TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

cit. co usłyszał o nauce Anaksagorasa. AdAtt. odpierając oskarżenie go o poglądy. bez oddzielania słów. Jak już wyżej zauważyliśmy. bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). W Fedonie (97 b) wyznaje. Słyszymy też. tragediowych. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii. [w:] Arystoteles. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. i była przedmiotem powszechnie znanym9. poetów. którzy przepisywali dyktowany im tekst. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu. Donosi.). opisując w Anabazie (VII. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy. Nie ule­ ga wątpliwości. podobnie jak epopeja. 13. s. O tym. powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. że oskarżyciele.M.) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia). już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". przeczytał jego dzieło w całości. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. przed Chr.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. B. 6-9. 7 — Tyreteusza. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych. Hermodoros. że w młodości zafascynowany tym. Knox. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać. Strabon (13.). 12 13 . historyków i retorów. jak Platon gromadził swój księgozbiór. Speuzypposa. Knox. Nie ulega wątpliwości.M. że od Speuzypposa. zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. Problem ten szeroko omawia B. Warszawa 2001. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos. a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. Ksenofont. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. Nic więc dziwne­ go. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie.s. Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. 7 n. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy. 10 — Alkajosa. a Diogenes Laertios (4. przypisując mu takie poglądy. stwierdza. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach. 9-13. s. że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach. komediowych. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze. Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. w której cytaty poetów epickich. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). kierującego po Platonie Akademią.. op. 9). Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10.W. W epoce klasycznej. cit. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów.M. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr. 2 księgami utworów Mimnermosa. Knox. O miejscu. mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek". s. wyda­ jąc ją na nowo. 9 — Safony. s. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów. a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. 5. 21 a). 304 K). VI.W. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu".. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu.W. w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. Filolaosa. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". historyków. z ironią stwierdza. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12. że jeden z uczniów Platona. 5) donosi. że „tragedia. 887 nn.. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. t. Można tylko snuć domysły. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. op. to musimy przyjąć. Powyższe informacje podaje za: B.. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. 13. 7 — Anakreonta. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. które głosił Anaksagoras.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. n Ibid. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek. op. Dzieła wszystkie. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. cit.

opracował i wydał poematy Homera. zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki. które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. według Euzebiusza. Nie wydawali autorów klasycznych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. Ostatnim wielkim filologiem. Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego. Keibel. ustalił miary ich wierszy. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i. ten rozkwit. Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. Wiele dzieł. ad Com. nowa. ed. Likofron — poetów komediowych. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych. Dionizjusz Trak. historyków. Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607. 336 d). nawet tych najpopularniejszych. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. uczniów Teofrasta. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już. 350 b). działający na Rodos. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci.. Kuhn). t. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. 31) podaję powyższą informację. Kontynuował te prace Arystarch (216-144). Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. filozofów i egzegetów. Za nim (s. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. należało na nowo przepisać. a do Aten odesłali wykonane kopie. zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. około 200 000 {Praep. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. usza. filozofów i uczonych. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy. [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. I (1986). którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. 1. po jej spaleniu w r. Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. 8. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych.E. Evang. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów. przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. Ptolemeusze. The Hellenistic and Imperial Periods. ale pisali na ich temat 14 15 . rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 . Opracowując wydanie poetów lirycznych. jako siedziby szkół filozoficznych. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo. Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. wykonane przez poetę Kallimacha. dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. Najstarszy z nich. wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy.). s. ed. tj. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. s. powołując do istnienia Muzeum. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. 16-41. a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg. był uczeń Arystarcha. O tym. lecz podziwiane przez wieki.. 47 przed Chr. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej. mówców. w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. Zenodot. „Tablice". nieznana dotąd dziedzina wiedzy. W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece.

220-160). Dalsza. W 863 r. Hierona z Aleksandrii. Dzieła. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. Hippokratesa. zwłaszcza lirycznych. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim. procesu zmiany formy książki antycznej. który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. A musimy pamiętać. Polemon (ok. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". że te. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. Arystotelesa. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki. Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. Tylko dzięki nim znamy np. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. Możemy nawet domyślać się. Niektóre z tych prze­ kładów. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. Archimedesa. a zwłaszcza jej filozo­ fia. Bejrucie. automatycznie były skazane na zagładę.. zbierał teksty parodystyczne. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. cit. Aleksandrii.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 35 n. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. Konstantynopolu i w Gazie. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. które uwzględniają późniejsze scholia. materiale. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. gdy sobór z r. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. o wiele droższym od papirusu. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. jakie wniosła w II i III wieku po Chr. a nie inne teksty dawnych poetów. mówców. op. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości. jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat. W 529 r. s. Po katastrofie z 47 r. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. II Sofistyka. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach. geometria i mechanika. Marka. Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. 16 17 . Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. Gallena i wielu innych. Easterling. Nie wolno też zapominać o roli. Teofrasta. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. z Arystydesem i Lukianem na czele. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. Antiochii. Wraz z ożywieniem kulturowym. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. jak np.

835 18 . jakim jest Biblioteka}7. Reynolds i N. postawić odpowiednie znaki akcentów. 18 19 . Pytania do Amfilocha i Listy. s. Należy zatem przypuszczać.867. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. w monumentalnym dziele.. informuje nas. L. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. Wilson. 877. Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. Willson. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. z której mógł on korzystać. 67-68.. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych. naukami ścisłymi i językiem. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r. Dzieła Platona kosztowały np. zawdzięczamy R. chrześcijańskich i pogańskich.. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha. 860-935). texte etabli et traduit par . przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej. przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. Henry'ego — zob. Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu. filozofią. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek.D. 810-893).. mówców i poetów. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich. Photius. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. arcybiskup Cezarei w Kapadocji. histo­ rią. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym. Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. 1204. retoryką. Arystotelesa. Zob. Padova 1973.G. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. Tak przepisany tekst. Rękopisy dzieł Euklidesa. Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości. uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa.G. s. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne. 56-75. Uczeń Focjusza. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. Londynie i Paryżu. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. Niewątpliwe zasługi. gr. można sądzić. Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł. Reynolds. a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach. Słownik. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. Bibliotheąue. w Rzymie.D.. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich. Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej. s. Arethas (ok. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. z obszernym wstępem i przekładem francuskim. póź­ niejszy biskup Aten. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. zdawać by się mogło. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20.886). co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. 17 Pełne wydanie tego dzieła. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". N. jaką za ich nabycie należało za­ płacić. cit. 57. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830). I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona. 21 sztuk złota. Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L. 63. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii. sprzyjających temu okoliczności. monumentalnym komentarzu do Home­ ra. Sofisti e filologi. Platona. ibid. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192). Paris 1959. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej. Eustatius w swym. 219). 18 Zob.. Eliusza Arystydesa. s. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. op. datowany jest na r.. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki. że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. ibid. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. ale również wiele dzieł historyków. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów. które 5 !0 Por.

I tak np. niż można było tego oczekiwać. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. A czasy te nadeszły szybciej. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22. przygotował też nowe. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza.. 1397 jako dyplomata do Florencji. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego.. kierował szkołą. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst. poszerzone wydanie Antologii greckiej. podobnie jak współcześni wydawcy. i o niezadowoleniu. a co więcej — poezję miłosną. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc. ale był pierwszym uczonym greckim. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. Herodota. s. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa. s. 1423 z 238 rękopi­ sami. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. Misje dyplomatyczne. Ptolemeusza i Strabona24. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii.16). starożytnych. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych. a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. gr. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów. że dwór cesarski. poszukiwał innych rę­ kopisów. Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. 151. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich. Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. takich jak Florencja czy Wenecja. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji. 69-71. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich.in. stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur. jak Guarino i Leonardo Bruni. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich. przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. Makrobiusza. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. południowej Italii i Sycylii. Ale również ich mniej znanym kolegom. dostępnej również dla przebywających tam Greków. 481). a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. które przetrwały do tamtych czasów. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. Arystotelesa. nad metryką poetów dramatycznych. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu.. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst. 153. 32. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. Filelfo miał ich posiadać 40. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. Demetrios Triklinios. 20 21 . s. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. Ich wielką zasługą było to. Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa. Augu­ styna. 72 24 Ibid. ibid. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. Nie pozostawał w tyle również Watykan. 1255-1305). nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie. tacy wybitni humaniści. Zaowocowało to. takich jak Euklides i Ptolemeusz. Wene­ cji. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161. Platona. Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz.. Jego uczniami byli m. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. który przybywszy w r.s. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. Do tego celu. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. mimo dokonanych zniszczeń.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na uwagę zasługuje fakt. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego. Boecjusza. i Tessalonikach. Teofrasta. Ksenofonta. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich. Podaję za: ibid. Ibid.

posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent. dytyrambów. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515).G. 1980. W porównaniu z ilością tekstów. W 1962 r.. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. cit. Barker-Benfield B. tacy jak Satyros i Theon. Irigoin J. znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . ed. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. że będą one niedostępne. Bodleian Library. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą. która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. De la Marę A. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. poczynając od połowy XIX wieku. Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei.. Turner 26 .G. Reynolds i N... Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów.in. 78. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Podsumowując można zatem powiedzieć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. w której m. Wilson. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej. Historię pierwodruków szeroko omawiają L. a także. Books and Readers in tbe Greek World. Paris 1977. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. który biorąc pod uwagę fakt. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. jak wyjaśnił E. Listy św. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej. Paris 1975. Arch.. I: Greek Literaturę. Menander. znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). Bompaire J. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod. Safony. Eg. s. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt. s. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt. Anakreonta.. 38. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej. Herondas.. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides.C. Easterling P. ed. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). Alkajosa. La Paleographie grecąue et byzantine. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. Archiloch.E. Pindar). Oxford. Journ.. że znaleziska papirusowe. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem. 158-165. op. umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. 22 23 . The Hellenistic and Im­ perial Periods. i nieświadom. które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia.D. 1952. Kallimach. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej. gdzie. P.C. najpierw całkiem przypadkowe.E. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym. eds. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów. gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej. O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów. Dain A„ Les Manuscrits.

ed. K r y t y k a t e k s t u . 1982. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Von WilamowitzMoellendorff. skądinąd bardzo dyskusyjnych. Le premier humanisme bizantine. 1 24 . 61. Wace'a. Paris 197..M. Florence 1962. C. t. L.. Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. History of classical scholarship from 1300 to 1850. Stuttgart 1973. a ostatnie.. Harlfinger D.W. 53).. La critica testuale greco-latina. Melazzo (ed.R. 1-16. Pasąuali G. przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A. M. History of classical scholarship. 1: From the sixth century B. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę.. Marichal R. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr. Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle... 29-31 ottobre 1979). A. Continuita e discontinuita nella storia del greco. Romę 1973. iż jej dzieje. Lemerle P. Knox B. Sabbadini R. Sucharski Easterling. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna. T o stwierdzenie okaże się również fałszywe. Wilson N. C. A. The survival of ancient literaturę. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por. Oxford 1913 (reimpr. 19051914. Pisa-Roma 1998.. Roma.. Amsterdam 1963. rozwoju epickiej poezji ustnej. Rizzo S. B. Knox.E. Hildesheim 1968). Evansa. Cambridge 1921. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. London 1983. znany frag­ ment Herodota (II. Metodi e probierni. Cambridge 1986..W. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A. Renehan R.G. Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV.. Hall F. [w:] Uhistoire et ses methodes. Langa. Scholars ofByzantium. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny". ed..W. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . Evansa. Palma di Cesnola. 2nd ed. with introduction and notes by H. A history of classical scholarship. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich...B. s. Atti delconvegno internazionale (Napoli. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade). Cambridge 1986. Florence. 2 Mamy tylko kilka. Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech.. Padova 1973. ed. trąd.. Books and Readers in the Greek World. i in. Pfeiffer R.G. // lessico filologico degli umanisti. Bodleian Library. (przedruk poprawiony: 1967). s. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr. pismo linearne B.. LlyoydJones. Schliemanna.. I: Greek Literaturę. a tym samym dzieje literatury europejskiej.A. From the Beginning to Alexandria. Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem. A companion to classical textes. Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia. 1980. // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L.L. to the end ofthe Middle Ages. Van Groningen B. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . 1927). Bartonek. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A.W.. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts. Halbherra. Oxford. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego. La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni. zapewne wieki trwającego. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu. jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo". Góttingen 1964. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin). Sandys J. F. A. Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym"). nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury. 16-43. poprzez klasyczne. pismo linearne A. La cńńąue des textes. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej. London 1982 (lst ed. Reynolds L. 2 vol.. Por. Dzisiaj wiemy doskonale.J. Cambridge. West M. Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs. Oxford 1968. 196lpp. Greek textual criticism.W. s. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych.. 1969. Jest to tylko na pozór oczywiste. 2 ed. Wilson N.).1. Ferrari. Mass.. Bartonćk. Griechische Kodikologie und Textuberlieferung.. oggi. otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja. Copisti e filologi. L. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. Storia delia tradizione e critica del testo. Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H . Brno 1987.. A reader. 51-52. Oxford 1976.M. Pfeiffer R. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma. ed. a prawda zmieni się w fałsz. a być może nawet w czterech.D. Flores E. francuskim i nie­ mieckim). Paris. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. Hunt R. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia..

że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. 1996. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?.?). iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. linearnego A. o ile w ogóle możliwe. ale również w Ugarit. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. drugą z kolei — napisy na ceramice. 2. domyślamy się często. Y. pokryty z obu stron inskrypcją. grubość ok. Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma. a więc takim rodzajem pisma. Teby (TH). The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A. Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). skiego. że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. można praw­ dopodobnie założyć. a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1).. że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. Obecnie przyjmuje się jednak. pomimo takiego samego wyglądu. tylko został na wyspę przywieziony8). Por. łacińskim i cyrylickim. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. 27 cm. s. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. Tyryns (TI). które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. znaki B. W. tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok. Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok. a odkopano je nie tylko na Cyprze. znalezione w Enkomi. 26 27 .5 cm. Chadwick. aczkolwiek brakuje nam pewności. Dysk z Fajstos pochodzi. iż używano go w okre­ sie ok. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. Odnaleziony w 1908 r. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . J. wysokość ok. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5. np. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. choć widać. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. 7 8 Należy jednak zaznaczyć. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). jak się zdaje. Owens. Niemeier. Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. np. jaki język spisano tym sylabariuszem. aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie. że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. że wiążą się z religią. może łatwo wprowadzić w błąd. Obecnie uważa się. z dotychczas znalezionych. Por. Warszawa 1999. A zatem. a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. znacznie mniej znanych.dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. ponieważ jednak ani pismo. Nie wiemy dokład­ nie. Owens idzie znacznie dalej. 105-110. Kadmos 35. ale przypuszczamy. ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. z XVII wieku przed Chr. Kadmos 35. takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. Pismo linearne B i pisma pokrewne. byłoby to jednak znacznie trudniejsze. większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. luwijskiemu?). Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). X. zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. s. 1996. Dopóty jednak. Za sylabariusz..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. można z całą pewnością uznać pismo linearne A. W tej samej. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6. P. pozostaje dla nas zagadką. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B.-D. tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. 8799. dopóki język. 5 G. że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. Mykeny (MY). że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła. inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. 6 Por. ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. ani język. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. G. 1700-1450 przed Chr. O treści inskrypcji trudno wyrokować. postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego". 15 cm. a nawet w trudniejszej. Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. 60-65. Występują one w dwu grupach. i pod wieloma względami jest unikatem. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. nie sposób jednak wykluczyć. używane przez kreteńską administrację pałacową. C. 16 cm. Tymczasem można ar­ gumentować. s. kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. niżej). w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. potrafimy wyjaśnić takie różnice. ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów).

L.L. że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. A. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. ogłosić w 1953 roku artykuł. 13 28 29 . *43 a3 /aj/.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. Ventris. Ventris. Godart. W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. Ich odkrywca.W. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. Ka3aiiciani. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. „American Journal of Archaeology". Uważano więc. FI. że w sumie sylabogramów jest 88. Bennett ponumerował więc znaki według. Otóż w wieku XVI przed Chr. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por. s. Wypływa z tego wniosek. Beedemte e MUKeno. J. ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych. Dało to początek długiemu sporowi: L. stopnia ich graficznego skomplikowania. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich. 10 9 W literaturze przedmiotu. Mo. Hepo3iiaK. że to właśnie wtedy Grecy. Ka3ancKene. zamieszkujący ląd. LUapwiiKnii. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. storiche e filologiche) 1995. H. Declension. 10. 3) oznaczające liczby. 1417-1379 przed Chr. np. Dokonał tego angielski architekt M. z kolei odkrycia C. by następ­ nie. ad Olimpia. MocKBa 1988. uznał. [w:] B. A. Kober. JłenHnrpaii 1986. 14 Por. s. *71 dwe Por.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr. według którego grupowali znaki swojego pisma. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje. 12 Por. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. nieco arbitralnie przyjętego. także na podstawie materiału archeologicznego. Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. s. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. 15 M. CM. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. Attykę.R. Przypuszczamy. np. M. s. Ventris. „Journal of Hel­ lenie Studies". że zo­ stał napisany po grecku9. we współpracy z J. Driessen. Palmer. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali. można uznać. 73 (1953). A. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki. 47-61. Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. że takowe musiały istnieć. Inflection in Linear Class B: 1. że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. On tbe Knossos Tablets. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L.R. aż po Fokidę. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. Por. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. npedMemno-nounmuuubiu c. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. dowodząc. s. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó. Chadwick. Palmer mianowicie dowodził. Chadwickiem. Trzeba tutaj jednak zaznaczyć. opierając się częścio­ wo na badaniach E. a sylabogramów 89. 50 (1946).C. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A.).nozwo. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. 260-76. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. od Krety przez Argolidę. podstawie greckiego alfabetu.\ManoB. *85 au *90 dwo. i nie jest wcale pewne. np. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu. 84-103. Evans. J. choćby dla potrzeb dydaktycznych. Leuven 1990. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu.n. Oxford 1963.A. B. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok. J. E. 445-47 Należy tu zaznaczyć. H. Beocję. Boardman. rozsianych po całej Grecji. L. Kober. że powstały one mniej więcej w tym okresie. zwłaszcza rosyjskojęzycznej. Bennetta oraz A.

są to spiranty i/lub afrykaty.stanowią wyjątek względem reguły. połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę. Pisma o charakterze alfabetycznym18. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana. *8916. a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV. podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/. /ph-/ oraz lb-1. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). h)L. kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. ko-ri-ja-da-na vs. G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides).'-/ i l-w-l (np. d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. jednakże: K. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. ale numeracja nie została zmieniona.oznaczają: /p-/. e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. *63. *86. drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni.T. i-jo-te /ijontes/. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58./l b-series in LinearB. 2. V— yocalis (samogłoska). aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. 66-81. Garbini. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi. oczywiście. u. 17 C— consonans (spółgłoska).R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych.*91 two M8 nwa *56 pas ?. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). wymieniany już wyżej *34 (*35). Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. Witczak. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. 1993. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy. *22. T. lg-1. czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por. Powszechnie uważa się. D y f t o n g i . 16 Por. *69 *79? *76 ra> /rja/. że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego. o. 162-171. *49. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne. pomimo wielu hipotez. *47. *83. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-. *33 ra. służy do tego samogłoskowy znak u (np. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV. wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne. *29 piw. 18 Mam na myśli. s. znaki są ponumerowane od *1 do *91. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. Kadmos 32.*87twe. Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne. iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. także „alfabet" ugarycki). Jak widać z zestawienia. a znamy ich tylko 89. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. /kh-/.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przynajmniej na początku. *19. Nie możemy jednak zapominać. s. e. zaczęły się na dobre rozwijać. La Parola del Passato 31. 30 31 . S p ó ł g ł o s k i . ka-ke-u-si /khałkeusi/). 1976. R— (re)sonans (sonant). Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. Więcej na ten temat: G. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. D) Znaki serii/>. ku-wa-no /kuwanos/). *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . K.i /raj/. /ps/ oraz /kws/. *64 swi? *ó6ca 2 /tja/. Z tej jednak racji. znaki serii d. znaki serii k-: lk-1. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki.

Dd. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. Niewykluczone więc. MY: Wt. Eo. En. Sp. Ng. Ub. Od. Ob. Xn. Uf. Wn. Fu. Fs. że ta cywili­ zacja upadła. Na. MY: Oe. E. zostały spalone. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). Ui.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ln. ra2. Bennett. Dm. Mb. znaki twe. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. Ac. Dn. Ge. Znak pte. Xe. X. Vd. Fg. wa-na-ka /wanaks/). twó) oraz wymowę spalatalizowaną. Ws. Dziełem E. możemy. a drugim „karta papieru". które do nas dotar­ ły. Ne. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. PY: La. Eb. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. Am. V. Gn. Gv. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące. So. PY: Ea. Dc. PY: Wa. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. Fr. tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. Fn. PY: Va. Dv. Ch. Dzięki nim bowiem.jest zwykle pomijany (np. MY: X. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. Ab. T H : Ug. Cn. Dl. Niestety nie przetrwały one pożarów. Go e) rejestry metali — PY: Ja. TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. Cr. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. PY: Ua. f) grupy spółgłoskowe . Xf. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. Jn. Ld. Mn. Z niektórych inskrypcji wynika też. Sm. Co. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. nie wypalali glinianych tabliczek. Kober).początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. Dg. Sk. do pewnego stopnia. Og. Bb. Ed. Se. TH: Of. PY: Aa. The Pylos Tablets. Sh. PY: Fa. PY: Ma. przynajmniej częściowo. Dh. G. De. Pp. pozwalające nam przypuszczać. teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. MY: Eu Por. Np. Df. Dla greckiej filologii i. którym zwykle towarzyszą litery małe. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da. MY: Ue. M. /lja/. Fp. Sg. Un. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). Istnieją jednak pewne prze­ słanki.Z. Dk. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. służące pałacowej administracji. MY: Fo. Aq. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca. nie doczekałyby 32 33 . C. być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. ra3) jest dyskutowany. Qa. As. . Gm. Do.L. TI: Si. Es. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. L.w grupie -rw. A Preliminary Transcription. Sd. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. Le. przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. Db. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. oznaczający grupę spółgłoskową. Jak widać z powyższego zestawienia. . Ce. PY: Sa. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. U. PY: Xa. D c) rejestry zbóż — KN: E. zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. Wm. L. Wr. Oa. On. Ak. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A. że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków. ra3 /raj/. Vn. Eq. Ad. pe-mo /spermo/). Ap. An. Paradoksalnie. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych.nie notuje się podwojenia spółgłosek. które nie dotarły do naszych czasów. wymowę zlabializowaną (np. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). Sf. ko-wo /korwos/). PY: Cc. a pałace. prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. Nie powinniśmy więc sądzić. Ep. MY: Au. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. Ae. drogą drobiazgowej analizy. F. /laj/. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. . dla historii literatury są one jednakże bezcenne. B.grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą". Ga. Dp.element -r. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. Grecy czasów mykeńskich. Ai. Te. g) status znaków „fakultatywnych" (np.

Roma 27settembre-3 ottobre 1967. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. Nie brak jednakże i takich uczonych. Cambridge 1976. przede wszystkim osobowe. I-III. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. Triimpy. C M . C. co dziś nazwalibyśmy literaturą. parte I. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. można więc założyć. Gallavotti. J. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. C. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. że brak na to jednoznacznych dowodów. 28 Por. 26 Por. którzy przekonująco argumentują. s. passim. Berlin-New York 1992. Nasuwa się oczywiście pytanie. Roma 1968. Wiemy. Griechische Sprachwissenschaft. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. s. Homer andhis Forerunners. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. bibliografia tego problemu: B. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej. osiem wieków poezji chóralnej. [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. Awidmento allo studio delmiceneo. ale lud twierdzi. 21 Por. Ruijgh. by tego do­ wieść. The Mycenaean World. s. Edinburgh 1955. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. Munchen 1992. s. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. L 'element acheen dans la langue epiąue. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. Idgetds 'przywódca'. Assen 1957. Sprawa jest więc otwarta. Bern 1986. a nawet brak nam pewności. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. 831 nn. 93. I. pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. M. Jak już wspomniano wyżej. iż język epiki powstał w tzw. Bd. 23 22 Por. 182-3. Patzek. Warto porównać dwie prace: M. jaki dzięki nim poznaliśmy. 35. Bowra. np. Chadwick. rzadziej nazwy miejsc. 107. to w ponad połowie imiona własne. założenie. Por. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. Doria. np. prace: C. nie wydaje się nieprawdopodobne. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. Dzisiaj wiemy na pewno. że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. wiekach ciemnych25. inni przywołują sławny fresk z Pylos. łączące dialekt mykeński z tzw. pas- 27 34 35 . próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. voll. i późniejszej o siedem. Meier-Briigger. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B. a materiał leksykalny. passim. Por. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. Niektórzy uczeni. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. oboczne imię Posejdona. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. M. ale z drugiej strony trudno też założyć. Roma 1965. Homer und Mykene. 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. są to zapisy buchałteryjne. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. a wobec tego bezpieczniej zakładać. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. Roma 1971. s. że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. Durante. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr.

zostały zastąpione znakiem X. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. / pa-si-te-o-i e-ri-nu. /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. 29 36 37 . Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. M7-da-de a-ne-mo .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so. ** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. zapisanych w piśmie linearnym B. odpowiednie więc wartości.

O p r a c o w a n i a . Lejeune M. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w .-P. Antologia comentada de textos micenicos.). Warszawa 1963. Roma 27 settembre-3 ottobre 1967. Sztuka egejska. Luce J. (edd. Patzek B. Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia.). Warszawa 1999. BerlinNew York 1992. Godart L. I-II. Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. 295-436. Olhder J. Paris 1961 (21983). Heubeck A. Duhoux Y. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes..L.L. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. Documents in Mycenaean Greek. Mykenaika. Góttingen 1960.). Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette. Roma 1968. Godart L. The Knossos Tablets. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar. Chadwick ].. Godart L. Brno.A.. The Mycenaean World. Bravo B. Salamanca 1972. (ed. Ka3ancKene BTL. Chicago 1964. Doria M. JleHHHrpafl 1986. Res Mycenaeae.FI. Kerschensteiner J.). I-V. Bennett E. H . Lejeune M. Diccionario Micenico. Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. 3-7 avril). s. 15 IX 1958) = Athenaeum 36.. Za­ rys religii wczesnogreckiej. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae. 01ivier J. held in Ohrid. Memoires de philologie mycenienne.-P. Ruipćrez M...).. Neuchatel-Geneve 1979. Munchen 1970.yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek. I-II..-P. Pismo linearne B i pisma pokrewne.5. Młynarczyk J. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns.H. Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik.. I-V. (ed. Melena J.. (ed. Warszawa 1958. Jorro F. (edd. Cambridge 1966. IilapuiiKiiH C. suppl. 01ivierJ.H.). Harmatta J. Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen. Hepo3iiaK B. 30 March-3April 1970. MelenaJ.. Warszawa 1988. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. Les inscriptions chypriotes syllabiąues.-P. Louvain 1977. Pylos in the Bronze Age.). t.). Bern 1986..1995).-P.. 15-20 September 1985. vols. 4-8 September 1961. Kpumo-MUKwcKuu nepuod. I-III. II. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung.. Chadwick J.. Ilievski P . Salamanca 1991. Ventris M.. Homer i epoka heroiczna. Los Griegos Micenicos... Warszawa 1983. Neumann G. Ruiperez M.. Bennett E. (edd.. Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue. Rutkowski B..A. Killen J. w druku. Thebes andMycenae.. MocKBa 1988. fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu..L. Bennett E. CambridgeRoma 1986-99.. VilborgE. April 1981. Budapest 1984. Roma 1963. 599-601. (edd. Salamanca-Vitoria 1989. Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. Madrid 1985-93.. (edd. Le disąue de Phaestos. Recueil critiąue et comrnente. Tractata Mycenaea. Chadwick J. MoAianoB A.A. 2 1973.-P. Majewski K. Recueil des inscriptions en lineaire A. Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien. Palmer L.). Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread"..J. I-III. Louvain-la-Neuve 1985. Chadwick J. Ruijgh C.. 30. Hiller S. Roma 1973-76.. Studia Mycenaea. Chadwick J. [13-14] April 1966.L.R. vols.-10. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts. Paris 1996.. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia. TITHEMY. Egeaprehistoryczna. held in Salamanca. Starożytna Grecja.L.. Akten des VII... Warszawa 1972. The Pylos Tablets Transcribed.L.L. 01ivier J... Panagl O.. Sacconi A... Mycenaean Studies. Paris-Athenes 1975. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit. The Olive Oil Tablets of Pylos. Linear B: A 1984 Suruey.).). Amsterdam 1971. Cambridge 1965. Mycenaeae Graecitatis Lexicon. Warszawa 1964.). vols.). Aypte Cii. Cambridge 1976. Greece in the Bronze Age.).). Madison 1964. MOCKIMAeininrpaA 1957. Le disąue de Phaistos. (edd.-P. Martin T. Vermeule E.). Warszawa 1987.T. Dyczek P. (ed. vols. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii. Sakełlarakis I . Panagl O.. Deger-Jalkotzy S. A k t a k o l o k w i ó w . 449-514. Triimpy C . Colloąuium Mycenaeum.. Sztuka Cypru.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Paris 1976-1985. (edd. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin.. Ka3aHCKnił H. Morpurgo-Davies A. Góttingen 1983. Olhder J. (ed. Olhder J. (edd.. Brno 1987. (ed.). Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa. Awiamento allo studio del miceneo.. La ciyilta micenea nei documenti contemporanei. vols.R. Homer und Mykene. Wipszycka E.. Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen. (ed.A. Duhoux Y. s.. Kreta-Hellada-Cyklady. Góteborg 1960. voIs. Stella L.V. (ed. vol. Palmer L..-P. MelenaJ. Darmstadt 1976.... ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. Brno 1968. Munchen 1992. Acta Mycenaea. Rutkowski B. 27 August-1 September 1984). (edd. 3-8 September 1979). vols. Risch E. Vitoria 1995. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . Press L. Warszawa 1998. Odczytanie pisma linearnego B. Madrid 1991. Skopje 1987. 25. (edd. Miihlestein H.6.D. Warszawa 2 1987. Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos. Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium. S ł o w n i k i . I. Paris 1956. Roma 1965. Chadwick J. 38 39 ... Salamanca 1958. 1958. I-II. Etudes Myceniennes. (edd.. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975. Wrocław 1975. Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies. Bartonek A. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg... Oxford 1963.. Masson O. Sacconi A. Heubeck A. Roma 1965. Bristol 1980. Roma-Paris 1958-72.. His­ toria starożytnych Greków. HookerJ. Fifth Edition. (edd.. & Crepajac L.). 01ivier J. 01ivierJ. Warszawa 1994. Morpurgo A. Beedeuue e MUKenonozwo. Thomson G. FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu. Bartonek A. Hiller S. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965].T. U kolebki cywilizacji europejskiej.S.R.. Egetmeyer M. 2-6 octobre 1990)..S.). Roma 1974.4.). Killen J. Wyspy wiecznego szczęścia... Linear B: An Introduction.

przed Chr. zwł. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. by J. s. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom. [w:] Homeric Ouestions.e. ed.n.] niemal wszyscy dziś sądzą. Taką samą opinię wyraził J. choć istnieją przesłanki. s. ed. Crielaard. Homer. są one wystarczająco spójne. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. nie należą do poezji ustnej. London 1998. a Odyseję nieco później. s. Cambridge 1982. aby zapisać poezję epicką. że niezależnie od tego. lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. [. s. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue. 81-138). 1-96. CA 5. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. P."). 201. 1998).B. a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów). aby traktować je jako łącznie. 91-94). inni twierdzą. 21-26). Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. [w:] Homeric Ouestions.. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów.J.' Co prawda niektórzy badacze (G. s. p. który jednocześnie stwierdza. Amster­ dam 1995. van Wees. P.]. 195-200. nie zmienia faktu. 186-220. że alfabet grecki został wynaleziony. Warszawa 1988. 1986. Kirk) sądzą. Bravo. Polis u Homera. Amsterdam 1995. Crielaard. zanim utrwalono je w piśmie.P. Wreszcie K. [w:] Świat antyczny. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. przychyla się do zdania C.A. że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. H. Hesiod and the Hymns. Crielaard. Homer. Fisher. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [.. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji. . że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B. 2 Por. s. na których najczę­ ściej się powołuję: B. że Iliadę należy datować na lata 775-750. Janko. napisane zostały zaś przez jednego. by J. Powell... 169-194) stwierdza. History and Archaeology. s. s. niżej. dokonywanych począwszy od VI wieku. Podobne stanowisko zajmował także R. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń. Cambridge 1981. Morris (Use andAbuse of Homer. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. How to read „Homeric society"?. by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku. ed.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. by N.

Torino 1996. chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3. inskrypcje) lub klasycznego. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja. poezja liryczna. s. ed. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. Storia. Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. Copenhagen 2000. Pierwsze jest przedmiotem tzw. środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety. język poematów zawiera słowa. 1999. 1970. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. przekonanych. Rhodes. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej. Donlan. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6. Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. kolejnych nawarstwień. Pozornie. jakie postawił J. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. osiedla. który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. jest światem wspólnot obywatelskich7. s. by Lynette G. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. 77-265. starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. The Invention of Homer. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej.H. że poeta nie był oryginalnym twórcą. J. Hansen. 381-395. [w:] / Greci. [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. Homer. arte.in. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej. Schnapp-Goubeillon. przez co rozumie się tło. Whitley. s. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. 42 43 / . kwestii homeryckiej (homerowej). London 1998. 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu. który poeta z n a ł i w którym żył. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. w którym żył autor Iliady i Odysei. wskazuje jedynie na środowisko. ed. Stockholm 1983. ed. Mitchell and P. Zob. The Archaeology ofAncient Greece. 527-560. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. The Hellenie Polis. niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. C Q 4 9 . 364-382. zob.H. parte 1: Formazione. rewolucji. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. W. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. Crielaard.C. M. a cura di S. Świat. s. redakcji. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów. vol. która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. 201-288. ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. The Development of the Polis in Archaic Greece. s. cultura. 2: Una storia greca. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. by M.P. Hagg. Rzecz charakterystyczna. Parola del Passato 25. nie poświadczonego przez inne teksty. Stwierdzenie. przeróbek. tegoż. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). by N. Bravo Polis u Homera (s. zob. na którym roz­ grywa się akcja poematu. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. horyzont geograficzny). s. London—New York 1997. Cambridge 2001. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. nie oznacza. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. s. Fisher and H. Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności. ed. Settis. 141-188. że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. van Wees. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. History and Archaeology. Po pierwsze. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. 255-314. Paris 2002. że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków. societa. jest pytaniami. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. że część „zasadniczych pytań". które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. A. West. by R. Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J. sprawia. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. La genese dupolitique. sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei.: Tradition and Innovation. Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich.J. domy.L.

s. pacriAfjec). 24. oglądane z zewnątrz (tzn. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc. w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. (Aaóc) oraz 6fjuoc. XIX. XXIV. s. w strukturze wspólnoty obywatelskiej. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. 23-24. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. Od. doio-toi. 20 n. oznaczając albo „wojsko". societe. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. XV. parente. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. 234. która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. 363-373. Aaóc lub Aaoi. II. 803-806. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. Polis u Homera. po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. s. Levy (Astu et polis dans llliade. s. Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. Od. w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". VIII. [w:] E. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty. 12 Por. oznaczające pierwotnie „wojsko". płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. 5 Chodzi o takie miejsca jak //. 776-777. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. Polis u Homera. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. II. vol. omówienie tego problemu u B. „wojowników". cit. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią. Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. jaką mamy u Homera.) czy lud określany słowem 6f)(j.in. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. 41. 10 //. 170. XXIV. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod).. 1983 [1986]. tłumaczenie i interpretację B. 252. XXIV. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu). Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. np. 325. J. XVI. s. XVIII. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. przedstawił E. pacriAfjec). Ktema 8. XXIV. 81. al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. XI. 298). który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. wspólnota"14. falangę. op. Zarówno bogaci. s. 136-137. Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. por. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Od. 241-243 oraz w Od. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud. Po drugie. 304. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera. Latacz wykazał. K. można przypuszczać. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. 114. B. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. 105. Konieczność obrony majątku ziemskiego. Polis u Homera. rewolucja hoplicka. Niemal synonimicznie. 95-96 (ogół ludności w kraju). X. por. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. Nie można jednak zaprzeczyć. XIX. którzy byli wystarczająco zamożni. 44 45 . XIV. można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. Bravo. AeiiHHrpaA 1976. Bravo. gdzie polis = miasto. Benveniste. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". gdyż istnieje między nimi niewielka różnica.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". W poematach homerowych. 187. Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. a także 13. w formule: „kim i skąd jesteś. 55-73). Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9. 11 Pace. Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. 27-28. 264. 30. Bravo. obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. XIII. dotaTiJEc — „najlepsi". II. XI. 1: Economie. dostrzeżona już przez A.A. podparte szczegółową analizą filologiczną. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. 14 //. Opierając się na tych danych. wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". B. 50) stwierdza. aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika. W //. III. że w czasach poety dokonała się już tzw. 13 Por. B. 776-777. I. s. //. Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. Od. Bravo wykazał. por. Paris 1969. Jest zatem oczywiste. a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. Raaflaub (Homer to Solon. Bravo. Zob. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity. W 1933 r. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. są skończonym działem jednego pieśniarza. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. Gdy w 1928 r. Wyciągając wnioski. Janko). KIOV £'YX°C. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. nauczywszy się języka serbskiego. możni. Bravo. Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. co oznacza. co opisał w swej pracy. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi. że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych. Poeta myśli katego­ riami formuł. nie przypuszczał. powraca także we współczesnych ujęciach (A. Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. M. tzn. dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. B. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji). s. Ruijgh. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. R. lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną.B. W przeciwieństwie do poety. i ponownie w latach 1934-1935.Stwierdziwszy.J. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne. Doszedł mianowicie do wniosku. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej. C. Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. Nie ulega wątpliwości. Powszechna zgoda co do zwiąż- I. że to. Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. badając problem przerzutni. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze.B. że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. Poeta dyktuje swoją pieśń. 38-40. że tworzą one pewien system. Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy. który dyktował wersy skrybie. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. Lord. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. który pisze. w 1930 r. wskazuje. Polis u Homera. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie. B. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom. Styl taki nazywamy „stylem formularnym". aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity. która wcze­ śniej nie została wyrażona. którzy nie byli na tyle majętni. W następnym roku. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza. Powell. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym. Wiele miejsc w eposie. West. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. wers po wersie. Mathiasa Murko. Iliada i Odyseja. a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety. „KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. debatę. Ponad­ to odkrył. że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. 46 47 .L. że poematy homerowe powstały jako poezja oralna. że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee. dysku­ sję". Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną.

jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. Troja VI i Troja VII A. nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. wbrew dawniejszym opiniom. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. gdzie są wzywani. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. I. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. skracania lub zmieniania części składowych epiki. Pieśń pozostaje w stanie płynności. śpiewacy są tam. typowe sceny. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. że wykonanie ma charakter oralny. grupy wersów. Można powiedzieć. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. jest tematem Odysei. tradycyjne wyrażenia. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). formuły. Według radykalnego sta­ nowiska A. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. sprawiły. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. bądź na placu publicznym. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. s. w którym powstawała grecka epika. lecz raczej. Ogólnie rzecz biorąc. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. ale pytanie. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. Dorpfeldowi (1884-1885). Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. wersy. które odsłoniły szereg warstw. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. Dwie z nich. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. CA 5. II. Lorda oralny nie oznacza po prostu. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. Formuły jednak.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a tym samym w pamięci społecznej. igrzyska pogrzebowe. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. 1986. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. Morris. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. Po pierwsze. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. których dostarcza pismo16. Święta. ćo należy podkreślić. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. Nie należy również zapominać. 16 Por. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. Cechy heksametru. „oryginalnego" tekstu. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. UseandAbuse of Homer. Schliemanna. że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. Wykonywanie poezji epickiej. me­ trum. wzory fabularne). w tworzeniu podczas wykonania. 84.

