgabe mit Einflihrung. co (być może on sam. narady. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. tworząc Dionysiaka. tj. Bd. Zob. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. jak i eposu hellenistycznego. s. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. kunsztowne ekfrasis. 21 382 wierszy!). którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. cit. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami. sceny pogrzebowe. 1976. głównie zaś te wydarzenia. był jeszcze poganinem. RFIC 104. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. szp. ks. Fornaro. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii). 23. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. 254-265. ks. o którą upominał się Kallimach. s. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. aparat bogów. s. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. przepowiednie. AiovixriaKd {Dionysiaka. porównania. 18-22. Wojtowicz. 131 Referuje ją H. pochodzący również z Egiptu. E. ale uzupełniające się systemy. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. czy Nonnos. a Farie oznacza Aleksandrię. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. 13(1 302 303 .130 W związku z tym. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. także T. aristeie poszczególnych bohaterów. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc. a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. H. zakłada­ jąc. s. W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. Lublin 1980. o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to. Livrea. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń. U. ofiarowaniem Polyksene. ów „dźwięczny oręż". Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. Kyros. 8. Lipsiae 1982). 129 Zob. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. ale że odwrotnie. najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. a więc prooimion. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. W pierwszej z nich. S. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. 132 Zob. W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. op. Można zatem powiedzieć. Opowieści dionizyjskie. antyczną epopeję w 48 księgach pt. a także kilka innych utwo­ rów (m. Odysseia leipogrammatos). ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. Nonnos. iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129. aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. 444. Wojtowicz. czy może już chrześcijaninem. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. 391-402) tego dziełka. Pamprepios). mowy i rozmowy. po Chr. I-VI. Sinko. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc. Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. 2000.. Zob. Jana (o której będzie jeszcze mowa). tj. Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. katalogi. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. s. DNP. liii excidium. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. nastające dni i nocne ciemności. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców.

ich zamążpójs'cie. dla którego Kronida stał się „i ojcem. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. walką z Perseuszem w Argos. poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. i zapowiedzią. XXV. specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. syna Kronidy i Persefone. Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera. ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. 34-74. wesele Kadmosa z Harmonią. że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. Dionysiaca. ale także motywów i myśli). takie jak katalog bo­ haterów. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości. do Owidiusza). ma pocieszyć Dionizosa). Agaue. a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. dwujęzyczna edycja francuska. XVII 1. czyli „kunsztowna różnorodność". jaki później nastąpił (Deukalion). 304 305 . że mitologiczno-bohaterski epos. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. np. I-II. 190551). co oczywiście nie oznacza zarazem. są tematem osobnych filologicznych rozpraw). Styl poety charakteryzuje congeries. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. Naczelną zasadę poetycką. 27). i trzeba przyznać. Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. przygotowywana przez F. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. wielotomowa. tj. przygotowanie zbroi. odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). H. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron. s. Okazuje się. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. oparte także na etymologicznych skojarzeniach. którzy tworzą tzw. Jest to pojęcie umowne. Bd.v. XXV. inwokacją do Muz. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. 313-483. theomachia. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. RE. której konsekwentnie hołduje. Nowa. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. w jakich doszło do narodzin Dionizosa. Keydell. wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. i matką". Ino i Semele). M u s a i o s (Mouamoc). XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą. szeregiem anafor i epifor. aliteracja.in. Wojtowicz.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. R. aliteracjami. podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. obfitujące w nowotwory językowe. Nonnos. antytez oraz układów chiastycznych. szp. ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. 905-909. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. passim. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. o jego śmierci i o potopie. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. Można powiedzieć. Wręcz odwrotnie. cit. Erigone. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. Część drugą poematu (ks.. Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. narada bogów. cf. którą uosabia Proteusz. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa). W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". zob. podob­ nie jak homeryckie. epitety nonniańskie. Penteusa. jeszcze nie została ukończona. pierwszego Dionizosa. Berolini 1959). vol. różne gry słów. oszukanie Zeusa. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. szkołę Nonnosa. króla Indów. królem Deriadesem. określające tych poetów. dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. Najobszerniejsza część trzecia (ks. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. narodziny ich córek (Autonoe. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. która trwała już sześć lat. R. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. Należał do tego grona m. przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła. która poprzedzona jest osobnym prooimion. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. op. powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina. a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. s. Keydell jest także wy133 cą. Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. walki nad rzeką. Learchosa i Melikertesa).

