TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

13.M. Filolaosa. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". Nie ulega wątpliwości. VI. zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. s. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem. że „tragedia. książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. bez oddzielania słów. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. Dzieła wszystkie. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. Ksenofont. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. cit. 6-9. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie. s. którzy przepisywali dyktowany im tekst. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. przypisując mu takie poglądy.. że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach. op.s. 2 księgami utworów Mimnermosa. co usłyszał o nauce Anaksagorasa. Speuzypposa. w której cytaty poetów epickich. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy. s. Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. kierującego po Platonie Akademią. 9). O tym. 7 — Tyreteusza. 7 — Anakreonta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Warszawa 2001. a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. historyków i retorów. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. 12 13 . że jeden z uczniów Platona. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu. historyków. cit. wyda­ jąc ją na nowo. Słyszymy też. jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr. s. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. AdAtt. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy. 13. tragediowych. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12. Hermodoros. powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. op.W.. że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. Knox. 9-13. Nie ule­ ga wątpliwości. 887 nn. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu. 5. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. poetów. podobnie jak epopeja. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek". 21 a). komediowych. Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). cit. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. O miejscu. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze.. w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii.). Problem ten szeroko omawia B. B. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. 10 — Alkajosa. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek. op. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych. Nic więc dziwne­ go. które głosił Anaksagoras. t. 7 n. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów.M. n Ibid. Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. [w:] Arystoteles.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. Strabon (13.). z ironią stwierdza. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać. Knox. przed Chr. a Diogenes Laertios (4. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa. W Fedonie (97 b) wyznaje. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów.W. Jak już wyżej zauważyliśmy. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. jak Platon gromadził swój księgozbiór. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. W epoce klasycznej. 304 K). że od Speuzypposa. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu". 5) donosi. przeczytał jego dzieło w całości. odpierając oskarżenie go o poglądy. to musimy przyjąć. bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10. Knox. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos. stwierdza.M.) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia). 9 — Safony. że oskarżyciele.. Powyższe informacje podaje za: B. że w młodości zafascynowany tym. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. Donosi. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". Można tylko snuć domysły. bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). opisując w Anabazie (VII. mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. i była przedmiotem powszechnie znanym9.W.

którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. po jej spaleniu w r. wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy. rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 . opracował i wydał poematy Homera. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. O tym. zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki. Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. Nie wydawali autorów klasycznych. w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ad Com. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych. którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej. 16-41. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. Wiele dzieł. do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. około 200 000 {Praep. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. nieznana dotąd dziedzina wiedzy. s. tj. Ostatnim wielkim filologiem. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. I (1986). według Euzebiusza. [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. ten rozkwit. a do Aten odesłali wykonane kopie. filozofów i uczonych. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. 31) podaję powyższą informację. przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych. Keibel. Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. Najstarszy z nich. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. działający na Rodos. Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. jako siedziby szkół filozoficznych. którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. t.). filozofów i egzegetów. Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607.. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. należało na nowo przepisać. 8. dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". Ptolemeusze. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności. Zenodot. nowa. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. wykonane przez poetę Kallimacha. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. The Hellenistic and Imperial Periods. Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów.E. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. uczniów Teofrasta. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). ustalił miary ich wierszy. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. 1. Za nim (s. lecz podziwiane przez wieki. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. s. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. 47 przed Chr. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. 350 b).. które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. nawet tych najpopularniejszych. historyków. ed. ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. mówców. ed. Dionizjusz Trak. Likofron — poetów komediowych. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. ale pisali na ich temat 14 15 . w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. usza. powołując do istnienia Muzeum. był uczeń Arystarcha. Opracowując wydanie poetów lirycznych. „Tablice". Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. Evang. Kuhn). Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. 336 d). Kontynuował te prace Arystarch (216-144).

automatycznie były skazane na zagładę. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. Hippokratesa. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. Antiochii. 220-160). W 863 r. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. mówców. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. zwłaszcza lirycznych. op. Gallena i wielu innych. Aleksandrii. II Sofistyka. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. a zwłaszcza jej filozo­ fia. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat. Polemon (ok. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. 16 17 . z Arystydesem i Lukianem na czele. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. Easterling. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. W 529 r. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach. jak np. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. Teofrasta. procesu zmiany formy książki antycznej. geometria i mechanika. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. zbierał teksty parodystyczne. jakie wniosła w II i III wieku po Chr. który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. s. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki. Arystotelesa. Możemy nawet domyślać się. Konstantynopolu i w Gazie. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. o wiele droższym od papirusu. Dzieła. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. cit. Hierona z Aleksandrii. że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. a nie inne teksty dawnych poetów. że te. Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. materiale. Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. 35 n. Niektóre z tych prze­ kładów. Bejrucie. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. Wraz z ożywieniem kulturowym. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości. Dalsza. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. Marka. gdy sobór z r. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. Nie wolno też zapominać o roli. Po katastrofie z 47 r. Tylko dzięki nim znamy np.. Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. Archimedesa. A musimy pamiętać. które uwzględniają późniejsze scholia.