Anatolian Studies 48. Babilonii i Asyrii. Mesenia). że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. Meander. 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). J. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. późniejsze Thebai. Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels. [w:] Storia.A. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. Preston. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". 1-24. Wilusa z Ilionem. za czasów Marneptaha (ok. s. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. 1318-1290) Ahhijawa. v. Elida) oraz Amukla (gr. wielkiego króla". co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. przed Chr. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. przede wszystkim hetyckich. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos". Ruckblick und Aublick. J. 50 51 . — Grecy. Ostatnim. wymieniając listy i grzecznościowe prezenty. że Attarissijas. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. zdobyła miasto Milawanda. Z tego samego źródła wynika. Latacz. 221-228.) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). s. że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. 1240-1215). a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita.). Warszawa 2000. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . Elis. s. że Milawanda. *Thegwais.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Bonn 2001. Jh. Weleja (gr.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E. 1998. że terenem działań wojennych Ahhija. 21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). 352-354. Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. Stuttgart—Leipzig 1991. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. w południowozachodniej Anatolii. W pierwszej (1893-1894). Por. s. umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. 47-57 (tam bibliografia). Ostatnio pojawiła się hipoteza. Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. a Milawanda została zdobyta przez Hetytów. Bajśtija (Fajstos). ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). Teby). Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. Nie wykluczone. jest list króla Tuthalijasa IV (ok. 105-126. Popki Hetyci i Ahhijawa. sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem. Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. Milawanda. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich. angielskie Troy nad Homer. [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. tłum. Lewartowski. Korfrnanna z Tybingi. De-ąaj-is (gr. byli aktywni na terenie Anatolii. Blegena. „człowiek z Ahhija"21. zwani Ahhijawa. Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. Por. także P.III B (w chronologii bezwzględnej ok.A. 1180)23. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). Ostatnim dokumentem hetyckim. sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). Latacz. 1375-1210 przed Chr. Lehmann. 1988. List mówi także o niepokojach w Wiluśa. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). Anatolian Studies 48. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. Napoli 1994. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. 1420-1400). Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. W najstarszym tekście. Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. Archeologia egejska. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją. 321-347. porównywalnego do królów Egiptu. 1924. Misana (gr. Nuplia {Naupliori). Amniśa (Amnisos). Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Messana. 1210 r. poesia e pensiero nel mondo antico. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. Attarissijas. The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa. American Journal of Archaeology 108. poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. s. s. Hetytolodzy przypuszczają. które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. L. Miinchen 2001. s. J. A. Hawkins. Mountjoy. 2004.-13. Milawanda z Miletem. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. Wilusa i Truisa. K. póź­ niejsze Mykenai. 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M. Between Troy and Homer. O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. w którym pojawia się Ahhija­ wa. Studi in onore di Marcello Gigante. 33-67. 23 G. Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob. aby uzdrowić chorego Musilisa. W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. Troia und Homer. Ulanowska. 1-31.D. Amyklai). 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. z ośrodkami w Mukana (Mukanai. W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. Chr. Mykeny). 1998. Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15. Bogazkóy sealings and Karabel. por. była zależna od króla Ahhijawa. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. s. Kunuśa (Knossos). W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. The So-called Dark Ages in Greece. a Truisa z Troją20.

Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). Wolicki. wciąż na nowo interpretowano tzw. jest darem Muzy26. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku. Leiden 1997. którego jednym z przejawów jest kult herosów. Powell. s. s. 28 Por. uznanych w VIII wieku przed Chr. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". Zob. 30 B. Polska Sztuka Ludowa 57. by I. Mackey. [w:] Signs ofOrality. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. 29 J. 29-56. Bergen 1995. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. 700 r. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). 24 52 53 . 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych.C. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością. za miejsce pochówku herosów lub. nr 3-4. 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. op. Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości. Stockholm 1999. cit. Whitley. 26 Por. że tzw. Vernant. 3-32. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. [w:] A New Companion to Homer. 94-113. Hagg. 173-182.A. Morris and B. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. A. s. Homer and Writing. Konteksty. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. przed Chr. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Dickie. heroonem. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30.. ed. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce. ed. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. Mityczne aspekty pamięci. s. Hagg. ed. [w:] Homer's World. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. A. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. według J. polegli na polu bitwy. pod koniec epoki archaicznej. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. Oznacza to. m. R. Whitleya. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. Antonaccio.in. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. Homer and Historical Memory. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. C.in. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej. Andersen. Helena. wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę.24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. ed.: Tradition and Innovation. nie ulega jednak wątpliwości. R. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. przeł. katalog okrętów. by E. Archaeology of Ancestors. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę. J. W. Najstarsza z nich. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno.in. 1988. tzn. ani Hezjod nie określają czasu. próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos. Stockholm 1983.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Leiden 1999. założyciele kolonii. Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28. Dickie. nie mówią o liczbie pokoleń. M. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów. m. 0 . 201-212. Kullmann. Schnapp-Goubeillon. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). The Geography of Homer's World. Jednakże ani Homer. który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27. ed. w którym żyli herosi. Lanham—London 1995. Trudno powiedzieć. i wiązał się z powstaniem polis.-P. JHS 108. ściśle związane z miejscem swego pochówku. Hiacynt). M. Można zatem wnioskować. Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują. 279-296. Ancient Greek Hero Cult. Powell.2003. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. 25 Zob. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. s. s. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.

to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. „czara Nestora". the norma! ora! memory" 37 54 55 . Otóż badania porównawcze wykazują. 1987. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zauważa. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). Przegląd Historyczny 87. Watt. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków. Kullmann36. co oznacza. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. To. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. Milano 1997. który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. o których śpiewali. że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory. Kullmann. bez wątpienia uważali czasy. tym na badania J. spiżowa broń. której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów. że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. Przenosząc te badania na epikę homerycką. co nie ma już znaczenia35. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. F. Można więc utrzymywać. Kullmanna. w której skład wchodzą rytuały. „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. Kullmann suge­ ruje.s. Homer and Historical Me­ mory (zob. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. przypis poprzedni). co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. J. Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. które mogły przywoły­ wać inną epokę. „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. Tyrynsu i Troi. 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. doszli do wniosku. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny". który zauważa. usuwając wszystko. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki.. de Angelis.. op. 100-101. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. La memoria culturale. że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości. s. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. to znaczy. odmienną od teraźniejszości (np. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. że pozostałości pałaców epoki x Op. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje). który współcześnie nazywamy mykeńskim. lecz także świadomości historycznej. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. złote przedmioty. święta. cit. a mitycznym czasem początku. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat. s. op. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. za­ chowane przedmioty. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. cit. Po pierwsze. lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. 97. Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. Vansiny. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828).. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. nie za czas początku. której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia.. takie jak hełm z kłów dzika. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. wydobywane z grobów mykeńskich). I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). Skupia się na okresie. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. możemy stwierdzić. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. Stuarta. that is. Owszem. Goody i I. ruiny Myken. Scrittura. 423-450. Model antropologiczny a nauki historyczne. 34 W. trąd. Kullmann. co oznacza. Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". W. s.cit. Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. Przeciwko tej tezie wystąpił W. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. jest wychwalany jako dobry łowca. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat.

a które w wiekach następnych. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. koalicje. umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. [w:] The Ages of Homer. przed Chr. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". że wojna między nimi musi być historyczna. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. elementy. Wyprawa przeciw Tebom. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. Zważywszy na fakt. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. że syn Penelopy. czasem sięgające głę­ boko w przeszłość. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. chodzi o rozstrzygnięcie. Po drugie. przed Chr. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. Austin 1995. co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. przed Chr. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. żył ok. 1310/1300 r. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. którego początek panowania umieszcza w 670 r. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest. imiona oraz czyny ich bohaterów. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu. nie oznacza. Chociaż istniały genealogie. 800 lat przed nim. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej.). rozpoczynającą się od Minesa. Obraz zmieniał się w chwili. Innymi słowy. W innym miejscu historyk pisze. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. III. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. Poprzednik He­ rodota. Wśród nich wspomina Proteusa. 500 r. Pan. interakcji między poszczegól- 56 57 . które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. wojna trojańska. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi. przed Chr. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. s. 38 Można zatem powtórzyć za M. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. Millerem. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. datami wahała się myśl starożytna. a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci.. jak i świat instytucji społecznych. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. A Study in Herodotus. 139-145. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych. tak znacznie rozbieżnymi. Hekatajos z Miletu (ok. związków pokrewieństwa lub gościnności. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. Pomiędzy tymi. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć.

tzn. świat poety. a tzw. B. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. greckich kupcach. Finleya The World of Odysseus (1954)41. Vernant Blanc. (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi. które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. podejmowania decyzji. co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. Use andAbuse of Homer. Jednakże obraz społeczeństwa. Zob. Dorach. który z n a Homer. trąd. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. Morris. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie. jest co najmniej dwuznaczna. W podobny sposób postępuje K. dziedzica długiej tradycji. X lub IX wieku przed Chr. Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). „społeczeństwa homerowe­ go". który p r z e d s t a w i a . Zwrócił mianowicie uwagę.A. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. z Pieśnią o Rolandzie. par C. okresu lub świata. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. formy rozstrzygania sporów. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści .in. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. np. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. Andrewes) lub X-IX wiek (M. ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym. s. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". ograni­ czając się do badania. 58 59 . bitewnych star­ ciach jazdy. który stwierdza. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. 81-138. które miały posmak nowości. Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd. oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. Dorach. kolonizacji. według Finleya. Brak wzmianek o Jo­ nach. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. łączy w sobie elementy wielu epok. a szczególnie stosunków własno­ ści. To społeczeństwo może. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. Paris 1969. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. wskazuje. sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu. broni żelaznej. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. Morris42. zwłaszcza słownictwie pospolitym. 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. I. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. Morris). Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). Innymi słowy. które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. Raaflaub. stawiają pytanie o świat. że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. że Homer żyje w świecie polis. a nie o świat. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m. Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. obcych (np. piśmie. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. jak wyglądał świat mykeński. który stanowi tło poematu. Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. W przypadku instytucji społecznych. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest zasadniczo spójny. angielski archeolog I. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. Celem jego badań. M. Bravo {Polis u Homera). pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu).

47 60 61 .s v. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. wskazuje. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. XXII. A. Snodgrass. 134.M. Powell. 228. 16. 277-278 (= II. Po pierwsze. inne prace tego autora: Homeric Society. Podsumowując Snodgrass pisze (s. s. Takie było stanowisko M. 243. Finleya. zdaniem Snodgrassa. Snodgrass44. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K.M. Snodgrass mówi bowiem. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. wiana)45. social and political background to the heroic actions (not the events. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). [w:] The New Companion to Homer. ed. The Written Sources. I. że ekonomiczne. STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio. Stuttgart—Leipzig 1991. Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. Chr. 472. aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. 367. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). IX. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". A. Stoimy przed dwiema możliwościami. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia. posag. 365. 170). wiano — przyp. Ponadto. 394. XXI 161. 116. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. 231. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. 116). XX. 196-197). L. A. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa. VII. przywołując dane etnologii. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. A. VIII. II. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym. 367. cit. Snodgrass. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. JHS 94.]". posag pośredni. XVIII.A. XV. [w:] The Ancient Greek City-State.. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej. i mówi. że istnienie „posagu pośred­ niego". XXIII. być może bardziej ostrożnie.I. XV. Raaflaub. 192-195.. 41-105. XV. 190. grass uważa. 178. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie. że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny.T. Od. 51. Hipoteza kusząca. cit. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. s. VI. s. XIII. lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. An Historical Homeric Society?. I. 146-148. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. Finslera. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic. 132133. XVI. XI. o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. 105-106) pisze. 281. 391.M. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. 294. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa). 1974. Od. A Historians Headache. //.M. 45 44 Por. co w lekturze tekstu zdawało się być wianem. s. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. Po drugie. 231. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie. Homer to Solon: The Rise of the Polis. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa.. 342. B. a society existing in time and space) or. s. Nie jest to ścisłe. M. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". Hansen. s. można wykazać. II. perhaps morę cautiously. brideprice. dodając jednocześnie. XI. XVI. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r. VIII. s. Morris. 114-125.. Jh. Copenhagen 1993. I.. XXIV. IV. Leiden 1997. ed. 736. Morris (op. XXII. Snod- 3 „[.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z powołaniem się na pracę G. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth.H. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. 53. An Historical Homeric Society?. 205-256. że bliższa analiza wielu miejsc. posag)46. 46 //. Homer und die Geschichte des 8. VI. Por. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych. 529. 318. 318.

233-245). Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49. w. 196-197).. Lacey. 51 Przekład J. co sam przyznaje. 388). całkowicie oryginalny. Por. „bez wiana (e£Sva)". Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę. 297-302. nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). s. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. zdaniem niektórych. W przypadku rjTuóSoipóc. pierwszym. Harmondsworth 1983. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski. Problem tkwi w określeniu. 55-68. 1966. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I..K. 106-115. W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". w. zarówno Snodgrass (op. s. 395). po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy. cit. s. 277-278 = II. Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50. Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. a TTOAUÓWOOC. etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej. Use andAbuse oj'Homer. oznacza to. niewolnika.K. Finley. cit. Snodgrass. jakie się należą umiłowanej córce"51. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. zwyczaje pogrzebo­ we. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece.N. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. Większość uwag jest zasadna. IX. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki. s. że chodzi o posag. następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). chodzi nie tyle o posag. wreszcie prawny opiekun panny młodej. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. związek gościnności. matka.I. Parandowskiego. który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. Penelopes EANA again.P. Morris. por. IV. zdaniem Snodgrassa. VI. ed. Perysinakis. VII. W. A. niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca. cit. 134). gdzie r]ruó&c<jooc. VI. Laceya. Sale and Gift in Homeric World. kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II. różnych interpretacji poszczególnych passusów. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). „Richly dowered". 1991. w którym Ate­ na. 50 62 63 . Shaw. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania. 1955. Trudno za posag uznać Doliosa. oraz Odyseusza. W przypadku Bellerofonta. 251). op. muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa. Kuotoc. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska. Parandowskiego). przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. a których. R. a także przez kilka pokoleń przed nim. wybiera najlepszego z zalotników. O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. Ikariosa. £evia). któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od. 114-125. wstępnym. że chodzi o dary składane przez zalotników. Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". 251. 736. otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. s. M. tak bogate. VI. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości. Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. s. s. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. czyli ££6va. 192-195). w. 228). wojownicy używali broni żelaznej. które wersy powtórzone dosłownie. w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego. 81-138. Saller. XXIII. którego otrzymała Penelopa. pod postacią Mentesa. uzbrojenie lub świątynie. Inni badacze uważają. JHS 86. dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa.D. Morris . mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach. 117). której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez. B. od przekazania wiana (E£&V«).M. The Use and Abuse of Homer. I. s. żeby odeszła do ojca.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. Gdy Agamemnon {II. dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. Część badaczy sądzi. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. Obraz taki. Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. s. jeśli ją serce skłania do małżeństwa.Q. Wzorem jest artykuł W. co wydaje się bardziej prawdopodobne. przekłada za każdym razem odmiennie.. Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę. „bogate dał za nią dary" (Jeżewska. Od. Marriage. op. I. w. Natomiast w czasach Homera.ą_A\. 394.

0 .P. Bergen 1995.. B. van Wees. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. R. Amsterdam 1995. 700 przed Chr. 1-31. jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ". 381-395. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod). 52 Ancient Greek Hero Cult. Polis u Homera. aby przedstawić świat odmienny od tego. Janko R. Homer.. cultura. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis. Saller. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. Copenhagen 2000. Shaw. de Angelis.. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. AeiiHiirpaA 1976. które wy­ stępuje obok inhumacji. s. Agamemnona i Menelaosa. Cambridge 1982.in. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej. 1998. [w:] / Greci. s. Burkert W. Harmondsworth 1983. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period. s. Parola del Passato 25. lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom. Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. s.. Hesiod and the Hymns.D. pozostawało niezamieszkałe (ok. Dickie M.P. 201-288. Hansen. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion. vol. s. La memoria culturale. nie z terenu Argolidy. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji.I.. vol. Finley M. M. A Study in Herodotus. 1955. 29-56. s. ed. ed. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece. Forrer E. The Hellenie Polis. parte 1: Formazione. [w:] Homeric Questions. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. Archaeology ofAncestors. Austin 1995. świata herosów.. Crielaard J. Stockholm 1999. Anatolian Studies 48. Bravo B. [w:] Homers World. Hawkins J. w którym poeta i jego słuchacze żyli. Andersen. Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny. 527-560. I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej. Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym.. Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. Benveniste E. 1924. Una societa legata alla terra. Storia. Mesenii i północnej Tesalii). Crielaard. History and Archaeology. Archeologia paradoksalnie podpowiada. Dos kulturelle Geddchtnis]. ed. societe. w którym żyją słuchacze. War­ szawa 1988. Scrittura. Lanham—London 1995. że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych. Antonaccio C . bliskowschodniej (m. ed. Bogazkoy sealings and Karabel. Fisher and H. Milano 1997 [tytuł o ryg. powstała grecka polis). I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety.. by N. by J. 1970. F. Hansen M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Hagg. prowadzącą do powstania polis.. Ilion). s. Donlan W. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok. The Geography ofHomers World.in. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m. a cura di S. 141-188. 1-24. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. parente.. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m. oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. [w:] The Ages of Homer. London 1998. [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. s. że żelazo początkowo służyło w walce. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. 1: Economie. [w:] Świat antyczny. ed. trąd. Torino 1996. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. także Troi. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. Settis.H. 233-245).P. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence.D. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói. s.H. Bravo B. motyw wycofania się herosa z walki).. 64 65 . Marriage. Sale and Gift in Homeric World. Dickie.. ed.. Homer. Nie znamy społeczeństwa. s. 2: Una storiagreca. arte. 139-145. Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną. AirApeeB A. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. Teb. co było tematem eposu mykeńskiego. Paris 1969. 1050 i w VIII wieku przed Chr.in. której początek sięga epoki brązu. by M. wyprawy braci. Elidy. podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). R. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. societa. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. Assmann J. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52.

jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. 173-182. The So-called Dark Ages in Greece. Kullmann W. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. Janko R. van Wees. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece. Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI. s. West M. Homer and Writing. Th. ed.. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. ed. 1987.. Chios. Powell. 77-265. Historians Headache. ze Smyrną i Chios. 1999. Lehmann G.N.-13. by I. H. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne. Lacey W.. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. 321-347. Raaflaub K. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1. Perysinakis I.. Paris 2002.J. Troia und Homer.M.. by R. Penelopes EANA again.. jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. by E. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne. W. dosł. CQ 49. Lewartowski K.-P. Amsterdam 1995.. Stuttgart—Leipzig 1991.J.. Latacz ]. 364-382. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Homera.. American Journal of Archaeology 108. Fisher.. Bonn 2001. Schnapp-Goubeillon A. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. 81138. s. Astu et polis dans 1'Iliade. 201-212. poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. Argos. nr 3-4. s. Latacz J.. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. Preston L. [w:] Sigm ofOrality. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Hagg. [w:] Homeric Ouestions. 55-68. A. C Q 4 l . Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere).. Pylos. Wolicki. Miinchen 2001 (tłum. s.. Stockholm 1983. 423-450. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. Wolicki A. Archeologia egejska. 1974.. Powell B. Późniejsza legenda. 297-302. Morris and B. Ruijgh C. Homeric Poems as Orał Dictated Texts. Homer and Historical Memory. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]). How to read„Homeric society"?. 169-194. by Lynette G. Between Troy and Homer. 1991. ed. 1986. Polska Sztuka Ludowa 57. s. An Historical Homeric Society?. Tekst grecki zob. Leiden 1999. Morris I. Ulanowska A.. Vernant J. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen. by N. ed.. Whitley J.A.. s. 105-126. La genese du politiąue.A. 3-32. Przegląd Historyczny 87. Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. Licząca ponad 15 tys. s. s. Popko M.A. przeł. Itaka. I HOMER Henryk Podbielski 1982. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. v.L. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW.) Odyseja swym epickim roz­ machem. 12 tys. s. Powell B. s. P. London 1998. 221-228. V. Troia Traum und Wirklichkeit. Mackey. CQ 48. Mountjoy P. Use and Abuse of Homer. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera. The Archaeology ofAncient Greece. 352-354. s. Studi in onore di Marcello Gigante. 55-73.. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. Warszawa 2000 (bibliografia). Napoli 1994. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung.. [w:] A New Companion to Homer. Meander 1988. 225-238. Mitchell and P. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości. The Inpention of Homer. 2003.. 1966. angielskie: Troy nad Homer. „ten. Oxonii 1912 — voi.. by J. 2004. s. Piśmienność w starożytnej Grecji.C. ed. 1998. Hetyci i Ahhijawa.. 1998. bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz". Ateny". Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy. Cambridge 1981. Snodgrass A. 33-67. JHS 108. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. towarzysząca zapewne roz­ głosowi. Homeri opera. s. poesia e pensiero nel mondo antico.. JHS 94. s. Ruckblick und Aublick. Ktema 8. Rhodes. A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. który razem spoił" różne podania). 94-113. ed. s.B. 1-96.. s. Jh. s. Mityczne aspekty pamięci. Konteksty. Chr. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt.: Tradition and Innovation. s. 114-125. London—New York 1997. HOMER WCZORAJ I DZIŚ A.A. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Cambridge 2001. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok. CA 5. s.. Anatolian Studies 48. Whitley J. 1988. Leiden 1997. s. Allen. JHS 86. Crielaard. Kolofon. 1 66 . [w:] Storia. 1983 [1986].K. Levy E.

264 Snell. w Aleksandrii. Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. Itaka. 13. niż czynią to nowożytni uczeni. ed. jak należy przypuszczać. jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. por.) sięga ponad cztery stulecia. sądził. Lambin. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr. najwybitniejszy filolog starożytności. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera. nie tylko kryteria wewnętrzne. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. W XII wieku przed Chr. obok Attyki. [w:] A New Companion to Homer. Kolofon i Chios3. mogła zapewnić tylko poezja. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". Na pytanie. Euforion) przed Chr. Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji. Homere le compagnon. poprzez tzw. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios. Eforos. który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych. omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. Okazuje się np. działający w II wieku przed Chr. który miał ją utrwalić „na zawsze". Scholia A ad II. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. Tego wymownym przykładem jest Herodot. opanowanej następnie przez Jonów.. ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr. Wyspa ta stała się bowiem.. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. Ateny miały dwa co najmniej powody. fr. Morris and B. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. określili ich atrybuty. G. miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. Sosybios). Chios. 3 Zob. Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros. Porfiriusz). musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy. s. Dionyzos z Samos). 33 n. Pindar. nadali bogom imiona. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr.. dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. przed Chr. Paris 1995. Kratesa i jego uczniów. IX (Herodot. o ile jest to rzeczywiście imię własne. Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia. Arystarch. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". 109. jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. XI (Arystarch). by I. jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. Leiden—New York 1997. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. Omirijoi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T . zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. jak i I wieku po Chr.m. Ne- stora i Agamemnona. inwazją Dorów. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. 650-659) 2 . Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie. Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. 197. ciemne wieki. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński. nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. inwazję Dorów. 4 68 69 . funkcje i wygląd". by mienić się ojczyzną Homera. Dokumenty starożytne. Liczba mnoga. Archemachos. Krates. podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. rapsodów podających się za uczniów Homera. Omirijo i l. 5 Zob. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. bezpiecznym schronieniem przed tzw. ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza.) w dwu formach: wl. jak w VII (Teopomp. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. Przyjęcie Smyrny. gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników.p. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. G.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. Euthymenes. Powell. X (Apollodor. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Homeric Scholia. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie". Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. Por. I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. Nagy. Smyrna. że Homer był Ateńczykiem i żył ok. kiedy żył Homer. s. 1000 r. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr.

pytał. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. 8 An Essay on the Original Genius of Homer. pięć wieków później. A. ale tzw. mieli stworzyć obie wielkie epopeje. T. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. w jakiej ona powstała. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. I HOMER wyraźnie rapsodów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R. R. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. że zarówno sam akt skomponowania utworów. M. Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. 7 9 The Homeric Question. W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. kierowali się „własnym sma­ kiem". Jak celnie zauwa­ ża F. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F. B1 a c k w e 117. Th. Bentley'a. B. Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. Arystofanesa i Arystarcha. Głównym proble­ mem. s. jak twierdził. poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. Filologowie ci. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. Wolf wychodził bowiem z założenia. A. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. [w:] A New Companion to Homer. jakie wypracowała nauka no­ wożytna. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. London 1735. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. zachowane dzięki przekazowi ustnemu. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. jak powszechnie się przyjmuje. wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. R. 1769. z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. F. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera. proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. 6 Prolegomena ad Homerum. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. przez Macphersona „pieśni Osjana". Czym był Macpherson dla Osjana. kwestii homeryckiej. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. W o 1 f (1759-1824). dające początek tzw. Turner 9 . w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. 126. 70 71 . podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją.. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. 1713. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji. sposób. a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi.

że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. G r o t ę . korzystając z pisma. a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. że w tym czasie. ani nie pozwalają się datować. a następnie poparte szeregiem argumentów. G. I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań. Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. których fragmenty opublikował / wówczas F. Przedstawiają one bo­ wiem. Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki. musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. opublikowane w 1846 r. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. „przeszłość. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję. L a c h m a n n a (1793-1851). Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. obie wspaniałe epopeje. Welcker (1784-1868). Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. jak to dosadnie określił. zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów.W. Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. Cieszące się ogromną poczytnością. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. języka i stylu. Swymi badaniami Nitzsch. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu. podobnie jak nasza Ziemia. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. W to­ mie pierwszym. uzasadniał. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. Temu poecie. że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. która nigdy nie była teraźniejszością" (s. Podkreślił przy tym. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. że jeśli nawet byłoby znane. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. G. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. 148). pismo było nieznane. jak widzimy. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. niż sądził Wolf. Był przy tym przekonany. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. H e r m a n n . N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. nawiązując do ustaleń Wolfa. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. poematów o wiele krótszych niż obecne. G. nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. Uzasadniał przy tym. kiedy żył i tworzył Homer. Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. Lachmanna i Hermanna. Jego analiza. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. będących dziełem różnych autorów (1847 r. Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.). Grote'a. ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych. Wolf nie miał wątpliwości. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. że poematy cykliczne. 43). Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem. Jego zdaniem po­ wstawały one. stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. Hermanna (1772-1848) i G. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. Dowodził ponadto. Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich.

W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei. zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. obejmującym „powrót Odyseusza".rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. XXIII i ks. miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. jak celnie zauważa F. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. E. że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej.. D r e r u p a. II. obejmującej księgi I. Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji. Rothe czy E. Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". 1922) i E. Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII.M o e l l e n d o r f (1848-1931). 74 75 . W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. jakU. a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. uzasadniających wielość jej autorów. B e t h e {Homer. Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. nazywanych również „analitykami". która ukształtowała ich język i technikę kompozycji. nie można nie wspomnieć. w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). 165). I. XXIV). II. VIII. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. I HOMER dził. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. 1879. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. s. Debata homerycka. Rzecz znamienna. M. R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. którymi mogły być nawet inne poematy. Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów. Jednocześnie twierdził. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji. mocno uwypuklił fakt. Berlin 1859. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. Nie przeczył. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. zakończonej pomyślnie na Itace. który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy". że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł. S c h w a r t z {Die Odyssee. zabijając samą poezję. że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. ale również w Niemczech. nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. Drerup. Wilamowitz w. 134). i XIXXII. Turner. 1922). s. że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. von W i l a m o w i t z . Kirchoff. C. że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. K i r c h o f f (1826-1908). czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd. której przedstawicielem jest Homer. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta. Die Odysee.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. opartej na założeniu. ale podporządkował go własnym ce­ lom. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. Inne zostało nazwane „teorią jądra". Szczególną uwagę zwró-. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. które były z kolei wtapiane w ten wielki. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. Skoro poeta dziedziczy język. Dos Homerproblem in Gegegenwart. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. rozrastający się poemat. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. Każda z takich recytacji. B o w r a. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. w epoce rozkwitu liryki. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich. Stosując podobną me­ todę udowodnił. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku. które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. ponieważ pierwotny poemat. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. jak widzimy. Homerische Poetik. poetów. Przyznał jednak. to należałoby przyjąć. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. I HOMER „poetyki" Homera". Sposób przedstawienia bohaterów. I. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. którą poprzedziła twórczość epicka. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. Uważał. 1921. jego zdaniem. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur. W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. tylko w tym punkcie. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. że były przeznaczone do recytacji. Drerup. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów. że dziedziczy również elementy treści i kultury. 1000 wierszy. obejmująca ok. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. A. Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. powrót i przygody Odyseusza. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. Istniał. Parry'ego i A. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. S c o t t . W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. Jego badania komparatystyczne. co autor rozprawy przemilcza. W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M . przed Chr. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja.

że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. że są one dziełem jednego poety.T. P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias. Schadewaldt. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. Obaj analizują np. Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". Willcock14. które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. M. Utrzymywał przy tym. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. 14 Neoanalisis. autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. chociaż wielokrotnie podkreślał. K a k r i d i s . że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W . że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. XI. B. P a g e i F. Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy". że w 1945 r. w połączeniu z teorią oralną można by.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Należy zauważyć. jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s. z którego inspirację czerpał zarówno Homer. s. Tymczasem. że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. Kullmann. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. Neoanalityczną wrażliwość. wbrew tradycyjnym przekonaniom. Lesky'ego. nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". S c h a d e w a l d t o w i. dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis. dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego.. 186 nn. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. 227-357). nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. zdawał się przyjmować. Parry'ego i A. Kulmann. zainspirowanych pracami M. sądził. który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. Arktinosowi z Miletu. zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. szp. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. jakby to była śmierć samego Achillesa. K u l l m a n n o w i . a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). jak zauważa M. Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. [w:] New Companion to Homer. poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. Pestalozzi. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. lecz może być wynikiem tego. 158).12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. Berno 1963 Homeros. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. Lorda. w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. scenę śmierci Patroklosa. Parry'ego i A. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A. W. jak to czyni W. czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. jakby to była śmierć samego Achillesa. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. wyrosły z inspiracji studiów M. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. jak autor Etiopidy. 78 79 . że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. i W. określić jako „przywracanie poety poezji". 687-846. Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J. dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. nazywany „neoanalizą". I tak np. której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. Ich recenzje sprawiły. Rzecz charakterystyczna. zdaniem Willcocka. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. RE Suppl. C o m b e l l a c k . i amerykański. W.

przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora. 670 nn. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach. 36 nn. 347-48).). III. chwaląc Odyseusza jako narratora.) i Penelopie (Od. że „tylko Muza zna całą prawdę. gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. Eumajos ponadto. Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa. 62 nn. Pizystrata.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. XIX. Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse. XXIV.). Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów. XIII. 103 nn. przez kogo i po co zostały spisane. IX.). Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A. że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej. Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od. 351 nn. XV. III. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T..). które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. pij wino i słuchaj. chociaż nie wykluczone.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. a dalej: kiedy. 124 nn. Nie ulega wątpliwości.. usiądź spokojnie. Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu. A. VIII. XIX. The Collected Papers ofM. VIII. XXII. B. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. Eumajosowi (Od. co był z nimi". na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. IV. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego. 496-98). Parry. aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//. w której obok występów zawodowych pieśniarzy. takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od. VII. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej. XI. wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. 391 nn. bądź dobrej myśli. Helena. Femios wyznaje z pokorą. 301 nn. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei. XIV. On sam jest „samoukiem" (autodidaktos). można spać. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem. I HOMER C. XI. XXII. Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. 488).) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów. Parry. sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. stało się oczywiste. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". Podobnie jak Homer. s. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. 333-34 — XIII. gdzie zebrały się wojska. Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw. 485-492). 447 nn. 392 n. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej.. 254 nn. ed. I. by wyruszyć na Troję (//. 260 nn. XVII. 331 nn. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie. II.). P a r r y'ego i A. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 . 518-521). 238 nn. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem. De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem. VIII. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. IX-L.).. że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. Noce są teraz bez końca. 191 nn. swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia. Oxford 1971. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. 629 nn. Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi. 256 nn. jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma. stwierdza. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. IV.). 1-2).). 15 165 nn. wieki ciemne. Iliada i Odyseja.). 23.

G. Cambridge. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. Jednocześnie zaobserwował. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. o których jest mowa w Odysei. A. która potrafiła to zapisać. Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. 16 The Singer of Taks. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Lord. Parry'ego i A. 17 82 83 . Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji. Badania prowadzone przez M. że ci z nich. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. 1-46. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. I HOMER icznej (kultury brązu). Lorda16. zauważył. Krótko mówiąc. Jeśli jednak przyjmiemy. że kiedy powoli dyktują swe teksty. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. B. co im się znakomicie udaje. 1968. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. A. Cambridge 1962. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. B. żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. musielibyśmy przyjąć. czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. Lord. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. s. HSCPh 72. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. doszedł do przekonania. B. A. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. S. Mass. że jest to dokładnie to samo. Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. B. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja. Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. The Songs of Homer.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. 18 Zob. Taki pojedynczy występ. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). który podobnie jak M. Cambridge 1976. Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. Homer and the Orał Tradition. Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. B. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. Lorda. w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. 1960. Homer as OralPoet. mamy podstawy sądzić. Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy". że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. Dlatego właśnie. mimo jego zapewnień. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. idąc śladem A. jaki dzielił oba wykonania. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library).

T. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. wytwórczości. że to sam poeta. Sądzę. że nawet w epoce klasycznej. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. Whitman. będące wytworem ducha tej samej epoki. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. 58. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. rozwój wymiany handlowej. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. B. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. który opierając się na zebranej przez M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Wydaje się bowiem. Oczywiście łatwiej nam. tamże. S. Nie ma więc. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. 84 85 . w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. Lesky. że zapisanie dzieł Homera. C. gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. Kirk. The Cambridge History of Greek Literaturę. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. B. Przyjmuje więc. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. Są to zjawiska paralelne. Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. W realiach kultury starogreckiej. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. s. kiedy znajomość pisma była powszechna. że to jest tylko hipoteza. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. jego zdaniem. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. wychowanym w kulturze. że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. Za przyjęciem takiego rozwiązania. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. ale musimy pamiętać. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. Wade-Gery19. Kolonizacja. korzystając z umiejętności pis­ ma. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. która miała dość sił. Parry'ego dokumentacji. H. gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. a nie z nie podzielonych Zob. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. Parry. jego zdaniem. I HOMER Hipoteza A. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. 46. usiłuje podważyć tezę A. S. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. by tak wielkie dokonanie. którzy. s. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. jest — jak uzasadnia G. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. przyjmuje się. jak dobitnie uzasadnił A. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. którzy woleli pozostać przy założeniu. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. L. Stało się to możliwe. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. przyjąć tezę. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną.

nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. którego wersję. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. lecz całego zastępu pokoleń poetów. Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. [. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. a do głosu zaczyna dochodzić. która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. jak świadczą znaleziska papirusowe. a jest rzeczą prawdopodobną. Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. Tessalii. twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. D. Homere. L a m b i n . wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". w kulturze. lecz to oni właśnie zachowali to. 11). Wydania te. Odyseja.]. historycznych lub archeologicznych. Argolidy. Tradycyjna. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". Wolfa pytania. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. „panhelleńskiej" pamięci. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. że nie wymaga istnienia genialnego poety. d'Aubignac i podjęte następnie w r. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną. że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. Bez przesady więc. można powiedzieć. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r. korzystając ze znajomości pisma. że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. których można już datować. że (1) już na dworach mykeńskich. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. która nie zakłada jednego au­ tora. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. jambiczna i liryczna. osiedliło się. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność. uważali za miarodajną. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki. musieli istnieć poeci. lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. żywymi. poezja elegijna. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera. lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia. towarzysz"). których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. obszerną monografię pt. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej. Achai i z całego Peloponezu. 165-170).. przez ks. le compagnon („Homer. 1795 przez A. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. jak sam na wstępie zaznacza. a ściślej — tego wszystkiego. jego zdaniem. tak jak inni Grecy. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta. aojdowie. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. Wydania. Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. mo­ numentalną całość. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. określanych po­ spolitą nazwą homeroi. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. Tu. a jedność taka. Jak przypuszcza G. najpierw w Atenach i Sparcie. w Eolidzie i Jonii. twórcy heksametru i techniki oralnej. Iliadę. owoc ich trudu. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. Lambin. Wielu z nich. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. przybyłych z Beocji. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie.. najeździe Dorów. Stwierdza. Jest to. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi.