v. płynąc wpław. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. Hero und Leander. acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa). texte etabli et traduit par F. 503. zakończonej tragicznym finałem. miłości skrywanej przed światem. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. Zieglera. Fornaro. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. 465-528)134. Tak też się dzieje. Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. syntetyczne opracowanie R. wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. RE. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. 2000. że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. Leander przemierzy nocą Hellespont. Aż nastała pora zimowego przesilenia. 1333-1341. 1322-1417. Koechly)135. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. Eleuteri (1982). papirusy z kolekcji J. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty. Musaios [4]. Les Argonautiąues Orphiqu. Kamiennik Orfeusza (zob. zapewne z I wieku po Chr. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. Ona mieszkała w Sestos. Orphische Dichtung.v. do której należą także dwa epickie Orphicani.in. s..in. auTÓcrtoAoc. gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży.es. navita. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców. s. Filologowie wypisali wiele piór. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr. więc dzielił ich przestwór Hellespontu. Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. Obersetzung und Kommentar von K. pierw­ szemu zbliżeniu. autorstwa M. szp. dla Polaków szczególny. 1955. sam sobie okrętem. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. rector ero"). jak się niebawem okaże. także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. sternikiem.138 Jego or- Zob. która swój wyraz znalazła m. umówiony sygnał zapalony przez Hero. prozaicznego. to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. Brożka). Widząc migocące w od­ dali światełko. również przed rodzicami. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A. wyżej). Livrea i P. Poeta powiada bowiem o Leandrze. poświęconego Leandrowi i He­ ro). Leander. s. Fornaro. I choć nie mo­ żemy być pewni. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach. Bd. I choć oboje zgi­ nęli. ukazał się polski przekład poematu pióra W. nr 4. 36 Halbband. a najnowsze (raczej parafrazę poematu. kryjąc. Leander podejmuje swą ostat- nią. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. wzniesionej nad samym brzegiem morza. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). przeprawę przez wzzburzone fale. 175-186) T. słowa. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. S. 8. 138 136 Por. Urok młodzieńca i jego zręczne. zob. DNP. Jakubowskiego. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. dwojga tytułowych bohaterów. iż zauważył. 306 307 . I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr. nocami zaś żoną" (w. a kierować się będzie światłem lampki. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów. a to tym łatwiej. mitycznym imienni­ kiem. Chodzi o tzw. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. on w Abydos. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. i Hero. zob. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa).. cu>tó|aaTOc vquc. a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. Vian. szp.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Erosa i Posejdona. licząc na opiekę Erosa. Keydella i K. Text. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu. s. 135 134 Już w 1572 r. zwłaszcza szp. przyp. i G. 46. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. Sinko. Bonn 1971. 287). Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka. Tak jest również w wypadku tzw. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18). 137 Na temat rozmaitych Orphica. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. oboje na zawsze pozostali razem136. 329). niżej). Ten poemat. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. Kosta — Musaios. Einleitung. Nadchodzący wieczór sprzyjał. Kost. Stuttgart 1942. a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. zachowane do na­ szych dni. lite­ ratury orfickiej. czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca. Na nic zdały się modły do Afrodyty. także z retorycznego punktu widze­ nia.

że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw. to. że tym wydarzeniom. ale wynika również stąd. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. Wynika z niej. wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. przyp. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. niewielkiego eposu (392 heksametry). choć z pewnością nie wybitnym. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys. aniżeli uczynił to Rodyjczyk. autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). choć był królew­ skim synem. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. nr 8-9. Kolluthosowi znane. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. ale to właśnie dziełko Kolluthosa. 1191 i 1347). Księdze Suda. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. Wyszu­ kane słownictwo. i to pomimo te­ go. wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów. Literatura na świecie 1996. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. Aczkolwiek i Hera. możemy określić mianem epyllion. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. Harpage Helenes). Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por. antytezy. który. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. zwłaszcza Homera. poparta zręczną przemową. Musaiosowi. grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. Berlin 1941. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. oraz kilka tytułów takich dzieł. układy chiastyczne. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). podobnie jak dziełko Musaiosa. a jego uroda. Wieść o tym powędrowała na Kretę. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. s. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. Apolloniosa z Rodos. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. także na poziomie stylu. Jego treścią jest opowieść o tym. podjętej w 505 r. natomiast scena porwania runa (w. Porwanie Heleny. 858. pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe.I. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. który. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. passim. hyperbaton. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. I: 491518) i że był autorem eposu pt. traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. jej córką. tzw. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. gdzie podówczas bawił Menelaos. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. Venzke. Popłynął tedy królewicz do Sparty. 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. Relację o tym. która próżno poczęła szukać mat­ ki. 125) „przekładem" J. że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach. podobnie jak u Nonnosa. figu­ ra etymologica i inne). Lukan i Claudius Claudianus). Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). Zdecydowanie ciekawszym. Kolluthos z Lykopolis. inna jest ich kolejność w katalogu (w. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. w którym odnajdujemy. Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M. 308. orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. Szymańskiego (zob. a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. co się wydarzyło. Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. 140 308 309 . którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. niknie z dziejów literatury.