postawić odpowiednie znaki akcentów. gr. które 5 !0 Por. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha. jakim jest Biblioteka}7. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora.886). Pytania do Amfilocha i Listy. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich.. co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej. 67-68. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. arcybiskup Cezarei w Kapadocji.867. Sofisti e filologi. Tak przepisany tekst. 877. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. z obszernym wstępem i przekładem francuskim. Platona. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. Arystotelesa. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek. Dzieła Platona kosztowały np. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. retoryką. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym.G. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. Henry'ego — zob. Reynolds i N. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. Bibliotheąue. jaką za ich nabycie należało za­ płacić. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych.G. ibid. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa. Uczeń Focjusza. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192)..D. chrześcijańskich i pogańskich.. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów. w monumentalnym dziele. 56-75. mówców i poetów. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r.D. ibid. Willson. N. Arethas (ok. Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu. a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach. Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. monumentalnym komentarzu do Home­ ra. 57. 17 Pełne wydanie tego dzieła. informuje nas. s. w Rzymie.. można sądzić. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku.. Eustatius w swym. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej. Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. Niewątpliwe zasługi. 18 19 . s. 860-935). Słownik. Paris 1959. cit. Photius. filozofią. 21 sztuk złota. s. s. Padova 1973. op. Zob. 810-893). Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. ale również wiele dzieł historyków. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. texte etabli et traduit par . Należy zatem przypuszczać. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich. Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. Eliusza Arystydesa. przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. 18 Zob. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę. Wilson. sprzyjających temu okoliczności. Reynolds. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji. histo­ rią. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830). 1204. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości.. 219). 835 18 . L. Rękopisy dzieł Euklidesa. naukami ścisłymi i językiem. Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. zawdzięczamy R. datowany jest na r. że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. 63. Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii. zdawać by się mogło. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki. Londynie i Paryżu. póź­ niejszy biskup Aten. przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. z której mógł on korzystać. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne.

Na uwagę zasługuje fakt. nad metryką poetów dramatycznych. Augu­ styna. Herodota. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. i o niezadowoleniu. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. Arystotelesa. Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. Ale również ich mniej znanym kolegom. Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich. 481). niż można było tego oczekiwać. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. Do tego celu. takich jak Florencja czy Wenecja. poszukiwał innych rę­ kopisów. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św.16). ibid. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. podobnie jak współcześni wydawcy. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. Nie pozostawał w tyle również Watykan. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji. że dwór cesarski. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. mimo dokonanych zniszczeń. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. 1423 z 238 rękopi­ sami. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. Boecjusza. Jego uczniami byli m. który przybywszy w r. Podaję za: ibid. I tak np. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. Wene­ cji. Ibid. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst.s. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22. Ksenofonta. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. Ptolemeusza i Strabona24. przygotował też nowe. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst.in. 153. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich. 1397 jako dyplomata do Florencji. które przetrwały do tamtych czasów. Makrobiusza. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. 151. Misje dyplomatyczne. jak Guarino i Leonardo Bruni. A czasy te nadeszły szybciej. gr.. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji. dostępnej również dla przebywających tam Greków. Demetrios Triklinios. nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie.. takich jak Euklides i Ptolemeusz. i Tessalonikach. tacy wybitni humaniści. 69-71. 32. stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. a co więcej — poezję miłosną.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 72 24 Ibid. południowej Italii i Sycylii. Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r. a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. ale był pierwszym uczonym greckim. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego.. 1255-1305). poszerzone wydanie Antologii greckiej. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. s. s. Teofrasta. a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. starożytnych. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc. kierował szkołą. 20 21 . Zaowocowało to. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. s. Ich wielką zasługą było to. Filelfo miał ich posiadać 40.. Platona. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. op. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. 78. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym. gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. Wilson. Journ.G. Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. ed. Bodleian Library. eds. dytyrambów. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. La Paleographie grecąue et byzantine.G. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej.. gdzie. a także.C. Dain A„ Les Manuscrits. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . Historię pierwodruków szeroko omawiają L. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem. P. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia. Paris 1975. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich.D.. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie.. Herondas. Alkajosa. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei. jak wyjaśnił E. — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent. I: Greek Literaturę. Easterling P. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa. s. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa. 38. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę.. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów.. Arch. umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. Oxford. Reynolds i N.E.in. Menander.. Eg. s. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. który biorąc pod uwagę fakt. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. 1952. Pindar). która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. poczynając od połowy XIX wieku. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej.. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides. że będą one niedostępne. w której m.E. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. Irigoin J. O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. W porównaniu z ilością tekstów. i nieświadom. że znaleziska papirusowe. 158-165. 22 23 . Podsumowując można zatem powiedzieć.. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25. Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów. najpierw całkiem przypadkowe. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach. Listy św. Turner 26 .C. tacy jak Satyros i Theon. The Hellenistic and Im­ perial Periods. 1980. Barker-Benfield B. liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. W 1962 r. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. Paris 1977. Kallimach. ed. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich. Bompaire J. Archiloch. De la Marę A. o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. cit. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. Books and Readers in tbe Greek World. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515). jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. Safony. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. Anakreonta.

Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym"). 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny". s. London 1982 (lst ed.A. 1 24 . Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim. Góttingen 1964. Pisa-Roma 1998. Metodi e probierni. (przedruk poprawiony: 1967).). Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs. t. Sabbadini R. jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo". iż jej dzieje. Hall F. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por.W. 1: From the sixth century B. La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni. 61.. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV. A history of classical scholarship. A. C. La critica testuale greco-latina. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego. 53). Cambridge 1986. Pfeiffer R.M. Harlfinger D. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni. znany frag­ ment Herodota (II. 1927). Knox B. a tym samym dzieje literatury europejskiej. From the Beginning to Alexandria. Ferrari. przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A. Wilson N.. L. Oxford. Rizzo S. Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. Evansa. Marichal R. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich. 2 ed. LlyoydJones. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . Jest to tylko na pozór oczywiste. Renehan R. Oxford 1968. skądinąd bardzo dyskusyjnych. L. Bodleian Library. Books and Readers in the Greek World. // lessico filologico degli umanisti..L. History of classical scholarship.W.B.R.W.. 51-52. Knox. 1982. i in. poprzez klasyczne. A reader.W. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech. // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L.. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A. F. Cambridge 1986. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin). oggi. Langa. Por. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej.D.E. 2nd ed. ed. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. West M. A companion to classical textes. Wilson N. Griechische Kodikologie und Textuberlieferung..J. 1-16. 19051914. [w:] Uhistoire et ses methodes..W. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade).. T o stwierdzenie okaże się również fałszywe. Pfeiffer R.. Padova 1973. Dzisiaj wiemy doskonale.. Stuttgart 1973. Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle. Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H . [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. a prawda zmieni się w fałsz. Sucharski Easterling.. Hildesheim 1968). s. Lemerle P. to the end ofthe Middle Ages. History of classical scholarship from 1300 to 1850. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia. with introduction and notes by H... Reynolds L.M. Bartonćk.. nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury.. 1980.. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr. Continuita e discontinuita nella storia del greco.. A. Van Groningen B.G. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . Hunt R. Cambridge. Brno 1987. 29-31 ottobre 1979). M.. Cambridge 1921. Flores E.1. rozwoju epickiej poezji ustnej. Roma. 16-43. Evansa. Storia delia tradizione e critica del testo. s. Florence 1962. A.. ed. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. London 1983. Melazzo (ed.. 2 vol. Oxford 1913 (reimpr. B.. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu. Florence. ed.. Von WilamowitzMoellendorff. Mass. Paris 197. Bartonek. Copisti e filologi. 2 Mamy tylko kilka. Greek textual criticism. pismo linearne A. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts. 196lpp. zapewne wieki trwającego. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. s. Scholars ofByzantium. Le premier humanisme bizantine.. a ostatnie. Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia. Amsterdam 1963. The survival of ancient literaturę. a być może nawet w czterech. Pasąuali G. Schliemanna. Paris. pismo linearne B. I: Greek Literaturę. Wace'a. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma. Sandys J. otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja.G. Palma di Cesnola.. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr. Atti delconvegno internazionale (Napoli. trąd.. La cńńąue des textes. 1969. Halbherra. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna. Oxford 1976. Romę 1973. C. francuskim i nie­ mieckim). K r y t y k a t e k s t u . ed.

Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok. Chadwick. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6. 5 G. i pod wieloma względami jest unikatem. nie sposób jednak wykluczyć. a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. Kadmos 35. Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. C. s. może łatwo wprowadzić w błąd. Y. ale przypuszczamy. że wiążą się z religią. można praw­ dopodobnie założyć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. aczkolwiek brakuje nam pewności. A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1). kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. jak się zdaje. 2. można z całą pewnością uznać pismo linearne A. znalezione w Enkomi. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?. 60-65. grubość ok.-D. takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. 26 27 . że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. Tymczasem można ar­ gumentować.?). 7 8 Należy jednak zaznaczyć. Owens. że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. Występują one w dwu grupach. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5. drugą z kolei — napisy na ceramice. G. pomimo takiego samego wyglądu. niżej). tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. ponieważ jednak ani pismo.. Obecnie uważa się. że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. z dotychczas znalezionych. 6 Por. inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). Kadmos 35. Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. o ile w ogóle możliwe. pozostaje dla nas zagadką. Tyryns (TI). a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. tylko został na wyspę przywieziony8). pokryty z obu stron inskrypcją. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów). skiego. P. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). używane przez kreteńską administrację pałacową. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki..5 cm. The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A. się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. potrafimy wyjaśnić takie różnice. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). 8799. 1996. Nie wiemy dokład­ nie. 1996. znaki B. Warszawa 1999. linearnego A. A zatem. Por. choć widać. że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. s. s. Odnaleziony w 1908 r. np. 27 cm. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B. tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. W. ani język. Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. a odkopano je nie tylko na Cyprze. Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma. X. Dysk z Fajstos pochodzi. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). W tej samej. Dopóty jednak. Por. iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. Owens idzie znacznie dalej. wysokość ok. z XVII wieku przed Chr. luwijskiemu?). 105-110. znacznie mniej znanych. że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. dopóki język. 1700-1450 przed Chr. Niemeier. ale również w Ugarit. domyślamy się często. a nawet w trudniejszej. np. 15 cm. 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. iż używano go w okre­ sie ok.dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. Pismo linearne B i pisma pokrewne. zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. byłoby to jednak znacznie trudniejsze. J. a więc takim rodzajem pisma. aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). 16 cm. jaki język spisano tym sylabariuszem. Obecnie przyjmuje się jednak. łacińskim i cyrylickim. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. Teby (TH). Za sylabariusz. O treści inskrypcji trudno wyrokować. Mykeny (MY). postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego".

we współpracy z J. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr. Leuven 1990. TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. Ventris. H. ad Olimpia. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. 10. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. *43 a3 /aj/. np. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. Bennetta oraz A.L. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu. s. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. *71 dwe Por. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. podstawie greckiego alfabetu. że to właśnie wtedy Grecy.R. można uznać. „Journal of Hel­ lenie Studies".C. jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr.\ManoB. Ka3ancKene. L. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki. 1417-1379 przed Chr. FI. Godart. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych. dowodząc.W. Dało to początek długiemu sporowi: L. 73 (1953). będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. a sylabogramów 89. Driessen. Beedemte e MUKeno. że powstały one mniej więcej w tym okresie. Beocję. s. s. Declension.A. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. s. s. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń. np. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. J. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12. Boardman. storiche e filologiche) 1995. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. zamieszkujący ląd. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. 10 9 W literaturze przedmiotu. H. 12 Por. Hepo3iiaK. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. A. Ventris. On tbe Knossos Tablets. że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A. Uważano więc. *85 au *90 dwo. Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. Kober. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem. Chadwickiem. Bennett ponumerował więc znaki według. 445-47 Należy tu zaznaczyć. 50 (1946). Trzeba tutaj jednak zaznaczyć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. według którego grupowali znaki swojego pisma. od Krety przez Argolidę. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. Otóż w wieku XVI przed Chr. aż po Fokidę. opierając się częścio­ wo na badaniach E. Wypływa z tego wniosek. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. 15 M. M. „American Journal of Archaeology". B. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok. Palmer mianowicie dowodził. także na podstawie materiału archeologicznego. np. JłenHnrpaii 1986. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. rozsianych po całej Grecji. Chadwick. J. że zo­ stał napisany po grecku9. A. L. i nie jest wcale pewne.R. [w:] B. że takowe musiały istnieć. LUapwiiKnii. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. zwłaszcza rosyjskojęzycznej. Dokonał tego angielski architekt M. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. stopnia ich graficznego skomplikowania. uznał. Kober. choćby dla potrzeb dydaktycznych. 84-103. MocKBa 1988. A. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó. Por. Attykę. CM. npedMemno-nounmuuubiu c. E. Oxford 1963. Palmer. Ventris. 14 Por. 260-76. Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/. ogłosić w 1953 roku artykuł. Evans.nozwo. Ka3aiiciani. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy.n. nieco arbitralnie przyjętego. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. Mo. z kolei odkrycia C. by następ­ nie. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L.). Ich odkrywca. 13 28 29 . J. że w sumie sylabogramów jest 88. 3) oznaczające liczby. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por. 47-61. Przypuszczamy. Inflection in Linear Class B: 1.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali.