„z Krety". Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. który utrzymywał. czasem dodaniem jakiegoś wiersza. Tekst Iliady i Odysei.. przeplatanym parafrazą prozatorską. do X wieku. że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". od którego poematy te stają się „literaturą". s. tj. W e s t . czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich. a żaden poemat jak Iliada. s. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej. ed. West. Okazało się bowiem. U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę. Katarzyny na Synaju. Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. S. komu zawdzięcza­ my „wulgatę". Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei. która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". Homeric Papyri and Transmission ofthe Text. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu. ani „wielkich tego świata". S. I HOMER przez potęgę Rzymian. spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. w klasztorze św. Arystofanesa i Arystarcha. które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. Jak podkreśla G. 168-9). ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi. 21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. który aktualnie posiadamy. W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. West papirusów epoki ptolemejskiej. a raczej standaryzację tych poematów. to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. Jest to jednocześnie moment. Cologne 1967. pojawia się „wulgata". dotarły one do nas jako tekst. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. Lambin. że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić.] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć. [w:] New Companion to Homer. West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. ani uczonych. 13. 84 nn. wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. ale jak stwierdza S. E. oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. G. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. [. do których odwołują się scholiaści. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego. jakie znaleziono w 1975 r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M.. której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów. W. Jak wyjaśnia M. Lukę między wiekiem VII i X. Zob. czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. Poparła ona w ten sposób stanowisko T. „z Cypru". od II wieku przed Chr. a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują.. konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. cytaty pisarzy antycznych. lecz rezultatem „zbiorowej woli". do VII wieku po Chr. „z Argolidy". Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. 16). że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. Bollingem. H a s ł a m23. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. jak potwierdzają to zachowane papirusy. że do połowy II wieku przed Chr. 89 . Dzięki popularności. Od początku III wieku przed Chr. są czytane. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. dwu słów. Antymacha. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe.. Poszczególne wydania tych poematów. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele.

przeł. Dmochowski31. Wrocław 1824. Oświecenia i Romantyzmu. N. 1991. popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego. 35 Dzieła. [w:] Dzieła.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. 110-116. 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. 28 Tamże. II. Homer. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej. Wilno 1803. 30 O wymowie i poezji. s. w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej. 33 Kształty epiczne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Mańkowski. LXX-LXXXIII. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. W . przypadkowe zbieżności i warianty tekstu.24 przez oksfordzkiego wydawcę T. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. Warszawa 1974. Wilno 1872. M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j . która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa). 109 nn.Nie ulega wątpliwości.W. Smith. 1910. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. [w:] Dzieła. a także w Pieśni Sandomierzanina. J. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a . 36 Por. 3. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje. gdy na powołanej do życia w 1364 r. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed. Warszawa 1861. Pierwszym uczonym. Wrocław 1986. 35-48. L. II. Dinosaur Dilemma. t. 87). Początki znajomości Homera w Polsce. Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. s. opartych na świadectwach i autory27 F. K. Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. Homer. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. wstępem i przypisami opatrzył J. Łanowski. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. New York Review of Books. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. s. Słowacki33. który ustosunkował się wprost do tez A. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury. The text ofthe Iliad. Nr III. 29 Zob. 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. Tę jakość. Według tych samych zasad T . Borowski34 czy L. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. zdaniem uczonego. I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. Jeżewska. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. [w:] K. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. Kumaniecki. 112-113. s. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. 1916). Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. Warszawa 1788. Classical Rewiew 13. s.M. Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. s. The Text ofthe Odyssey. E. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. „Dziennik Wileński". Golański30. Krasicki32. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa. F. 2. 1. Por.25 — Odysei. Wolfa. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. 1920 i częste dodruki). 66-82 i nr IV. J. K. t. Osiński35. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. że tekst. Iliada. 31 Sztuka rymotwórcza. Mańkowski. takich jak: F. 5-6. III. t. Ł a n o w s k i e g o 2 9 . Zob. April 25. J. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. I. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu. 1899. 24 25 26 Zob. s. na których ona bezpośrednio bazuje. 90 91 . Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. Papers ofthe British School at Romę 5.

ani wartości przesłania poezji ludowej. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. Zauważył. tak wielka ilość imion własnych. podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". Docenił go dopiero E. że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. T. hom. na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. Berlin 1908. Rozprawa ta. III. wskazywał nie tylko na różnice. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. Volkerpsychologie. B. zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia. 41 W. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości. Ponadto — „w epopei jest osnowa. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. nie odwołują się do jego poglądów. nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych. zwłaszcza t. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. Berlin 1894. Neue Jahrbiicher 14. była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. M i c k i e w i c z o w i . Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. Leipzig 1906). Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt. Steinthal. 42 E. który jako uczeń Groddecka. wyliczenie wojsk. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. s. Steinthala39. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. Erharda40 i W. napisana piękną łaciną. Gedichte. chociaż chciał być „pluralistą". Zwrócił m. Mickiewicz. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. jak W. Piechowskiego42. Warszawa 1955. Erhard. Zob. [w:] Dzieła. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych. że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. Nie doceniając „poezji ludowej". Drerup. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. Die Entstehungd. Das Epos. Parry'ego i A. H. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. L. jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. Berlin 1868. lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. w tym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". Lorda oraz całej rzeszy ich następców. 269. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. części istotne. W cym miejscu warto zauważyć. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. Literatura słowiańska. zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. Z i e 1 i ń s k i e g o. materialne. Wiirzburg 1921. o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. Uważa przy tym. że inni badacze. Serbów. 39 38 92 93 . A. Drerup. 1905) i G. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. J. P i e c h o w s k i już w 1856 r. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. Homerische Poetik. rodowody. Wundt. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. 40 L.in. Piechowski. że jest ona wyrazem wierzeń.

Wittlina (Lwów 1924). ' Zob.A. II. tłum. uczeń T. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Moskwa 1896. a także Historię Literatury. jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. 17). We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. S. Siemieński. Warszawa 1922. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". F. W. Kraków 1873 — Wstęp. które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. 45 Do koncepcji T. 16-162. Warszawa 1801. ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. jego dziełch. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. 11. Jedynie F. s. Iliada. K. s. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. Iliada. III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. jest po­ ematem starszym. jako opowieść o wojnie trojańskiej. prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. motywów rudymentarnych44. cz. Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. t.K. Mickie­ wicza. 33). S. 3-96). T. s. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką. Zielińskiego nawiązał ostatnio H. nr 17. Warszawa 1968). Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei.l. L. Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. Zieliński. Odyseja. 49 94 95 . po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". s. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. We wstępie. Parandowskiego (Warszawa 1956. inną religię. Wstęp do Iliady w przekładzie F. [w:] Charisteria F. Kraków 1931. w ks. 9. Duży fragment jego „Wstępu". 1-45. Dmochowski. W ujęciu K. Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy. s. T u r a s i e w i c z a . jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. II. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. S i n k i . jakim poprzedził swój przekład. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". wyd. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały. Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. wstęp i tłum. Czubka (Kraków 1921. M o r a w s k i . jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T. Patzer w swej doskonałej. Siemieńskiego (BN. odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. nr 21. Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. M a d y d a. Wolfa. 47 Homer. reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich. 46 Zob. Sinko. 7-85). 367). M a d y d y i R.monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej". w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. inne stosunki społeczne. 16. Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T.Greckiej. 1-16) nie tylko T. autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). I. narażając się tym na cierpkie uwagi A. S i e m i e ń s k i . Tragodumenon libri tres. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. G a n s i ń c a. Dmochowskiego (BN. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. Korsza. tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. Homer. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. równie genialnych poetów. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. s. docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. takie jak „Katalog okrętów". że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. s. Zapoczątkowana przez K. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw. Sinki. Warszawa 1935.

Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. tacy jak: pisarz i historyk. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. J. Nawiązując do starożytnej alegorezy. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. jakie mają dla niego same poematy Homera. 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera. Potężniejszym niewątpliwie. W 1928 r. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . oznaczającym tyle co „spoideł". co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. filozof. Epos greckie. Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. S z u j s k i (1835-83)50. by uchronić mądrość. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. tłum. tłumacz F. W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei. krytyk i historyk literatury. doskonale skomponowaną częścią Iliady. Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. Groddeckem i jego uczniami. 87). który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów. W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. Odysseja. ani Chios. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. Nieco inaczej. o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". Wstęp do: Homer. by dojść ostatecznie do wniosku. o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. lecz również wcześniejszego. Poza wspomnianym wyżej E. za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. każdy z nas jest wędrowcem. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. stwierdza. powab i czar. I: Homer Iliada. „Urodził się od razu starcem z siwą brodą.'Podobnie jak Odyseusz. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I. W i t 11 i n53. 3-27. bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. W. L a n g e (1861-1929)51. samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". I HOMER cza szacunkiem kobietę. Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). jaką mają nasi lirni dziadowie". profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. Kraków 1867. s. moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. Wittlin. niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". tłumacz i kry­ tyk literacki A. 96 97 . oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich. Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. Brody 1912. którą nie jest ani Smyrna. W i e n i e w s k i . że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. zakładającą. Lwów 1924. że miały one jednego. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. 190 n. poeta. lecz „Ból. szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania. choć nie mniej entuzjastycznie. W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). podpatrzył każdy szczegół z tego. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. W swych Studyach nad Homerem. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". o mistrzowskiej ich kompozycji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. T u r a s i e w i c z . Warszawa 1876. CL. s. genialnego autora w osobie Homera. Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia.

Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos. z prac W. 54 98 99 . LIV. że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55.1962. pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. Aby wykazać. Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. s. z. Ten właśnie kontekst. H. 5-31). Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. 1962. 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. prof. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". pokazał A. Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. 367-375). która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. Badania A. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. Schadewaldta zrozumiała. Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. s. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. 5-11). w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". J. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". lecz także ks. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. 1964. dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. 3. z. lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. RHum 11. 1960. pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. Porównania w rozprawie ks. Krokiewicz. której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. H. po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei. Dopiero w 1959 r. s. zwanej „Doloneją". Nie znalazłszy wydawcy. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). I HOMER z nim organicznie epizody. z. Z. Iliady. Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. N i e m i r s k ą . 215-224). miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. Eos LIV. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. Odkrycie. s. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. XVIII. Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. V i XI. Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. Moralność Homera i etyka Hezjoda. Rozważania nad księgą XXII (RHum 9. Jak autor zaznacza na wstępie. Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. 5. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. ale również lepiej rozumieć. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. 3. którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. z lektury. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. NiemirskąPliszczyńską. lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. X. „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu. który już w 1949 r. Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. 1964. s. K r o k i e w i c z . Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL). 3.

że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. W badaniach Z. tj. z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. że opracowanie J. Kumaniecki (s. 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. Łanowskiego. 12-14 z lat 1972. obie możliwości uznając za równie uzasadnione. czy są one dziełem jedne­ go. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady. Jeżewskiej (wyd. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. Sinki były publikowane w latach 1922-1966.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. 100 101 . nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. o autora względnie autorów Iliady i Odysei. Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). Wolfa z 1795 i dysertację M. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. Mańkowskiego. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera. Kumanieckiego i J. o stosunek. autor udziela tu w sposób kompetentny. 1981. czy ustnej). I HOMER rze przedstawionego świata. czy dwu różnych poetów. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. Homer (Warszawa 1974). Łanowskiego. lecz także językoznawstwa. 144). Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. K. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. opracowanego przez T. jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. o epokę. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r.. z konwencją literacką. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego. 1965. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. Abramowiczówny. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. a zarazem niezwykle przystępny. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce. odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej. z historycznością przedstawionego w poematach świata. s. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności. Można zatem powiedzieć. Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną. drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. który wraz ze swym uczniem J. J. Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). Wydania 1-10 w opracowaniu T. W pierwszej części monografii K. zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. Sinkę57. Obszerny. Wilno 1936. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. Ł a n o w s k i e m u . „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z.

Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. który jako błagalnik przybył do Achajów. bądź —. Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K. z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. którymi — jak np. Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. W. zatytułowana „Ma­ teriały" (s. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. Wybrał więc tylko jeden moment. Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. E. Arystoteles. Wygląda to tak. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. 148). Agamemnonem i synem bogini Tetydy. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej. 221-482). a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. Vivante58. 19. Kumanieckiego i Z. w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. 77-217). w którym znalazły się artykuły Z. Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). jak zauważył P. Petrarka. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. że publikacja K. jest specyficzny styl eposu homeryckiego.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". Madydy. Erazm z Rotterdamu. Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. Jaegera. Mańkowskiego pt. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. Vivante. Dante. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy. Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. J. Homer. jakby z góry znanych" {Ars Poet. Podsumowując powyższe uwagi. Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. by wykupić swą córkę Chryzeidę. M a ń k o w s k i e g o część II.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XXIII) — objawia się również w tym. Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. Tetyda. który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. K. Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. chociaż miała ona swój początek i koniec. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. Kubiaka. królem Myken. Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. Platon. Aga­ memnon. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. s. Auerbacha. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. a jego matka. można zatem powie­ dzieć. Yale 1986. 103 . Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. romantycy). Kumanieckiego i J. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. którzy już grają dalej swoje role.

XXIV. Cambridge. XXIV. Realizuje się w trzech kolejnych etapach. XXIV. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. XXIV. 59 Homer and the Heroic Tradition. Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. jak widzimy. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem. Mass. W ks. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. Trwa niemal jednakową ilość dni. dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy.uje w A New Companion to Homer S. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1). Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. Zob. I po dniu. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. I. jeden dzień. jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys. jak i ich przebieg (ks. jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama. W ks. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. na uwagę zasługuje fakt. II-VI. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. kontrastem i powtórzeniami. Homer and the Herok Tradition. zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. Pandaros i zerwanie układów ks. Od dawna zauważono59. I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. Śmierć najbliższego przyjaciela. II-IV). Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks. 1958. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. następnie 12 dni przerwy. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. Struk­ turę Iliady anali7. a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami). W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Mass. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. poległego w walce z Hektorem (ks. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. której rezultatem jest decyzja Zeusa. druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. Whitman.L. XVI). czas spotkania Tetydy z Zeusem. wyznaczająca dalszy rozwój akcji. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. a jedenastego — sam pogrzeb. Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. teichoskopia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. IX). Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. widoczna jest w całej Iliadzie. 1958. paralelizmami. Druga zasada ma charakter statyczny. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. s. II) i przedstawionej w taki sposób. C. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. 345-359). że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. 101 n. W niewielu. wypełniającego ponad 15 tys. w ks. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. Cambridge. bogowie debatują nad tym. XI-XV). że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu. I HOMER „gniew Achillesa". w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. Whitman 60 . która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych. heksametrów poematu. H. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu.H. po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora. I tak np. jak wykazał C. W ks. usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. Symetryczność. zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. 104 105 . a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi.

248-284. 87-101. stosowną dla początku wojny. w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności. Sheppard64. Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. repr. Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. Whitmana i D. Op. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20). II odpowiada paralelnym scenom w ks. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. Symetrię między ks. tworząc schemat: abcdcba. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. Berlin 1970. Podobieństwa strukturalne między Iliadą.1969. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy. lub — „analogicznej". uśmierz serca mękę" (601). Formalna. Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. zagłady Troi i setek bohaterów. c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). 599-620).. o których wyżej była mowa. 106 107 . XXIII. śmierci Achillesa. The Pattern oftbe Iliad. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny. geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. I HOMER Paralelizm między ks. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. Zasada dynamiczna struktury Iliady. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C. A. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. gdy szereg scen z ks.A. Zmierzanie ku śmierci. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu. van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. tym niemniej od dawna dostrzegany. jak już zaznaczono.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612). lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania. 6] 64 65 Tamże. cytownego już C. H. motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. van Otterlo62. że motyw. Lohmanna63 okazało się. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. Amsterdam 1948). opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów. a sztuką geometryczną wskazują. J. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600).T. którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. London 1922. Ma to np. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym. I i przyję­ tych w ks.s.cit. II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. Whitman 65 . Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi. którego bohater zachęca do jedzenia. jaki ona obecnie posiada. Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym.A. szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości. b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). Symetria i paralelizmy. są pochodną techniki kompo­ zycyjnej. które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W. Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. Niejednokrotnie można zaobserwować. c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613). A. jak zgodnie zauważają współcześni badacze. To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego. Die Komposition der Reden in der Ilias. w tym kształcie. że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". XXIV. w trzech wielkich odsłonach.

351 nn. Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. 712. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem". 600-606). Najogólniej rzecz biorąc. 204. Najbliższy przyjaciel Achillesa. demoniczna siła. Taplin. Ściga Apollona. VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. 358. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. XIX. Przy wsparciu Ateny. który przystępuje do walki. 15 nn. X. pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. Patroklosa i Achillesa. K. operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. Na s. W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. IX). 648). 60 nn). Trzy kolejne odsłony poematu. 110. //. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. pół czło­ wiek. któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. 439-44). 69 Zob. walki w obronie honoru i dla sławy. z której opracowania tu korzystamy. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. że uczci Achillesa.). choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. 706-709). W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. I). 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. XVIII-XXIV. drugą — ks. naznaczone przewagami Diomedesa. VIII. Według niego cz. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. jak Aresowi (V. W ks. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66. traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. walczy nie po to.L. jak wykazuje to S. staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa. VIII-XVII (przy czym ks. 353. Nie waha się walczyć z bogami. są zarazem. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką. że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. a druga na XVIII. w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. 252.. Tracąc swoją tożsamość. 670. 349). Część druga Iliady (ks. Są one zbudowane symetrycznie. odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. 271-272). 408 i 421. nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. 416.). W ks. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. jawi się jako niszcząca. Są to sceny na wskroś „homeryckie". Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. XXIII. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. s. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67. Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela.L. 517-26). pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Oxford 1992. 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary. Jest postacią z pogranicza: pół bóg. 96. Achilles. zacho­ wując właściwe człowiekowi miary.cit. ale ma jednocześnie świa­ domość. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. 108 109 . Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI.). Princeton 1993) i S. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. 102 nn. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. gdy przybrał postać Agenora. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela. VIII. XXII. Schein (op. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki. 788-821). XXI. zawieszony między dwoma światami. I-VII. I Zeus przyrzeka Tetydzie. 95. Jest tragicznym bohaterem również wtedy. I. działa wprawdzie w afekcie. jak widzimy. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. O. — „łagodny" (XVII. 440-42). chociaż wydaje mu się. Diomedes. Schein (s. w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. Poza tym. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. XXI. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. I koń­ czy się na IX. jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. Patroklos.

którzy. por.. Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. zdyscyplinowani. charakterystyka obu armii. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. Rozpo­ czyna ją wymowna.L. W ks. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. że jako pierwszy zginął on pod Troją. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. 698-709) i Filokteta (II. op. Ausg. 555 nn. Schein. Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery. 718-25). Oba plany akcji. 701).cit. 294-325) i Nestorowi (II. boski i ludzki. w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod. zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV. Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi. 350 nn. XV. Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę. które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). 472 — cyt. Hektor zabije Patroklosa. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny. VIII. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. Z. skazanym na rychłą zagładę. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty.. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II. I. Pojedynek Menelaosa i Parysa. 704-706). ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. 4. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. 71 Por.. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny. zbudowana na zasadzie kontrastu. gotowi wspierać się nawzajem i bronić. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. 122 n. Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. gdy ten zabije Sarpedona. stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego. Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia. W ks. że „Katalog okrętów" (II.).). akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. lecz umie­ jętnie adaptowany. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny. 450-474. (Wege und Forschung 634). przedstawienie bohaterki. że Hektor będzie Grekom zadawał klęski. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . zazębiają się nieustannie i dopełniają. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar.. A. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. 156-157. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny. Zob. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. Darmstadt 1991. XV. 721-722). Por. dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich.. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. do jakiej dochodzi na tym tle (I. Von Homers Welt und Werk. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. z przedruku w: J. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu. skoro tylko wyszedł na ląd (II. Schadewaldt. ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. 61-77 mówi do Hery wprost. s.. które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III. s.IV. W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan. ich zalet i pochodzenia. Heubeck. 1-14). Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. 402 nn. Dawno zauważono. II-IV przypominają początek wojny. Tak jak ks. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak. 201 nn. 70 110 111 . Latacz. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. s. II. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Studien zur Struktur der Ilias (1950). S. czyli obu mężów Heleny. 352 nn. Stuttgart 1965. 448-9). Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. s. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. 353. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage.

ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. Przypomina mu o tym również konający Hektor. Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. jak widzimy. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. której był on królem. Eumajosa. dorastający już jego syn. Telemacha. 410-11). Na zbudowanej przez siebie tratwie. jakiego mógł dokonać bohater. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. mając pełną świadomość. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. Rzecz godna uwagi. łączą się teraz w jeden wspólny nurt. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. jak na sześć tetrad. Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. libacji i wróżb. tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. 727 nn. 112 113 . Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. jego ks. 355-360). który decydował się na pomszczenie Patroklosa. Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. 5657). dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. w Sparcie — Helenę i Menelaosa. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. jak od dawna powszechnie się przyjmuje. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. dociera jako rozbitek do kraju Feaków. Lamenty matki. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz.). Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza. w Pylos. który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. podobnie jak w Iliadzie. Nie może nas zatem dziwić fakt. Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. do rodzinnego domu. Zapowiedzi te. zabiegają liczni zalotnicy. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń. „przejadając" jego majątek. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. Odyseusza. którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. Laertesa. Można ją streścić w kilku zda­ niach. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. Odyseja. Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. występów śpiewaka. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. po długiej tułaczce do rodzinnego domu. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym. Czterdzieści dni. XIII-XXIV). u Feaków — króla Alkinoosa. pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. Telemach. Sparcie i w Scherii u Feaków. Jako swego mściciela wymienia Parysa. I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. 95 nn. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. Prostota ta. którzy go znali. Dowiaduje się jednak głównie o tym. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników. XI. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. a nie Achilleida. składania ofiar.ojca i syna. dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu.). uczt. po 12 ksiąg każda. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny. że środkową część poematu. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata.. dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete.

Pozwala po­ ecie. O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. W tejże zagrodzie pasterza świń. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. tj. Ks. położoną na pograniczu zaświatów. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. w wyniku których zginęła cała jego załoga. Poznając ojca. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. wypełniające całą ks. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. karmi i wprowadza do miasta. trzecią część całego utworu. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. w której. musi on dać się poznać ludziom Itaki. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. jakim człowiekiem był Odyseusz. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe. że pierwszą osobą. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. Całą ks. sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. 90-92 ks. XII przygody. jest młoda. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. Wymowny jest fakt. Wspomnienia na temat Odyseusza. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. Przedziela je. która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. którą zamieszkiwała bogini śmierci. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. uważającym go za dawno zmarłego. IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający". są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji. Jako boha­ ter. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. XIII zwrotów z inwokacji. Kalipso. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa. Ona go wyposaża w ubranie. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. Telemach po­ znaje lepiej siebie. „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. biegowi zdarzeń. XIV. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. XIII ponownie miejsca zwolnionemu. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace.

52-607). I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża.) czekającą ich zgubę. 21). to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. na początku tej księgi. w jakiej toczy się teraz akcja. a. przez wieszczka Teoklimenesa — w. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV. jak to wykazuje S. O ile w ks.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów. 189 — XVIII. 164). abc7i. scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w. Gdybyśmy zatem. nacechowaną emocjonalnie. staje się coraz bardziej napięta. Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego. Trący. ks. 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. 29672. 290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. Abramowicz. dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. 10. bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. Wrocław 1992. ks. Rozpoznanie z ojcem. w formę dwu paralelnych tryptyków. V. Trący. 1-185). [w:] A New Companion to Homer. XXI w momencie. Warto zauważyć. którzy w ks. Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. Dyskusję na ten temat zob. iż na tym wierszu kończy się cały poemat. 1-210). W ks. Atmosfera. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. s. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza. bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. wyd. IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. The Structure ofthe Odyssey. Z. S. tj. ks. V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. s. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. matka. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. L. (BN seria II. 205-247). 118-122. 350 nn. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. 372 n. drugiej Nekyji. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. „Wstęp" do: Homer. 116 117 . XIX. Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się. Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. XVI). że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks.V. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. Odyseja. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. Agamemnona i Ajasa. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks. wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. 216-548). 2) rzeź zalotników (XXII). Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23).

krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi. 171-203. do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. V. że sam środek tej sceny (w. Hermesa). XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. 45-46). Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. 83-86). Trący74. Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII. 51-627). ks. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. 265-290. W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. Na tej samej zasadzie. 76 Tamże. I tak np. jak drugi bohater wyrusza w podróż. 128-129). 435. Tamże. W ten sposób zbu­ dowana jest np. Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. że w tym przypadku groźne. Skylla (Charybda) i Helios. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. XI. jakiej dokonuje S. V. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. Na podkreślenie zasługuje fakt. 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. Telemach płacze i zakrywa twarz. również na płasz­ czyźnie językowej.. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą..XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. Lotofagowie i Polifem. Syreny. dostarcza dowodów. że są podziwiani. Eumajosem i Filojtiosem. wy­ pełniająca całą ks. 12-13. 363. VIII. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań. (c) syna. Kalipso) tak jeden. Eol. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. Telemach. jak wykazuje S. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. ks. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. Analiza kompozycyjna Odysei. Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. (b) los jego ojca. XXI scena próby łuku Odyseusza (w. wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu. s. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. Nie mając możliwo- 74 Tamże. Trący75. ks. dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. 17-20). gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. VIII. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. jak zauważa uczony76. Odyseusz: XIX. Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. 1-434). zbudowana jest też długa. mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. 114-115). jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc . Ponadto wszystkie przygody.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Lajstrygonowie i Kirke. Tak samo zachowuje się Odyseusz. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa. bohaterowie trojańscy. gdy pokazują się publicznie (II. (d) żony. 375 n. IV. drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. jest przygnębiony sytuacją w swym domu. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. 73 118 119 . Są one. gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci. układają się w następujące grupy po trzy opowieści. s. a także całość feackich opowieści Odyseusza. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. I HOMER a. 492-520). Nietrudno zauważyć. Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. cba jest np. V-VIII. 84-85.XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. w.

ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. A. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. 172). jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. Paris 1928. Jeśli nawet przyjmiemy. Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. Język poetycki tych poematów. Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. np. przez jego syna. Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. 285). Analiza tego języka. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych. a Laertesa — przywróceniem go życiu. drugą — wykonana pod kierunkiem prof. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. powtarzających się epitetów. to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. „władca i wódz Agamemnon" (w. Najważniejsze z nich. I Iliady. 357502). Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. która go zrodziła. którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. rozumiana przez M. jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. z Penelopą (XXIII. „o szybkich stopach Achilles". pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. np. Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. opublikowane dopiero w 1971 r. ojca Antinoosa (XXIV. Zeus chmurozbiórca". 77 120 121 . I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. z Eurykleją (XIX. „niezłomny boski Odyseusz". ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. Eupeithesa. „potężny wódz Agamemnon" (w. 172-320). a nie pojedyncze słowo. się do improwizowanej poezji ustnej. Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. Odmłodzony przez Atenę (XXIV. Rozpoznania. Formuła. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77. W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". 219-360). takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. 523-25). odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. 1-240) i z Laertesem (XXIV. lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza. jaką zaprezentował już M. Spotykamy je nawet w tej samej ks. że język. Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. J ę z y k . To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. 560). jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim.

przed Chr. The Making ofHomeric Verse. by A. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". The Colected Papers ofMilman Parry. a więc również „eolizmy". Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. 203-217. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. formy kontrahowane. tamże. 142). Eolizmy homeryckie. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. przemówień. Tamże. roz­ mowy. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji. Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. na widzenia senne. narad. tj. Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. zbieranie i rozpuszczanie wojsk. bitew. które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. w którym to zjawisko przetrwało. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej. dokonana ostatnio przez G. wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. wizyty bóstw. na poselstwa.. Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. Homer's dialect. Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich. Inną cechą stylu poetyckiego Homera. ubieranie się i strojenie. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. s. opisy uczt. w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). pożegnania. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. najeździe Dorów (XII-VIII wiek). 199. 276 Zob. to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. jest motyw „powrotu". dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer). ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 120080. w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. [w:] A New Companion to Homer. bądź w postaci „typowych scen". 1200-1000 r. metryczne wzdłużenia. np. Najbardziej znanym motywem „wędrującym". spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. Dodajmy. weszły do niej dopiero po r. III. który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". G. spotkań. a elementy dialektu zachodniogreckiego. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. Horrocksa. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. Parry. I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. podróży. 1000 r. Horrocks. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". rytuałów. rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. ed. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. s. s. 122 123 . Por. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. prośby. Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. przed Chr. uwodzenie. albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego.

1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym". Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym". która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. „po piątej półstopie"). nazywana też —pentemimeres. drugi — wznoszącym. Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. tj. co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie. miejsce heksametru.3). West. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. w trzeciej — w ok. 5% wierszy w piątej stopie. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. op. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. x. 124 125 . swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. za: M.. Tylko w ok. £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. „po siódmej półstopie". 224 nn. odkryty przez G. ouvoua = óvoua. Orphica. w czwartej w ok. y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. po części na­ tomiast od tego. most. W ok. [w:] A New Companion to Homer. W przypadku otwartej sylaby. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio). są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. i|>. utworzona jest „stychicznie". Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej.^ może być zastąpiony spondejem: —. I HOMER B. czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę).cit. ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. C. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. s. ma charakter kwantytatywny. 220. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę. 40% wierszy. 3 tys. Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. 84 G. Daktyl o schemacie: . a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np. Leipzig 1805. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. nouAiSccuac zamiast IloAioauac. w którym z reguły unika się kończenia słów. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). Przeciwieństwem średniówki jest tzw. które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. 30% i tylko w ok. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich. Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony.). Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". 223.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz. Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu. Hermanna w 1805 r. cp. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. prze­ ciętnie co pięćset wierszy. Jeden z najbardziej znanych „mostów". niespotykaną później. tj. 15%. ńwuoEic = dveuoEic. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. 600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia. czy zamknięta. dwu długich i krótkiej (np. To właśnie te człony (cola). gdy digamma była jeszcze wymawiana. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. West (s. Hermannus. H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja. Wiersz homerycki. Nie trzeba natomiast specjalnych badań. 222. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". tzn. Homer's Meter. s.L West. s. Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego. ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np.L. Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach. to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności. Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. jako całostki rytmiczne. Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. 692-694 — cyt. Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne". w pojedynczym wierszu.

że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości. możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje.cit. Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. „jednostki intonacyjnej". mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. „apozycji". CA 12. oparte na retorycznym akcencie. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. 1-29. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. L. Sformułowania takie jak: NuE. Ithaka. Co więcej. jak widzimy. sugerujemy bowiem zarazem. Pod­ stawową jego cechą jest. Bakker. Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B. ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. 234. traktowane są w wierszu homeryckim. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing. że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. [sm] lub [snl. sw-ekyre = hekyre). nro). WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej. Chafe88. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy. Z tej epoki. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. Comparative Research in Orał Traditions. 1993. System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". Forma ta. L. West85. E. West wysnuwa wniosek. Ohio 1987. zob. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. pokazują. Dopiero wtedy. Bauml86. and Time. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. daje się wyjaśnić również to. a także początkowe sw. zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach. sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego. Słowa. s. Involvement. gdy jej tam nigdy nie było. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe. hepłac. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. [w:] J. W świetle wywodów M. które przekształciły się w h. że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. a zwłaszcza E. s. z czego M. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. II.). a nie na iloczasie. pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. 87 Discourse and Performance. 86 126 127 . „dodawania". Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. s. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. dupoÓTr). dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". Przedmiotem analizy jest początek Op. dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. mimo zaginięcia początkowego s. H. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie.M. New York 1996. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni. 45-54. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. Visualisation. jak celnie zauważa M. and „Presence" in Homeric Poetry. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami. [sil. Bakker87. sequ-. Orality and Homeric Discourse.. Consciousness. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text. W świetle historii języka greckiego. takich jak F. Chicago 1994. 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. Foley (ed. jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. [sr]. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak już podkreślono powyżej. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. sal. L. -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab. A Memoriał for Milman Parry. Wynika stąd.

a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. d. Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. określający skutki gniewu. h. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. c. antytezy. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej. w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. n. m. lecz raczej przejawem ruchu. j. czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". /. E. 292. jak to ma miejsce nieco dalej. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. The Study ofHomeric Discourse. 128 129 . Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. f. Okazuje się. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami.. która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. a „śpiew" w członach k-n. koordynacji. tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se. które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. Spójrzmy jednak. ale jak zauważa Bekker. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. bliskiego znaczeniem „i". Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna. jak świętują czy podróżują. „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. E. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. z jego początkiem i końcem. ale na pytanie. [w:] A New Companion to Homer. i. ale ma walor dy­ namiczny. W cytowanym urywku. jak się zbroją. (dusz) bohaterów. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego. zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. zwłaszcza od dnia. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. g. Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika. jak walczą. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. Nie służy też jako znak przeciwstawienia. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). s. jej pierwsze siedem wierszy. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który. jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przejścia do nowej myśli. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola". tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych. Poeta nigdy niczego nie analizuje. Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu.". dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho. b. Jak wyżej wspomniano. I HOMER Iliady.. Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. Partykuła ta u Homera. k. lecz — a p o z y c j i . motyw gniewu. dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. e. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu.

ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. 200. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska. co późniejszy dramat grecki. zelżenia). Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. W Iliadzie twarda. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością. którego „blask sięga­ jący nieba". I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. W tym przypadku {II. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. nie tylko Hekto­ ra. 50. Niekiedy. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. że rozmawia z boginią. które indywidualizuje bohaterów. II. jak to ma np. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. skarcenia. ale takiego. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. Patroklos zarzuca np. poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. I. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. niż w Odysei. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. także w chwili afektu. jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. trzech osób na scenie". potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość. powiedzą to sobie w duchu. podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. Homer przedstawia. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody.T. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". podkreśla im tylko właściwe cechy. lecz także jego rodziny i całej Troi. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. w której naliczono ich ok. a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. czego nie powiedzą innym. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. Nie trudno przy tym dostrzec. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Mowa wprost dramatyzuje akcję. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. Mimesis. Achillesowi jego upór. Nic bardziej mylnego.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. nieświadomego. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. Auerbach. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. człon porównawczy przywołujący inną. Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. że są oni wszyscy do siebie podobni. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. t. zażyłością i żartem. Jak zauważył E. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. Bohaterowie dzielnie się biją. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. Warszawa 1964. s. ale również nie gorzej przemawiają. Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. Auerbach. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. Jest to w pełni zrozumiałe.

odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr. znany jako Pseudo-Longinus. 5. 38. ÓQLCovTec). że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. 33. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. „Sprawa mi­ łości. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92. inni. S. Odyseja. 132 133 . Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G. a nie zbiorowa walka. 92 51 Zob. 15. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. Troi i bohaterach. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich. Warszawa 1998. przeł. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. choćby w największym zamęcie bitwy. s. Jak celnie zauważa. Większość formuł frazeologicznych.CW. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego. jak zauważa Kirk (s. Ten. Szukając źródła. by nagle pośród mieczów i dzid. Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym. Inny jest więc również wachlarz spraw. że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. 12. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego. Dopiero w II wieku przed Chr. jakim był działający w I wieku po Chr. O jego polemice z Hellanikosem zob. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. oraczami i żniwiarzami. Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. toczy się spór stron przed sądem. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. miasto oblężone przez wrogów. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny. sprawił.. 185. jak Odyseusz. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. Kirk'a. s. Op. co walki i cierpienia w Iliadzie. Przedmiotem Odysei. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych.. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. Tu panuje czas teraźniejszy. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. Autorytet Arystarcha. cit. 245. i oprać. której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. połączone z ich estetyczną oceną.. przyjmuje (s. gościnność i jej formy. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. SchoYaAadll. widzimy i wieś z pasterzami. można zatem powtórzyć celną obserwację J.651. s. II. którego przedmiotem jest wojna. w którym odbywają się gody weselne. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie.] widok na inny świat. a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna. Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. S. Kirk. Przypuszcza bowiem. Posejdona i Aresa. vol. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. 34). nie heroizm okryty publiczną sławą. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much. cwałujących koni. 38). 5-6.in. zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". 33 n.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M. jakie nastały po wojnie trojańskiej. ciągle są w drodze".269. IX). Porównanie obydwu poematów homeryckich. zob. Scholia A ad II. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. znane czytelnikowi z Iliady. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów. stosunków wewnątrzrodzinnych.. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. jak niezwykle trafnie ujmuje to G. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. s. że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. XVIII. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu. autor traktatu O wzniosłości. Jasne. które stają w centrum zainteresowania Odysei. cit. 470-607). na dzień powszedni. który nic nie wie o wojnie. wierności i zdrady małżeńskiej. I. Op. „są czasy niełatwego pokoju. Parandowski. poległych i rannych otworzyć [. genialnego poetę. stosownym dla bohaterskiej tradycji. sług. Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. problem winy i kary. part 1. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. J. żony. Homer. żurawi czy łabędzi.

by je wyra­ zić. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. Helena. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych.^ta- ciami z Iliady. uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia. 103 n. W. uroczystości religijne. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany. 99 134 135 . że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. I HOMER się ta poezja. Oxford 1955.. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p..] Sposób przedstawienia tych motywów i język.S. jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia. które jako poematy „prag­ matyczne". że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr. IV. Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim. Sceny rozmów. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów. ale można odnieść wrażenie. — „cyklicznymi"101. Kirk (s. CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. Geschichte der Griechischen Literatur. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza.cit. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha. Menelaos. będziemy mogli również przyjąć. D. które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków. W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. 39). Page. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". Schmid. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. Nie dotyczy to Odyseusza.). Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę.. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę. 43: „gardzę poezją cykliczną". Można by zatem sądzić. Page'a. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady. s. 149-156.s. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze. o knucie intryg. Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. 39. 96 97 Por. stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują. 325 nn. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. Jak wyjaśnia Schmid. cit. przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". a nawet mogą być dziełem jednego autora. 266 nn. mają wyraźne zabarwienie heroiczne. Stahlin. uroczystości. uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. Bd. akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". o poniżające przebra­ nia.). pasterzy i służących. są postaciami nieco papierowymi. Kirk. [. The Homeric Odyssey. Page {ibidem) przypomina m. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. III. D. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego". W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. mimo że są one dość istotne. o cierpliwość. niekiedy swój heroiczny wymiar. jednookich potworów.S.in.. Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. 195 n. AP XII. Miinchen 1929. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od.). Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od. że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. Page96. op. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. 10(1 Zob. jak zauważa G. której wyniki przytacza D. którymi obdarzono go w Iliadzie. występy śpiewaków. I. skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op. O. s. Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. Page98. IV. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. jakiego się używa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. 158. G. Natomiast Nestor. Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie. s. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei.

da­ jąc do użytku oślepionego. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos. CIG Ital. Paus. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów. Diomedes syn Tydeusa. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX.. 1292 II. Przyj­ muje się. Wiemy. XI. Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. IX. stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. podając mu do spożycia gorszą. 11. że poemat nie powstał w Tebach. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. Powrotach i Telegonii. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa. Etiopidzie. że Sfinks po­ rwał „Hajmona. dziewięciu poema­ tów. I HOMER Hektora w Iliadzie. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom. wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). 9. złotego pucharu. 5. Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. nieszczęśliwego Edypa. W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci. Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. 8. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). Pierwszy wiersz poematu. et Sicii. I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy.. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. 5. Zburzeniu Ilionu.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. córka Hyperfasa. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje. Małej Iliadzie. 271-274). Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem. ukochanego syna Kreona. np. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw. Przeklinając swych synów życzy im Edyp.) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. poselstwo Tydeusa do Teb. atak na mury Kadmei. którzy mieli powiedzieć. Paus.5. 136 137 . Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". by go pomścili. powrót Odyseusza w Odysei). Allena. bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. IX. 105 Zob. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją. Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. Tebaidzie i Epigonach. Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. W. z której „wodzowie". Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata. że już w VII wieku przed Chr. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. lecz Euryganeja. drogocenny. mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. porcję ofiarnego mięsa. niż mu się jako królowi należała.

Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. Polyneikes. Wystarczyło. co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". skoro w V wieku przed Chr. Mała Ilia­ da. lecz przez wojny. Kapaneus. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. 1 HOMER deus. Etiopida. Scholia (A. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. Scholiasta do Argonautyk (I. córki Tejrezjasza. 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera. Mekisteus. Platon i Arystoteles. Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. Poza tym Herodot (IV. ale jak zauważył już W. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. lecz także jej braci. cit. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru. Nie można jednak wykluczyć. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. została. do Sydonu. Amfiaraos. Telegonia. bliźniaków Kastora i Polideukesa. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. 116).s. którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. a następnie do Menelaosa w Sparcie. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. gdzie odbywają się ich gody weselne. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. 61) do Iliady (I. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. informuje nas o losach wieszczki Manto. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. tygrysa. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. Był to obszerny. są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. które sami ludzie będą prowadzili. Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie. że Homer nie jest autorem tego poematu. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. w którym przywołuje się Muzy. Zburzenie Ilionu. Oto bowiem na prośbę Ziemi. o ile jest on autorem Epigonów. Powroty. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. wysoko ceniony. Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. ptaka. drzewa. przywołując ten poemat.. 204. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. po­ emat w jedenastu księgach. i stamtąd do Troi. Cypria. lwa. nękani zesłaną przez Herę burzą. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa). Parthenopaios. Vind. ubranym w szatę mitu i poezji. że „autor jego był nieznany". jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. węża. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem. ale innego autora nie wymienia. Achillesa. jak widzimy. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. ognia. Autora poematu nie znają również Op. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. lub z filozofem z V wieku. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. który sądzi. Schmid106. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. u których wcześniej bawił Parys.

Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. 740 r. poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. 68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. Heraklesa. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. Artemidy i Latony przez Odyseusza. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata. Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida.. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona. który zabiwszy syna Polinejkesa. by obaj co drugi dzień żyli. przed Chr. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. którego wspomaga Apollon. katalog sprzymierzeńców Troi. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. Nie ulega wątpliwości. mógł być uleczony. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. być może107. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. Rodzajem epilogu był. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa. I. co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. Pierwsza wyprawa. cit. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. przed Chr. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. zakończyła się zniszczeniem Teutranii. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem. I HOMER walkę. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas. Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. Tersandra. Przybywa więc do Argos. na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. a Bryzejdę — Achilles. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu.). Schmid {op. rom. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. 209 i przyp. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. aby opłakiwać syna. Vind. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona. a także podział łupów. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. że akcja tego utworu była dość prosta. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. Przypuszcza się. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. Bizantyjska Księga Suda. a następnie do Nestora. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. 9). s. Memnon sroży się w walce i m. lecz równocześnie bardzo udramatyzowana. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady. Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. śmierć Tersystesa. 140 141 . zabija Antylocha. I. wziętej pomyłkowo za Troję. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. 61 do II. opierając się na świadectwach Apollodora. gdzie zgadza się go uleczyć Achilles.in. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele.). Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. zamieszczony na końcu poematu. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. poemat w pięciu księgach. którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej. Poeta opowiadał też o tym. A. syna Nestora. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. W. według przepowiedni. gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę.

Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. Streszczenie Proklosa. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła. Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. że zawierał on jeszcze szereg scen. s. a inni Leschesowi z Les­ bos. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. stawie Tetydy. Palladion. 139 nn. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. Motorem dalszej akcji był Odyseusz. Rozpoczynała się ona. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami. Losy miasta są już właściwie przesądzone. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. od sporu o zbroję Achillesa. jak już zauważył T. które wykonały ten manewr. którą T. jak też i wymowne nowości. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem. Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. Inny jest też. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. syna Telefa. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej. który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. 141). która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. syna Achillesa. światopogląd naszego poety. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. odebrał sobie życie. Oszalały Ajas.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. Sinko {Zarys literatury greckiej. którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. Memnona. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. wymieniano tych właśnie dwu autorów. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. s. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po. do którego dążą bohaterowie. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. Jako autora Małej Iliady. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi. Nieprzypadkowo. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa. ale jednocześnie na jej kompozycję. Mała Iliada (lAiac uiKod). celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi. z których można by ułożyć po jednej tragedii. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. Stwierdza on. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi.). neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. po śmierci opłakują ich. że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. I. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę. aby je pogrzebać. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. I. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. zdobycie Troi. według streszczenia Proklosa. równorzędnych komnat. jak się wydaje.

I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. 30..5. nie daje jednak żadnej wskazówki. Drugą córkę Priama.. 326). 29. syn Ojleusa. w wyniku tego zda­ rzenia.6. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa. Schrnid. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. 144 145 . naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. do której pobudza bóstwo. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. Przed Achajami. Poliksenę. syna Hektorowego Astyanaksa. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. Streszczenie Proklosa. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. któremu udziela rad na drogę Tetyda. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa. pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa. III. Kalchas. X. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. Można zatem przypuszczać. że należy jeszcze pozostać w Troi. Odyseusz zabija. Zob. które stanowią przedmiot tego poematu. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. op. 350 nn. Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. IV. 297 i przyp. I. gdy opisuje obraz Polignota109. by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. 28 nn. X. musimy stwierdzić. Nie wiemy również. s. Wędrując po Tracji.7. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy. aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. W. X. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Agamenon jest zdania. 9. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. Powroty (NÓCTTOI). Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa. budziły niezwykle żywe zainteresowanie. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. 130 nn. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei. Agamemnon i Menelaos. pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. 28. lm Zob. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. potraktowanego jako zła wróżba. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie.). spotyka się on w Maronei z Odyseuszem. poemat w pięciu księgach. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. spełniając uchwałę Hellenów. Neoptolemos.

Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. a nie „spoza morza" {ŁE. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń.co dAóc). która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od. jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. Telegonos. Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. mitycznych architek­ tów. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. jak do tego doszło. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. 134 = XXIII. 146 147 .. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. udaje się do Elidy. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę. Battiadzi. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. którego autorem był Eugammon z Cyreny. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. Postać Eurytosa. uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody).1) i Eustatiosa (1796. poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. 224. Griechische Mythologie. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów. 2. R. XXI. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". Cały ten długi pobyt w Epirze. Kiedy odniósł zwycięstwo. Jej władcy. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. 133 n. gdzie przebywa przez długie lata. s.). Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach. 25 n. Poemat opowiadał o tym. 355 nn. jest Telegonia. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii. 570 r. gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). Zob.25. Przedstawiona na kraterze historia. Inspirację dla swej fabuły. Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. Preller. Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników. VI. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. Telegonosa. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze. postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi.czerpał nasz poeta głównie z Odysei. Ale i tu nie zazna spokoju. 12 nn.). poemat w dwu księgach. złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . XI. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca. a sam przybywa znów na Itakę. Eurytosa. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. na lata 568565 przed Chr. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. dlatego oddalił się z miasta. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. córkę króla Ojchalii. XI. Prellera111. 281). od którego uderzenia Odyseusz umiera. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. tj. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. XIII. według ustaleń R. Przyjmuje się. pięknej Iole. 35).). II. poematu. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji. Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie.

gdy jest nagrodzony. Welckerem112. Drugi tego samego rodzaju utwór. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. którzy buntowali się przeciw Apollonowi. miasta Minyasa. jaką posiadają Iliada i Odyseja. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. przytoczone przez Atenajosa (VIII. Ich drobna. 439-461) utworów. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym.in. co pozwalało na wprowadzenie zmian. 8. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). I. co osobliwe. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). akcentowały jego humor. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. którego świadectwo jednocześnie wskazuje. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. IV. jak można wnioskować z tytułu. F. że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli.in. Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. Idąc za G. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. którego autorstwo przypisywano Herodotowi. postawy moralnej i talentu poety. Jego przedmiotem. w tym co nowe. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos. tj. syna Eurytosa. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". Kallimach {Epigr.32) mogą stanowić świadectwo. o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). Ep. Pieśń bohaterska. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. Hipponaksa). by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. 359e. ograniczała się. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. 237 148 149 . Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. lecz za oryginalną twórczość. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie. Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. Reprezentuje ją m. W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną. symbo­ lizującą bogactwo. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. okazjonalna. fantastyczne. trudno powiedzieć. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. 6 Wil. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną. która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz nawet w gatunkach lirycznych. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. a nawet do doryckiej Sparty. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. prośby i życzenia. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać.). formułowego stylu i problematyki mitologicznej. ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. rodyjska pieśń jaskółcza. Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. który. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. Istnieje jednak również tradycja. I HOMER ten poemat i fakt. Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. radość i pokój. jak widzimy. miało być m. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. wymyślne. który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. Cyd.

że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą.) przybiera formę sentencji. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. Suidas. 4. a Polibiusz (XII. l47b). upoważniają " 3 Por. 262-265). Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. I tak np. 101-105). Arystofanes (Av. w Fajdrosie Platona (264 C). 23). który go jako ślepca oszukał. podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. I tak np. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. Na żadnej sztuce się nie znał!". 212 n. jaką legenda związała z imieniem Homera. natomiast o ukaranie tego. znany był w starożytności poemat heroikomiczny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. słońce i księżyc świecić". u Diona z Prusy (XXXVII). rzeki spływać. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. 6). by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w. co śmieszne". Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji. że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. lecz to. epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. kto go urodził. a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. którzy okazali się dla poety niegościnni (w. 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. który razi z oddali. będąc młodzieńcem nie wiedział. ojciec czy matka. drzewa kwitnąć. W Etyce Nikomachejskiej (VI. Jeśli adresatem jest bóg. Margites. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. 100-105). Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. Hesychius. że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. boski aojdos Sługa Muz i Apolla. a chociaż się ożenił. być może. 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. morze szu­ mieć. któremu zwrócono uwagę. Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. stwierdzając. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. Jego autorstwu przypisała legenda również napis. w. trzymając w miłych rękach lirę. epigramat adresowany do Testoridesa (w. 909) i Arystoteles. jakie zachowały się z tego poematu. 305-309). Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. który daje się czytać i od przodu i od końca. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q). iż suma 42 i 23 wynosi 65". s. Potwierdza to. 417-20). Poeta. „póki woda będzie płynąć. gdyby nie potrafił obliczyć. 2. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. Dernosth. o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113.v. a epigramat. do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). Margites — pod takim tytułem. Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. do której przybywa wędrowny poeta. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. lecz młodych duchem staruszków (w. które przykładowo powyżej zostały przywołane. u Diogenesa Laertiosa (I. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. stworzonej w miarach heroicznych. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. przypisywano Homerowi. którego autorstwo powszechnie. Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. pochodzącym od imienia głównego bohatera. aż do II wieku po Chr. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. 173-189). ma charakter regulaminu pasterskiego. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu. poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. ani jakąkolwiek inną mądrością.a) pisze. 150 151 . 57). Pięć wierszy. 147B). Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. co piękny ma dźwięk. Nic dziwnego. Starożytne świadectwa. z którymi ma płynąć do Chios (w. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". J. ani kopa­ nia.

Kirk 152 153 . 84-92. Holscher U. s. Phoenbc 48.M. Amsterdam 1969. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał... który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa. Cambridge 1990. {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami). s.).W. A Tribute to Emily Townsend Vermeule. The Flexibility ofthe Homeric Formuła. s. Oxford 1970.. Di Benedetto V. Written Voices. Romę 1992. Spoken Signs. Di Luzio A.. Genese de TOdyssee. AJPh 89. Cook E. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory..M..W. le fantastiąue et le sacre.F. Visualization. s. Baltimore 1987. Jonsered 1989. 3-152. De Jong I. (eds. Kirk G.)... Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Korojbosa. 1997. Ithaca. The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer. 1-43.B.. (eds. Homer: Poet of'the Iliad. Stuttgart 1974.S.. jak n p .. 1986. Amsterdam 1987.B. 57-68.W.. Gordon C . ed. że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego.. Texas 1995. Apthorp M. Oxford 1931. 95-114.B. Janko R.). The Odyssey in Athens. The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition... Studies in Honour ofT. Lirica greca e latina. Crielaard J. I: 'Prolegomena. HSCPh 73. (Wiener Studien.. Cambridge 1991. Conventions of a Homeric Funeral. Hoek­ stra A. 1-5.P. Amsterdam 1981. J.. Bristol 1986.W. Orality and Homeric Discourse. Darmstadt 1974. Homer on Life and Death. The Iliad: A Commentary III. Homer: The Origins and the Transmission. The Catalogue ofShips in Homer's Iliad. 1968.J. Ed­ wards M.. Homer and Bibie. Recent Trends in Homeric Interpretation. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale. Morris S. Indiana 1995. 1969.. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. Leiden 1994. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta. s. TAPhA 97. 1990. Janko R. Dimock G. (Hermes Einzelschrift 30)...E. The Epic Cycle. s.). Testimonia et Fragmenta.. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic. Hoekstra A. Homer and Mycenae: Property and Tenure. Books 13-16. Horrocks G. Vol. Space and Time in Homer. Crowley J.B.S. Berne 1969. The Iliad: A Commentary II..J. vol. Salem. Carpenter R.L. Fenik B. The Iliad: A Commentary II. Padua 1981.. Hoekstra A. 257-283. s. (eds.. Kirk G. 1969.. Part I. Books 9-12.W.. 379-394. Annandale-on-Hudson—New York 1992. Green (eds. Bakker E. The Presentańon ofthe Story in the Iliad. Gaisser J. The Iliad: A Commentary IV.. Discourse and Performance: Involvement. Finley M. Books 1-4. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee. (eds.P.. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej.).. Homeric Ouestions. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2. New York 1962. Germain G. Typical Battle Scenes in the Iliad. 1962. Austin. Edwards M. Cantilena ML. Orał Tradition 1. West S. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes. Hoekstra A.H. De Jong I. Havelock E. A Cognitive Approach. Milano 1986. 1966. New Haven. I HOMER nas jednak do stwierdzenia. Wien 1988. 1-29. Egypt and the Near East in the Bronze Age. Copenhagen 1980. 1994. Folktale.. O p r a c o w a n i a . TAPhA 120. Books I-VIII.P. A Commentary on Homers Odyssey I.T. (Mnemosyne Supp. Aix-en-Provence 1958. Cincinnati 1955.W.. Allen T. Hooker. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej.J. 133-159. Hope Simpson R. Homer and Orał Tradition: The Formuła. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey. Allen T.. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII. Romę 1994..J. 99-130. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. 115-179. Fenik B. Hainsworth J.... T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach. Oxford 1989...B. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę. Bremer J.. Berkeley 1946. Paris 1954. Poetae Epici Graeci. Fittschen K. Historia 6. Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę. [w:] J. 3 rd ed.C. Brillante C . Studies in the Odyssey. Heidelberg 1980. Performance. Góttingen 1988. Tradition.F. Cambridge 1982. Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej. 1986. and the Epic Text. The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission.. Nel laboratorio di Omero. Oxford 1988. De Jong I.. Foley J. Delebecąue E. Cambrigde. and the Serbo-Croatian Return Song. rev. Clark M. Gould T. The Common Background of Greek and He brew Civilizations. A Commentary on Homer's Odyssey II. Oxford 1968. Cerri (ed.. Aloni A.. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica. Myths of Cultural Origins.B. Aloni A... Homeri Opera. New York 1978. Homer. Kahane A.. Die homerische Frage. Before the Bibie. Homeri Ilias. Wiesbaden 1968. Simpson M. Conn. and Saga in the homeric Epics. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9. Poetry in Speech. Cohen B. Mass. Modern Critical Theory and Classical Literaturę. Books 17-20.3 maggio 1990.). 1957. Leipzig 1988. 130). Amsterdam 1965. Hainsworth J. New York 1995. [w:] G. s. Bakker E. Heubeck A. Gordon O . Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica. Danek G. s. 171230. Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen..B. s. The Iliad: A Commentary I..F. s. LazenbyJ.M. Classical World 7. Edwards M.I. Carter J. The Ages ofHo- Homer. Griffin J. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11. Beiheft 12). Berkeley 1990. Powell B. Mullen W.I. New Hampshire 1984.W. and „Presence" in Homeric Poetry. Some Features of Homeric Craftmanship. Homer: Beyond Orał Poetry. Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e . Bernabe A.. Bakker E. Clark M. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. Edwards M... Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Kalff J.E.S.. 1. (eds.). Giovannini A. New York 1996.. Amsterdam 1995. Oxford 1980. Cambridge 1992. Sullivan J. Allen T. Oxford 1912.W. Epic Verse Before Homer... 1993.. 1986.J. Hainsworth J. Neoanalysis: A Bibliogmphical Review. Beowulf. Amsterdam 1987.J.. Berlin 1969. (ed. Books 5-8.R. Oxford 1923. Jensen M. The Singer of Tales in Performance. Webster. Atti del convegno di Yenezia.. Bakker E. 28-30 settembre 1977. Bloomington..W.J. i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami)..F. Fiction. Bristol 1989. Epos zwischen Marchen und Roman.. The Muse Learns to Write. Books IX-XVI... Hainsworth J.). Homeric Discourse andEnjambement. Edwards M..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Studien zur Dobnie. Cambridge 1993. Finley M.. Heubeck A. Foley J.. Heubeck A.. Narrators and Focalizers. Munich 1990. Traditional Orał Epic: The Odyssey. Davies M. Buitron D.21. Edwards M. Ithaca. The World of Odysseus... CA 12. s. Die Odyssee. Pavese C O .. Cambridge 1985. The Aegean and the East.

. Eine Einfuhrung. Cambridge. Naturę and Culture in the Iliad. History and the Homeric Iliad. Pisa 1979.H. Homerische Untersuchungen. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter.. New York 1990. (Wege der Forsching 634).. s. London 1962. Die Achilleis ais Ouelle der Ilias. s. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue.B. Amsterdam 1957.B.. 1958.. Homer and the Ionian Epic Tradition. (ed. 87-142. Antiąuity GA..H. Homer and Hittite. computer software). Puhvel J.L. MH 35.M.. Oxford 1971. Rutherford R. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. 433-450. Amsterdam 1995. Nagy G.B. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad. Lord A. [w:] A. From Mycenae to Homer. Homer and the Orał Tradition... New York 1992. (Papyrologica Coloniensia 3).. Wiener Studien 15. Sale W.F. London 1982. s. 1983. by A. s. New Jersey 1988. Vivante P. Ithaca.S.. Sherratt E. Murnaghan S. Homer and the Heroic Tradition. C Q 23. Berkeley 1959. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue. A Companion to Homer. Pratt L.. Die Ilias und ihre Ouellen. Mass...M. Ungeschehenes Geschehen. s. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens.P. London 1958. Montanari F. Notopoulos J. Chicago 1975. (American Philological Association. Iliasstudien...B... 5-42. 143-190. New York 1994. Indiana 1970. Meisenheim am Glann 1977.J. Pucci P. Epic Singers and Orał Tradition. GRBS 25. Berkeley 1921. Munich 1971. Innsbruck 1991.. 1990. Princeton 1990.. Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung. 381412. Narratwe and the Iliad. Ruijgh C. The Tragedy of Hector. von. s. 17-22. Le mycenien et Homere. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey.L. Kullmann W. False Predictions in the Iliad. Reece S. Wilamowitz-Moellendorff U. s. s.J. Parry. 1993. I HOMER G. Lord A. War. New York 1995. Orał Tradition 8. Krischer T. Homer.B.. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. Homers Ancient Readers. 1993a.s. 1978. Sutton D. Aus­ tin.. Princeton 1987.). Innsbruck 1982. Neitzel H.A. ed. Homerische Motive. Whitman C.. JHS 101. Penglase C . Page D... avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec. 1964. Sons ofthe Gods. Holoka. Redfield J. Keaney J. 81). Berlin 1881.L. 3..S.. Orał Tradition 8.. New York 1991. and Gods in the Odyssey.). Ithaca. 1985. Epos: Word. 1984..). The Singer ofTales. Snodgrass A. 115-144. Riggsby A.M.. Miller D. Formale Konventionen der homerischen Epik. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Van Wees H. Cam­ bridge 1989..V. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage.M. London 1994. s. Homer. Simonsuuri D.. Page D. 1993. Y. West M.. Homer as an Orał Poet. The Dark Age of Greece.B. Ilias und Aithiopis.J. Morrison J. Kirk G. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad.). Murray G. The Story ofthe Odyssey.. Powell B. Bloomington. Thomas R. Berlin 1910. Koln—Opladen 1967. Zurich 1961. Mueller M.. Greek Poetry 2000-700 B. Velement Acheen dans la langue epiąue. Rosę P..S. The Unity of Homer. Ho­ meric Ouestions. Latacz J.. Stuttgart 1992. Texas 1996b. Darmstadt 1979. s.. Roma 1974.J.. Webster T.). Analyse dialectologique du langage homeriąue. 1968. 1-46. Auśg. Cambridge... Stubbings F. Cambridge 1962. 99-114. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue.G. s. Berkeley 1991. Homeric Misdirection. Princeton 1992. Lord A. Homer and the Sacred City.. Mi. Disguise and Recognition in the Odyssey. Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica. s. Parallels and Influence in the Homeric Hymns. Kullmann W. 1960. Amsterdam 1992. The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. and Hesiod.. 1-96. Homer in the Papyri.. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite. s. Naas M. 1-77. New Jersey 1995. New York 1987. Pellizer E. Atlantic Highlands. Lord A. The Homeric Narrator. Scott J. Schadewaldt W. s. Nesselrath H.W. Atlantic Highlands. 1973. Sale W.. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę. transl. Singers.. Puhvel J. 1992. The Iliad. Pestalozzi H.. West M. Mass. Duhoux (eds. Wiesbaden 1960.. Morpurgo Davies. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition.C. 1993b. (eds.H. Oxford 1992. (Beitrage zur klassischen Philologie.. Stuttgart 1959. Slatkin L. Schoeck G.. Richardson S. Ann Arbor 1992. Bonn 1975. 307-323. Powell B. Lynn-George M.. 807-824... Q U C C 27. Ruijgh C.M. Peradotto ]. The Contest of Homer and Hesiod.. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond. The Songs of Homer... Linear B: A 1984 Suruey. (eds.B. Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece.. TAPhA 122. and Socięty in Homer and History. Homer: His Art and His World. Part II. 1-17. Latacz J. 154 155 .. Die Ouellen der I Has. s. HSCPh 63. West S. Schadewaldt W. Atlanta 1991. Nagy G. Homers Original Genius. 3. 133-150. Folktales in Homer's Odyssey. 1981. Pavese C.O. 118-139. Mi.. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft. Wace A.J. Studies in Early Greek Orał Poetry. Vortrage und kleinere Schriften 47). Ithaca...L. Ithaca.. C Q 17. Schein S..B. Ruijgh C.M... Princeton 1993. Berkeley 1984. Homeric Ouestions andHittite Answers.. Ann Arbor. Princeton 1990.G.. Kullmann W. The Ptolemaic Papyri of Homer. 1973.).. Cam­ bridge 1976. Munich 1985 (ang. Zurich 1945. The Singing of Homer. Taplin O. Latacz J. 1981.B.. Scully S. Violence. Status Warriors. Nashville. London 1995.. Louvain-la-Neuve 1985. (ed. Oxford 1907. Segal C .. PCPhS n. Ithaca. Parry M. AJPh 104. HSCP 72. Darmstadt 1991. Studi sulla tradizione epica rapsodica. Rudhardt ]. Trący S. Composition by Theme in the Odyssey. The Rise ofthe Greek Epic.. s. Homer — Rezeption bei Hesiod.. Ong W. (ed. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey.L. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Darmstadt 1966. Lamberton R. Tennssee 1990. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798). Cambridge 1991. [w:] Crielaard J. by J. Cambridge. Cambridge 1979. Edinburgh 1971. Cambridge 1996a. Stuttgart 1992.. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. London 1984. Interpretation ausgewahlter Passagen.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Homeric Ouestions.. Mass. Miilder D.J. The Homeric Imagination. Kullmann W.. The Singer Resumes the Tale. Ithaca. Ann Arbor 1996. Studi di filologia omerica antica I. Greek Myths and Mesopotamia.V. 1978.A. Von Homers Wek und Werk. 31. Lying and Poetry from Homer to Pindar. Schliemann of Troy. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad. 1967. Traill D. West M. Heroes. Part I. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad. Ausg..L. s. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. Tradition und Neuerung. Stanley K.. Ann Arbor.. 113-129.

oraz w Hymnie do Demeter. różniące się zarówno objętością i charak­ terem. Apollon w hymnie Do Hermesa. owa pierwotna legenda kultowa. XXXI. 744. tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. Demeterhymnus. Geistes. W innych hymnach większych. a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych. humor. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. słowem: całą aretalogię. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw.und Sozialwiss. Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. XXXII). Akademie Mainz. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta. XVIII. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K. . że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji. hymny: VI. Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. Th. 2 Griechische Literatur. epitety. Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. Zbiór obejmuje 33 utwory. uważał. że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. XXVII. I. którego imiona. jego przydomki. XXX.).HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów. przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób. Trudno się zatem dziwić. XXVIII i in. s. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. hymny większe i hymny małe. Mit. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. KI. jak też walorami estetycznymi. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. Bergk2 np. Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. 1950). Pan w hymnie Do Pana).

zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. Sinko {Literatura grecka. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. 7 Tezy tej bronili już E. Bethe. terminem określającym nie tyle ga­ tunek. Leipzig 1908. Opierając się na tym świadectwie. 11. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A.). XVIII. W. s. w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz. Oprócz formuły końcowej. Wilno 1937. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. 13-27. 15-17). A. RE IX. które po­ przedzają. Leipzig 1931. 233). Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion. XXVII-XXXIII. „wprowadzenie". który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. s. [w:] Le texte et les representations. Mu­ simy przy tym pamiętać. Hymnos.in. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. 29 n. 1. Charkov 1889. Zdaniem E. Podobnego zdania są m. wymienienie miejsc kultowych i funkcji. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. Op. Lallot. 15 n. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. jego zdaniem. jego krótką pochwałę poprzez epitety. Op. 429. który cytując w. 51. Jakie było przeznaczenie tych utworów. s. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. 6 W 1795 r. I. wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. w których niekiedy. Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI.) i Z. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku. 146 nn. I. Zob. Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter"). które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera. h. Od. s. M. Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. 622. w której pieśniarz Feaków. 202. Milano 1975 . cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. h. Hezjoda i samych Hymów homeryckich. ich zdaniem. Takim wstę­ pem jest. XXV. związaną z poszczególnymi bóstwami.). Demodok. Derevicki {Gom. Hez. Costantini. 1985. 148 n. 10 Hymn do Selene w. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. eng. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji. Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". Na takie ich przeznaczenie wskazują. miejsce w hymnie XXXII10. z hymnu Do Apollona pisze. trąd. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues. XIX. T. VIII. 161. jak to ma np. X. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei. s. Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. s. 161. do „prooimion" należą tylko te wiersze. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". J. Afr. to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle. s. gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu. Zob. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych. Ludwich. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od. który twierdził. W tym przypadku jednak. np. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. A.cit. 19. Cassola (ed. że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. VIII. 9 8 158 159 .. Wolf {Prolegomena adHomerum. IX. 294 etc. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. nie łącząc się jednak z jej treścią. 104). przejdę do innej pieśni". lecz również w prozie. Schmid {Griechische Literatur. 179). XIX. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. „Prooimion" jest zresztą. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. 70. zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni".1) wraz z komentarzem scholiasty. s.). 28 n. np. jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. Apoll. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. Gimny. Lnni Omerici. 37. Leprooimion est-ilunproeme?. F. Th. nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. 1. 499 nn. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. 18-19: „od ciebie zacząwszy. że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7. Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich. Wiinscha4 . Paris 1987. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr.

Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. a mianowicie te utwory. Powell. jego zdaniem. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. 2nd ed. Wskazują one wyraźnie. 12 Tamże. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. sakraler Dichtung der Griechen. słusznie podnosi. Biihl 1937. H. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. ed. s. Sikes. zdaniem uczonej. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. Bonn 1975. Jak zauważyli już T. wymowny jest w tym przypadku fakt. Halliday. s. 140-183. R. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. poprzedzającymi epicką recytację. W. Bóhme16 i U. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. 160 161 . Pfisterem i z R. Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. 497. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. Bóhme. Meyera15. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni". lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. Halliday i E. Morris. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny". na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. Oxford 1936. XVII i XVIII. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru. s. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". H. Wiinsch. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. analizując stanowisko R. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). które kończą się pozdrowieniem bóstwa. s. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. Stanowią też. D.R. Die Perser. Koln—Wiirzburg 1933. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. Allen. 19 Lenz.E. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. Leiden—New York 1997. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. R. Lenz. W świetle analizy L. opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. Wunscha. ed. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. 278-286. L. inne krótkimi. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. W artykule Hymnos w RE IX. 498. być może. E. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. Jak zauważa J. op. Wunscha14. Lenz13. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej. 17 Timotheos. Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. Sikes18. 279. 4 0 1 . Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. 16 Das Prooimion. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei.cit. B. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym.iss. hymn XVII z hymnu XXXIII. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. Allen. 18 The Homeric Hymns. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. na jakie podzielił tzw. with commentary by T. [w:] A new Companion to Homer. W. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. s.. von Wilamowitz-Moellendorfa17. J.W. W. hymn XVIII z hymnu IV. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. Inne utwory. małe hymny. Leipzig 1903. Strauss Clay11. R. Meyera. że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion". Eine Form. E.

Brak jest w tych hymnach części błagalnej. Zob. gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. cit. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów. oraz XXXII. to musimy jednocześnie przyjąć. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. z którego wyimkiem jest hymn XVII. Należy raczej przy­ jąć. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. cit. L. Realizują to hymny: XI. Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw. op. miejsce w Iliadzie I. Stąd można wysnuć wniosek. Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. 18 nn. cit. „objawienie". Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. XXIV. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. XXII. Wiesbaden 1962 s. błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń". R. adresowanych do Hestii22. 3.. słowa szacunku. bym w tym oto agonie zwyciężył.. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. jak wiadomo. Appela). której recytację poprzedzały. Uczony nie daje też odpowiedzi. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H. Przywołują jego epitety. Bóhme natomiast na tej podstawie. XX. 1920 i XXXI. jaka ma np. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. 140 nn. będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu. s. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". 4. Por. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. Patzer. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga. uroczystości religijne. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe.. 18 n. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. 2. 1-26 hymnu XIX. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości. błędnie wnioskuje. 9 nn. XXIII. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. 24 162 163 . Lenz. stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). Również zakończenia „prooimiów" są typowe.. z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają. 11. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej. niekiedy wprost o sukces w konkursie. Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. cit. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. rozbudowanych opowieści epickich. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. XXV.. XIII. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. 94-97). a hymn XXV (do Apollona i. charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. Wymieniają imię boga. a także: XXI. Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii". ku innej przejdę już pieśni". że hymny XIII. że ci. przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. XXIX. 3.. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. ale same do kultu nie należą. XXX.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych". Wszystkie. X. H. Meyer (op. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W.. który będzie przedmiotem pieśni. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". op. jak np. i I..21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1. Lenz. co wprost po­ świadczają hymny VI. por. op. XII. „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. w hymnach XV-XVIII. 451 nn. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny". hymn XXXIII. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne. 2. XXXI-XXXIII i w. 37 nn. s. 1 nn. 19-22). lub prośba o łaskawość. a także IX. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie. 101 nn. czy np. Wiinsch. dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. z reguły historii naro­ dzin. 10. co wydaje się mało prawdopodobne. s. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec.

Dioskurowie. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. Macierz zwierząt. cit. słownictwo i formułowy styl. Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. Podsumowując powyższe uwagi. jak to zauważył już L. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. 14-20. Wymowny jest w tym względzie fakt. Cztery wyliczone powyżej. Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim. czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. na postaci. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia). Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich. XXVI. można zatem powiedzieć. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna. Rapsodzi. Gaja. wykształcone w pieśni kultowej. cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. że na występach rapsodycznych. która pełni funkcję ich aretalogii. Lenz25. XIX. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. 1. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. podporządkowane mu jako epizody. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach. to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. Nie są więc wytworami samych rapsodów. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. stały zatem do dyspozycji rapsoda. na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. To te właśnie utwory. hymn III Do Apollona. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. którzy w ogóle u Homera nie występują. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. Hestia. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. jak to widzimy w hymnach: VI. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. Pan. Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . jak np. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych". lub takimi. Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. z akcen­ tem położonym na „opowieść". Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. Dionizos. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. czy też przed ludźmi dla założenia kultu. liczący 59 wierszy. również ten utwór. który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli. I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). Problem ten dokładnie wyjaśnia D. które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. 27 nn. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności.. posiadają wiele cech wspólnych. inspirując się kultem. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. Meisenheim 1963). XXXI-XXXIII. Hymny „małe". można dołączyć do grupy „hymnów dużych". takimi jak Demeter i Persefona. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. a nie w tle działania bohaterów. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. 164 165 . Są to: hymn II Do Demeter. utwory te. Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. Selene. że w świetle wyróż­ nionych przez L. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . s. Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. jak to ma miejsce u Homera.

VI. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. a część druga -— w Delfach. 2. Afr. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. potraktowane jako „święte aition". gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. kim aktualnie jest. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa.s.. 182 nn. które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg. Dem. kim jest.). W części delijskiej hymnu Do Apollona.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h. w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji. 166 167 .) i pytyjskiej (h. Op. powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie. szp. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie. 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona.. h. ale — jak zauważa L. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. XIX. w h. Afr. Nic więc dziwnego. któremu się bóg objawia. 385 nn. Sceny boskiej epifanii. h. Hermes przeciwko Apollonowi. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu. Apoll yil-yjA. W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie.).) adresowanego doń hymnu. Mając tę scenę przed oczami. 138 nn. Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". spotykamy również w eposie homeryckim. Apoll.) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów.). 3. Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem. Dion.). Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek. 198 n. ale — jak trafnie zauważył F. Można tu wymienić np. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. jak wyżej wspomnieliśmy. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. Dionizos przeciw piratom. lub gdy wyczuwali. 211 n. Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. 1. aby objawić się w jeszcze większej mocy. jaką posiada. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. które mają wpływ na przebieg akcji. on sam wprowadzał ich w błąd. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej. w h. Dion. A7A nn. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h. Suppl. Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. Dem. w h. 135 n. których skutki trwają nadal. wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. 172 nn. Bóg przedstawia się ludziom. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. Apoll. Dem. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. Apoll. 2 nn. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka. a boginie. 61 nn. hymn XVIII Do Hermesa. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu.). że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". część delijska hymnu Do Apollona.9 — Dioskurów. cit. (VII) 55 nn. XXXIII. 187 nn. z przekazanego wraz z mitem konfliktu. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. hymn Do Hermesa. mu­ si stać się tym. 27 W h. 18 Epiphanie. Herm. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem. Odblaskiem epifanii jest również to. RE. h. którzy nie rozpoznawali go dotychczas. IV. 256 nn. kończący epokę bohaterską (półbogów).. [VII] 2 nn. Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. 47 — Pana. 130 nn. 282. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga.. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. W takich funkcjach jawi się w h.