co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem.). po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. niestety. Berlin 1941. Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. obszerne studium U. 194198. Lipsiae 1976. zwłaszcza s. o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. już to. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr.). nieznany143. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt. J. 131-136. jak przypuszczamy.). Marcelus von Side. i wiemy. z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. Zachowała się znaczna część tego utworu. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. Iatrika. Heitscha. Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr. s. Jeden z uczniów Nonnosa. Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. na które składał się wstęp. czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. znaków zodiaku i planet145. o twórczości Marcellusa z Syde. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. po r. Pingree. jakie jej małżonek.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. po Chr. w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. Charlet. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. po Chr. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. s. którego autor jest nam. 404 po Chr. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. zachowały się. Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. tj. Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. nym przez E. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd). które w całości zachowały się do naszych czasów. być może. niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. Wilamowitza-Moellendorffa. Christodoros z Koptos. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. ed. która również osadza się w określonym kontekście historycznym.. papirusowe fragmenty. Kaxaox«v {Peri katarcbon. znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). że np. z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. w 42 księgach). a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. W zbiorze opracowa' ' Zob. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). 2. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej. s. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi. i wiemy od Libaniosa {Or. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania. 56). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa. s. czy należy podejmo­ wać określone działania. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. O początkach). nie tak dawne zmagania z Persami. rodem z Egiptu. Ale komponowane one były także w języku greckim. 143 Zob. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144. np. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. Effe. nie tylko heksametrycznej. Teodozjusz II.). Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm. a w r. tłu­ maczonego później na język arabski. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. II. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. zob. 502. czy może ich zaniechać. odniósł nad Persami w 422 r. Effe. 145 Zob. Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów. 142 310 311 . jej narodzinach i wy­ chowaniu. Trudno się dziwić. 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius.-L. Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. mający dać odpowiedź na pytanie. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . Blemyomachia. passim. [w:] Kleine Schńften II. Carmen astrologicum. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom. znaleźć można w wy­ daniu E. 12. D. 959-962. dedykowany cesarzowi Neronowi.

Manethon [2]. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda. s. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. ' Christ-Schmid-Stahlin. stał się tekstem szkolnym. Europy (w. Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ). Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). 2. postać zgoła enigmatyczna149. wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach. poemacie Pamprepiosa. bóstw. VI (III). oraz Dionysios von Alexandria. Lipsiae 1979. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. II/l. za (sc. III i VI. po Chr. których datowanie. sc. Należy odróżnić ją od innego Manethona. 805. w II stuleciu po Chr. II. W pierwszym z nich (w. s. natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. Europy i Azji). Z jego analizy wynikałoby (ks. Sinko. z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. 174-269). DNP. 112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. I a i d w w a 1990. pochodzącymi od różnych twórców. kolejność. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. s . szp. s. jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. rzeki i źródła. 620-1165). 182-183. zob. zwany Periegetą. Manethoniana wydał A. 513-532) chwali „boga Hermesa. ułożonego w 1186 wierszach. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. Zob. w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). LXI Heitsch). i to pomimo faktu. a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów). Livrea. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc). a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. które było częścią Aleksandrii). komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. 7. żyjący. dotyczącego niewieścich obowiązków. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. wyspy. I.). Bibliotheca Teubneriana. żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. T. na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. 151 Zob. lesiste góry. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę.v. także Effe. Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. słynące latarnią morską. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. 738-750). 150 Zob. Tzw. w pierwszej części dziełka (w. KQnwĄ EK6oan. T. 270-446) i wysp (w. panowa­ nia) Hadriana". po Chr. 1999. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. Hubner. Historii Egiptu. z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. 512. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. autor słynnej gramatyki). 152 312 313 . Brodersen. że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r. tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. Heitsch. 679 (= Fr.151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. z których jeden pozostawił własną sfragis. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. W. autora m. badzo jednak skromną. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. 148 Zob. Olms Verlag. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. TCABAPH. wody Oceanu. Opis Afryki (w. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. S i n k c I I I / l . Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. 126-131. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw.in. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E.). Jak się wydaje. G. co pozwala stwierdzić. 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. s. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i . który jest autorem eposu „geograficznego" pt. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. II. Zakończenie poematu (w. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. nr XXIX). Das Lied von der Welt. zweispriichige Ausgabe von K. tamże znaleźć można nowszą. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. literaturę przedmiotu. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. w. 1-9). być może.