T.stanowią wyjątek względem reguły. 1976. podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. oczywiście. zaczęły się na dobre rozwijać. s. *49.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. u. ka-ke-u-si /khałkeusi/). służy do tego samogłoskowy znak u (np. a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV.*87twe. *69 *79? *76 ra> /rja/. reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne. o. wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/.R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych. R— (re)sonans (sonant). także „alfabet" ugarycki). Powszechnie uważa się. *19. V— yocalis (samogłoska). G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides). wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać. *86. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi. 66-81. Garbini. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. *63. La Parola del Passato 31. Więcej na ten temat: G. ale numeracja nie została zmieniona. Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. 1993. i-jo-te /ijontes/. Z tej jednak racji. lg-1.'-/ i l-w-l (np. *47. *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-.oznaczają: /p-/. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. Pisma o charakterze alfabetycznym18.T. S p ó ł g ł o s k i . *64 swi? *ó6ca 2 /tja/. 30 31 . *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV. znaki są ponumerowane od *1 do *91. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego.*91 two M8 nwa *56 pas ?. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). są to spiranty i/lub afrykaty. jednakże: K. /kh-/. 162-171. 16 Por. e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. Nie możemy jednak zapominać. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por. 17 C— consonans (spółgłoska). kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. *22. wymieniany już wyżej *34 (*35). ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. /ps/ oraz /kws/. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków. s. h)L. Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne. Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. /ph-/ oraz lb-1. Kadmos 32. *29 piw. a znamy ich tylko 89. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. znaki serii d. Witczak. D) Znaki serii/>. *8916. przynajmniej na początku. pomimo wielu hipotez. połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki. d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-. *83. *33 ra. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana. ko-ri-ja-da-na vs./l b-series in LinearB. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy. ku-wa-no /kuwanos/). znaki serii k-: lk-1. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. K. e. 18 Mam na myśli. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości. 2. D y f t o n g i . I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58.i /raj/. Jak widać z zestawienia.

Aq. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). Eq. Dd. Jn. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. So. Gm. Grecy czasów mykeńskich. Fu. Pp. Un. Ed. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. Le. Sm. Wm. TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. ko-wo /korwos/). M. oznaczający grupę spółgłoskową. Mn. MY: Wt. A Preliminary Transcription. Istnieją jednak pewne prze­ słanki. MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. MY: X. TH: Of. Ui. PY: Wa. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). ra3 /raj/. Bennett. PY: Ua.początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. Np. f) grupy spółgłoskowe . Znak pte. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. Dk. Fn. Wr. Ac. Ga. przynajmniej częściowo. PY: Xa. MY: Oe. PY: Ea. Ap. prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. Sd. Cn. służące pałacowej administracji. Te.jest zwykle pomijany (np. możemy. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. Vn. znaki twe. Vd. g) status znaków „fakultatywnych" (np. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. Dm. /lja/. PY: La. Ne. ra3) jest dyskutowany. Se. Fp. Dn. L.Z. Oa. Ng. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. Do. nie doczekałyby 32 33 . X. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. PY: Aa. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/. wymowę zlabializowaną (np. Nie powinniśmy więc sądzić. . Uf. Df. które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Ai. PY: Cc. być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. zostały spalone. As. Dzięki nim bowiem. wa-na-ka /wanaks/). Eo. Na. Ae. /laj/. Dg. Niestety nie przetrwały one pożarów. teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. Sh. De. T H : Ug. Mb. MY: Fo. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A.nie notuje się podwojenia spółgłosek. Ld. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. Niewykluczone więc. Z niektórych inskrypcji wynika też. Co. Dv. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. D c) rejestry zbóż — KN: E. Ad. Paradoksalnie. . dla historii literatury są one jednakże bezcenne. Dp. En. C. Ab. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca. The Pylos Tablets. Eb. Am. pe-mo /spermo/). przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. Xe. TI: Si.w grupie -rw.L. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych.element -r. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące. B. Wn. MY: Eu Por. Go e) rejestry metali — PY: Ja. do pewnego stopnia. że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków. Dziełem E. PY: Ma. Dl. twó) oraz wymowę spalatalizowaną. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. PY: Va. Dla greckiej filologii i. Dc. które nie dotarły do naszych czasów. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. Sk. Qa. drogą drobiazgowej analizy. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da. Od. Fr. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). Og. MY: Au. pozwalające nam przypuszczać. Xf. Bb. PY: Fa. tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. Ce. . Xn. L. G. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. An. Cr. Fs. którym zwykle towarzyszą litery małe. nie wypalali glinianych tabliczek. MY: Ue. Fg. PY: Sa. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. Sg.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Es. Sp. a pałace. U. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. E. Ws. Gv. Ep. Gn. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. Ch. a drugim „karta papieru". Ln. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. F. Ge. ra2. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. Kober). Ub. że ta cywili­ zacja upadła. Ak. V. Sf. Jak widać z powyższego zestawienia. On. które do nas dotar­ ły. Dh. Ob. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). Db.grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą".