Bochum 1979. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX). Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. Co więcej. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe. op. a także — przy założeniu. s. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej..). Dem. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. 20-62). s. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. 21 nn. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość.). 71-81.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci. 1985. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues.). s. których boscy bo­ haterowie —. h. 1-2. Herm. a nawet VIII stulecie przed Chr.) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa. nie mógł pominąć milczeniem kwestii. 33 Zob. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc).. ale jest tam obecna w swych my­ ślach. h. który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 . by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. Ruhnken (17231798). Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału. 148). w h. Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach. Wilno 1937) i T. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. Epifania staje się doskonałą okazją. że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty.) 2 nn. s. Widzimy to w h. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. 179-546)30. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii. W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. który wystąpił z tezą. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I. Ap. i 484 nn. Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. Fórstel. 474 nn.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich. wybitny filolog holenderski D. Przedstawionym w hymnach bogom zależy. West. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. s. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn. Me­ ander XL. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu. hymny natomiast pokazują. Warszawa 1959. Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. W hymnach: VI {Do Afrodyty). (pyth. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. 1975.) 186 nn. 504 nn.. że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33. I. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. Dem 460 nn. Ubolewając nad swym upadkiem. (del. związanych z akcją poematu. w różnych miejscach (na lądzie. 312 nn. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów". Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. cit. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy.. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi. datowanego przez wielu badaczy na VII. przyjmowano zarazem najczęściej.podobnie jak Muzy (68 nn.).. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich. Dion (I) 13 nn.. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e . L. wyspach i morzu) starożytnej Grecji. Apoll. 31 168 169 . I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. w h. 270 nn.

musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części.. Homer. sceny na Olimpie (w. Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. 504-501 r. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona. 54-60. określenie ich funkcji). reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. i to nie tylko Apollona. W. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. Homer. Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34.245). 87-89. Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. s. pod jakim był czczony również na Krecie. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. Aloni: Aedo e i tiranni. 95-101 i 305-55). W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. Polikratesa w 522 r. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989). M. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. cit. 57-67. The Politics of Olympus. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią.przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36. TAPhA CIX. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. 38 Zob. s. 34 downictwa. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. 30-45 i 215. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. Berlin 1979. Janko. s. 1979. a nikt przecież nie twierdzi. motyw gniewu Hery (w. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. Knox. Princenton 1989. Burkert35. 170 171 . drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca.S. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. 2-13 i 186-206). połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. W. W w. Millera. 37 Op. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387). Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. jak hymny homeryckie. 35 Kynaithos. 53-62. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. rapsodowi z Chios. R. a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. J. Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej. s. 173-186. związanego z ujarzmianiem źrebców. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —. 36 Zob. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r. sprowadzenie kapłanów. Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. Janko. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. Cam­ bridge 1982. uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. który usiłował wykazać. rozwinięte w w. s. takie jak: katalogi geograficzne (w. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. w świetle analizy A. M. Clay.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. Por. Hesiod and the Hymns. W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. 529-537). ale w tego rodzaju utworach. 112-115.

a następnie w towarzystwie Hekate. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo. chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. Afr. 470-84). 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w. Afr. a Hades porwał ją od jej matki. Gdy zrozpaczona Demeter. K 495. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. Persefony w momencie. że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m. Dem. 194). 161-170). obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku. 466.40 swą treść. h. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne. Afr. Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. 8). I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. Halliday i E. tj. 350 nn. Afr. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące.M.. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod. a ludzie." (w. h. który w Teogo­ nii (w.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia. Allen. 1975. CQXXV. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. h. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. przez L. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu.. swej kompozycji i treści. navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b. Taka jest zresztą również wola Zeusa. 476 n. 268). 302469) przeplata się z akcją Demeter. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis. jak np. Dem. że modelem dla niej jest część pytyjska39.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Demofonta. 205. F. h. Dopiero gdy poznał. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. 188 n. 284. gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. 156.) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. h. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. Afr. 397). W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. najpierw sama. Sikes w swym komentarzu (s. Nie wykluczone. przyroda zaczęła obumierać. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona. Anurjteooc — N 322. 157. Afr. w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka. Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem. 173 n.E. paSuKoAnoc (h. W. 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. Nie można jednak 172 173 . którym zagrażał głód. przestali bogom składać ofiary. 597. KaAuKumę {h. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457. Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie. Dem. Dem. 33.. Afr. karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu". 569. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h. Już T. Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. zaś Zeus na to mądry zezwolił. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie. Dem. które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie. Heitscha należy przyjąć.) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. ale nig­ dzie nie mówi się.R. dowiaduje się od Heliosa. 31. że jej matką jest Demeter. 912 nn.: TLuaoxoc (h. ueAaSoou icuoe Kdcn (h. 5). Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. h. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. s. cp 76). Dem. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h.in. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria. 285). Dem. h. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. Co więcej. poszukując bezskutecznie zaginionej córki. Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. której imię. jak widzimy.W. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr. A 217). 257. w którym akcja porwania (w. na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 174 175 .J. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w.cit. 74-86.cit. Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów".' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. Zeusem Chtonios. szczególnego rodzaju miejsce pobytu.). Motyw świątyni. s. w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. opuszczenie Olimpu (w. 91). spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych. Świątynia jako jej nowe. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. Wzmianka o tym. 5-12). nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. Przez swe słowa. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. I-II. 242 rin. 42 Der Glaube der Hellenen. por. vol. kto jest sprawcą porwania jej córki.). która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna. Ziemię i Podziemie. Uderzający jest bowiem fakt. Naturalne jest zatem. że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. lecz na cały ród ludzki (w. Berlin 1931/32. podkreśla jej status bogini. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. 93). von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty. jej zagniewanie na Zeusa (w. 147 n. a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich. 3. 49. w. Jak zauważa J. Strauss Clay43. 216 n. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim.). 256nn). dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. a nie darem uprawy rolnictwa. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w. 43 Op. 504. Klęska głodu. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat. a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. 270). co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. jak i duchowym. s. W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. Oxford 1974. od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. Ausg. U. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych. 463 nn. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów.. przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. s. s. 270 n. Epifania bogini i motyw świątyni. Metanejra.. Richardson {The Homeric Hymn to Demeter.41 W kompozycji Hymnu do Demeter. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń.). 90). Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami. Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. II. op. Richardson. Darmstadt 1959 . Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić. które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym. w którym pierwotny zamysł Zeusa..

1965. Hólscher. F. Opladen 1970. YC1S 20. Nie tylko bowiem jego język i styl44. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. Heitsch49. 196 n. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w. 232 n.S. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. De hymnis homericis maioribus. s. s. Zob. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13.A)Ph LXXXIII. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. 23 nn. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. Heitscha. Solmsen. Aeneas und Ho­ mer. von Wilamowitz-Moellendorf45. Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii. że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. K. z którego wyrasta jego fa­ buła. Landes Nordrhein — Westfalen 41. s. hezjodejskim i cyklicznym. s. ale że go naśladował. że aż 160 wierszy z 290. s. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów. 48-511 45 46 ty47. s. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu. von U. Berlin 1901. Wiss. 1960. 1-50. Die Ilias und ikr Dichter. 223-28 51 Zum Yder Ilias. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem. E. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a więc mit o charakterze genealogicznym. h. że nasz hymn. Leipzig 1867. 1960. Heitsch.). Hypomnemata 15. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu.. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . Już na progu XX wieku U.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. jak widzimy. F. h. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. s. bogini nieznanej Home­ rowi.. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. Reinhardt. Afr. Ziarnem. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. konty­ nuując badania M. 49 Aphroditehymnos. inspirowana dziełami Hezjoda.. Berlin 1916. 42-47. XX 213 nn. s. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty. w eposie homeryckim. 1948. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. 303-311. F. s. Abh. W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53. Dihle (Homer-Probleme. że „Eneida" z XX pieśni Iliady. zwłaszcza w. 337-368). Hermes LXVIII. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał. np. Śmiała hipoteza K. hrsg. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni . 200 nn. Hermes 88. s. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. że jej twórca. 83 n. Ro­ berta50 i R. Uczony ame­ rykański J. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. Jacoby. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E.). K. w rozprawie L. Merkelbacha51. 1962. Podbielskiego (KUL. jakie liczy utwór. 1933. 47 48 Ilias und Homer. 42 n. i obserwacji językowych pokazał. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G. 50 Studien zur Ilias. cit. Hypomne­ mata 15. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. ale i żyć.Aeneas und Homer. Philologus 97. powstał w ścisłej zależności od Iliady^. Jacoby. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. Diss. 302 nn. Góttingen 1961. Uważał też konsekwentnie. 153-174) oraz A. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. 1-13. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. 52 Op. uważa. został. 1969 r. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. Parry'ego na temat „oralności" eposu. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. skomponowany również z myślą o tej dynastii. był autorem zarówno Iliady. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. mianowicie Homer. s. Windisch. F. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty. Nie można się zatem dziwić. E. Aphroditehymnus. 1965. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. 237.. usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady.. uznając integralność Iliady. Lenza52. zwłaszcza s. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. Homerisches. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. Afr.

Podstawową for­ mą przekazu. ukształtowaniu stylistycznym i językowym. N. Zeus. 53-291). podobnie jak w narracyjnej epice Homera. Wrocław 1971. Portera34. którzy nie dostrzegali. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem. Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. wypełniająca niemal trzecią część utworu. gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire.. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H. 40-77. charakter następnej wypowiedzi. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. za nim następuje tzw. 1949. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. reakcja na jej słowa. Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. AJPh LXX. s. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. Z inwokacją. gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. również: Van der Ben. w której sformułowany jest temat opowiadania. Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki. tenże. musimy przyznać. Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. „Lam­ pas 14. 1-52). w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. skłonni byli przypuszczać. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. Zob. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. W pierwszej. 69-107. o związkach z innymi bogami itp. narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". s. 1981. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. Lam­ pas 13. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. której patronką i zarazem ofiarą staje się. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta. 270. s. De Homerische Aphrodite-hymne I. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. pars epica. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. Ci. 178 179 . 1980.

Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu. M.W. Allen. s. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. Apoll. s. W. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt".. chytrości. lecz z legendą kultową. Osądzając dzieło po jego „efektach". w h. Janko (op. nie po to jednak. Analizy tego problemu zob. — 63. I tak np. h. cit.cit. 8). ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie. lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. 44. 33-47.). Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. 28 n. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr. s.R. s. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia. Utwór ten. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika. Lipsiae 1867. s. ludźmi. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr.. 57-62). Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich. w artykule: H. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. z. potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. 20.P. Op. Apoll. — 90). Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. oparty głównie na przebiegłości. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu. 100-102). Afr. cit. choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. Lenz55. Hymn do Afrodyty. Sikes (op. 58 T. w której się urodził. krętactwie i kłamstwie. jak widzimy. 81. RHum XIV. Podbielski. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. 522. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami.). 1966. opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy. I. W tym przypadku. o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w. — 22. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. s. op. h. Lenz. Musimy zatem. 177 nn. 247 nn. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną. już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi. 140-150). Ausg. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa". stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. Afr. Halliday i E. jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr.E. Por. zanikanie digammy). mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. Należy w tym miejscu podkreślić. Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. a jednocześnie najdłuższy z nich. w. ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. 3. Dem. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. że została pokonana swym własnym orężem. Hermesa. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. cit. Dem. 107. 22-50. Gescbkhte der griechischen Religion. Nilsson. Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. Odtąd. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość. 180 181 . Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu.1. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem. Windischa (De hymnis Homericis maioribus... jak podkreślał już M. można powiedzieć. w h. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. s. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. do swojej świątyni w Pafos. MUnchen 1967. 191). Nilsson56. P. miejsca i okoliczności jego powstania58. Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. Ramy. Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w.. która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. 3.

W. s. 182 183 . BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł. Princenton 1989. Meander XL. O p r a c o w a n i a . Eine Form sakraler Dichtung der Griechen. pełnego bezwstydu zwia­ stuna". Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. s. Milano 1975. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa. z których korzysta dopiero wtedy. oszustów i złodziei. Aeneas und Homer. Wilno 1937. a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. Homer. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. tekst. Deichgraber K. poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa.. że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. 1-2. ed. Romę 1989. Leiden—New York 1997. Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos. Bonn 1975.. Heitsch E. Charkov 1889.. Toruń 2001. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian). by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona. Kynaithos. Oxford 1974. Co więcej. Allen. Etudes sur les hymnes homeriąues. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. gdzie są ukryte jego krowy. Akademie Mainz. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. Inni Omerici. Berlin 1979. W. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi. by T. Gottingen 1965. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung. przekład. chociaż odnajduje Hermesa. N. Das Prooimion. 53-62. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. B.. Bóhme R. ed. S. który „rano się narodziwszy. Powell. 14 III 1963 r. Gimny.J. Biihl 1937. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich. Richardson. w tym przypadku. z. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji.. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem.. J. Ludwich A. Clay J. Meisenheim 1963. Gom. 1950. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne. Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie. Kolk D.. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. W zamian za wykonaną z żółwia lirę. Appel W. Appel.. Janko R. Derevicki. Werdykt Zeusa. Oxford 1936..E. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. 2"d ed. The Politics of Olympus. Lenz L. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. Cambridge 1982.Sikes. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. F. 1985. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów.. 17-18). Aloni A. Chociaż ze względu na żartobliwy ton.R. Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. with comm. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. s. Aphroditehymnus.].i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. Demeterhymnus. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe.. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną.. Fórstel K. charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. Apollon. W. 321-338. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns. wyznacza dalszą akcję utworu. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich. Leipzig 1908. 21 nn. The Homeric Hymns. wstęp i opracowanie W. Morris. odnosi się pozorne wrażenie. ed. uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka. 213 nn. Cassola. nie wie nadal.S.. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn. KL. Aedo e i tiranni. Halliday. Geistes-und Sozialwiss. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. Clay J. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. z. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. to jednak okazuje się. E. Burkert W.. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich. Hypomnemata 15.. Bochum 1979. Scena na Olimpie. [w:] A new Companion to Homer. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. 1963. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka.). Meander XVIII. Knox. Abramowiczówna Z. Die homerische Hymnenbau. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w południe grał na kitharze.ady. co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem. Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich.. The Homeric Hymn to Demeter. cała. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję. The Homeric Hymns. 7-8. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w.

Leiden 1985.. Wrocław 1971.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ . 337-368. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H. s.M. La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. Prace i dnie. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. We wstępie do Teogonii (w. wypełniającego pięć ksiąg. Notopoulos J. Paluchy Idajskie. Podbielski H. De Homerische Aphroditehymne I. Miller A. wskazujące. Porter H. 750 r. (Mnemosyne). 635). razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem. takie jak: Ka­ talog Kobiet. teraźniejszych i przyszłych". Van der Ben. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. któ- 184 .. największego. Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło. Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. From Delos to Delphi. które w związkach z bogami zrodziły herosów. Die Ilias und ihr Dichter. The Homeric Hymns as Orał Poetry. Holscher. 1981. 173-186. pt. s. przedstawiających kolejne kobiety. 40-77. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości. Wesele Keyksa. AJPh LXX.T. De hymnis homericis maioribus. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku. von U.. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia. West M. hrsg. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. Lampas 14. "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. Koln—Wiirzburg 1933. Windisch E. s. 69-110.M. 1975. Miller A. Tarcza Heraklesa. 1960. 1979. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego.. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną. Katabaza Perithoosa.. AJPh LXXXIII. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. 1 nn. 1991. Diss.. zwanego często Ehoje.N. Wielkie Prace.. Rady Chejrona. Astronomia.L. Van der Ben. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji. 1962. Ajgimios. Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia. Lampas 13. Diss.. Pozostałe. Wunsch R„ Hymnos. Wielkie Ehoje. A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo.. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu. którzy ok. Reinhardt K. 270. Katalog Kobiet. Hezjod. The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. Pieśń o Melamposie. s. s. Hermes 88. 1-13.. G&R 38. przed Chr. 140-183. Katabaza Tezeusza. i D. RE IX.. TAPhA CIX. 1980. Góttingen 1961. Cynatheus' Hymn to Apollo. s. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych. Hezjod jest pierwszym poetą europejskim. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. s. że był on osiadłym rolnikiem. Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą. Leipzig 1867. CQ 25. Solmsen F. Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. 22 n. przypisywane mu tradycyjnie utwory. 161-170.. Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek).. Parker R. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują. 1949 s.. szp.

1 (repr. L. 766) i służącą do prac domowych. p. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. 254. należał do dość zamożnych rolników. którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. W. co najmniej 30-letnim poetą. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie. Tbeogony.) tylko raz w życiu opuścił Beocję. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. 8. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. podobnie jak nowożytni poeci ludowi. 654 nn. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. nie był początku­ jącym. cit. że Teogonia była właśnie tym poematem. M... 260. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. wo­ jowników. Jak sam wyznaje (Pr. 2 La composition litteraire archaique grecąue. Kirk. 186 187 . bo — jak tego dowodzi M. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. 638). Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. 1289 b 36-9). Stahlin. ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''. 3 Op. gdy twierdził. O. 430-434) królów -— basileusów. 597. Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. lecz raczej znanym już.W. s. 3). West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym. O Homerze i Hezjodzie. L. podjęta ok. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć. 1995). gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. Oxford 1966. Bd. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. Wade-Gery'ego'. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. Idąc za sugestją H. 44-45. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". Rację miał zatem B. że również on. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna. Berlin 1929. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. 15. a kiedy śpiewał przed ludem. jak się przyjmu­ je. 441-446). Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. 44. jeźdźców. 3) jako jedyną w dawnych czasach. M. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. s. Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr. prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. I. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu. 13. T. i D. jak donosi Pauzaniasz (IX. może być jego Teogonia. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. 225-238. można wnosić.) i w hymnie do Hekate (w. by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. 80 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.4 Przyjmując. Hesiod. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. 411-452). Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. Hesiod. 502. Schmid. T. i D. s. 608. I (1989). Nic więc dziwnego. 750 r. wojną lelantyjską. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. że Hezjod. 573. którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. V. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. 52 5 Por. 1 4 Por. 1. s. s. G. zasiewów. ed. por. Geschichte der griechischen Literatur. rec. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg.L. [w:] Homeri Opera.S. New York 1958. t. s. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. Hezjod. West. Allen. s. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. Amsterdam 1960. w bezpośrednim związku z tzw. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. vol. van Groningen2. Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć.

C Q 14.West (op. 155 nn. Stwierdzono bowiem. jakie przebija z jego Prac i dni. The Ouestion ofthe Unique Expression. np. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego. s. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. Paris 1928. Język poematów Hezjoda. W świede tych badań okazało się. szp. J. już w 1857 r. jego zdaniem. nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. . gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. Z o b . wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. w odmiennym środowisku. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. najlepszy dowód. Early Greek Armour and Weapons. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. 1962. łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. 1174. Hesperia 29. Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. s. 1-77. 25 nn. Snodgrass. London 1964. Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. Rzach. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. " Zob. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim. Homer.A Notopoulos. która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. Powyższa anegdota. o ustanowiony w nim ład i porządek. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. i D. że utwory Hezjoda są pohomeryckie. Structure and Content in Epic Formulae. Zob. poeto w.B. Heinsworth. podobnie ja język Iliady i Odysei. 176 nn. Berlin 1857. F. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. HSCPh 68. s. cit. Orfe­ usza. a nie w beockim. fakt. 177=197. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. J. Hesiodos. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". Skoro tworzył w poetyckim języku epickim. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. stwierdza. Fakt. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. s. odmiennych założeń artystycznych i celów. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi. uznających Homera za poprzednika Hezjoda. dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. np. ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. 47). • . 10 Zob. problemami etycznymi losem jednost­ ki. Rzach7. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. A. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. a nie w Jonii. 176). jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej. poza językowymi. Jest to. Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. G. innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej. Innych podobieństw. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. Muzajosa. trudno byłoby zrozumieć. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. s. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. A . Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. a nawet VI.. zapoczątkowane przez M. 1960. Przeciwnie. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. tenże.L. RE VIII. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. 1964.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. s. 188 189 . język ten musiał już być stworzony przez Homera. Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. jak się mogło wydawać. A. 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe. społecznych i świa­ topoglądowych. Pamfosa i innych.

Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii. Forma hymnu na cześć Muz. że żelazo musiało być znane od dawna. 494. który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. s. Nic więc dziwnego. 18 Hesiod and Aescbylus. West13. XX. Bonn 1970. same brzuchy wy tylko. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione. IV 510. 372. 5 nn. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. samą prawdę obwieszczać. w tym przypadku — samemu poecie. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne. 104). Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. 22-34): Olimpijskie Muzy. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. s.cit. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. Cornell Studies nr 30. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. Hypomnemata 1963. złe trzewia. Ithaka 1949. Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu. Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. Op. 12 Solmsen. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. Wiemy. Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. ]. Jak widzimy. Jedno jest pewne. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze. z okazji których miała miejsce ta recytacja. Zurich 1964. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. XIX. 211. Błuscha16 czy H. do której wielką wagę przywiązuje Zob. 6. Darmstadt 1967). Solmsena18. córy Zeusa.. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. 25-79. którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. że tradycja literacka i mityczna. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. epoki bohaterów żyjących w okresie brązu. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I.s. Umiemy też. córy berłowładnego Zeusa. Seelschopp14 i kontynuowane przez F. do której obecnie przechodzimy. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken. zgodnie z konwencją gatunku. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. Okazało się jednak. 1-115). Obok jego własnej inwencji. Od. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. moment narodzin. H. Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. lecz także wprowadzić. jeśli zechcemy. przypomnieć ich genealogię. Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. J. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. 46-48. Można zatem przyjąć. nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. Dotyczy to zwłaszcza tzw. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. Hamburg 1934 (repr. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. wymowny katalog dziewięciu ich imion. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej. undHesiod. Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. 190 191 . //. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. Krafta15.

w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. Gwiazdy. Olimpu mieszkańcach. Rzeki etc). Góry. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. Artemis. Astrajos)21 4. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości. 21 20 192 193 . ubóstwione przejawy życia biologicznego. że jest on boskich królów potomkiem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 2. Hera. jako propagator prawdy. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. Sen. Tęsknota etc). Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult. Natchnęły mnie głosem wieszczym. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki. Z ust jego słodycz płynie. Poezja teogoniczną. choćby wielki. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. Hory. łucznika. Thaumas. Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. Walka. spełni powierzoną misję. Niesłusznie jednak dość długo Op. zaraz spór. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy.. się jako rodzaj wtajemniczenia. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. Objawienie się poecie Muz. Dar poezji. Szczęśliwy jest ten. Charyty. 6. jak utrzymuje L. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny. Zdaniem M. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. Keto. Od Muz więc i od Apollona. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną. Meliai. cit. na który. bo słodki głos płynie z jego ust. to jednak gdy pieśniarz.. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. Apollon. którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą"..] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne. pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. 3. Krejos. jak zauważa M. łatwo potrafi uśmierzyć. West19. że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. Muzy) 5. M. 31. Briareus etc). ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. Kottos. Jeśli on. s. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści. liczący około 400 postaci panteon. natomiast od Zeusa — królowie. Noc. Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata. [. jaką ma wypełnić. którą mu wszczepiły. A gdy przekonywająco przemó­ wi.L. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. bóstwa kultowe (Zeus. sługa Muz. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. bóstwa mitologiczne (Tethys.s. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. Gyges. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne. dar bogiń wnet wszystko przemienia. Podstęp. gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. L. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. ze zrozumieniem posłannictwa.$. Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia.. cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci). a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz. Pontos. a za jego sprawą również wszyscy. wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej. 32). Demeter etc). Podkreśla się zwykle. kogo Muzy ko­ chają. Szczególną radość. 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. Cyklopi. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. cit. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia. temu na język leją słodką rosę. 159-160. Eter. Foibe.cit. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. jawi "Op. co wymaga dużej inwencji od poety. West20 składa się sześć grup bóstw: 1. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni.

RE Suplbd. bo na nim kończy się cały rodowód. W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. 939). SchwabF. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. Gaja. 507). 270 nn. Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo. 383). którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy. Z w. 453 nn. Antike undAlter Orient. podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację. ponadto Nereida — Amfitrite (w.). Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem. Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. spośród Tytanek — Themis (w.) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w. który stanowi szczególny przypadek. że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. 240-336. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę. kończą drugą generację. 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog.. 241). 265). Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach. ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa. że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. Klymene (w. do któ­ rego wchodzi małżonka. że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. O tym odstępstwie.. Dzieci Pontosa np. Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. Reja (w.). szp.). 57. Westa23. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. XII. Theja (w. 617-819).). Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w. 124 nn. Leipzig 1959. Astrajos. Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich. 377). związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. jak wyjaśnia H. 371 nn. zadecydowały względy natury religijnej. s. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu. 410). 915). którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. Jest to związek Asterii z Persesem. Schwabl27. 265 nn. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. 240 nn. Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej. poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. 915). 886). Japetosa (w. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. Jak zauważa H. Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w. Fojbe (w. cit. Sturęcy — w. 337-619. ist­ nieje tylko jeden wyjątek. Pallas)24. 35. cit. 901. 288). 375 nn. Noc. Wskazywano poza tym. Schwabl26. a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. Gai. synem Kriosa i ojcem Hekate.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. L. 362 nn. Metis (w. bywa przedstawione od razu do samego końca. cit. Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem. Erosa. Kronosa (w. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. Op. tamże. 134-138. Styks (w. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. Znając już zasady. potomstwo Thaumasa (w. 443. a nie matka. przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu.). 442 n. Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu. I tak np.. W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach. Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt. 26 Op. 24 Zob. Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. 232 nn. 35. 507 nn. że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. 337). F.).). Eurynome (w. 453). że właśnie ojciec. Dornseiff. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. 136-239). 404 nn. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w. Kojos. którego Zeus musi pokonać. Rodzi się z tego związku Tyfon. Tak więc np. Elektre (w. 23 22 Op. Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia. Epizod o Sturękich. 901) i Mnemosyne (w. Kallirhoe (w. Jak wykazał H. 371).s. 820 rozpoczyna się nowa całość. Zarys genealogii dany do w. szp. 907). szp. Kriosa (w. s. Eris i w późniejszej fazie Hera).) i Forkysa (w.).). 337819 (Tytani — w. Poza katalogiem potworów. Kojosa (w. co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w. 404).. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob. 444 194 195 . Hyperiona (w. 25 Hesiodos. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną.

Kojos. 886-. 820-885). W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Należy przy tym zauważyć. mit suk­ cesyjny. Krejos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa.. Kronosa i Zeusa. odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. 240-819 całość do w. 821 nn. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. Uranosa i Pontosa (w. trwogę •—• siła i sam widok". córki Kronosa — Demeter i Hera. Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. Briareus i Gyges. Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość. Mnemosyne. wyrastający z mitu kosmogonicznego. Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. Themis. Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. Są „ogromni. 123210). W w. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. 453 nn. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. 937). 154-210). co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. Japetos. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny. córka Kojosa — Latona. Do Tyfonomachii. Steropes i Arges. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. są to: Okeanos. Theja. Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym. należałoby. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . jak zamknięta w. potężni".) wskazuje. 306 nn. by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku. Fojbe. że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. Tytanki — Themis i Mnemosyne. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w. Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Jak sądzi H. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. Tytanów: sześciu synów i sześć córek.. w. Herakles •— w. że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. Dionizos. że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu. wymienionych w trzech oddzielnych grupach.) jako dwie różne postacie. 139-146). 736 nn. „grozę budzi używanie ich imion. W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. Tethys. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. 807). chytrze myślący Kronos". którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. 147-153). które w sumie tworzą tzw. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. Reja. że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. Hyperion. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. Należy dodać. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu. jego zdaniem. 133-138). Schwabl. Są to: Kottos. Poeta opowiada. 126-239. w której rodowód każdej istoty. z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w.

biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. grzmot i błyskawicę. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. 453-506). ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. Zeus zaś. korzystając z proroctwa Gai. Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. 884) królem bogów. Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. że każdy. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. On zaś rozdziela im funkcje. która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. do przedstawienia. której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić. Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa. 841-868). że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa. by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. miota ogniste pioruny. które miały miejsce w prahistorii świata (w. jak i szereg epitetów kultowych. Przemoc (Bie). Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. Kronos połyka swoje dzieci. gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. Jednakże za radą tejże Gai. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. Siłę (Kratos). miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. grzmot i błyskawicę. Należy zauważyć. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w. Potwór stałby się władcą świata. prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów. Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w. zatrzyma swój urząd. Zwycięstwo (Nike). kto przyjdzie mu z pomocą. Staje się na tyle potężny. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. Wymowna jest również zapowiedź kary. 626). Kronosa i uwięzionego potomstwa. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. 671-712). wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". 390 nn. Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. 453-506). że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. 139-152). które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. jak wiadomo. stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . 383403). Zeus wraz ze swymi braćmi. uzbrojony w atrybuty boga burzy. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. siła i przemoc. Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. 210).). Zostali oni. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". Sturęcy zgadzają się chętnie. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. „tak głęboko pod ziemię. zwycięstwo. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. Stanowi to gwarancję. które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa.

B. zapładnia wielką skałę. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. podjął walkę z Kumarbim i go pokonał. 1948. 67. Nie ulega wątpliwo­ ści.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a więc „prawo boskie". Anu. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. za radą Gai i Uranosa. Kumarbi. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. cit. 1-53. Solmsen. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. będąc mężczyzną. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. które będzie musiał urodzić. 120 nn.. że Zeus połyka Metis. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament.). która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. Ziirich—New York 1946. Lublin 1978. Fenicjan i Babilończyków. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna. W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. Taszmi. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. 129-177. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. Natomiast Anu. że dorosły już Teszup. s. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka". a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. potrójnie brzemiennym. ale również przez niego okaleczony. Zob. Kronosa i Rei oraz Zeusa. udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. ed. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. które zdołał wypluć. Temida. W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest. Ullikumi. rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia). pozwala go ostatecznie pokonać. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. s. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A. aby zapewnić trwałość swych rządów. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. obdarzonych imionami: Alalu. Z nasienia. zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. 33 Op. Hetytów. 25 28 200 201 . Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. I. Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). 123 nn. Hesiod andAeschylus. 886-944). Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. który podobnie jak grecki Zeus. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). Kumarbi. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho. s. Związek Zeusa z Temidą. W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona. Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica.. Teszup. Por. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. boga burzy i jego wezyra. Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. Lachesis i Atropos. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. 10. s. J. oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania. jak się zdaje. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi".G. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. Goetze. 2"d ed. aby pokonać nowego króla świata. podobnie jak hezjodejski Uranos. których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. sięgający głową nieba. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. pierwotny motyw mityczny. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż". jak widzimy. 775-806). Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. s 125 nn. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. jest jego immanentną cechą28. którymi dysponuje bóg burzy. Pritchard. zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. Princenton 1955. brzemienną już małżonkę. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29.

z Kronosem.). Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. podobnie jak Uranos. zestawił z Gają. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię.) pochodzili pierwotnie z Krety. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia.. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim.29. 498 nn. znaczenia kosmogonicznego. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w.s. 28 n. która -— jak dowodzi tego M. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi. M. 35-62. I tak np. s. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki.1955. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw. L. jego zdaniem. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O. bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". jakie posiada u Hezjoda. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. London 1885. Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. jego zdaniem. Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Gruppe41. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów. Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. 40 202 203 . że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. mówić o greckiej modernizacji mitu. jak zauważa A. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa.). ^ Op.s. Zdaniem L. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii. U Hetytów mit ten nie ma. GriechischerMythos und Yorderer Orient. 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. 398 n. reprezen­ towanych przez Alalu. 43. Munchen 1906. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. s. 463-473. M. Podbielski. Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. 145 n. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. H. Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. Berlin 1949. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. zdaniem H. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. Oj). Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów. cit. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. Popko. Można by zatem sądzić. Lesky36. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy. s. 45). związek Gai. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. nr 11-12. Meander 26. który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. 1971. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. s. jego zdaniem. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej. Saeculum 6. 470 nn. jego zda­ niem.. Forrera. 425 n. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. Biorąc pod uwagę fakt. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. H. Ea). Forschungen und Fortschritte 1935. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th. cit. s. s. s. Lang (Custom andMyth. Anu i Kumarbiego. Nie można jednak w tym wypadku. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu. Trzy pokolenia bogów hetyckich. Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. wyjaśniały tym samym ludowi. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. Jak wyżej wspomnieliśmy. Uranosem i Kronosem. Otten. stabilizację jego władzy i nowego porządku. 477 nn.

uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa). boga ziemi Geb. który dokonał te­ go aktu. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. s. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata. Principium Sapientiae. jak i Cornforda. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. którą jej ojciec. 243. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. New York 1952. s. Berlin 1931. jego zdaniem. Babilonu. Zob. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. 48. zostało zastąpione przez aktualny. The Unwritten Philosophy. 198. która niszczyła wszystko. że poza Grecją i Indiami. F. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. s. London 1885. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. że Kronos. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. Wilamowitza von Moellendorfa. Cornford. co zdołało się uro­ dzić. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. 100. s. Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. M. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. że został królem bogów. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. Na­ leży jednak zauważyć. Lekceważy on przy tym fakt. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. dążąc do wykazania. Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. Ttibingen 1942. O ile Staudacher dąży do wykazania. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. Langa. świadczy to. 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. oraz Myth. M. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. zyskał miano króla bogów. i Hetytów i Egiptu. 204 205 . 2. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. by na tej podstawie pokazać. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. O tym. Cornforda. Lon­ don 1887. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu. I. jego: Gustom and Myth. III. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. a fakt. że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. Hurytów. Szeroką akceptacją religioznawców. bóg powietrza Szu. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. s. oddziela od jej małżonka. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. że chodzi w niej o wytłumaczenie. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy. Vol. 299. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. Fenicji. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. Tab. w. 45 nn. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. Staudachera i F. W. Bd. 6-8). tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. RitualandReligion.