III/l. cit. Podkreślić trzeba. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. przypuszcza się. Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana. London MCMLXIII. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. opis myśliwskiego rynsztunku. 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. Stuttgart und Leipzig 1999). Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. po Chr. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155. s. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację). 30. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. s. oraz pewnych eksursów mitologicznych. Uważa się. s. Mair. hasło w tzw. dodajmy. i 205 n. op. w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. Ikseutikd). Nauk. Halieutica. Fajena (Oppianus. 314 315 . 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju. typowych dla człowieka157. 1937. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. seria Loeb Classical Library. Poemat składa się z dwóch zasadniczych części. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A. czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). 7 n. że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. 3) i wzmiankom o jego synu. zwanego Sofistą. i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki.1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. oznacza to. Brodersen. Mikołajczak. II.. Tekst łaciński do druku przygotował. Kommodusa. ile w ogólniejszym. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. K. s. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń. Ubersetzung in deutscher Sprache. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. I. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. Jest to.. wstęp do najnowszej. jaki zachował się do naszych czasów158. Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu.g. wstęp do Oppian. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. Meisenheim am Glan 1969. Publiusz Owidiusz Naso.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra. z pewnością zaś powstały po r. Na treść utworu. wyżej). Sinko. Sprawozd. 138 n. KuvnYETUtd {Kynegetika. Gniezno 1997). Jest rzeczą charakterystyczną. 557-558). Kumaniecki (zob. wyd. że poemat powstał przed 178 r. prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr. po Chr. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. 45). poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. jakim Oppian musiał się posłużyć. a to z tej racji. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. AAtEimicd (Halieutika. czyli O polowaniu). Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. with an English Translation by A. a ponieważ poeta wspomina też (II. VIII. Tow. Einfiihrung. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. Fajen. i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów). 683 i V. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. 67-82).). po Chr.W. wybór stosownej na to pory. w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. a także różnych sposobów ich łowienia. Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. zwłaszcza dzikich. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. I — 1928). Text. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. Colluthos.. a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności. moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu. Sztuka rybołówstwa. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. Fajen. autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. I. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka.W. Poeta nie unika porównań. gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). Na­ wet nie jesteśmy pewni. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu.) poematu. 198 po Chr. (zob. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes). jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. pozytywnych i negatywnych. uczynił współwładcą swego syna. iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. Warsz. 25 (por. przyp. Zob. przydając mu elementy za­ chowań. 15. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. Tryphiodorus. liczącego łącznie 2144 heksametry. Teubner. a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. 31. przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. e. który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob. s. który w 177 r. przygotowanej przez F.

poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. 164 163 M. 183-203).166 Trzeba podkreślić. 8. mesjanistyczne.]. cit. żydowskich i pogańskich. 162 Zob. łac. szp. Starowieyski. opracowany przez W. Oracula Sibyllina). une traduction et notes par A. Hurst. ale stanowią one części księgi VIII)"164. s. lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. a zarazem tajemniczego zbioru". Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. Starowieyskiego. wyżej). o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. 336. to jednak w porównaniu z innymi. W. Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a . Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Paris 1908). gnostyckie. tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne.. o Chrystusie i Jego wcieleniu. s. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. nie tylko an­ tycznymi. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. Boudreaux (Oppien d'Apamee. owego „dziwnego. griechisch-deutsch. Rudhardt. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. Cavallo. 155). DNP. Vision de Dorotheos. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). 507. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. być może także Wergiliusz)161. mieszanina elementów chrześcijańskich. choć w rzeczywistości ani ten utwór. Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. Appel. J. Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. Od wieku II po Chr. pełna rozmaitych interpolacji. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. na który składają się 4230 heksametrów. literaturą orficką {Orphicd). Kraków 2001. VIII mowa jest m. s.-D. pod red. t. W najważniejszej. 161 160 159 J. Bd. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. Poeta stara się o to. Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. S. s. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań. 173-184. powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. to swoista. Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. ks. Podkreśla to Effe.-L. Kasser et G. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. Munster 1969). czyli Kamien­ nik). op. 166 165 316 317 . jak i z autorów łacińskich (Warron. wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. Theiodamasem. Filomata 1979. Horasis Dorotheou). przede wszystkim leczniczych. Najwcześniejsza. Kamiennik Orfeusza. Columella. Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. Dusseldorf—Zurich 1998). Oppianos [2]. Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60. s. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. Reverdin. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. edite avec une introduction. passim. Le chasse. nr 324. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia. Najnowsze. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. O. 172-190). przyp. 1260. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. Cologny—Geneve 1984. Starowieyskiego). Księgi sybilińskie jako całość. pióra S. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to.v. czyli do epiki chrześcijańskiej. (por. ale także magicznych i apotropaicznych. 510-609). o ich cudownych właściwościach. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. o Zwiastowaniu. Zob. Gauger (Sibyllinische Weissagungen. nie tylko szlachetnych. Toruń 1990. przywołując m.in. I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. przyp. Pli­ niusz i Grattius. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. Papyrus Bodmer XXIX. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. 2000. s. żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Charlet. że ów Zob.in. a także rozmaite proroctwa. powstałej zapewne w II wieku po Chr. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. s. i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie. Fornaro. M. Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M. jaką obecnie posiadamy. 335-336 (przekład M. Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi. by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. czyli od Ksiąg sybilińskich. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w..

jakiego zaznał. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. Istotną wskazówką. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. że czasami stosuje poeta „auto- Zob. Wojtowicz (op. Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob. Ostatnie oryginalne. ks.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu. tj. opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou). strażnikiem wrót w pałacu Boga. Bodmer 29). greckiego poematu chrześcijańskiego. jak wiadomo. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. w wierze. na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. w.. F. który w 365 r. Po prologu. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r. Wojtowicz. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". H. ułożone­ go w 343 heksametrach. 119-123. Lipsiae MDCCCDOCI. które jednak dotychczas nie zostały opublikowane."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się. 87-91). Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. Generalnie rzecz ujmując. s. Bogarodzica. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks. Van der Horst.M. I ma charakter wprowadzenia. 1987. ale — jak podkreśla to H.W. Jana"169. Wojtowicz. po Chr. Ep. Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np. Jest też rzeczą zrozumiałą. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne.. 70). z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. Dioklecjana?). zaopatrzone w Index verborum. przyp. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. 169 Zob. 130). spłynął na jego powieki sen. Evangelii loannei. przebywał w Antiochii. Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego.. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu". Kesscls and P. Viana). choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. jak np. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. Vigiliae Christianae 4 1 . Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. Ale. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. Parafraza ułożona została w XXI księgach. XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr. że jest on dziełem „Dorotheosa. ponad­ to zaś przyjął chrzest. cudów i nauk. po Chr. jakim jest Parafraza Ewangelii według św. gdy w ciągu dnia (w samo południe). A. cit. która pozwala wyznaczyć terminus post quem. Zamykają Prafrazę epilogi. cit. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. s. przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. Jana i można stwierdzić. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa. w jednej z sal cesarskiego pałacu. natomiast część druga (ks. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus. także na po­ ziomie słownictwa. cit.H. Bibliotheca Teubneriana. po większej części poetyckich. w tym wypadku sc. był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv. 118-119. Otwierająca epos ks. Grzegorz z Nazjanzu. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej. Translation and Notes by .. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. 168 318 319 . Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. 334) wyśpiewać pieśń. Gabrielem i innymi aniołami. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. co świadczy o tym. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. (por. jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). op. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. odważny". które utrudniają zrozumienie całości dzieła. co prawda z dużymi lukami. albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. s. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. H. został. jak w świecie rzeczywistym. po Chr. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. The Vision ofDorotheus (Pap.. że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. dv6oaoc znaczy „dziel­ ny. s. s. co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?). iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. a więc opisowi Jego wędrówek... której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . Kusząca byłaby zatem hipoteza. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa"). 314-317). Edited with Introduction. op. w odniesieniu do Maryi. w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego.