Dzisiaj wiemy na pewno. 831 nn. s. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung. C M . pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. oboczne imię Posejdona. Sprawa jest więc otwarta. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. iż język epiki powstał w tzw. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. Roma 27settembre-3 ottobre 1967. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. Warto porównać dwie prace: M. C. s. że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. np. są to zapisy buchałteryjne. Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej. parte I. 107. Por. pas- 27 34 35 . Por. The Mycenaean World. jaki dzięki nim poznaliśmy. Durante. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. s. Chadwick. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej. passim. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. osiem wieków poezji chóralnej. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. s. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. passim. że brak na to jednoznacznych dowodów. Roma 1968. Bd. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. inni przywołują sławny fresk z Pylos. rzadziej nazwy miejsc. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. Patzek. np. Awidmento allo studio delmiceneo. I-III. 35. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. 182-3. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. Edinburgh 1955. Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. a materiał leksykalny. Griechische Sprachwissenschaft. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. Bowra. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Niektórzy uczeni. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. I. nie wydaje się nieprawdopodobne. Idgetds 'przywódca'. Homer andhis Forerunners. Gallavotti. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. voll. co dziś nazwalibyśmy literaturą. Nasuwa się oczywiście pytanie. Triimpy. L 'element acheen dans la langue epiąue. prace: C. 28 Por. ale lud twierdzi. by tego do­ wieść. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. 21 Por. Cambridge 1976. Bern 1986. Ruijgh. Munchen 1992. bibliografia tego problemu: B. to w ponad połowie imiona własne. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. M. Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. Doria. Roma 1965. 93. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. a nawet brak nam pewności. 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). 23 22 Por. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. założenie. łączące dialekt mykeński z tzw. Nie brak jednakże i takich uczonych. ale z drugiej strony trudno też założyć. M. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. J. wiekach ciemnych25. Homer und Mykene. Jak już wspomniano wyżej. C. Berlin-New York 1992.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. i późniejszej o siedem. 26 Por. Assen 1957. którzy przekonująco argumentują. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. przede wszystkim osobowe. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. Wiemy. Roma 1971. można więc założyć. s. Meier-Briigger. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. a wobec tego bezpieczniej zakładać. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so. Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. M7-da-de a-ne-mo . przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. odpowiednie więc wartości. ** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. / pa-si-te-o-i e-ri-nu. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. 29 36 37 . zostały zastąpione znakiem X. zapisanych w piśmie linearnym B.