Warszawa 1965. Frazer. zanim mogły ją przekazać światu" (s. Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. s. G. 2 M. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. Mity mówią więc np. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. I. s. szamanów czy magów. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. 1. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. Nietrudno zauważyć. 467). który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. 3 Eliade. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th. 206 207 . Musiały być zapłodnione życiodajną energią. s. Afrodyta. Jest to wymowne świadectwo. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. 267. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". stworzenia nieba i ziemi. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. Eliade. Naissances mystiąues. 309). Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. Np. jak sugeruje M. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. t. W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. s. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. 483). Bd. M. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Motyw „powro1 Zob. która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika. 483. Rea. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. zwłaszcza 148 nn. nie jest więc ade­ kwatna. 157 n. Adonis. 287-310. Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. P. s. Złota Gałąź. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm. aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. Geschichte dergriechischen Religion. G. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. uosabiających boskich kochanków. Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. Miinchen 1941. Podbielski. Zob. 100 nn. dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim.P. s. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. Aspects du mythe. a także: Aspects du rnythe. Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła.). Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne. „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. potwierdzające. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". Erynie i Giganci. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym. ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. 103. 106 nn. którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". aby mógł się na nowo urodzić53. „w łonie świętej ziemi" (Th. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. s. s. jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. Paris 1963. The Unwritten Philosophy. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". Rzecz charakterystyczna. Co więcej. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. 104. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. Nilson. W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". 129-174.. jak błędnie sądził Cornford47. Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. Paris 1959.

cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. Rod. w. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. jako temu. 865-879. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością. Trzeba się niejako po­ wtórnie. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. Eliade. Apoli. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. ma niewątpliwie charakter archetypowy. że chodzi o spalenie wszystkiego. który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody. Trzymając go jak „głownię" na ogniu. jak pisze G. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. 208 209 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. Jn 2. Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności.in. zaznacza. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. przez powrót do prapoczątków. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. szczęście i nieśmiertelność. wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. Dem. której wejście było przykryte drewnianą kratą. zgodnie z powyższą dialektyką.. co odrodzenie boga. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. a zwłaszcza precyzyjne określenie. 458). co śmiertelne. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. Jednocześnie. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. Bibl. pewna forma rytuału oczyszczającego. Argon. Wj 2. IV. I tak np. 57 Por. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych.6. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych. Frazer58. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. jak nowo narodzone niemowlę. Złota Gałąź. którego Tetyda. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. Wskazuje. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą". łączyła się. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. h. co więcej składali należny bóstwu hołd. czy wreszcie sam Zeus. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. a wierny nurzał się w niej gorliwie. III. błyskawica i piorun). symbolicznie narodzić. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. Apollodor.purpu­ rowy od stóp do głowy. s. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność. z które­ go się uprzednio narodziły. 231-262. co śmiertelne. Towarzysze go witali. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. Powtórne narodziny. o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. 13. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. nie. Demeter. zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. Por. Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. Kybele i Attysa. Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. Poza obrzędami publicznymi. które m. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. Aspects du mythe. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. Obaj autorzy zaznaczają. s. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi. Podczas chrztu. trzeba o tym pamiętać. 311. 97 nn. być może nie uświa­ damiając sobie tego. Gorąca. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. pragnie w nim spalić wszystko. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów.

zapewniając mu wieczną trwałość. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". przed Chr. skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. morderstwa. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. Zob. 61 60 210 211 . śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. 690 nn. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. jak wyjaśnił to już M. achajskim bogiem burzy". Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. który ma zapewnione panowanie na wieki.. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory. s. można odnieść wrażenie . jako syna Zeusa. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności. Zob. z „gromowładnym Zeusem. Oxford 1978. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". krzywoprzysięstwa.) pożar wszech­ świata. 3-29. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. L. Works and Days. 850 nn. 208. Towarzysząc głównej genealogii. Zeus.. datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. Przemoc i Zawiść. Literatura dydaktyczna. w Kopenhadze60. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa. nad­ używanie gościnności. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. jego Prace i dnie. dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. znajduje. P. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. miłostki. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. 1800 r. ed. że Teogonia jest poematem. Alster. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. Jest on wyrazem tej samej tendencji. Metis. jak sądzimy. jeśli weźmiemy pod uwagę. że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. opubliko­ wany w 1974 r. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. 62 Tamże. with Prolegomena and Commentary by M. Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. West. porwania. Copenhagen 1974. stanowi on bowiem. Zresztą. rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich. West62. a główna część na ok. The Instructions ofSuruppak. Hesiod. s. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. s. 4. kradzieże. Nilsson59. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. Sprawiedliwość i Pokój.L. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej. Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. budzącej grozę Stygi. podobnie jak Teogonia. jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. B.

obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. Cardiff 1966. do którego przygotowywał się adresat (np. że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia. a kamień wraca do tego. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). podziwiany i cytowany w każdej epoce. współziomkowie Hezjoda. rolnika). (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. Łanowski. Warszawa 1999. okazywania szacunku biednym. spisane na ołowianych tabliczkach. Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. P. Poemat Hezjo­ da. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. co innemu zło czyni. starożytni mieszkańcy Beocji. dy­ daktyczna literatura Egiptu. rada zaś jest najgorsza dla tego. Przeh. „że Prace i dni to dzieło oryginalne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. opowiedziana w w. Wszyscy badacze są zgodni. Prace i dni. popartych sentencjami i przysłowiami. co go toczy. W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. 265 n. Zob. 2450 r. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. Możemy się tylko domyślać. czytany. Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. Hesiodandthe Near East. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. Łanowski. 202-212. bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń.: Sobie samemu zło czyni mąż. zwięzłych nakazów i zakazów. 17. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. który zarzynając świnię oburzał się na nią. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. w świątyni Muz na Helikonie. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet. Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. unikania sporów majątko­ wych. Tarcza. wstępem i przypisami opatrzył J. który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. indywidualne i twórcze. 212 213 . Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. 31. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. że tak głośno kwi­ czy64. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. można zestawić z Księgą Przysłów 26. panowania nad swym językiem. Łanowskiego. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach. uczciwej. s. I taknp w. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. Rację ma zatem J. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. 4). które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. s. zapisany w 828 wierszach heksametru. że Hezjod jest starszym bratem Persesa. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. 90. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. przed Chr. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. co zło doradza63. Hezjod. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie. pisarza. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. Walcot. kiedy z naciskiem podkreśla. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. Wyrażona jest z reguły w formie prostych. Nasuwa się zatem pytanie. ciężkiej pracy. Narodziny bogów. którego bohaterami byli herosi. małżeństwa. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu.). oryginalną formę. Są braćmi.

Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. a pieśniarz pieśniarza. a siły mocnego pozbawi. Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. i Ostrzega Persesa. Łanowskiego. którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. kto rozumny. maluje z wielkim upodobaniem. W Teogonii (w. 225 n. wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". nie wiedzą. która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. wyznacza akcję dużej części poematu. który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. 9-10). jak to ilustruje szeregiem przykładów. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. którzy: „Głupcy. Steffena. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę. by poka­ zać. Przekład J. pochwali drugą trzeba potępić. 27-28): O Persesie. o ile. I tę jej pozytywną stronę. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. wszak śpiew wasz z Pierii płynący. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. Muzy są przywołane tylko po to. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. Z całą świa­ domością. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. Wy­ chodząc z założenia. Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie. sławionych zaszczyca. złą Eridę. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. Jest to ten sam Zeus. która mu leży na sercu. gdyż różny obu obyczaj67. 96). niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. ty sobie weź to na dobre do serca. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. ale rządzi sprawiedliwie. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. jak się zdaje. w której „zła Waśń".) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. Ojca bogów. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. Dobra Erida. co prawe przedstawię" (w. a w Katalogu dopuścił. waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. Przekład J. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. a nieznacznego znów wsławi. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim. że Erida jako bogini ma podwójną naturę. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. w nadziei. Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. połowa jest lepsza niż całość. Łatwo on kogoś wywyższy. by ukoić cierpienia swych dzieci". 214 215 —iii . jaką zanosi do Zeusa. stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. 6 Przekład W. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. Łatwo skromnego wyniesie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. . którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. Łanowskiego. Persesa. rze­ telna praca. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. a mężowie zabiegają o to. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. nawiązuje tu do Homerowej Iliady. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. Łatwo poskromi wielkiego.

w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. Vernant72. Pandora. Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu.). M. Łanowskiego. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 49 n. Poeta nie twierdzi przecież. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości. że jest to tradycyjny przekaz. 510-616). Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności.. 527 nn. Po przedstawieniu wieku złotego. Paris 1971. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. I. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. jest wymownym świa­ dectwem. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. Przyjmuje się. że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. Oszustwo. druga zło. dt. Jak celnie zauważa L. Tak twierdzi L. Otuśa i Efialtesa. s. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze. Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". Można by się zatem spodziewać. 49. 216 217 . Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. złożonego z mieszaniny dobra i zła. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie. że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. jeśli podda się ona władzy Hybris. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą. po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. Pandory. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki. Iliady (w. szczęścia i nieszczęścia. 535 nn. cierpień i pracy. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres.M. s. Op. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. s. 385-391). której pokrywę uniósłszy (w. nieszczęść i trudu. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie.). nie znając trudów. 13-79.). to masz oto inną opowieść o tym. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w.. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty. West70. tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu. jest „ukochanym" przez ludzi „złem". stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku. prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę. Nie jest to łatwa droga. Symetria ta. 174-201). West (op. Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. cit. w beczce. jedna z nich zawiera dobro.

218 219 . Zła Erida odrywa rolnika od pracy.. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. bo jako silniejszy może z nim zrobić. Choroby. Należy zauważyć. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu. w jaki sposób sprawiedliwość. lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. które regulują z woli bogów życie ludzkie. jak miłością otacza Pandorę. brak wstydu. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności.. kłamstwa i przestępstwa. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich. a więc: brak szacunku dla gościa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poeta. na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy". których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w." (w. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za. jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. Zwraca się teraz formalnie do królów. W jego przypadku dobro góruje nad złem. które ironia bo­ gów mu ofiarowała. bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. Nie ma bojaźni bożej. ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W. Zeus postanowił bowiem. brata. 202-212. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. Oznacza to. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. śmierć. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. a przecież na ziemi. którzy strzegą praw i karzą występki. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. nie ma bogactwa. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. źródłem życia i przyczyną śmierci. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. to poświęcenie swego życia pracy. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. że ten przerażający obraz świata. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz. naszej żywicielce. 248-255). Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść. rodziców. nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. 226-245). Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. co zechce. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. 213). do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. 309). do jakiej jest on stworzony. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. kobiety. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. owo „umiłowane zło". lekceważenie przysięgi. 202-285). który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). Nie Dike. starość. istnienie Pando­ ry. że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. Pandora. kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa. jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. 265-382) . jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. Jest to hybris. którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. Trudno zatem się dziwić. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. słuszności. dobra. a wszystkiemu towarzyszy zawiść. 383 do końca). wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy. oraz miasta. jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. przemocy i bezbożności. przyjaciela. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike). by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata.

wschody i zachody gwiazd. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. nieautentyczny dodatek. Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. Błogosławiony jest człowiek. Steffena. a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. sto­ sunków sąsiedzkich. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. by wiersze te uznawać za późniejszy. Po­ stawa szczerości. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu. jego cztery ostatnie wiersze (w. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. Po pierwsze. wyrażonych w formie gnomicznej. słońce. skoszonego siana i zżętego zboża. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie. jak poprzez pouczenia etyczne. zachowanie zwierząt. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. Jest rzeczą oczywistą. 694-764). Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa. formalnie adresowane do Persesa. Z w. 220 221 . 633-640. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w. otrzymujemy żywy. porad życiowych dotyczących małżeństwa. wyrażonej zarówno poprzez mity. Szczegółowo. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. 650-660). a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej. pokazuje. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. starożytnego wydawcy Teogonii. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu. umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. 582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. pogoda. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków.).): Dzień raz jest ojcem. przetkane licznymi sentencjami. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak i żeglugi handlowej. udział poety w igrzyskach na Eubei — w. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. Jednym słowem. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. 504-546). O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. przyjaźni. a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. 825 nn. Stąd też płyną walory poetyckie. Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. 200 przed Chr. pobożności. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. Poeta przyznaje zresztą. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu.

Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. 75 Fragmenta Hesiodea. łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię. że cały Katalog. P.L. 2 nn. Góttingen 1894. Its Naturę. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi. Ten właśnie fakt. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów. Oxonii MCMLXVII. mamy okazję poznać źró­ dła. 75). Westa76. odmienny od Katalogu poemat. I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. matce Alkmeny (fr. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. P. a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii. Opinię taką podziela M. Leo (Hesiodea.). Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. Struccture. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. Mamy zatem podstawy. s. Westa. ed. podważając wszystkie argumenty Westa. Draeger.L. niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy. traktowane przez wydawców jako niezależny. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet. ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F.West. and Origins. 8 nn. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu. L. Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. by są­ dzić. Leiden 1960. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet. Palingenesia Bd. 246-262). s. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. Merkelbach et M. która to zainteresowanie odziedziczyła. natomiast J. Jej bezpodstawność wykazał. opublikowane w 1962 r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wersja tego samego poema­ tu. Schwartz {Pseudohesiodeia. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. Oxford 1985. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Inachosa. Draeger78. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. R. 94). Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. czy zupełnie inny poemat75. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. w przyp. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. cytowana jako Wielkie Prace. Teza M. Westa. czy była to tylko inna. Merkelbacha i M. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R. wyznaczony przez genealogie. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. Stuttgart 1997. 23) utrzymuje. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. byłoby dziwne. że istniała dłuższa wersja Prac. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. Skoro istniała tendencja. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. przez E. s. pasjonującej się wiedzą antykwaryczną. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. strukturę i układ treści dzieła. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. Ich rekonstrukcja do stanu. L. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską. 222 223 . 61. Podobnie jak w przypadku Prac. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. charakter. Pelazgosa. L. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. Lobela. mogły być włączone w jej ramy.

niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów. Lambertem. lecz kunsztownością swego przedstawienia. uprzedził jej męża przybierając jego postać. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. być może. Hery79. że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. 79 80 Por. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. tessalskiego. Wygląda na dość wyszukany. perypatetykowi. judząca mężów do walki" (w. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. 139. którym powozi sam bóg wojny Ares. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. użytą w Teogonii (w. Hesiodo autor del poema. 326). który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. poetyckie sceny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. bogaty w barwne szczegóły. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. przedstawiającej strasznego. pokazując tym samym. arystokratę. który znając jej wierność. tkanina narracji jest cienka. poetyckim opisem gotowego już dzieła. Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. R. stanowiąc. Vara Donado. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. na którego czole „polatuje straszna Waśń. że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. 315-365. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 . Opis tej tarczy. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. ale ją przyćmić. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. s. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. niezwykle butnego. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. Nie ulega wątpliwości. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu. dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. wypełnia niemal połowę utworu (w.. nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. poeta liryczny Stezychoros. budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. jako ostatnim etapie podróży. 57. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. New Haven 1988. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. największego wroga swojej matki. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. trudno powiedzieć. Motyw Eridy. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. s. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. napuszony i barokowy styl. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. Nie może nas zatem dziwić. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. któremu trudno było pogodzić się z faktem. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas. Opowiedziana tu histo­ ria. Jako wytrawny „uczony" poeta. Jej głównym bohaterem jest Herakles. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. a Kyknosem i Aresem. lecz ekfrazą. Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. Można odnieść wrażenie. Hesiod. Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. Również Apoloniusz Rodyjski. Jak już zaznaczyliśmy. 1972. Nie jest to zatem przypadek. smoka. 147). syna Aresa. 139-319).

autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne.in. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza. na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju. 234). Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. ale także „słyszeć". Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment. co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. ostrym i dźwięcznym" (w. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. Lamberton81. miała spuchnięte kolana. a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. Pindar. żyjący w tej samej Beocji ok.Przekład J. Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. Łanowskiego. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". Danielewicza. okrut­ ne. z nozdrzy płynęła jej ropa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Od dawna zauważono. który obuty „w skrzydlate sandały". wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. O jego popularności może świadczyć fakt. Najwięksi poeci ateńscy. 249-250). są rodzajem oręża. 142. Nagromadzeniem epitetów. którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. 13 Przekład J. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. na dłoniach ogromne pazury. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. niszczenia i umierania. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu. blada. jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. 582-588) Hezjoda. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. s. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem. krwiożercze" (w. żałosna i straszna. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. cit. kreśli poeta przerażającą wizję lęku. stała. a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. charakteryzującego się m. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w. Solon i Ajschylos. kolana i głowę Syriusz im spala"83. potwornie się wyszczerzyła. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. jak zauważa R. Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. / Wigor u mężczyzn zaniknął. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza.. Ogromne wrażenie. w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów. autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. 251262). w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". zwłaszcza w momencie. 226 227 . lecz także „sine Kery. szczękające swymi białymi zębami / straszne. że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady. w.. krwawe i przeraźliwe. Op. Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię.

Univ. Schwabl.J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Uczony stwierdza..M. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. Bradley E. Deichgraber K. s. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i. Berolini 1869. i oprać. Grimal.R. adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. von Wilamowitz-Moellendorff. Hesiodi carmina. L. można powiedzieć.. Esiodo. Scutum. Berchem—Bruxelles 1964. Grimal. brevi adnotatione critica instruxit. Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. The Poems of Hesiod. Milano 1975.. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . 329-344. s. XII. Narodziny Bogów (Theogonia). Buse H. szp. Solmsen.. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. RE VIII.D. Supplem. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. Diller H. par K. Vandceuvres—Geneve 1960). Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. Studi classici e orientali. 5 = Pr. S. 41.. Texte etabli et traduit par P. Hesiodos Erga. Bazylego. Jacoby. K. EvelynWhite. W . Heitsch. „Sobie samemu ten szkodzi. a cura di G. J . Merkelbach et M. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. s. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta. Kirk. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. Angier C. Schoemann. XV. JHS 1945. Detienne M. 151. Lipsiae. Opera et Dies. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. A Study ofthe Greek Middle Ages c. Berolini 1930. D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. Arrighetti G. Rzach. P. Prace i Dni. Hesiod. von Fritz. Halle 1937. Hesiode et son influence. Hesiodi Theogonia. editio maior. 1946. HSCP 68. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. że przemawiają za tym scholia do Aratosa. Arrighetti. któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. czyli Zjawiska niebieskie. Verdenius. Duchemin J. Esiodo. Hesiodos. Riv. W. Prace i Dnie. BN. s. Tarcza. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie. Antike und Abendland 2. 412). of Okla­ homa Press 1983. Hezjod. i D. Oxonii 1967. Russo. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. edidit. Le Bouclier. 1-60. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. Pars I: Theogonia. Cantarella R. Pindar. West. Meinz 1965. Symbolae Oslonenses Vol. jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. 1970. Hesiod. byT. 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . with an English translation by H. 105-149. Theogony. Oxford 1966. Por. Firenze 1950 (1965). Gli„Erga"'di Esiodo. G. wstępem i przypisami opatrzył J. testo critico e commento eon traduzione ed indici. 1964.. Hezjod. H. 265). Translated with Introduction and Comments by R. Les Travaux et les Jours. Verdenius. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. L. Bona Quaglia L. ediderunt R. Hesiod. F. Introduzione. BN. W. Burn A. La Penna.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony". indo-greco-italica XV. Warszawa 1999. commentationem criticam praemisit F. 900-700 BC. 100 nn. Szastyńska-Siemion. Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII). erklart von U. 1931. Hesiodi carmina. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". Merkelbach et M. Solmsen. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena.G.).. hrsg. critica commentatione instruxit A. przeł. Napoli 1951. Colonna. London 1936.. G. Nie wchodząc w szczegóły. La Penna. stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych. re­ censuit F. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. M. Die Musen. p r z e k ł a d y .. stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. Ouestiones Hesiodicae et Orphicae. Wrocław 1952. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. Colonna. Blusch J. Hesiode. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. Milano 1968. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV). lecz liczne cytaty. IV. Theogonie. London 1936.. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. 2. Works andDays. i D.. Steffen. Mazon. opr. edited with Prolegomena and Commentary by M. Milano—Varese 1959. s. Solmsen. Hesiod. fr. West.. Barnett R. disposuit. G. k o m e n t a r z e . Hesiodos. Wybór poezji. Paris 1928. collegit. recensuit A. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. London 1932 (Hildesheim 1966). Łanowski.S. recognovit. The Homeric Hymns and Homerica. A. Frazer. I. op. cit. 38). Bonn 1970. s. w. von E. 1167-1240. The World of Hesiod. letture critiche. a cura di C. von Fritz. Wpływ. Les sources grecąues et 228 229 . Traversa. Berlin 1928 (1962). Fragmenta selecta ediderunt R. Rzach A . Oxonii 1970. 434-486. W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. 1966. Sinclair. s. F. Torino 1973. 164. 8 n. 1902.. 285-290). Wrocław 1981. L. RE. West. gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. edidit F. szp. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. Kirk. Hesiodi Opera et Dies. recensuit A. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes.A. Lamberton... 140-156. Italice reddidit A. Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". P. 1912. / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł . F. Hesiodi Scutum. Fragmenta Hesiodea. Le operę e i giorni.. przeł.

1962.. Schwabl H. 1969. L'information litteraire 4. Hesiodstudien zur Theogonie. Merkel­ bach R. The Wedding of Ceyx. Kumaniecki K.. Aix-en-Provence 1963. La Parole chez Hesiode. Antioch Review 26.. Duchemin J.L.. La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. Meander XIX. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV. He­ siods Theogonie. Wien 1966.. Walcot P. 1952. 126-133. Lexicon Hesiodeum. 1957. s. Roma 1968. Schmidt J. de ses origines orientales a ses incarnations modernes.. 450-481. Steiner G. 1966. s. 1965.. Passagen. Hesiod and Aeschylus. nr 11-12. Chaos and Apeiron. s. Steffen W.. Pseudo-Hesiodeia.L. 157-192. Etudes de psychologie historique. Erbse H. Works and Days.. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę. Revue des etudes grecques LXXIV. s ł o w n i k i . Rivista di fil. Hesiod and the language of poetry. Quadernos de Filologia classica (Madrid).. s. Hamburg 1959. 33-48.. Walcot P. 1382.. 109-159. Baltimore—London 1976.. Vara Donado ]. Erlangen—Niirnberg 1967. Classica et Medievalia XXX.. Góttingen (Hypomnemata 86).. Popko M. Chroniąue d'Egypte XLIII. Stewart D. s.J. 31-46. 2-28. Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie. Aufbau und Absicht der Erga. Rivista di fil. Van der Valk M. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. Leiden 1973.. Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie".M. TAPhA XCII. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen. Edwards G. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days. 230 231 . Ziirich 1964. Loeffler I. A propos d'une „etymologie" hesiodique.. Drager P. La composition litteraire archaiąue grecąue.. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker.. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. Lambert W. s.. 149-191. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods.. Hermes LXXIX. Fritz K. s. s. Seelschopp I.. s. 1969. 86. Etudes beotiennes. M. s. 235 nn. s. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree.-U. Bonn 1975. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore.. Meander XXVI. 31-38. Studio sulla Teogonia di Esiodo. s.. 1974. Leyde 1985. Podbielski H. Stuttgart 1997.. Vandceuvre—Geneve 1962.. 193-225.. Mnemosyne XXV. Duhoux Y. s. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. recensuit L.. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. 291-299. s. recensuit A.J. s. Troxler H. s. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen". Oxford 1985. Paris 1965. s. Pandora. 29-45. classica XCV. J. 315-365. Tarcza Heraklesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. Hoekstra A. 1964.. Kerschensteiner J. Tebben. Adressat und Parainesform. Nicolai W. s. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). s. Kraft F.. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda.. s. 133-155.. A la recherche de 1'harmonieperdue. 1951. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). 177-197. e istr. West M. Rosen R.. Roma 1930a.. Paulson. Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece. CA 9. 1968. problems of genesis. Le caractere des Titans. Amsterdam 1960. Lund 1890 (Hildesheim 1962). Review of Religion 1947. Hesiod and the Near East. 213-231.. Eine Unitarische Analyse. Cardiff 1966. Homer. Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles. IV.. Nelson S. 1967. Casanovą A.. w: Ommaggio a Eduard Fraenkel. s. s. 1963. Structure. A commentary on Hesiod. 1972. 1972. West M. Heidelberg 1964.A. 508-521. Eos XLVI. Die Trennung von Himmel und Erde. 99-113. 1952. 1944. Milano 1975. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas. Guillon P. Leclerc M. Pa­ ris 1993. Groningen B. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. 64-72.A. Snellzum 60 Geburstag. 1960. Casanovą A.R. West M. 227-260. Solmsen F. 1971. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. Wiirzburg 1957. Petrusi. A van.. 464-473. s. REG LXXIX . Ithaka. A Concordance to Hesiod.. e istr. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. Verdenius W. Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie. Andersen L. Verdenius W. Oxford 1971. Pucci P.. 1-19. s. J.. New York 1949. and Origins. Notopoulos J. Die Melampodie. Mnemosyne suppl. Die Pandorasage bei Hesiod. 1966.-Ch. The language of Hesiodin its traditional Context. Prometheus and the Myth ofthe Ages. s. Heitsche E. 1964. Lublin 1978. Staudacher W. w: Festschrift B. Hesiodo autore del poema.. Promethee. Das Prometheus Gedicht bei Hesiod. Schwartz ].. Di Gregorio.P. Mythe etpensee chez les Grecs. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga.. Histoire du mythe. Frank­ furt am Main 1959. Karl W. Hofinger. 161-185. I cinque libri del Catalogo delie donnę.. Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Index Hesiodeus.. Verdenius W. s.. 1965. s. Philologus CVI. 55-78. Merkelbach R. Fritz K. von. Vernant J. Lendle O. Hesperia XXIX. Leiden 1960. Philologus CVIII. RM CVIII. i n d e k s y . 1967. Hesiod and the birth of Reason. s. Meisenheim 1963. Tiibingen 1942... Merkelbach R. 10-26.. Aphrodite in the Theogony.L. Stiewe K. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III. 1990. von. s.J.. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i .P. Maia IV. God and the Land.. C Q LXVIII. Mnemosyne X. Paris 1974. 35-46... Traversa A. 1961. 1961. Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry. Milano 1955..G. Solmsen F. Lapiccirella V. 136-189. s.. Hesiode et la tradition orale. 300-317. Jacoby F.J. Notes on the proem of Hesiods Theogony.. Contribution a Tetude du style formulaire. 146 nn. The Shield of Heracles. 225-260. Fraenkel H. Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau. 1950. classica XCVII. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen. New York 1999. K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e ... Munding H. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII). la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode.. s. Scholia Vetera in Theogoniam.. Pavese C. Le Bouclier du pseudoHesiode.O. Kadmos IV. Miinchen 1956.. Hermes 1926. 1968.. Hildesheim 1977. Recherches sur la composition. 226-238. Miinchen 1969. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee. RM CVI. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod. The composition ofthe Works and Days. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene. Walcot P. s. Neitzel H.. Sale W. s. 1-15. Sprache und Wortschatz Hesiods.

które wskazywały na to.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. prof. oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. Mogło się więc wydawać. Choirilos z Iasos i inni epicy. hab. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys. Toruń 2002. przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). Wyd. w przysłowiach i w apoftegmatach. UMK. Henrykiem Podbielskim. głównie jego części drugiej i trzeciej. Kleci kai aklea andron. w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. . pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce. Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. Antymach z Kolofonu. mający przecież już za sobą okres świet­ ności. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. zdawać się mogło. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. dr. W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos.

Dziś rozdzielone jest wszystko. s. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. 27. SH. 400/399. Lysandra. bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj.2. HauBler. Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu. Bernabe). czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. która opowiadać będzie o wielkiej wojnie. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu.. 48. Homer (a dodajmy. zob. Studien zum historischen Epos der Antike. Warszawa 1954. w rzeczywistości jednak był odeń młodszy). s. Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała. także tych wątpli­ wych. Lysandra). Lyys. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. wiewohl er es de facto ist [. Cztery żywoty. Demostenes. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. ale w historycznych realiach. tj. 7-8. Stob. 450. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm.. 5 Zob. przedmową i przypisami opatrzył M. 6 Zob.Oxy. znaleźć można obecnie w PEG. że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. wydaje się wszakże. pisząc. Autor zaznacza jednak (s. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa. fr. umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. W tzw. że i Hezjod). p.. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis".]". 73). ale tę tradycyjną. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. III p. gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. Zarówno sam początek Perseidy. którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców. 1 Przekłady greckich heksametrów. 834 (595) Adler. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. Cyceron. W Choirilosowe Lysandreia. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. Plutarch. jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. Choćby się wszędy rozglądać. że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów. Lizynder. jest jednak kwestią dys­ kusyjną. fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne.. Księdze Suda1. w latach 480477). by nowy zaprzęg się zbliżał4. a mianowicie twórcą eposu historycznego5.' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej. 18. epos opiewający czyny Lysandra). Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. 13).. datowany na II/III wiek po Chr. Teil: Von Homer zu Vergil. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej. i to na tyle wspaniałych. Ziegler. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos. 2 Bernabe): Szczęsny. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę. jaką z Azji do Europy (tj. Słyszymy. Huxley {Choirilos of Samos. czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu. Nie odcinając się od jej tradycji. 1-27 (cf.]. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. był szczęśliwym poetą.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Brożek. Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. Alex. 316-332). jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. Heildeberg 1976. 1. Poeta powiada dalej (fr. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego. fr. data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. R. 3. Nie możemy Suidas IV. który zmarł w r. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. co oczywiście wcale nie musi oznaczać. 3 P. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". Sulla. Czytamy tam. ok. wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. jako że nie można być pewnym. por. Plut. p. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. GRBS 10. 70 n. 25. z języka greckiego przcł. 2 Por. s. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat.. XI 1389 = Powell. Coli. 1969. do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. Sługa Muz. 250 = SH nr 314. s. a sztuki kres osiągnęły. 4 234 235 . gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. 1. Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. I. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r.

12 236 237 . A.. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. 300 c = fr. A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia. 14 Zob. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. 5 Zob. tj. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. I chociaż możemy uznać za pewnik. przynajmniej wedle lokalnej tradycji. poprzedzonym przed­ mową. zmarł między 380-365 r. mihi unus instar est centum milium). jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. Twórczość je­ go.). przyp. s. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. którzy się nie rozumieją na rzeczy. 13. zapewne o treści historycznej. por. in Piat. to obecnie przyjmu­ je się. 1. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. Procl. 129 Matthews = fr. który urodził się około 444 r. by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. brak smaku jest takim samym nieszczęściem. Bethego. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. przy którym wypada teraz się zatrzymać. RE s. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. i na jego podstawie nie sposób wyrokować. że Ateńczycy podjęli uchwałę. które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców. disposuit. otwierał oczywiście Homer. 13-15. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. VII. przechowany przez Atenajosa (VII. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. „Wtedy to młody jeszcze Platon. a zatem z tego jońskiego miasta. 89 i 122-123. Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa. Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną.. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. niewiele możemy powiedzieć. Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. Antimachus ofColophon. Diod. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety.S. rze­ czowe i językowe. że Antymach. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze). Choirilos [2]. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. 13 Zob. przyp. naturalnie nazbyt odległy. reprint 1974). o których wspominał Plutarch. że dla ludzi. 108. Tim. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. Text and Commentaiy by V. 9 Bernabe). to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. VS 21 Al § 57). Tim. Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9. 6 Bernabe). 21 c. czy owe Co prawda słyszymy. 155). Brill. „Tabliczki do pisania"). a jest także rzeczą możliwą. Sam Platon zmarł w 348 r. którego miał być uczniem. ale bez powodzenia. jak i ze słowami krytyki8.. 1(1 Przekład M. Ich katalog.J... Procl. 21 c (= Test. i data ta wyznacza absolutny. 74 Wyss). Brożka (zob. który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. s. collegit. FGrHist.v.13 Antymach. ale nie jest rzeczą wykluczoną. w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić. 2000. by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr. Berlin 1936. którą znali jeszcze rzymscy epicy. E J . Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby. a o formie metrycznej czwartego poematu. jak ślepota dla ociemniałych"10. 2360-2361. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą. pocieszał go mówiąc. chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. 11 Apollod. Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. Hollis. W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). R. 18. Heraklid. a mianowicie Heraldeides z Pontu. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. W Księdze Suda znajdujemy informację. Wyss. Pont. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). 404". klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. in Piat. F 6 Wehrli ap. do różnych wierszy i słów poety. Nic więc dziwnego. pochodził z Kolofonu. Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". Matthews. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. s. około r. różnorodnej twórczości poetyckiej. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. ZPE 130. 8 Zob. syn Hyparcha. spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. explicavit B. dosł. Powiada on. 244 F 74 ap. że Empedokles stworzył jakiś poemat. Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. Udanie oddawał się Antymach również własnej. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos. oprócz Platona. że filozof nie przyglądał się owym zawodom.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Munchen 1978. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. szp. 2) dowiadu­ jemy się. The Reputation and Influence of Choerilous of Samos. 2). 61 n. iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. Pfeiffer. Skądinąd słyszymy bowiem. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 .

o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr.L. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej. Podkreślić trzeba. do mitu o Edypie. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa.. być może. katalog bohaterów. tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. epigonów. ale nie jest rzeczą wykluczoną. 15 downictwa {imitatio cum yariatione). które kończyły się niepomyślnie. fr. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. Coli. 170. że wszystkie te fragmenty. trzeciej i piątej księgi dzieła. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. nieco­ dzienne złożenia. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą. Kronidy. ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. Podbielskiego). Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera. a więc te cechy. ""' Zob. Można powie­ dzieć. 17 238 239 . że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. opowieścią o porwaniu Europy16. 99) oraz zob. 41-46. 1 Mathews = fr. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. 7. że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. Marpessy i Apollona. do opowieści o wędrówkach Demeter. na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. Kost. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. Hezjoda. opis świata podziemnego. że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. por. ł Wyss): Opowiadajcie. s. zob. porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. zob.v. elegię Hermesianaksa (Powell. czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. w którym słowa rzadkie. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. test. że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. w jakimś stopniu. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. [w:] KLH. Epos.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. takie jak np. W starożytności zasłynął także elegijny. 106 be = test. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. 75 Matthews (= 64 Wyss). Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. Alex. Arystoteles. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. której imię stało się tytułem poematu. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. elegii Mimnermosa. Berlin—New York 1974. iż Lyde była żoną Antymacha. która rozpoczynała się. s. M. ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. do mitycznej historii Idasa. Reoryka. Panyasisa i Peisandra. 191. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. Możemy przypuszczać. opis tarczy. West. Jest też rzeczą zna­ mienną. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. po­ chodzą tylko z pierwszej. to jednak dyktowało je serce uczonego. w. III. a także. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków. kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. Studies in Greek Elegy and Iambus. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. s. 26B Matthews = 12a Wyss). 2 Matthews i Wyss). test. iż była ona bliską sercu poety heterą. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej. 6 (w tłumaczeniu H. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. który zwraca uwagę na to. K. około 10 000-15 000 wierszy). s. córki wielkiego Dzeusa. które mają podaną w źródłach ich lokalizację. do opowieści o Bellerofoncie. wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi. Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach).

por. A. Vita Hadr. które mogły być zbiorem rozmaitych. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. 11. niczego pewnego nie wiemy. 1. 16. to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. który osobiście mocno po­ wątpiewał. 16. 95). Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22. które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. c. co prawda.P. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera.). ale także wśród rzymskich literatów.P. 335 E = SH335. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC). jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r. Aug. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos. Wyprzedzając nieco chronologię. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach. 4. O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). A. Wiemy na przykład. który był wielkim admiratorem twórczości poety. znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć.. lecz Nikeratos z Heraklei. że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. Słyszymy nawet. że było to wspólne dzieło poety i Muz. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. op. ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. np. a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. epigram Kratesa. por. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . 16). Kurcjusz Rufus 8. 233-238. zacho­ wanych fragmentów tego utworu. jest niejednoznaczny. 2-6). że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob. gdy ich podziw nie był bezkrytyczny.. 52). Wyżej była już mowa o tyra. Script. 64-76. który. 18. po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. iż cesarz ów. czyli poematu o wojnie lamijskiej. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych. 6. którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania. Nie jest rzeczą wykluczoną. s. który podkreślił zarazem. zob. Hist. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. Or.. por. a także Poseidippos (A. ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21. że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). zob. 218. 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. 11 Zob. że „wolałby być Tersytesem u Homera. 69. lecz głównie ciężki. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". to nie jest rzeczą wykluczoną. O tym „urodzonym retorze". cit. krótszych utwo­ rów poetyckich. 10. aniżeli Achillesem u Choirilosa". 8. SH333. tj. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. jeśli chodzi o ich atrybucję. Zob. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy. który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. Nie zachowało się też nic z tych poematów.P. ale również Asklepiades (A. wątpliwej zresztą autentyczności. możemy jedynie przypuszczać. Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. fr. przyp. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra. i to nawet wówczas. także zebrane przezeń testimonia 18-31. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian. Plutarch (por. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich. (zob. i próżno szukał „Homera" jego czasów. 1. zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Podsumowując można stwierdzić.P. s. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. -" Reputację. 6). przyp. 2) powiada także. Inst. conditor. o Nikeratosie i Antylochu. 168). że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. 63) stwierdzając. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. 9. 7. 19 240 241 . op. 28-32. 27). otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. 2.. Dio Cass. ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. De Arte Poetka 357-358 oraz Ep.P. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. i Antypatra z Sydonu. szerzej omawia Matthews. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. nazbyt epicki styl. 5. O obu tych poetach. FGrHist 72). 12. 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego. A. 409). cit.