Posiadamy też znaczną część centones z Homera. w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk. oczywiście. III. oraz 471 heksametry z ks. Ludwich.). małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. Niemały zaś w niej udział. Lipsiae 1897. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. to wiemy np. końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał. po Chr.. U historyków Kościoła czytamy bowiem. poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. jakimi posłużyła się Eudokia. ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. Kośmy i Damiana. Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. Cyprianie. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe. Nonnos nie był jedynym twórcą. Homerica i Posthomerica J. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów. 3. Bibliotheca Teubneriana. jak opowieść Eudokii o św. Na Eudokii. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. por. Tzetzesa).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. nie dotrwała do naszych czasów. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. charakterze. miał rzymski okres greckiej epiki. Jeśli chodzi o inne greckie. tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu. że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym. Sozomen z kolei przypisuje (5. Antehomerica... powstała w połowie V wieku po Chr. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. 16). o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. 170 320 . ułożona w heksametrach.

Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. 11-18. 1 . Poznań 1993). Można przypuszczać. 1987. 533-534. pod red. 37-90. Teksty te analizuje K. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob. I. że główną przyczyną uznania elegii. s. że za cechę dystynktywną tego gatunku. s. C Q 5 6 . Kilka problemów terminologicznych. ap. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. biesiadną. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. Eos 74. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. A. XIV. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. Epigramma ed elegia. miłosną. także w odniesieniu do epoki archaicznej. Dale. Studies in Ancient Literary Sources. począwszy od czasów aleksandryjskich.-Plut. ps. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . żałobną. Mus. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. Vandceuvres—Geneve 1968. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc). historyczną.M. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. 261-278. A. t. Metrum to. zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. Gentili. 46. Lewandowskiego. ogólnofilozoficzną. ps. 2 3 Theognidea 239-245. [w:] Elegia poprzez wieki.^ ^ -). [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. 825-828. 973-976. 1134ac. Elegia i epigram. uznano formę metryczną. choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. Greek Elegy andlambus. Mus. 1055-1058. 1963. s. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną. 1132cd. 5 Zob. Poznań 1995.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. mianowicie w epigramacie2. s. Szastyńska-Siemion. Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. Pont.^ ^ . B. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. 1063-1065. Stichos andStanza.-Plut. 4 Heracl.

Poznań 1995. przed Chr. Early Greek Elegy. Zob. pod red. i późniejszego. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. 94. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. Zwa­ żywszy na to. tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. Takie rozumienie tego terminu. Tro­ jankach Eurypidesa (w. s. 206-230. nie związa­ nego z lamentem. która może mieć korzenie frygijskie13. Bartol. według inskrypcji Echembrotosa. Bowie. jakim jest pochodzący z 586 r. eAEyoc. 15 Zob. Starsze świadectwo. 1. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych. p. jak się wydaje. Phot. Gerber. EAtyoc = Didym. Zob. s. Chrest.L. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu. a obecność elementów trenodycznych. 7. 7. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. EA£yeiov. naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). jest geneza poezji elegijnej.v. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung. hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną.L. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. JHS 106. Chrest. czyli pochodów kończących ucztę. s. Procl. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej. s. s. Mus. Philologus 57. Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. Berlin—New York 1974. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią. Leiden 1997. Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc. West. 27-29.E. Studies in Greek Elegy and Iambus. że nazwa lAeyoc. oznaczającą instrument dęty. że rzeczywistą cechą odróżniającą. H.). 1986. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. 119). 17 Diogenes Laertios podaje. Nie można wykluczyć. Symposium and Public Eestwal. 24-25. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. [w:] Greek Poetry and Life. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. ŁAsyeia. 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. K. powtarzane przez większość autorów antycznych8.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. 2. 13 12 324 325 . 9 Zob. [w:] Elegia poprzez wieki. nie sugeruje. Bibl. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. 16 Paus. 2000 wersów. I. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była.) z lamentem nad zmarłym. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów. 10. podają jednak w wątpliwość twierdzenie. E.v.-Plut. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. 10. "Testimonia zebrał i omówił D. Greek Elegy and Iambus. 319b 6 = Procl. Różno­ rodność tematyczna tych utworów. 74. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik. Bowie. Early Greek Elegy. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. od której derywowano pozostałe formy. Bibl. 1. 24. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. Early Greek El­ egy. 1134a. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15. s. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16. 7 6 Orio. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. 3. s. Bonn—Bad Godesberg 1979. Wiemy również. " Zob. 10. Thiemcr. Zacher. Tak więc elegia. 24 = Phot. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. sięgającej czasów antycznych. 4 n. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych. 4. Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14. 3 1 % . że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. 1898. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7. s. Lewandow­ skiego. D. którym dziś dysponujemy. Paus. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. s. Oxford 1936. Bowie. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. p. ps.L. 14 Zob. 27 przyp. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. M. s. Companion to the Greek Lyric Poets. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. I 2. 19-27). teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov.