Warszawa 1988. The Knossos Tablets.. (edd. Godart L. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. held in Ohrid. His­ toria starożytnych Greków.H. Bartonek A... Rutkowski B..A.. Thomson G. Egeaprehistoryczna. vols. Jorro F. Paris 1961 (21983).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. (edd... Roma 27 settembre-3 ottobre 1967. Warszawa 1963. Chadwick J. Killen J. (ed. S ł o w n i k i .. Warszawa 1994. Olhder J. Brno 1987. Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. t. Luce J. Ruiperez M.. Warszawa 1972.T. (ed.. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. 2 1973. Vermeule E.L. Palmer L. Wyspy wiecznego szczęścia. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965]. Mykenaika.-P.D. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. 01ivier J.). Salamanca 1958. Ilievski P . 30 March-3April 1970. Press L. Chadwick J. A k t a k o l o k w i ó w . Thebes andMycenae.1995)..). Panagl O. Egetmeyer M.. La ciyilta micenea nei documenti contemporanei. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae. 01ivierJ. Warszawa 1987.). Acta Mycenaea. Chadwick J. Kerschensteiner J. Godart L.L. Greece in the Bronze Age. vols. Recueil critiąue et comrnente. ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. Góttingen 1983.A. vol. 1958.-P. Killen J. Cambridge 1976. MoAianoB A. Rutkowski B. 599-601.. Linear B: A 1984 Suruey. (ed. Majewski K. Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts. Les inscriptions chypriotes syllabiąues.. Budapest 1984. O p r a c o w a n i a . Awiamento allo studio del miceneo. Chicago 1964. Paris 1976-1985. MelenaJ. Stella L. U kolebki cywilizacji europejskiej.. Salamanca-Vitoria 1989. 38 39 . Brno.-P.FI. Le disąue de Phaestos. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar.). w druku. Triimpy C . Madrid 1991. voIs. Res Mycenaeae.. The Mycenaean World. (edd. Louvain-la-Neuve 1985.A.L. Za­ rys religii wczesnogreckiej. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit. Warszawa 1998.. Warszawa 1964. Paris 1956.. Ruijgh C.5. Roma-Paris 1958-72. Brno 1968. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii.L. Ventris M.-P.. Olhder J.S. (edd.).. 3-8 September 1979). Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies. Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. Chadwick J. VilborgE. I-V. (edd.. Wipszycka E. Morpurgo-Davies A. (ed...). vols. Lejeune M... Pylos in the Bronze Age.. vols. Neumann G.. Masson O. Warszawa 2 1987. Skopje 1987. I-II.. Munchen 1970. (edd. Risch E. Starożytna Grecja. IilapuiiKiiH C. I-II..A.-P.L. Góteborg 1960. FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu.. Neuchatel-Geneve 1979. MocKBa 1988. Patzek B. Beedeuue e MUKenonozwo... Sacconi A. Lejeune M. Hiller S. Pismo linearne B i pisma pokrewne. Cambridge 1966. Chadwick ]. Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa.). (edd. I-V. fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu. Doria M. Melena J. Harmatta J. 01ivierJ.. Mycenaeae Graecitatis Lexicon. MelenaJ.). MOCKIMAeininrpaA 1957. Diccionario Micenico. Recueil des inscriptions en lineaire A. BerlinNew York 1992. Aypte Cii. Amsterdam 1971. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . 4-8 September 1961.. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns.). Bravo B. Roma 1974.. I-III. Heubeck A. [13-14] April 1966. Hiller S. The Olive Oil Tablets of Pylos.. Młynarczyk J. Madison 1964. Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue.-P. I-III.. Colloąuium Mycenaeum.. Morpurgo A. suppl. Bristol 1980..T.4. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w .). 15-20 September 1985. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung. TITHEMY. Sztuka egejska. The Pylos Tablets Transcribed.).6. Paris 1996. Salamanca 1972. HookerJ. Hepo3iiaK B. Panagl O. 25. Roma 1968. I-II..L. Kpumo-MUKwcKuu nepuod. Studia Mycenaea. Munchen 1992..H. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes. Documents in Mycenaean Greek. Le disąue de Phaistos. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia. Homer und Mykene. (ed. s. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread". Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin.). Bennett E. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg. Memoires de philologie mycenienne.R. 2-6 octobre 1990). Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975.. 27 August-1 September 1984). CambridgeRoma 1986-99.).S. Cambridge 1965.L. s. Vitoria 1995.R. Warszawa 1999.. Antologia comentada de textos micenicos..). Duhoux Y. 3-7 avril). 30.. JleHHHrpafl 1986. Tractata Mycenaea. (edd. Bartonek A.. Paris-Athenes 1975... Góttingen 1960.. Sakełlarakis I . Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium. 295-436. (edd.J. Bern 1986. (ed... Ka3aHCKnił H. Mycenaean Studies. Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen. vols.).V. Ruipćrez M. Darmstadt 1976. Etudes Myceniennes. 01ivier J. Los Griegos Micenicos.. (edd. Wrocław 1975. Roma 1965. Kreta-Hellada-Cyklady.yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek. Roma 1973-76. Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette... 449-514.-P. Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies. Dyczek P. April 1981. Duhoux Y. vols.. Homer i epoka heroiczna. Roma 1963. Fifth Edition. (ed. Martin T. Bennett E. Palmer L.. & Crepajac L. Sztuka Cypru. Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia. II. (ed.. Roma 1965. Godart L. Madrid 1985-93. Bennett E. Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. Ka3ancKene BTL. Linear B: An Introduction. Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen.). Olhder J.R..-P.-10. 01ivier J. held in Salamanca. Warszawa 1958..). H . Warszawa 1983.. Chadwick J. (edd. Akten des VII. Salamanca 1991. 15 IX 1958) = Athenaeum 36. Oxford 1963. (edd. Sacconi A.). Deger-Jalkotzy S.). Louvain 1977. Heubeck A. I.). Odczytanie pisma linearnego B. Miihlestein H. Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik.