Chamaileon. 15. znaleźć można w wydaniu P. jakie skomponował poeta Teodoros. iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. i przez innych twórców epickiej parodii. Słyszymy. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych. jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. s. a więc w pierwszej połowie IV wieku. Brandta. którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. tj.v. SH 723). gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę. 44 (Wehrli). który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. Bd 5. z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). który opiewał także walki z Galatami (zob. znane nam tylko z tytułu. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. 25 242 243 . znaleźć można w edycji Powella. Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. Poet. enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). 233. por. 24 Zob. 15. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy). F. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego. SH 752). Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. Susemihl. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. Ath. żyjącym w czasach Filipa II. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. O. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon. zob. Wród wierszy Matrona (zob. być może dlate­ go. 698 A) —. 699 A). która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. SH 503). Już co fragmenty. zajmującego się. ściśle z eposem związanej. Ath. a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny. to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. U Atenajosa (15. por. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. jak nieba­ wem zobaczymy. Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). por. zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. s. 1448 a). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. Coli Alex. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. U Atenajosa (9. w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25. Musaios z Efezu. podejmowanej. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. fr. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. Słyszymy. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery.24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. PCG V 547. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. kiedy poeta. iż Hegemon był pierwszym rapsodem. że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). epik (ETTOW nonjTiję). które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. Wśród rozmaitych dzieł epickich. Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. o ile identyfikacja ta jest pewna. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC). że w tym okresie. ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. i w SH (passim). nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej. SH 560). Montanari. że z chwilą.a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. zdobywał swą twórczością uznanie. a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi. 408. 1-2 Brandt. wśród których. znalazło się i takie. że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. tworzeniem parodii epickich. z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. że otrzymał wówczas 50 drachm) '. zob. zob. DNP. Hegemon (1]. zob. 410-412 SH). a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . poezja Hipponaksa). s. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki. podobnie jak sam Matron. Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. Z kolei niejaki Leschides. które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1998. 699 a) czytamy bowiem. najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. a także sprzyjająca mu Atena.

s. bogatą w przeliczne potrawy. który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. jeśli chodzi o Archestratosa. Stratokles. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). aczkolwiek odnosić się może także do uczty. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). 60 n. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. Naturalnie. że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. 244 245 . Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. obeznany wszakże z heksametrami Homera. Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Sens. Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. 3). Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. lustrował gości już na progu domostwa. przed Chr. 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. zob. jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. 134 d). spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. Chajrefon. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. wprost ze świętej zatoki. = SH 534). 165 a-b). XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem. a stoły uginały się od owoców. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. niczym lew. wypełnia poemat niemal do samego jego końca. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. które to kucharz Podał. W innym wierszu poeta ubolewa. przywiódł dwie hetery. i że Cyklop. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. Żarł zaś jak lew. Tłustych. 91). za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. okupiona ja­ snością wypowiedzi. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . zapewne. od Euboiosa. przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. a obok niego stał znany parazyta. bo wykpiwana także w tzw. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole. Archestratos ofGela. Muzo. Oxford 2000. Gdyby nie fakt. pożerał towarzyszy Odyseusza. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. czego (tj. O samym Archestratosie wiemy niewiele. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. że musiał być młodszy od Hegemona i. Translation and Commentary by S. liczącego obecnie 122 wiersze (zob. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. w którym nawiązywał do tej tradycji. W tym miejscu tekst się kończy. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał. „Tam" oznacza Ateny. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. obok których stanęły ateńskie falangi. skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. Brandt. których fragmenty przytoczył Atenajos (4. Sam gospodarz. czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. Text. s. że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. poematu Matrona pt. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. po­ stać „literacko zasłużona".D. ale niemal w całości. którą Matron opisuje. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. Wydanie to. komedii średniej28. sprawiająca. twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27. 1-6 = SH 535-540). zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. Olson and A. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. 10). że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych.

s. jedzenia lub biesiady). który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. 246 247 . po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. por. na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. czyli od potraw zbożowych i mącznych. Wydawcy w przyp. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. 14 zwracają uwagę na to. Okazuje się bowiem. s. Brandt). Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami. Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane. po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. Olson-Sens. Brandt). nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. 8. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. Olson-Sens. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos. a może i u Lukrecjusza. a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32. XXIX. jak się wydaje. ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. zwracając uwagę na to. wykwintnym. bo byłby to tłum ucztujących wojaków. że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. będące zaleceniami. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. który opłacałbyś z własnej kieszeni. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". Łacińską jego wersję opracował Enniusz. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. Przyjmuje się. Wydaje się. co oznaczałoby. XXIV. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. licząca 1781 wierszy. lub czterech. 337b). jakie podjąłem]. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. 3 Olson-Sens. a przy tym na tyle literacko wyrobiony. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. Poemat rozpoczyna się prooimion. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. 2 Olson-Sens. na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. i u Wergiliusza. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos). 78 Wehrli (= Ath. fr. Uczono się go na pamięć. 32 Zob. albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. ale także na poziomie języka i stylu.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. Z łupów żyjący. by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła. Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. Później jednak popadło w zapomnienie. powinien ucztować. Ale nie więcej.Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. Jeśli chodzi o czas jego powstania. to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. z którego. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. przywołanych imiennie adresatów. Można zatem po­ wiedzieć. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. Współbiesiadników zaś winno być trzech. lub pięciu. a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. stołu. Nikandra. w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. czyli „małe epos". a także poświęcony mu artykuł w tzw. epika dy­ daktyczna i parodia epicka. to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. kosmogoniczny. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". 5055. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. Hermes Eratostenesa. a nie z Aleksandrii lub Naukratis. Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. autor epopei zatytułowanej Argonautika. jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a więc w ramach tego gatunku. a nawet mineralogicznym. jak i łacińskich poetów (np. ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd.aIov). jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. T. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). 39-67. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. czasami kunsztowne. etnograficznym i geograficznym. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. Aratos z Soloi. astrono­ micznym i astrologicznym. Rianos z Krety. W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. jak to się mogło wydawać. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. a to tym bardziej. pełnych luk i sprzeczności przekazów. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane. które można określić mianem epylliów. odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. Nikander z Kolofonu. Księga Suda. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. Hylas Teokryta. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka. ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos. wierszy spondeicznych. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło. który. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. gdzie rozma­ ite nawiązania. Sinko). 248 249 . albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji. Europa Moschosa). założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox. poeci różni i dwaj epicy żydowscy. że przymiotnik „dydaktyczny". religinym i kultowym. Epos bohaterski i mitologiczny. Owym „hellenistycznym Homerem". ale od przedstawienia twórczości tego poety. 1992. s. Apołlonios z Rodos. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym). zwł. i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. Rengakos.) przemiany polityczne. 34 Zob. choć nadal obecne w literaturze epickiej. po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. filozoficzny i historyczny. s. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. medycznym i matematycznym. A. a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. Adonis Biona ze Smyrny. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki. WS 105. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. z uzna­ niem i podziwem. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją. spo­ łeczne i mentalne. botaniczno-zoologicznym. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. czasami po prostu sztuczne. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. wtór­ nych. był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). tworzenia tzw.

niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna. 8). s. s. której au38 37 250 251 . Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem.37. 140 n. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". op. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa. przy czym ewentualnie zakładano. ale jed­ nocześnie podkreśla. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne". 41 40 Tak streszcza A. cit. „uprzednie wydanie". epideiksis. wymienić należy artykuł W.. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. który zawiera (niestety. przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim. tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa. 15-56. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. starano się dociec jego istoty. kierownictwo biblioteki. 75-79. s. Rengakos. Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. 215. że w CHCL. 1979. Około r. przyp. 36 Tj. przygotowane dla RE. 2-3. 44) ową dotyczącą Apolloniosa. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. Meander 19. s. że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. sporządzonym na Rodos . proekdosis) poematu w Aleksandrii. obejmować np. poprawnym wydaniu. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii.. jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. 1. 54-55. zdaniem innych.). jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. Trzeba jednak podkreślić. poematu) przez młodzieńca. 543. 51. Są to jednak tylko przypuszczenia. że np. Eos 67. s. Sinki (II. na których ją opieramy. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. Teokrytem. s. s. Smolarczyk-Rostropowicz. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion.. s. 77-87 passim. 586. 48-49. zdaniem niektórych badaczy. że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). Apolloniosem. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. nawet 7TQO£K5OCJtc36. A. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. A. i pomimo istotnych wątpliwości. rozmaitych badaczy. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos.. 264-265). gramatyka Theona (I wiek po Chr. 788. 516. Hertera. ale i z całą jego twórczością. op. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa. to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. cit. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. cit. Należy także zauważyć. 285. Rengakos. gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. które było podobne do tego. s. bo niepewne są źródła. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. że Theon. że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. datowany na II wiek po Chr.Oxy. Warto przypomnieć opinię T. zwłaszcza szp. lub. s. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). ekdosis) Argonautika. 34).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Do niedawna najogólniej przyjmowano. Likofronem. znacznie częściej. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos. 15-23). cit. którzy podejmują ów temat. 265). na których możemy w pełni polegać. 1964. i był uczniem Kallimacha. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. 39 Zob. Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. jakim cieszył się Kallimach39. Podobnie biografię poety przedstawia T. o tym. Rostropowicz. które mogło. 1973. Rengakos {op. s. jako następca Zenodota. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. Steffena. (por. s. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące. Sinko (U/l. Lesky'ego (2. i w tym czasie objąć miał. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch"). 725. 67. szp. XIII. Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus. Nie ulega bowiem wątpliwości. być może. jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. przed Chr. 60). a może i Aratosem). w tym naszego poetę35. Przyjmowano.in.. które piastował do około 246 r. tamże. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą. Nikandrem. rozegrały się około 250 r. oraz pracę J. należy wskazać opracowanie H. że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. jak i. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P..) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r. 1. z. u Christa-Schmida-Stahlina (II. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. Z prac polskich auto­ rów. Czas pokaże. stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych. Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. op. RE Suppl. nr 1241). Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A..

43-75 Ranna tualeta Aphrodity. Berlin 1935. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. istnieje wiele związków łączących obu poetów. stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. 587. 743-749 (III. Argonautika. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu.Trzeba także wspomnieć i o tym. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np.O. otwierać jeszcze będą osobne prooimia. IV. Przegląd Klasyczny IV. zob. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger. Król. Zaznacza także. którzy byli kolegami. III. Hutchinson zakłada ponadto. że zginie za sprawą męża. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. s. IV. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. Argonautika (AoyoyauTiKd. passim). passim). s. ale bardzo zajmujące­ go utworu. że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. 989-1011 Gigantomachia. Hutchinson. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. 1938. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43. szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. 744-824 Noc rozterki duchowej. Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. pomny wyroczni. 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. że Apollonios. 733-736 (I. s. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona. Meander 2000. 1938. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. również taż. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. podobnie jak Homer. który z poetów wpłynął na którego.O. tenże. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). Hellenistic Poetry. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. Ibidem. A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. 252 253 . 6-8. Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5).O. s. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego. a nawet mylące. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. tj. Zob. I. polegają one czasami na podobieństwie motywów. s. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. Hutchinson 42 . Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. 434-436 (Przedśpiew (11-4). Poeci nie byli antagonistami. Bogowie zeszli z Olimpu. 10. które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. 455-461. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558). 1771-1779 Zakończenie). Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. IV. o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety. 17). Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. passim (zob. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. Appel. Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. Filomata 100. Jest rzeczą charakterystyczną. 1939. Apollonios Rodyjski. Wendel. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III. że zatracimy różnice. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. w CHCL. nr 5. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać. Argonautika (II669-693. To wszystko. G. Wydaje się jednak. czasami widoczne są w kompozycji całych scen.O. Zob. G. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. IV. czyli o splocie tych zda­ rzeń. War­ szawa 1991. O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). Sam G. 89. III. także W. II1030-1089. 88 n. Oxford 1997'. oraz A. że albo zginie on na morzu. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). 44-56. a stwierdzenie. obecnego zresztą w ich dziełach. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. jak i księgę IV. s. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C. jest mniejsze od tego. w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. s. I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach. jaką usłyszał był niegdyś Pelias.

527)". z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios. Hermes 121. kto zebrał członków wyprawy. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. Zob. jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy. 323-324). Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon.. 579). sędziwa kapłanka Artemidy. iż: Ten. rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. S. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. zwłaszcza zaś wówczas. a słowa nie mogła Rzec. bo tłumy parły do przodu. Tifys zbudził towarzyszy. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa. ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. Z w. 23-34) 47 . niechaj dowodzi. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. Rostropowicz. czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. 1990. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. gdzie znajdował się grób Dolopsa. choć chciała tak bardzo. s. której wszyscy chciwie słuchali. Wergiliusz. Eneida. Płynęli z pomyślnym wiatrem. Argo zostaje spuszczona na wodę. Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie".). tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m.. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. s. Two­ rząc go. Acta Classica Univ. pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. gdyby nie interwencja towarzyszy. Autor artykułu udanie pokazuje. 7TOAuprjx"v°C. Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami.. Orpheus bei Apollonios Rhodios. 49 46 47 Op. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium".> polyrnechanos. 301-324.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. podeszła do niego (w. jak słusznie podkreśla to J. a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). oczarowani jej pięknem. Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. 401). tj. Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem. Jednak. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos. 48 254 255 . 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50. staruszka wśród młodzi. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. a Ifias. pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. 18. A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. A kiedy zajaśniał poranek. później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. 1993. VII. aby zasiedli do wioseł. Ar­ gonauci płynęli dzień cały. a wieczorem wylądowali na przylądku. Katalog ów. 23-233). Argosa Dzieło. Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń. on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. sama zaś Argo wydała dźwięk. XXVI. niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. 322). a także samego Jazo­ na. Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. 347). Dotarł na brzeg. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. 580 n. cit. którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór.in. Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki. Busch. s. „bezradny". ale nie jest to wykluczone. 495). gewissermafien ais sein Stellvertreter". a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w.s. z drugiej zaś strony pokazał. iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. Rostropowicz. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. 647-817). 31-34. komponując w Iliadzie katalog okrętów. Scien. po czym opuszcza pałac. W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w.in. Ona zaś z boku na miejscu została. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. przekazując polecenie Zeusa. Debrecen. Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą.

w. przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. co ma począć. jakie Apollonios. W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". sędziwa piastunka królowej. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. 936-1152). Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. zamiast posyłać podarunki. zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. pod wieczór jednak. W prawicę bierze włócznię. córki Atlasa. Thoasa. która ze względu na Hefajstosa chciała. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. por. W mieście zapa­ nował radosny nastrój. 54 256 257 . jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. podczas którego królowa proponuje. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. po której szli. por. Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów.). ale strach czyni je bezradnymi. z wyjątkiem Heraklesa. Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. za pośrednictwem Ifinoe. która jednak doradza istotną zmianę. Za sprawą Afrodyty. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. nie czyni królowej żadnych nadziei. o ile jeszcze będą przy życiu. ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. jeśli zginie z dala od ojczyzny. na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. tj do Lemnos. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". 649. Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. którą niedawno poślubił. Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. Prosi także o radę. dzieło i podarunek od Ateny54. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon. która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca. 468 n. w. to niechaj odeśle go do Jolkos. Hypsipyle. w. tj. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. 1019). Dramatyczne wydarzenia. Jazon. śpiewem i tańcem. a Hypsypile urodzi syna55. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie. że na Lemnos mieszkają same niewiasty. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". Nocne ciemności sprawiły. 988). Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. w. choć „pełen podziwu" (sic!). przy której zacumowali. 609-909). 591)52. by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. Dowiadujemy się. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. wysłanniczki królowej. która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion. Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. na skutek niepomyślnych wiatrów. wierny literackim gustom epoki. Spełniło się przeznacze­ nie. w dalszą drogę. Udając się do królowej.) i Thoasa. który z własnej woli pozostał przy statku. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. VII. jakie się tam rozegrają. ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. a także pozostali Argonauci. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. Kleito popełniła samobójstwo. na nowo się zaludniła. 918). Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. umilany ucztą. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. 997). podaru­ nek od Atalanty. by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. (tj. wplata w swój poemat. „uwalniający Argo" (sc. w. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees). Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. 721-767. pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. otrzy­ mują zaproszenie. Skała. który wśród nich pełni funkcję herolda. 847 et al. złożą się na kolejny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by był podporą dla jego rodziców. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz.

by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza. bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. iż zdarzyło się to jednak znacznie później. 24). Jazon jest bezradny. Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa. musiał stoczyć z nim walkę na pięści. do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. 43). Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. wiesz- czek boskiego Nereusa. a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. na której wylądowali Ar­ gonauci. należy do Amykosa. I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów. 1069. 1301)57. Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. Każdy. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. by zaczerpnąć wody. oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię. 40). Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. Podczas wiosłowania. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. by czekać na Heraklesa. a przy nim nimfy. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. Wywiązała się krótka. jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. a prawą pociągnęła go do wody. jeśli chciał ją opuścić. któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. Do­ bywszy ogromnego miecza. 98-135). kto przybył do tej krainy. Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. ale krwawa walka (w. co należałoby uczynić. 1362). wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. Herakles złamał swoje wiosło. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. 1272). 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. jak się należy. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. którego w rzeczywistości spłodził Zeus. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. Prędko znalazł Hylas źródło. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. znów aition). a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. syna Tyfoeusa lub Gai. w. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. Ufny zatem w swoje umiejętności. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. króla Bebryków. A kiedy wiatry ustały. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw. to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. 1354). by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. bo do tego go heros przysposobił. 1309). wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. 163). zauważyli brak towarzyszy. Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. 1220). Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. górskie i leśne. Przez 12 dni i nocy trwały burze. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. Zniknął Hylas w głębinie (w. bę­ dącego jeszcze dzieckiem. Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. 1207) na poszukiwanie źródła. Tifys naglił do żeglugi. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. Rozgorzał wielki spór. który nieco oddalił się od towarzyszy. 1239). Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. Znalazłszy odpowiednią jodłę. Tymczasem Hylas wybrał się (w. Oto ziemia. Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. 58 258 259 . gdy porwał owego syna Theiodamasa. Wtem wynurzył się z fal Glaukos. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą. okazało się. 1198). szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w. Chcąc go wykorzystać.

Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską. Tak się. Hunter. . 107-117. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. w. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. 196). za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym. Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. mówić. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. R. jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. w Zob. Blumberg. po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. dzieje. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali. 498-527) 61 . iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. falowały na wietrze. Jazon przypuszcza. Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała. Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. 549-606). s. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. Słynna to.W. 401). w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej. że nie mógł Fineus najeść się do syta. Rostropowicz. opowiadać). zob. bardzo malownicza scena. owa epifania Apollona. III.. Opowieść o tym. niegdysiejszym posiadaczem Delt. a resztki pożywienia. Morza Czarnego). 180). niezliczonego Hyperborejów Ludu. 390-391): . by zapytać jeszcze o to. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. 650-668). Fineus w długim proroctwie (w. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). w. 718). które zostawały.. a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos. 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. w. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. Por. Scena ta jest pełna grozy i napięcia. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza. gr. jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. zrozumiał.. w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. jak znajdą Argonauci drogę powrotną. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). Remarks on the realities of navigation. 605). 257. tak było im przeznaczone (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. Eos 78. Leipzig 1931. Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. ponieważ wiedział. 112-113. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. por. ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. K. Orfeusz proponuje. na plecach natomiast Widniał kołczan. Literary studies. okropnie cuchnęły. Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. 645-646). J. także Aratos. daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. co z ramion mu zwisał. oczywiście. ofiara swego daru wieszczego (w. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej. s. 297). czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa). Cambridge 1993. a fale o brzegi jej biły. pięknem błyszczące. a opisując śpiew i taniec. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. 260 261 .. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. 76. W. The Argonautica of Apollonios. 91. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. z Łyki i spieszący Do dalekiego. Delf). np. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. sc. Diss. L&EOVTCU. jaki towarzyszy składaniu ofiar. Phaen. 425).. 35 n. Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. zwłaszcza s. s. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . na którym siedzibę miał Fineus. 97-104. Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. 1990. ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona.

czy zadanie jest w ogóle wykonalne. Rostropowicz. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. który niesie się przez przestworza. opuszcza Atgo (w. jeden z synów Friksosa. Bogini. przeto nosisz czarowne to imię miłości.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. 851-857). Jej „geograficzny" opis. a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. 1093-1121). Idą zatem za radą Amfidamasa. bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki. op. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. 911 n. 199). Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. niczym strzałą. by tam złożyć bogu ofiary. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić. błaga boha­ terów o pomoc. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. wyspie Aresa). celu wyprawy Argonautów. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem. Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. 6-166). Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. Argos. zob. 64 262 263 . Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie. (por. Jeśli się ta próba nie powiedzie. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. 834). którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. Ostatni dłuższy. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. s. który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. 160 oraz J. Okazuje się.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w. Ale nie spoczął on tam samotnie. Nie jest to łatwe zadanie. 1141-1156). cit. a także Telamona i Augiasa. w trakcie zaś rozmowy. przyp. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. Sinko (II/l. i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. co ich dotychczas spotkało. s. 27. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. s.. 898). Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. cit. z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. i on. potrzebna jest pomoc Afrodyty. mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. w którym wąż pilnuje złotego runa. co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona. dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. 1067). a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. Nocą mijają wyspę Filyrę. który pokonał króla Bebryków. a samego Polydeukesa. ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający. W drodze do pałacu T. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. op. Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. Erato (w. Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. Swiderkówna. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. także A. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w. Hellenika . obiecuje dać mu złotą piłkę. którego zrodziła sama Gaja. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. jakim Jazona obdarzy Medea. Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. czcili „jak boga" (w. Do tego jednak. by poprosić ją o pomoc. Również W. wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. 756). Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. 8). oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. 270) słusznie stwierdza. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. by władca „po przyjaźni" oddał runo. s. czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. Steffen. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". Widzą też orła. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. Oileusa. że Jazon jest z nimi spokrewniony. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny.

że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. Trier 1992. potomka Ajakosa. wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. 320-366). KAśa yvvaiKwv. Argos. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. 487-488): . nic dziwnego więc. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. i jest pewna. który przywołał Chalkiope. by poprosić ją o pomoc. Bohater musi mianowicie uczynić to. Eidyia. i w wielu następnych. jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. wydała okrzyk. kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. się stało. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. a po­ tem szedł. syn Chalkiope i Friksosa. Jeśli dokona tego także Jazon. Albo niech lepiej śmierci uniknie. gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo. Podejrzewa. że może przypłacić je życiem. jak gdyby Jazon już był martwy. 395). Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. Eneida. Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. W drzwiach pojawia się także Ajetes. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. po czym przedstawia obu gości. 215-248. Widząc Argonautów. Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa. Medei. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. bezradny wobec zła. 533). Jeśli zaś jest mu pisane. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. 448). gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII. zob. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. I. 264 265 . to wprzódy Niechaj wie. syn Chalkiope. Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. po czym Hera spowija ich obłokiem. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. co może uczynić sam Ajetes. 298). wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". co począć. opowiada (w. syna Ajsona i Telamona. ale pod pewnym warunkiem. Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. Argos pona­ wia swą propozycję. czcigodna bogini Perseis. że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. mistrzem nie lada. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza. Gdyby nie to. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. niczym płomień. Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. a za nim jego żona. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. jak siedział. proponuje. 647-648). ponieważ (w. Natzel. że byki go zgubią. 411-412. wypuszczona przezeń strzała wbija się. 421). Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. 286). Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry.. Niechaj ginie.A. z których wyrastają uzbrojeni mężowie. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. Zarówno w jego kon­ strukcji. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. że uda się do matki. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. S. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję. Podkreśla. pod serce Medei (w. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. Gdy opuszcza komnatę. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. daremną by była taka nadzieja. Ajetesa ogarnia gniew.. zapłonęło w niej gorące uczucie. by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. 378). ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. Niechby tak. a po­ tem pokonuje ich w walce. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w. który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. Inaczej Ajetes runa nie odda. Gdy Jazon opuszcza pałac.

Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. który zapewni mu ochronę przed bykami. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. 975-1007). o Ariadnę. umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu. Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. 923). a także zgładzić synów Chal­ kiope. który rozumiał mowę ptaków. że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. łzy cisną się do oczu dziewczyny. Jednak myśl o Hadesie i żal. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. który zna późniejsze dzieje kochanków. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. Kiedy mijali czarną topolę. tak jak ona będzie o nim pamiętała. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. że dniami i nocami. 266 267 . Medea stara się podjąć decyzję. wzbiera miłosnym uczuciem. Ko­ chankowie rozchodzą się.) przemilcza to. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. która pomogła Tezeuszowi. ale po to. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. by pamiętał imię Medei. 1007). Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. ale obie czynią to z różnych pobudek. o ile ujdzie z życiem. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. To Chalkiope prosi ją o to. Zanim to nastąpi. że Jazon niebawem odpłynie. bohater w tym momencie nie wie. po czym dodaje (w. jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca. i 1097 n. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. W komnacie. bohater wyznaje zatem. wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. 674-739). będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. 771-801). Śni mianowicie. a Medea zapada w szcze­ gólny sen. Radosny Jazon powraca na statek. Dziewczyna jest w rozterce. Ale Jazon nie zna przyszłości. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. ponownie opadają ją wątpliwości. 1074 n. Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. Wyznaje. i co powinien zrobić. by pomogła Jazonowi. Pierwszy odezwał się Jazon (w. 1107)68. powiada. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. 844-866). Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. Ajetes jest głęboko przekonany. jakie otrzymał od dziewczyny. ażeby nie spełniła się przepowiednia. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem. zatroskanej o los swych dzieci. Póki nas śmierć nie obejmie. wypłynie pomysł. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. nie przypomina Minosa. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. 1027-1062). Obiecuje zatem. Nocne ciemności spowijają ziemię. Próżne są jej wahania. 68 Dla czytelnika poematu. bo Hera już postanowiła. a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. co wiedzą nawet małe dzieci. jeszcze się waha. o której wspominał. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. Powiada on bo­ wiem. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. Heliosa. bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. tj. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. by pomogła Jazonowi. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. Zakochana. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. Na myśl o tym. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. na czym jej zależało. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. 605). i nie przebierając w słowach rzekła to. po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. Serce Jazona. odmienia jej decyzję. pisana losu wyrokiem. w. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. by pojąć ją za żonę. by wywiązać się z zadania. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. a Medea — jedynie ciałem. która formułuje się w dłuższym. owo czarodziejskie prometheion. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. Prosi zatem. że to od niej. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes.

ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. zakłada złoty hełm. Jazon wziąwszy to. Albo haniebną ucieczką. że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. która klęczała u jego stóp. udaje się w odosobnione miejsce. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. przywdziewa na się Aresowy pancerz. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. 70 Nie wiadomo. niezwykła niewiasto. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. dowodzona przez Apsyrtosa. Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. 1284 aż do końca III księgi. podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. Poeta wzbrania się przed opisem tego. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). Tymczasem dnieje. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. w świetle następnych zdarzeń. podkreślając zarazem. ruszają w pogoń. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. by być świadkiem zmagań Jazona. 159). wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki. i on. co przedsięwziąć. Uzbroiwszy się. dziewczyna przypuszcza. by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. który Ajetes daje im przekonany. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). brata Medei. Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. 69 268 269 . I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. a za nim Frontis wraz z Argosem. nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów. by o tym powiedzieć. Jej część. co konieczne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W każdym razie takim królem. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. najmłodszego z synów Friksosa. już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. rozciągniętą w czasie na cały dzień. wróciwszy z wyprawy. 302). Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. 95-98): Niechaj będzie. Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. Król żąda od swych poddanych. i złożyć Hekate konieczną ofiarę. Tę wielce dramatyczną próbę. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. czy ma powrócić do pałacu ojca. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). ty córko Dzeusowa. stanąwszy zaś nad wodą. których trzeba się domyślać. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo. co jej wcześniej obiecywał. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. natomiast o dalszym losie Medei. jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. by dopełnić praktyk. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. która dzieliła rzekę (w. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). 1190). nagli do ucieczki. Gdy zapadła noc. 314). Ponownie otwiera ją osobne prooimion. Trzeba podkreślić. 240). czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. podniósł dziewczynę. Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. Gdy świta. natomiast od Jazona domaga się. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). 1234). Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. Niebawem tam docierają. miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. i za radą Argosa. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. Spieszy nad brzeg rzeki. bo we mnie Słów brakuje. w. obiecuje zdobyć złote runo. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków. było dlań rzeczą niemal pewną. Medea i Jazon udają się po złote runo. która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. jak Kolchów lud opuszczała. i rzekł (w. dodaje wszakże. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem. że Jazon nie przeżyje próby. który jako jedyny zna inną drogę. opisuje Apollonios od w. 349). trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. którą wznieśli tam Argonauci. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. kto miałby być owym sędzią.

jak powiada Apollonios. Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. 355-390). W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. 920-981). który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. na którym przypłynął Apsyrtos. Nie ukryło się to jednak przed Kirke. Medea tylko odwróciła wzrok. w. W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. chcąc wyjaśnić. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. 270 271 . Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. 659-752. gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha. 591). i jaka konieczność. A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. Tak się dzieje. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. a także do Hefajstosa. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie. 885-919. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. na spotka­ nie72. Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. sprawcy ludzkich nieszczęść. Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. oraz do Eola. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. tam. Widziała ów mord Erynia. 421). ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa. kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. by przerwał pracę w kuźni. Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. o mocnych rogach byka". a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. 506).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ciął Apsyrtosa. kolejnym tematem pieśni (w. jeszcze inni. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. 560). inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. należy przekonać go. ponieważ „ani nie pochwala jej planów. cały rytuał jest dość makabryczny. którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku. by zaprosić morską boginkę. jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). ażeby dowiedzieć się. gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko. a następnie sama rzu­ cić się w ogień. jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą. Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. ficznym i mitologicznym. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. nie chcąc patrzeć na śmierć brata. po czym śpieszy do Argonautów. jakiż to uknuła podstęp. Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. stało się to. Trudno powiedzieć. żonę śmiertelnika Peleusa. na wyspie Drepane). który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. pod którym ugięły się kolana. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. 451). o czym Apollonios opowie później. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. zwłoki zaś ukrył w ziemi. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. bardzo gwałtowna. co się wydarzyło. 480)71. 753-884). 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. ani jej haniebnej ucieczki". trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w.

Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. tanecznego ruchu). aż dotarli do Jeziora Trytonis. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. który mie­ li ze sobą. który poprosił o wskazanie wody. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz. Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. Towarzysze pochowali go uroczyście (w. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. Daremnie jednak. Aigle. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. 1637). a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). 1362). na których pasły się stada Heliosa. wówczas zobaczyli dziw. op. Wówczas Medea oczarowuje go. a jedna z nich. 1236). trzeba zwrócić ją ojcu. Już byli na wysokości Peloponezu. Stały one nieopdal i zawodziły. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. że go gdzieś tu spotkają. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. 1536). którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. Eufemos. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. zagadkową wyrocznię. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. Pobyt Argonautów na tej wyspie. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. 93-104. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. W. Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim.. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. w. dokąd się udał. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". w. 1983. Argonauci przybijają do brzegu. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. 86 uważa. Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. by obwieścić swoje postanowienie. by ugasić pragnienie. odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. 74 272 273 . Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. I byliby zapewne tam zginęli. Arete. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. a kiedy wrócili na statek. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. Objawiwszy tę Zob. znaleźli źródło. po czym oddalił się chyżym. zniknęły boginie. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. spróbowali pożeglować dalej. gdyby nie boginki libijskie. stróża złotych jabłek Hesperyd. choć nieobecny. z wdzięcznością wspominając Heraklesa. Appel. w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. a na dodatek zginął wówczas Kanthos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. 1670). uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. Tamże podążyli Argonauci. co czy­ nić. Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw. ga­ lopem. raz jeszcze ich uratował. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). Gdy nastała noc. skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. którego zabił Herakles. niesławnie i nie wykonawszy zadania. wyraz o niejasnym znaczeniu. otrząsnął się z morskiej wody. które się nad nimi zlitowały. którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. 982-1222). uga­ sili pragnienie. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. Kiedy zapadł w sen. pełnej dynamicznego. Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. s. opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. Filomata 354. Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. cit. Mają nawet nadzieję. który wskazują ślady końskich kopyt. Wówczas Orfeusz zaproponował. który. opowiedziała (w. który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). s. niczym wiatr. 1691). po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. którego ukąsiła straszna żmija. 1499). W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. Zagadka Syren. 1695. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. Steffen. to nie będzie jej odbierał małżonkowi. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza.

. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury. Jaśniejącego). czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. 1772). zob.W. także cytowane już studium W. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. poetyckim opracowaniem mitu. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. dostępnym nam. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. naz­ wanej później Therą. jego nazbyt epizodycznej. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. pierwszym twórcą. oczywiście. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. s. op. Bartol i J. Zob. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. Poznań 1997. w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. iż miał na tym polu poprzedników. The Argonautica of Apollonius Rhodius. bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. Dublin 1912. Karkinosa z Naupaktos. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. Rostropowicz. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. bóstw potomkowie. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. ed. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. 1763) i płyną na Eginę. s. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. goły. 81 n. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. por. 1980. op. [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy. tzw. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. a nawet dygresyjnej struktury. s. I oto następuje. Poematy Naupaktyjskie).. najlepsi. tj. Mooney. która stano­ wiła tło całego dzieła. która jest naj­ starszym. pod red. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów. 274 275 . a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i".] starannie przemyślane".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Steffena. rzekomo potomka Eufemosa. że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. oczekiwany. 1730). Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". 70-78 oraz J. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. s. hydroforie. Quellenforschung. jak należy je potraktować. 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". XII. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. IV Oda Pytyjska Pindara. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. być może. wręcz lapidarnego. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa. Argonautika I. Filomata 341. 43-56. Dodajmy. w.. kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. Gdyście z Eginy ruszyli. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. 70. tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. s. Apollonios nie był. 36. autorstwa. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. Apollonios. Z polskich prac. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. że wokół takiego. A. s. witth Introduction and Commentary by G. cit. Mooney. 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. Rostropowicz. por. którzy uważają. s. 18. zob. gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi. cit. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). Danielewicza. zwł. 985)76. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. Tym niemniej trudno dziwić się. Aczkolwiek w dawniejszej tzw. Od. ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. K. jako że żadne zadanie już was nie czekało. IV. Szastyńska-Siemion.. 44. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła.

Specyficzny jest także świat bogów. członka grupy. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. s. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu. 433). które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum.. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. a nawet bezpośredni w nich udział.. bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. na przykład. Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79. — portret dziewczęcej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dodajmy. sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. zob. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. wręcz „antyherosa". być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. których bohaterami są postaci dzieci. świecie niewiast i mężczyzn. 265). s. nawet stosunkowo dokładnie. Herter. Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce. Nawet świat magii. Pamiętamy też. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos. z konieczności bardzo okrojona. na przykład. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. jak już była o tym mowa. ale i demo­ nicznej Medei. s. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob. Beye. jakim H. i to nawet wówczas. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82). GRBS 10. gdy dokonuje on heroicznych czynów. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. Uwidacznia się on także w drobiazgach. Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. Trzeba też podkreślić.R. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. pomimo całej baśniowej scenerii poematu. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu.in. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. 60). na bardziej ludzkim jej wizerunku. nie jest rzeczą łatwą. Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. Widać. 81 Znaczący jest np. op. Apollonios. tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła. Munchen MCMLXVIII. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. oryginalny. że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. wie wir seit Platon wissen". z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję). mające wpływ na toczące się wydarzenia. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. 2-6. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). s. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. jaką im poeta zaproponował. na przykład. który pozwala. enjambement. 43. Ch. Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. że w owym świecie heroin i herosów. rea­ listyczny w opisie. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". jakby mimochodem. czerpane z obserwacji życia codziennego. że Argonautika „nicht nur. cit. wie von der Forschung langst festgestellt. tzw. obserwować dręczące ją rozterki. Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. 1969. 31-55. jakim jest książka Ch. umiejących docenić programową uczoność poematu. s. Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. a nakreślony. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. ale także na poziomie tres'ci dzieła. Jednak lektura poematu. 86). Kiedy. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. formal-strukturell. Po­ zwala nam. Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. na przykład. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna.