40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu. 2. które doznało wielu nieszczęść. żył w połowie VII wieku przed Chr. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii. 8. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. 8. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. 1. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. 1.. młodzieńcy. Ath. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. 106 nn. 20 326 327 . Strabon (14. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. spotkania na agorze). w rozumieniu Greków epoki archaicznej. ap. między innymi Magnezji. jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23.. przyjmuje się. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. dla Archilocha zaś (20 West) miastem. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. II 692. Plut. jak wiadomo. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. Early Greek Elegy. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich. Sol.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. 14. 22 Isocr. IV 610. okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. Z faktu. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. moment przed bitwą. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). 13. s. 4. Jak wykazano19. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. 23 " Bowie. też Bartol. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. 630c. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. s. 48. 30 West = 3. 40). która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. 1. żołnierzy).. 45): „[. że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". 14. Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej. 1. 30 Gentili-Prato). wspieranym z Tracji przez Scytów24.. nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). Na przykład Philoch. Greek Elegy and lambus. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np. zwłaszcza Trerów. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją. Poezja elegijna. Suda. Wrocław 1962. nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji. zob. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin. nierzadko narzędziem agitacji i propagandy. pogrzeb. Lycurg. 42 n. Sympozjon był bowiem. Leocr. 51-57. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą. t. a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. IV 397. 1 n. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. Tatarkiewicz {Historia estetyki. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji.

s. 24. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy. s. Early Greek Elegy. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki. jakie niesie z sobą wojna. czci on półboskiej doznaje. tenże. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny. Danielewicz. 14-21). Jeśli przyjąć. 1991. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. Pamiętać należy jednak. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. Cambridge. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli. Companion to the Greek Lyric Poets. aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach. 105. Niektórzy badacze28 sądzą jednak. 25 Gerber. co godne są wielu. 5) podaje. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. 27 Przekład W. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. Parker. Mass. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 . Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. 25-47. Liryka starożytnej Grecji. za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. gdy ginie odważny Mąż. 629a). Bowie. wiele reminiscencji z Homera. Platon {Leg. lecz także leżenie przy uczcie. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. 17-21) 27 swazji. 428-429. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety. 4. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. 8.). 428. jak się wydaje. Kallinos nie ukrywa ryzyka.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. Chiron 21. Appel. jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała. który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. s. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. 45. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. Poeta. Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. Liryka starożytnej Grecji. s. [w:] Danielewicz. 25 V. który oznacza nie tylko stan bezczynności. Księga Suda (IV 610. Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. 328 329 . ale również miejscowości lakońskiej. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. a jeśli przeżyje. Nie można więc wykluczyć. a za nim wielu starożytnych teoretyków. Appel. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. Jeśli sam jeden dokonał czynów. 10). [w:] J. Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast.. Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. że rację mają historycy.) wielki. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią. bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. Str. hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. Warszawa—Poznań 1996. byłTyrtajos (TUOTCUOC). Smutek bowiem ludzi ogarnia. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. gdy w boju polegnie. Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. The Dates ofthe Messenian Wars. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go.. fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych. (w. s. traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo.—London 1999.. 26 Zob. i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków.

16-32) określony jest przez „wy". która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. Liryka starożytnej Grecji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Appel. s. 15-18) 32 towarzyszą sugestywne poetyckie obrazy uzupełniające bezpośrednią ekshortację. jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. Większość zachowanych fragmentów z poetyckiej spuścizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne. 6). pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieśni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). odrzućcie (10. i zęby zaciśnie. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. Oxford 1990. Taki sposób konstruowania osoby adresata. że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). Andrewess {Eunomia. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. 1938. 5) podaje. podobnie jak utwory Kallinosa. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Bowie. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. •" Philochor. Dwa stosunkowo obszerne. że Sparta była ojczyzną tego twórcy. tematycznie związane z sytuacją bitewną. Na ten temat zob. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. E.L. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. Szpetny doprawdy to widok. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). A Symposium on the Symposion. Przekład W. 89-102). W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. Appel. wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. mogły być wykonywa­ ne. Księga Suda (IV 610. C Q 32. s. li30 czące ponad 30 wersów każdy. przemawia —• zdaniem grupy badaczy — za tym. Elegie Tyrtajosa. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. Arystoteles {Pol. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. zachowane do naszych czasów urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie różnią się zbytnio ani wymową. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. Liryka starożytnej Grecji. Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. 330 331 . [w:] Danielewicz. ed. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. z wrogiem się starłszy. 14. 32 33 Przekład W. Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu. 4. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. jakiego może dostąpić dobry obywatel. s. Murray. Wydaje się tymczasem. podczas gdy w dalszej części (w. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. O. że Eunomia była poetycką opowieścią. o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. 224-228. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. Lęk przed życia utratą. Ath. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). [w:] Danielewicz. 1306b 36) i Strabon (8. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szere­ gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkańców. [w:] Sympotika. mianowicie konstatacji i ekshortacji. 630c. Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. a jeden przy drugim niech wytrwa. Wydaje się. Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. walczcie. gdy w plecy człowieka. ap. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. s. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. podczas sympozjonów. co znaczy Praworządność. 433. z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. w opinii Tyrtajosa. Bohaterstwo żołnierzy ma. (w. 432. co z boju uchodzi.

według Księgi Suda. Liryka starożytnej Grecji. 6) mówi o istnieniu anapestycznych utworów Tyrtajosa. umiejętnie wykorzystywał w celach paideutyczno-moralizatorskich także wiedzę o przeszłości. Korzy­ ści te wylicza poeta w dalszej części elegii (w. by nie cofać się przed trudami bitwy. Najbardziej oryginalny jest niewątpliwie Tyrtajos w pierwszej części utworu. Appel. w którym deklaruje on. Zostają one odrzucone (w. egzemplifikuje poszczególne przymioty. (w. podawane jest dziś w wątpliwość. części. uroda. £UUQvr)Ic) pozwala uznać to miasto za ojczyznę Mimnermosa. [w:] Danielewicz. Ma ono umożliwić odbiorcy ocenę różnych wartości i ułatwić ustanowienie ich hierarchii według kryterium społecznej użyteczności. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Dynamiczne obrazy zmagań wojennych. Reprezentowanie interesów spartańskiej władzy i akceptowanie jej zaborczych względem Messenii posunięć nie przeszkadzało Tyrtajosowi w pojmowaniu głoszonej przez siebie ideologii w kategoriach szlachetności i słuszności. dar przekonywania. Na uwagę zasługują duże walory li­ terackie tej kompozycji. jaką jest męstwo i wojen­ na odwaga (dAicń). być może. czyli między rokiem 632 a 629 przed Chr. przepełnione patosem i swoistą harmonią wizje pięknej śmierci za ojczyznę — wszystko to potęguje wrażenie. 10-22) jako ustępujące nadrzędnej arete. 1-9). Do naszych czasów nic się z nich nie dochowało. wartości wysoko cenione w świecie greckim: ta­ lent sportowy. w której ekshortacja wypowie­ dziana została w spokojnym i wyważonym tonie. Zgoła odmienny jest natomiast nastrój przytaczanej przez Stobajosa (4. że Pauzaniasz (4. Utwór rozpoczyna się zgrabnym praeambulum (w. by nie rzec desperackim. wyjątkowo sugestywnie roztaczane przed oczami wyobraźni od­ biorców. apelem o odwagę w obliczu bezpo­ średniego zagrożenia bytu państwowego. którego floruit przypadało. Są zarazem dowodem na istnienie w epo­ ce archaicznej wspólnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrażeń. w którym mówi on o migracji Smyrnejczyków drogą morską do Kolofonu. Silne stylistyczno-językowe nawiązania do epiki bohaterskiej są w przypadku po­ ezji Tyrtajosa. za pomocą mitologicznych