). Słyszymy również o kilku jego naukowych. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa". zob. a%Aa [Herakleous athla. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety. i to na tyle udane. 1 Powell. a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. filo­ logiem). da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. Alex.. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. 263). historyczno-literackich pracach. być może z miasta Bene. 84). aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. a później. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. będzie to oznaczało. z której wynikałoby. który umarł w 283 r. W. Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. Trudach Heraklesa — W. tj. 280) 'HEOOCKAEOC. i to podejrzanej autentyczności88. a więc Homera. oraz w SH. Nonnos z Panopolis). 923 i 946. którego treść. Klingera. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. zdobywszy wykształcenie. A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. Klinger (zob. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. Das Argonautenepos. Kiedy żył Rhianos?. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. że był starszy od Apolloniosa. Waleriusz Flakkus) i greckich (np. tenże. by M. Thiel. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne.. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. K. DNP. Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi. praca jeszcze nie ukończona). a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. Bd. Czytamy tam mianowicie. Sinko (11/1. 1505 n. Hildesheim Ziirich— New York 1983. 877.. Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. 275) dwuwierszowego epigramu. por. że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. a dubia pozostają fr. Argonautika. Otóż wiemy. 79-84) uważał. Apollonios von Rhodos. Współczesnym Apolloniosa. M. Stacjusz. nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. with introduction and explanatory notes by R. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia). także Herakles zabijający lwa). Z drugiej strony należy jednak podkreślić. A. tj. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. że był on także autorem rozmaitych ktiseis. tzn. poszła w zapomnienie. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. Bd 1. Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. 1996. stał się gramatykiem" (tj. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. 87 86 278 279 . Wergiliusz. Oprócz prac przywołanych już w przypisach. Leiden 1981. dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń.. Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa. Glei und S. 1-2. że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania. Maehler. szp. Natzel-Glei. R. 142). Stuttgart 1993. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. curavit et emendavit H.. s. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. co we współczesnych (ok. Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). Oxford 1993. ale nie od­ grywały one tej roli. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich. 85 SĄ literatów. tenże. Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. Campbell. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U. Index perborum in Apollonium Rhodium. bowiem nie był to homo unius libri. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. Twórczość ta. Hunter. 141). Reich. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. Darmstadt 1996. A stał się poeta bardzo dobrym filologiem. Coli. Reasumując.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. Rengakos. że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. a więc: Apollonios ofRhodes. bo słyszymy. von Wilamowitza-Moellendorffa. 9-21. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa. jest atrybucją bardzo wątpliwą. Margolies DeForest. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze. 941-945). z których nic się nie zachowało. Eos 26. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera.. ubersetzt und erlautert von R. Hezjoda i Archilocha.) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. fr. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas. Jak pisze T. Rodos. s. Hunter.A. Kwintus ze Smyrny. Miał być współczesnym Eratostenesa. ex incerto poemate). IV. Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. hrsg. należy zatem mocno to podkreślić. wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. F. zdaniem W. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. Knidos i in. Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. Miinchen 1994. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. Translated. 1932.] Diotimosa z Adramyttion . które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. W cytowanej pracy zamieścił W. s. iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera.

przekazane są w Antologii Palatyńskiej. Sinki (II. Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego. A. Omawia je szerzej T. w którym żył. przet. ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa.. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach. leżącego w Kylikii.. Ogólnie rzecz biorąc. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. przeł. a że w tego rodzaju poezji gu­ stował. 214-236). 1. 35. właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. RE Suppl. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. 20 (oryginał angielski z 1994 r. Aratus. Chankowski. a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. 6. NiemirskaPliszczyńska.. które. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". tj. filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. Rostropowicz. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach). najnowszego. Kidd (zob. 217-231. Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów. Król i poeta. który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. przedmowę napisał J. cit. który panował w Syrii jako następca Seleukosa. przyrodnią siostrą Antiocha II. Leskym) na stwierdzeniu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 92 280 281 . Klinger. " Lesky 1. że m. tj. szp. przodka Temenidów 89 . Sinko. tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". Gajusz Swetoniusz Trankwillus. Bd. wypada jeszcze wspomnieć. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. Opowieści Messeńskie). że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. X. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety. Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał).in. 263-264. jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. s. Starożytna Macedonia. któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s. „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. Dionysiosa z Heraklei. N. Translation and Commentary by [. s. tamże. 66-76 Powell). Antagorasa z Rodos. Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G. Księdze Suddn. 235. Życiorysy te. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. op. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). wstępem i komentarzem opatrzyła J. 26-39. że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr. krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. s. J. Ludwiga. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. MeacnviaKd (Messeniaka. Phaenomena. with Introduction. 284-297. że Pauzaniasz. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. Jeśli chodzi o czas. który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. Hammond. Opole 1998 (tamże. ed. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. a nawet Menandra. Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu. przynosi artykuł M. 26-30. Swetoniusz powiada (c. Hutchinsona (zob. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. pochodził zaś z miasta Soloi. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem. Zob. jakie przygotował D. s. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. Ossolineum 1972 5 . Nowsze. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. 1996. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. obejmującego niegdyś sześć ksiąg. szp. Sinko. z wyjątkiem jednego. 90 Poetycka twórczość Rianosa. 70). przeł. oraz tenże. 957-962. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. Wolski. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. Poznań 2000.. O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. ponadto Filetasa. to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby.O . Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. 1965. II/l. Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. W. któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. Jest to możliwe dzięki temu. a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. s. s. a mianowicie Axcui<d (Achaika). zob też T. Warszawa 1999. Fantuzziego przygotowany dla DNP. gramatyka Menekratesa z Efezu. 3).). 42). umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa..]. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem. 827. s. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). szp. a my poprzestańmy jedynie (za A. Geniusz Aleksandra Wielkiego. s. przyp. IV. Lang. Theona z Aleksandrii. s. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). komentowanego wydania poematu. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. 293-296) oraz w artyku­ le W. 39 i 47.S. 1. trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. Żywoty cezarów.

znającemu się na astro­ nomii. Rostropowicz. 53. 286-287. Appel. równika '•' D. Później przechodzi poeta (w. cit. zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. natomiast Aratosowi. który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. s . Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce". Filozofia VII. SH. Engonasin. Przeto zawsze.. czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. Aratosowe prooimion. nr 118). w tym także rozmaite Astronomica (zob. dziś Hercules. zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95. pojawiając się w ciągu roku. Interpretację tę J. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej. które. i Psiej Gwiazdy. Jeśli jest to prawdą. 103-105). SH. op. tj. s. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. na początku i na końcu. zakończonym dodatkową jakby. 53. 86-91) i Medica (zob.. tj. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. znawcy zagadnień medycznych. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie". czyli od samego Oriona (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. Psa (Kyon. protektora poety. Acta Universitatis Nicolai Copernici. SH. takich jak elegie. s. Rostropowicz. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę. Był Aratos płodnym twórcą. zapewne nieco starszy od Aratosa. Ponadto. J. taż. m. który „praży najostrzej". 462-757). T . zob. 30). Natomiast w dalszej części utworu (w. że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne". a mianowicie Klenathes z Assos. oraz konstelacja Smoka (Drakoń). poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan). wyżej). wyżej). że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). jak pisze J. fr. W. s. Słyszymy. (-/.in. ale w pełni uzasadnioną. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. % J. 1-18) stanowi prooimion. 452-461). że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. na którym się nie zna94). Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król.in. którego autorem jest inny uczeń Zenona. fr. iż poeta urodził się około 310 r. ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. i to przynajmniej na tyle dobrze. które kolejno w swej porze wracają. ibidem. 9 < Z o b . por. Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów. poradzi sobie nawet z takim tematem. s. Eos 94. poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. 1996. por. 177187. Kleanthes — poeta i filozof. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. Część druga poematu (w. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. czyli „Ten-na-kolanach". epigramy i epicedia (np. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. Hymnem do Zeusa. I I / l . czyli obydwu zwrotników. ułożyć poemat o tematyce medycznej. przed 239 r. Toruń 1983. jakie Antygonos odniósł w 277 r. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. 3>aivóueva). apostrofą do Muz. przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi. gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?. Wielka i Mała (Helike i Kynosura).ob. jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. s. że właśnie: Te gwiazdozbiory. Syriusza. która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. ibidem. (zob. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. 19-461). przyp. 92-98). w jakim następują po sobie"96. Poemat liczy 1154 heksametry. 95 282 283 . nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. ibidem.93. 25-30 {etpassim). cit. To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. fr. również w duchu stoickim napisanym. 326327). 322-325. Rostropowicz. cit. por. S i n k o . 3-5. SH. co pozwala nam przypuszczać. s. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. 65-73. w. s. przyp. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. Znane były również jakieś jego listy. op. s. na śmierć brata Myrisa. Kidd. op.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

aristeie poszczególnych bohaterów. 128 Zob. DNP. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń. aparat bogów. s. Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii).130 W związku z tym. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. s. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. 8. pochodzący również z Egiptu. jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. po Chr. zakłada­ jąc. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. jak i eposu hellenistycznego. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. Polis Pana. 391-402) tego dziełka. ofiary. ale że odwrotnie. aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje. Zob. 1976. ks. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. 129 Zob. szp. czy może już chrześcijaninem. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. Wojtowicz. 254-265. ks. filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. Lipsiae 1982). RFIC 104. a także kilka innych utwo­ rów (m. o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to. Sinko.. czy Nonnos. w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. W pierwszej z nich. katalogi. 997-998. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu. właściwie epyllionie. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. W tym krótkim poemacie. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. Fornaro. Odysseia leipogrammatos). s. najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. przepowiednie. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. Jana (o której będzie jeszcze mowa). 2000. AiovixriaKd {Dionysiaka. 132 Zob.. nastające dni i nocne ciemności. 23. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. H. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. 21 382 wierszy!). Lublin 1980. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. tworząc Dionysiaka. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. a Farie oznacza Aleksandrię. op. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. głównie zaś te wydarzenia. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc. porównania. I-VI. także T. 13(1 302 303 . W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. antyczną epopeję w 48 księgach pt. możemy przyjąć za pewnik. cit. ów „dźwięczny oręż". Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. Zob. E. z których nic się nie zacho­ wało. iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129. S. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. s. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc. co (być może on sam. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. liii excidium. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. ofiarowaniem Polyksene. Studia nad Nonnosem. był jeszcze poganinem. Livrea. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. 131 Referuje ją H. Kyros. Opowieści dionizyjskie. Można zatem powiedzieć. s. Wojtowicz. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. Bd. Tiibingen 1996. ale uzupełniające się systemy. który zawiera fragment (w. miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a więc prooimion. III/2. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. tj. sceny pogrzebowe. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. Dubielzig. U. 9.in. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. Nonnos. 444. Ausgabe mit Einflihrung. s. także stylistyczno-leksy- kalnej. kunsztowne ekfrasis.v. 18-22. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu). a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). narady. tj. Pamprepios). to oczywiście Panopolis. mowy i rozmowy. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami. o którą upominał się Kallimach. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. Wydaje się.

I-II. i matką". w jakich doszło do narodzin Dionizosa. M u s a i o s (Mouamoc). króla Indów. walki nad rzeką. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. która poprzedzona jest osobnym prooimion. Najobszerniejsza część trzecia (ks. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa). szeregiem anafor i epifor. Bd. cit. Wręcz odwrotnie. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. H. różne gry słów. 27). oparte także na etymologicznych skojarzeniach. o jego śmierci i o potopie. którą uosabia Proteusz. Ino i Semele). odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. szkołę Nonnosa. co oczywiście nie oznacza zarazem. z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. że mitologiczno-bohaterski epos. inwokacją do Muz. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. zob. wielotomowa. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. theomachia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. pierwszego Dionizosa. antytez oraz układów chiastycznych. ale także motywów i myśli). Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. RE. Wojtowicz. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. 905-909. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. s. tj. którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. op. obfitujące w nowotwory językowe. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. podob­ nie jak homeryckie. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. szp. Należał do tego grona m. narada bogów. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. i zapowiedzią. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości.. ich zamążpójs'cie. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. wesele Kadmosa z Harmonią. jaki później nastąpił (Deukalion). Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron. i trzeba przyznać. XXV. dwujęzyczna edycja francuska. narodziny ich córek (Autonoe. Nowa. którzy tworzą tzw. cf. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. przygotowanie zbroi. specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. dla którego Kronida stał się „i ojcem. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. R. epitety nonniańskie. Można powiedzieć. Berolini 1959). Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. aliteracjami. rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. która trwała już sześć lat. 190551). są tematem osobnych filologicznych rozpraw). XVII 1. Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą.v. wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. 304 305 . Dionysiaca. dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. 34-74. aliteracja.in. Penteusa. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. której konsekwentnie hołduje. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła. Naczelną zasadę poetycką. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". Keydell jest także wy133 cą. Część drugą poematu (ks. do Owidiusza). syna Kronidy i Persefone. s. XXV. czyli „kunsztowna różnorodność". ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. przygotowywana przez F. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. R. ma pocieszyć Dionizosa). passim. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera. powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. vol. oszukanie Zeusa. królem Deriadesem. określające tych poetów. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. Nonnos. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. 313-483. Keydell. walką z Perseuszem w Argos. jeszcze nie została ukończona. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. Erigone. Okazuje się. Learchosa i Melikertesa). takie jak katalog bo­ haterów. Styl poety charakteryzuje congeries. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. Agaue. Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu. np. Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. Jest to pojęcie umowne.

kryjąc.. dla Polaków szczególny. Koechly)135. 175-186) T. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty.138 Jego or- Zob. 1333-1341.. s. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach. zapewne z I wieku po Chr. Obersetzung und Kommentar von K. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży. navita. wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. Vian. ukazał się polski przekład poematu pióra W. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. RE. Erosa i Posejdona. Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca. S. Eleuteri (1982). Tak jest również w wypadku tzw. Hero und Leander. gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. także z retorycznego punktu widze­ nia. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. zob. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. Einleitung. Jakubowskiego. płynąc wpław. wzniesionej nad samym brzegiem morza. Poeta powiada bowiem o Leandrze. texte etabli et traduit par F. niżej). 503. zob. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. syntetyczne opracowanie R. Kost. przeprawę przez wzzburzone fale. Filologowie wypisali wiele piór. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców.v. umówiony sygnał zapalony przez Hero. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym. Leander podejmuje swą ostat- nią. czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. Brożka). Sinko. 1955. Fornaro. zakończonej tragicznym finałem.v. 138 136 Por. iż zauważył. 2000. Leander. Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. Text. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. Musaios [4]. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. on w Abydos. autorstwa M. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. 329). że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. Keydella i K. do której należą także dwa epickie Orphicani. Zieglera. przyp. zwłaszcza szp. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu. jak się niebawem okaże. s. nocami zaś żoną" (w. Bonn 1971. papirusy z kolekcji J. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr. 137 Na temat rozmaitych Orphica.in. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa). a najnowsze (raczej parafrazę poematu. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. 46. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. 306 307 . a to tym łatwiej. Fornaro.es. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. szp. 287). oboje na zawsze pozostali razem136. 36 Halbband. słowa. a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. Livrea i P. dwojga tytułowych bohaterów. to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. I choć oboje zgi­ nęli. 1322-1417. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. nr 4. poświęconego Leandrowi i He­ ro). także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika. pierw­ szemu zbliżeniu. lite­ ratury orfickiej. Widząc migocące w od­ dali światełko. Orphische Dichtung. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. również przed rodzicami. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. auTÓcrtoAoc. Kamiennik Orfeusza (zob. Ten poemat. Aż nastała pora zimowego przesilenia. 135 134 Już w 1572 r. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. zachowane do na­ szych dni. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. cu>tó|aaTOc vquc. 8. mitycznym imienni­ kiem. Nadchodzący wieczór sprzyjał. a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A. miłości skrywanej przed światem. szp. s. wyżej). Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka. sam sobie okrętem.in. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. Bd. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). Ona mieszkała w Sestos. i Hero. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. DNP. Leander przemierzy nocą Hellespont. I choć nie mo­ żemy być pewni. i G. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. Kosta — Musaios. a kierować się będzie światłem lampki. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. rector ero"). licząc na opiekę Erosa. więc dzielił ich przestwór Hellespontu. s. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. która swój wyraz znalazła m. sternikiem. Les Argonautiąues Orphiqu. prozaicznego. Na nic zdały się modły do Afrodyty. Chodzi o tzw. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. 465-528)134. Urok młodzieńca i jego zręczne. Tak też się dzieje. Stuttgart 1942.

tzw. 308. wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. Kolluthos z Lykopolis. podjętej w 505 r. Jego treścią jest opowieść o tym. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. 140 308 309 . 858. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona. poparta zręczną przemową.I. Literatura na świecie 1996. pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. Popłynął tedy królewicz do Sparty. utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M. Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. przyp. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. niknie z dziejów literatury. który. doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. choć był królew­ skim synem. a jego uroda. możemy określić mianem epyllion. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe. Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. ale wynika również stąd. w którym odnajdujemy. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. figu­ ra etymologica i inne). natomiast scena porwania runa (w. Relację o tym. ale to właśnie dziełko Kolluthosa. że tym wydarzeniom. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). aniżeli uczynił to Rodyjczyk. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). podobnie jak dziełko Musaiosa. Musaiosowi. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". która próżno poczęła szukać mat­ ki. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością. w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). Księdze Suda. co się wydarzyło. że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. Wieść o tym powędrowała na Kretę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw. Zdecydowanie ciekawszym. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. który. grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi. a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. układy chiastyczne. s. podobnie jak u Nonnosa. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. antytezy. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. hyperbaton. Wyszu­ kane słownictwo. Porwanie Heleny. to. Apolloniosa z Rodos. gdzie podówczas bawił Menelaos. Kolluthosowi znane. zwłaszcza Homera. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. Harpage Helenes). Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). passim. choć z pewnością nie wybitnym. Berlin 1941. traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. niewielkiego eposu (392 heksametry). jej córką. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . także na poziomie stylu. nr 8-9. otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną. wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. Lukan i Claudius Claudianus). albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. inna jest ich kolejność w katalogu (w. Szymańskiego (zob. 125) „przekładem" J. Wynika z niej. 1191 i 1347). I: 491518) i że był autorem eposu pt. i to pomimo te­ go. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. Aczkolwiek i Hera. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. Venzke. oraz kilka tytułów takich dzieł.

Carmen astrologicum. czy może ich zaniechać. dedykowany cesarzowi Neronowi. Lipsiae 1976. o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). Teodozjusz II. Effe. jej narodzinach i wy­ chowaniu. niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom. 145 Zob. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. czy należy podejmo­ wać określone działania. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. Christodoros z Koptos. w 42 księgach). O początkach). o twórczości Marcellusa z Syde. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd). Wilamowitza-Moellendorffa. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. które w całości zachowały się do naszych czasów. mający dać odpowiedź na pytanie. 12. 959-962.. 502.). 143 Zob. passim. Ale komponowane one były także w języku greckim. W zbiorze opracowa' ' Zob. Blemyomachia. jak przypuszczamy. Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. II. tłu­ maczonego później na język arabski. nieznany143. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. Iatrika. na które składał się wstęp. czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. Trudno się dziwić. Berlin 1941. Pingree. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. Effe. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr.). 142 310 311 . Marcelus von Side. nie tylko heksametrycznej. po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. J. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r. a w r. s. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. Heitscha. po Chr. ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. obszerne studium U. 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius. 131-136. już to. w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. rodem z Egiptu. Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr. że np. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). zob. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej. a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144. np. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . po Chr. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa. jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. zwłaszcza s. co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem. Jeden z uczniów Nonnosa. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. s. Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. D. po r. Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. nie tak dawne zmagania z Persami. odniósł nad Persami w 422 r. Zachowała się znaczna część tego utworu. 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. nym przez E. 56). znaków zodiaku i planet145. która również osadza się w określonym kontekście historycznym. Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. s. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. 194198. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa. i wiemy. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. jakie jej małżonek. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika.). zachowały się. niestety. 2. [w:] Kleine Schńften II. znaleźć można w wy­ daniu E. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. s. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. ed.). być może. Kaxaox«v {Peri katarcbon. tj. 404 po Chr. którego autor jest nam.-L. i wiemy od Libaniosa {Or. Charlet. rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. papirusowe fragmenty. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

II. w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. W. a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów). a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. s. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r. 679 (= Fr. i to pomimo faktu. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. ' Christ-Schmid-Stahlin. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. 150 Zob. 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. sc. 152 312 313 . Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ). Manethoniana wydał A. słynące latarnią morską. Z jego analizy wynikałoby (ks. 151 Zob. Sinko. Zob.151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła. w pierwszej części dziełka (w. 1-9). z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. Historii Egiptu. dotyczącego niewieścich obowiązków. Europy (w. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. W pierwszym z nich (w. 7. w II stuleciu po Chr. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. wyspy. który jest autorem eposu „geograficznego" pt. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw. Europy i Azji). po Chr. które było częścią Aleksandrii). II/l. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc). T. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. autor słynnej gramatyki). za (sc. który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). zob. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. LXI Heitsch). Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę. Livrea. Das Lied von der Welt. Zakończenie poematu (w. Bibliotheca Teubneriana. komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. Manethon [2]. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. s . Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. zweispriichige Ausgabe von K. fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach.in. postać zgoła enigmatyczna149. których datowanie. s. w. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda. T. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. Brodersen. Olms Verlag. VI (III). z których jeden pozostawił własną sfragis. Hubner. Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. stał się tekstem szkolnym. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i . Jak się wydaje. 182-183. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. 148 Zob. szp. panowa­ nia) Hadriana". I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). poemacie Pamprepiosa. S i n k c I I I / l . Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). 620-1165). 512. 270-446) i wysp (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. nr XXIX). tamże znaleźć można nowszą. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. I a i d w w a 1990. 126-131. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. 112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. rzeki i źródła. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. być może. Opis Afryki (w. 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. literaturę przedmiotu.v. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. G. I. autora m. 513-532) chwali „boga Hermesa. III i VI. żyjący. s. jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. II. wody Oceanu. ułożonego w 1186 wierszach. DNP. natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. 738-750). z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. TCABAPH. zwany Periegetą. 805. lesiste góry. s. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. kolejność. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. Tzw. Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. 2.). Heitsch.). wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. Lipsiae 1979. KQnwĄ EK6oan. 174-269). 1999. Należy odróżnić ją od innego Manethona. po Chr. co pozwala stwierdzić. 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. oraz Dionysios von Alexandria. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. pochodzącymi od różnych twórców. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E. bóstw. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. także Effe. tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. badzo jednak skromną.

dodajmy. krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń. 683 i V. II. Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. i 205 n. Jest to. przygotowanej przez F. Tekst łaciński do druku przygotował. przydając mu elementy za­ chowań. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. zwłaszcza dzikich. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. 15. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację). po Chr. ile w ogólniejszym. Na­ wet nie jesteśmy pewni. Einfiihrung. 45). moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu. że poemat powstał przed 178 r. 138 n. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. Tow. Mikołajczak. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. Gniezno 1997). Ubersetzung in deutscher Sprache. 25 (por. przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. pozytywnych i negatywnych. ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. 67-82). s. e. 557-558). Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. jaki zachował się do naszych czasów158. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra. Halieutica. Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. s. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. Warsz. I — 1928). autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. s. oraz pewnych eksursów mitologicznych..) poematu. liczącego łącznie 2144 heksametry. a także różnych sposobów ich łowienia. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. Brodersen. iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155. a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności. przypuszcza się. gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). uczynił współwładcą swego syna.. hasło w tzw. op. Text. London MCMLXIII. Poemat składa się z dwóch zasadniczych części. jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu. Fajena (Oppianus. Sztuka rybołówstwa. 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju. Jest rzeczą charakterystyczną. Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów).g. czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). cit. w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. with an English Translation by A. który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob.W. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A. a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. AAtEimicd (Halieutika. Meisenheim am Glan 1969. Na treść utworu. który w 177 r. oznacza to. Sinko. a to z tej racji. czyli O polowaniu). 31. typowych dla człowieka157. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka. Sprawozd.W. I. 30. Kommodusa. zwanego Sofistą. I.. Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). Mair. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. 314 315 . seria Loeb Classical Library. Colluthos. Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. s. Nauk. a ponieważ poeta wspomina też (II. Fajen. po Chr. (zob. wyżej). 7 n. wyd. Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu. z pewnością zaś powstały po r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Podkreślić trzeba. wstęp do Oppian. przyp. Stuttgart und Leipzig 1999). i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki. wybór stosownej na to pory. Poeta nie unika porównań. po Chr. K. Tryphiodorus. KuvnYETUtd {Kynegetika. Zob. s. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes).1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. 1937. poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr. opis myśliwskiego rynsztunku. VIII. o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. Uważa się. Ikseutikd). 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . wstęp do najnowszej. 3) i wzmiankom o jego synu. Kumaniecki (zob. że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. 198 po Chr.). Teubner. Publiusz Owidiusz Naso. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana. Fajen. jakim Oppian musiał się posłużyć. że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. III/l.

Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. jaką obecnie posiadamy. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). o ich cudownych właściwościach. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. t. 183-203). literaturą orficką {Orphicd). griechisch-deutsch.in. J. Oppianos [2]. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie. Podkreśla to Effe. M. W. 507. Dusseldorf—Zurich 1998). Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Gauger (Sibyllinische Weissagungen. Kamiennik Orfeusza. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. ks. Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. s. Najnowsze. VIII mowa jest m. 155). Rudhardt. Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. 164 163 M. powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. mesjanistyczne. O. Toruń 1990. 161 160 159 J. nr 324. żydowskich i pogańskich. Columella. poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. Starowieyskiego. ale także magicznych i apotropaicznych. Bd. łac. nie tylko szlachetnych.. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. czyli od Ksiąg sybilińskich. lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. że ów Zob. Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. Poeta stara się o to. Zob. 2000. Appel. Boudreaux (Oppien d'Apamee. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. une traduction et notes par A. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. być może także Wergiliusz)161. przywołując m. powstałej zapewne w II wieku po Chr. 336. żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. DNP. S. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 . Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. przede wszystkim leczniczych. Paris 1908). Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M. o Chrystusie i Jego wcieleniu. o Zwiastowaniu.166 Trzeba podkreślić. Theiodamasem. i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. s. pod red. o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. Kasser et G. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań.in. Księgi sybilińskie jako całość. tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne. Oracula Sibyllina). Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. a zarazem tajemniczego zbioru". Le chasse. s.-L. Najwcześniejsza. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. s. Fornaro. a także rozmaite proroctwa. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. ale stanowią one części księgi VIII)"164. Charlet. mieszanina elementów chrześcijańskich. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. to swoista. przyp.v. gnostyckie. I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to. 162 Zob. nie tylko an­ tycznymi. Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. 510-609). by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. Reverdin. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. passim. opracowany przez W. Starowieyskiego). Filomata 1979. wyżej). op. Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. 172-190). Pli­ niusz i Grattius.. czyli do epiki chrześcijańskiej. czyli Kamien­ nik). 8. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia. Kraków 2001. cit. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. Hurst.-D. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. s. owego „dziwnego. pełna rozmaitych interpolacji. to jednak w porównaniu z innymi. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. jak i z autorów łacińskich (Warron. choć w rzeczywistości ani ten utwór. (por. szp. wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w.]. Starowieyski. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. pióra S. przyp. na który składają się 4230 heksametrów. 1260. Cologny—Geneve 1984. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. Cavallo. 166 165 316 317 . Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. edite avec une introduction. s. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a . Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. 335-336 (przekład M. 173-184. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. Munster 1969). W najważniejszej. Horasis Dorotheou). Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. Papyrus Bodmer XXIX. Od wieku II po Chr. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. Vision de Dorotheos. s.

Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. co świadczy o tym. cit. XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. Edited with Introduction. po większej części poetyckich. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus. był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jakim jest Parafraza Ewangelii według św. Ep. ułożone­ go w 343 heksametrach. zaopatrzone w Index verborum. ks. jakiego zaznał. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. po Chr. F. dv6oaoc znaczy „dziel­ ny. s. Jest też rzeczą zrozumiałą. po Chr. który w 365 r. Wojtowicz. H. przebywał w Antiochii. op. opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. Evangelii loannei. albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. w wierze. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks. 70). Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. Zamykają Prafrazę epilogi. Generalnie rzecz ujmując. w odniesieniu do Maryi. że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. 334) wyśpiewać pieśń. gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu. Van der Horst. 87-91). które utrudniają zrozumienie całości dzieła. jak np. I ma charakter wprowadzenia. w jednej z sal cesarskiego pałacu. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej.. także na po­ ziomie słownictwa. Bodmer 29)."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się.H. Gabrielem i innymi aniołami. Vigiliae Christianae 4 1 . strażnikiem wrót w pałacu Boga. jak wiadomo. greckiego poematu chrześcijańskiego. z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. a więc opisowi Jego wędrówek. odważny". Kesscls and P. Otwierająca epos ks. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. spłynął na jego powieki sen. w. że czasami stosuje poeta „auto- Zob. iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. cudów i nauk. przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. s. Viana). które jednak dotychczas nie zostały opublikowane. natomiast część druga (ks... Istotną wskazówką. Wojtowicz. ale — jak podkreśla to H.. 314-317). której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. The Vision ofDorotheus (Pap. 168 318 319 . gdy w ciągu dnia (w samo południe). Wojtowicz (op. Grzegorz z Nazjanzu. 169 Zob. 119-123. został. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa"). Bibliotheca Teubneriana. co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?). Ostatnie oryginalne. po Chr. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. s.. Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np. A. Kusząca byłaby zatem hipoteza. Lipsiae MDCCCDOCI. która pozwala wyznaczyć terminus post quem. Dioklecjana?). H.. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. Parafraza ułożona została w XXI księgach. 118-119. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. przyp. Translation and Notes by . Jana i można stwierdzić. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego. najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob. 1987. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego. Po prologu. tj.. fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou). 130). wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej. cit.M. Ale. choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. co prawda z dużymi lukami. jak w świecie rzeczywistym. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. że jest on dziełem „Dorotheosa. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą. Jana"169. epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. s. ponad­ to zaś przyjął chrzest. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". op. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. (por. w tym wypadku sc. Bogarodzica. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu". s. cit. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa.W.

Kośmy i Damiana. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe. o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. Na Eudokii. oczywiście. Niemały zaś w niej udział.). miał rzymski okres greckiej epiki. ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. Cyprianie. charakterze. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim. por. Ludwich. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic.. Homerica i Posthomerica J. poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. jak opowieść Eudokii o św. 16).. tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu. który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. oraz 471 heksametry z ks. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. Tzetzesa). eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). Lipsiae 1897. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". Sozomen z kolei przypisuje (5. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. nie dotrwała do naszych czasów. Jeśli chodzi o inne greckie. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170. Antehomerica. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał. jakimi posłużyła się Eudokia. Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. Posiadamy też znaczną część centones z Homera. to wiemy np. przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. Nonnos nie był jedynym twórcą. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów. 3. ułożona w heksametrach. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. po Chr. małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. powstała w połowie V wieku po Chr. 170 320 .. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). U historyków Kościoła czytamy bowiem. III. Bibliotheca Teubneriana. w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk.

s. Eos 74. Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. s. 11-18. 825-828. [w:] Elegia poprzez wieki. także w odniesieniu do epoki archaicznej. t. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob.M. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. 5 Zob. [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. Kilka problemów terminologicznych.^ ^ -). 1987. 533-534. 261-278. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. 1055-1058. 1063-1065. ps. I. Vandceuvres—Geneve 1968. Teksty te analizuje K. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . żałobną. Epigramma ed elegia. s. Poznań 1993). Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną. choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. mianowicie w epigramacie2. Greek Elegy andlambus. Szastyńska-Siemion. 46. uznano formę metryczną. 1 .^ ^ . że za cechę dystynktywną tego gatunku. historyczną.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. 1134ac. A. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc). Poznań 1995. biesiadną. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny. Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. Elegia i epigram. C Q 5 6 . Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. ogólnofilozoficzną. ps. B. Metrum to. 37-90. Lewandowskiego. XIV. Mus. 2 3 Theognidea 239-245. które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. Mus. Gentili. że główną przyczyną uznania elegii. Stichos andStanza. miłosną. A.-Plut. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. pod red. zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. s. Można przypuszczać. Studies in Ancient Literary Sources. 1132cd. Dale. 4 Heracl. Pont. począwszy od czasów aleksandryjskich.-Plut. za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. 1963. ap. 973-976.

" Zob. 27 przyp. 17 Diogenes Laertios podaje. 4 n. sięgającej czasów antycznych. Symposium and Public Eestwal. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. Bowie. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. 3. 24-25. Philologus 57. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. 119). i późniejszego. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. Tak więc elegia. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16. hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną. pod red. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. "Testimonia zebrał i omówił D.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. od której derywowano pozostałe formy. 10. nie związa­ nego z lamentem. Leiden 1997. która może mieć korzenie frygijskie13. Zwa­ żywszy na to. Thiemcr. s. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. s. Bibl. Early Greek El­ egy. powtarzane przez większość autorów antycznych8. Greek Elegy and Iambus. 9 Zob. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. E.L. 24. 2. a obecność elementów trenodycznych. jest geneza poezji elegijnej. Procl. Chrest. podają jednak w wątpliwość twierdzenie. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7. Zob. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. I. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. Studies in Greek Elegy and Iambus. ŁAsyeia. że rzeczywistą cechą odróżniającą. Paus. 16 Paus. którym dziś dysponujemy. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. 206-230. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. Companion to the Greek Lyric Poets. Tro­ jankach Eurypidesa (w. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu. 7. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15.). tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. Wiemy również. Chrest. 1. Bartol. 4. s. naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). 319b 6 = Procl. p.v.) z lamentem nad zmarłym. 13 12 324 325 . 19-27). s. przed Chr. s. p.v. Bowie. teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go. EA£yeiov. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. 1986. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów. 10. ps. s. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. że nazwa lAeyoc. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. M.L. D. [w:] Greek Poetry and Life. EAtyoc = Didym. Early Greek Elegy. Poznań 1995. s. 74. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. Zob. 7. West. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych.E. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik. Nie można wykluczyć. 24 = Phot. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. Phot. 1898. że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14. Berlin—New York 1974. s. Starsze świadectwo. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. eAEyoc. Gerber. Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. 3 1 % . nie sugeruje. że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung.-Plut. I 2. Różno­ rodność tematyczna tych utworów. Lewandow­ skiego. s. 15 Zob. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. K. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej.L. Early Greek Elegy. JHS 106. według inskrypcji Echembrotosa. Takie rozumienie tego terminu. 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. 7 6 Orio. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. 1. jakim jest pochodzący z 586 r. oznaczającą instrument dęty. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. Oxford 1936. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była. Bibl. 14 Zob. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc. H. Bowie. s. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. 27-29. 2000 wersów. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. 94. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. czyli pochodów kończących ucztę. [w:] Elegia poprzez wieki. 10. Mus. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią. Zacher. 1134a. Bonn—Bad Godesberg 1979. jak się wydaje.

nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. Sympozjon był bowiem. 51-57. jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. przyjmuje się. też Bartol. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). Greek Elegy and lambus. Sol. nierzadko narzędziem agitacji i propagandy.. Ath. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji. 40). 48.. Leocr. Wrocław 1962. między innymi Magnezji. 2. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23. 23 " Bowie. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. spotkania na agorze). 13. 30 West = 3. 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. dla Archilocha zaś (20 West) miastem. młodzieńcy. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą. Tatarkiewicz {Historia estetyki. jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. 106 nn. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. w rozumieniu Greków epoki archaicznej. 630c. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. 22 Isocr. Early Greek Elegy. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin. Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. 1. t. 20 326 327 . że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. 1 n. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np.. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. s. która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii. 1. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów. moment przed bitwą. zwłaszcza Trerów. Z faktu. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe. wspieranym z Tracji przez Scytów24. 14. Jak wykazano19. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. s. IV 397. 45): „[.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. pogrzeb.. zob. 14. Poezja elegijna. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na przykład Philoch. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją. Plut. jak wiadomo. Strabon (14. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. 40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu. Suda. uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich. 4. żołnierzy). które doznało wielu nieszczęść. Lycurg. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. 8. 8. które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. 30 Gentili-Prato). ap. nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. II 692. IV 610. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. 1. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. 1. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej. okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. 42 n. żył w połowie VII wieku przed Chr.

aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli. fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. Księga Suda (IV 610. hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. [w:] Danielewicz. który oznacza nie tylko stan bezczynności. 25 Gerber. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. Nie można więc wykluczyć. 629a).) wielki. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często. Pamiętać należy jednak. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr.). że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. Poeta. ale również miejscowości lakońskiej. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. s. 27 Przekład W. Str. Liryka starożytnej Grecji. lecz także leżenie przy uczcie. 105. (w. 8. Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. Warszawa—Poznań 1996. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy. Appel. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 . bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. czci on półboskiej doznaje. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny. Cambridge. Danielewicz. 26 Zob. jak się wydaje. co godne są wielu. 14-21). wiele reminiscencji z Homera. s. traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo. 17-21) 27 swazji. Jeśli przyjąć. Niektórzy badacze28 sądzą jednak.. gdy ginie odważny Mąż. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. 24. 428-429. 4. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. gdy w boju polegnie. Liryka starożytnej Grecji. aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych. The Dates ofthe Messenian Wars. jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. Platon {Leg. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. 45. 328 329 . Companion to the Greek Lyric Poets. Jeśli sam jeden dokonał czynów. Appel. 428. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. jakie niesie z sobą wojna. Early Greek Elegy. 5) podaje. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (. Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. 10). Kallinos nie ukrywa ryzyka. [w:] J. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast. za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. a jeśli przeżyje. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. a za nim wielu starożytnych teoretyków. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach.. Smutek bowiem ludzi ogarnia. 1991. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią. że rację mają historycy. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. Mass. Parker. 25 V. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. Chiron 21. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go. i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków. s. tenże. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety.—London 1999. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. s. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. 25-47. byłTyrtajos (TUOTCUOC). Bowie. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. s. jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała.

C Q 32. Lęk przed życia utratą. i zęby zaciśnie. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. mogły być wykonywa­ ne. co znaczy Praworządność. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. Bowie. [w:] Danielewicz. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. Księga Suda (IV 610. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. •" Philochor. w opinii Tyrtajosa. Murray. 16-32) określony jest przez „wy". Wydaje się tymczasem. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. 330 331 . 6). Bohaterstwo żołnierzy ma. że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Na ten temat zob.L. 32 33 Przekład W. jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw. [w:] Danielewicz. o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. 433. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. 89-102). wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. zachowane do naszych czasów urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie różnią się zbytnio ani wymową. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. A Symposium on the Symposion. jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. ed. odrzućcie (10. Andrewess {Eunomia. ap. s. walczcie. pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieśni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). 15-18) 32 towarzyszą sugestywne poetyckie obrazy uzupełniające bezpośrednią ekshortację. s. Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. Liryka starożytnej Grecji. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). mianowicie konstatacji i ekshortacji. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. podczas gdy w dalszej części (w. 1306b 36) i Strabon (8. Przekład W. Appel. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. 5) podaje. Elegie Tyrtajosa. Appel. podobnie jak utwory Kallinosa. s. [w:] Sympotika. W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. Taki sposób konstruowania osoby adresata. Szpetny doprawdy to widok. Ath. że Sparta była ojczyzną tego twórcy. Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. li30 czące ponad 30 wersów każdy. a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. 224-228. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. z wrogiem się starłszy. przemawia —• zdaniem grupy badaczy — za tym. 630c. tematycznie związane z sytuacją bitewną. 4. 1938. jakiego może dostąpić dobry obywatel. Większość zachowanych fragmentów z poetyckiej spuścizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. (w. co z boju uchodzi. 432. z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. gdy w plecy człowieka. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu. O. podczas sympozjonów. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. 14. Oxford 1990. że Eunomia była poetycką opowieścią. E. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). s. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. Arystoteles {Pol. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szere­ gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkańców. Dwa stosunkowo obszerne. że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). Liryka starożytnej Grecji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. a jeden przy drugim niech wytrwa. Wydaje się.

jaką jest męstwo i wojen­ na odwaga (dAicń). 15. według Księgi Suda. (w. 1 i 4. wskazywane przez scholiastę do mów Diona Złotoustego {ad Or. Zgoła odmienny jest natomiast nastrój przytaczanej przez Stobajosa (4. Utwór rozpoczyna się zgrabnym praeambulum (w. Przypisywanie mu przez an­ tyczną tradycję autorstwa poematu zatytułowanego Dzieje Smyrny {Smyrneida. Ironią losu jego poezja. na okres 37 olimpiady. wartości wysoko cenione w świecie greckim: ta­ lent sportowy. gorączkowe nalegania. wznoszących wcielają­ cego je w czyn żołnierza na wyżyny człowieczeństwa. Hermesianaksem i Antymachem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 332 333 . 1-9). Źródła antyczne nie są zgodne co do pochodzenia tego elegika. nie stroniąc od wojennych zapasów. którego twórczość nierozerwalnie związana była z wydarzeniami rozgry­ wającymi się na oczach odbiorców jego dzieł. uroda. Większość nazywa go Kolofończykiem. wizerunki wojennych okropności. 435. części. Najbardziej oryginalny jest niewątpliwie Tyrtajos w pierwszej części utworu. Ma ono umożliwić odbiorcy ocenę różnych wartości i ułatwić ustanowienie ich hierarchii według kryterium społecznej użyteczności. 10. wyjątkowo sugestywnie roztaczane przed oczami wyobraźni od­ biorców. MIMNERMOS Twórcą refleksyjnych elegii o ulotności szczęścia. za pomocą mitologicznych odwołań. Zostają one odrzucone (w. jednakże autor Księgi Suda bierze także pod uwagę Smyrnę jako rodzinne miasto poety. stała się dla Polaków pierwszej połowy XIX wieku symbolem walki narodo­ wowyzwoleńczej . Korzy­ ści te wylicza poeta w dalszej części elegii (w. wynikiem podporząd­ kowania pewnym myślowym stereotypom. £UUQvr)Ic) pozwala uznać to miasto za ojczyznę Mimnermosa. Są zarazem dowodem na istnienie w epo­ ce archaicznej wspólnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrażeń. 6) refleksyjnej elegii (12 West = 9 Gentili-Prato). wspominana przez Księgę Suda Mimnermosowa akme przypadać mogła na ten właśnie okres. zwłaszcza fragment 9 (West = 3 Gentili-Prato). przemijaniu i miłości był Mimnermos (MIUVEOUOC). służyć ma wyzwoleniu entuzjazmu i woli walki wśród współ