Amsterdam 1995. History and Archaeology. który jednocześnie stwierdza. Crielaard. Homer. Hesiod and the Hymns. Taką samą opinię wyraził J. że niezależnie od tego. Bravo. Powell. na których najczę­ ściej się powołuję: B.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. s.. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń. P. Homer. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48.J. s. 2 Por. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B. by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku.B. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów.] niemal wszyscy dziś sądzą. P. London 1998. p. bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w.' Co prawda niektórzy badacze (G. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. Crielaard. 186-220. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom. 195-200. van Wees. aby zapisać poezję epicką. 1998). by J. Janko. ed. choć istnieją przesłanki. s. a Odyseję nieco później. 21-26). ed. ed. że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów). CA 5. Morris (Use andAbuse of Homer. że alfabet grecki został wynaleziony. Kirk) sądzą. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. Crielaard. s. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą. s. 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [. Warszawa 1988. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r. [w:] Świat antyczny. zwł. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. s.]. by N. Fisher. [w:] Homeric Ouestions.n. Wreszcie K. przychyla się do zdania C. że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji. nie zmienia faktu. 1986. 169-194) stwierdza. Polis u Homera. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. Amster­ dam 1995. [w:] Homeric Ouestions. . [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. [. lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. że Iliadę należy datować na lata 775-750. Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. 91-94). co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. inni twierdzą. 201. niżej.. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. zanim utrwalono je w piśmie.. napisane zostały zaś przez jednego.. s. s. Cambridge 1981. aby traktować je jako łącznie. 81-138). dokonywanych począwszy od VI wieku.A."). How to read „Homeric society"?. Podobne stanowisko zajmował także R. 1-96. przed Chr. a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w. H.e. są one wystarczająco spójne. nie należą do poezji ustnej. by J. Cambridge 1982.P.

An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. nie oznacza. Settis. Świat. na którym roz­ grywa się akcja poematu. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. 201-288. s. 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. Zob. starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. ed. Torino 1996. Fisher and H. oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa. ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. W. przeróbek. 381-395. The Archaeology ofAncient Greece. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów.: Tradition and Innovation. zob. ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). vol. zob. przez co rozumie się tło. który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. Bravo Polis u Homera (s. Whitley. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. 255-314. Mitchell and P. parte 1: Formazione. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety. Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period. [w:] / Greci. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". jest światem wspólnot obywatelskich7. s. Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere).L. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości. który poeta z n a ł i w którym żył. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. że poeta nie był oryginalnym twórcą. kolejnych nawarstwień.P. 42 43 / . 1999. ed. s. że część „zasadniczych pytań". że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków. Stwierdzenie. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. kwestii homeryckiej (homerowej). 527-560. Cambridge 2001. Schnapp-Goubeillon. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. Donlan. 364-382. by R. redakcji. Stockholm 1983. cultura. która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich. by Lynette G. Pozornie. w którym żył autor Iliady i Odysei. London 1998. inskrypcje) lub klasycznego. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej. 1970. Paris 2002. sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei. arte.in. horyzont geograficzny). że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. The Invention of Homer.J.H. The Development of the Polis in Archaic Greece. język poematów zawiera słowa. tegoż. dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. C Q 4 9 . rewolucji. środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. a cura di S. osiedla. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. Hagg.C.H. societa. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. poezja liryczna. O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J. która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. Homer. Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. jakie postawił J. w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej. Parola del Passato 25. A. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. jest pytaniami. Pierwsze jest przedmiotem tzw. The Hellenie Polis. van Wees. s. domy. wskazuje jedynie na środowisko. s. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. ed. Rhodes. West. przekonanych. J. s. by N. ed. Po pierwsze. La genese dupolitique. Rzecz charakterystyczna. Storia. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. 2: Una storia greca. Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności. London—New York 1997. chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3. Crielaard. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. s. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. 77-265. 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu. nie poświadczonego przez inne teksty. Copenhagen 2000.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sprawia. by M. History and Archaeology. 141-188. M. że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca. Hansen.

B. Raaflaub (Homer to Solon. 81. płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. vol. Niemal synonimicznie.) czy lud określany słowem 6f)(j. 14 //. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. XXIV. falangę. //. II. Po drugie. XV. dostrzeżona już przez A. Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. W //. III. AeiiHHrpaA 1976. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". oznaczając albo „wojsko". 41. 187. 241-243 oraz w Od. Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. Aaóc lub Aaoi. B. s. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. 304. Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod). 264. s. jaką mamy u Homera. Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. Polis u Homera. al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. 363-373. Benveniste. 50) stwierdza. Bravo. Jest zatem oczywiste. XI. Od. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią. która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". 13 Por. 11 Pace. Od. podparte szczegółową analizą filologiczną. Bravo. 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. 24. Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. Opierając się na tych danych.A. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. w strukturze wspólnoty obywatelskiej. 1: Economie. a także 13. 55-73). 1983 [1986]. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Bravo wykazał. por. po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. II. XVIII. 136-137. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. Levy (Astu et polis dans llliade. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. 20 n. oznaczające pierwotnie „wojsko". Zob. Bravo. Ktema 8. XIII. 30. 114.. pacriAfjec).in. którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. oglądane z zewnątrz (tzn. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. Od. którzy byli wystarczająco zamożni. cit. Nie można jednak zaprzeczyć. rewolucja hoplicka. 234. Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. dotaTiJEc — „najlepsi". w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. 298). Paris 1969. W poematach homerowych. gdzie polis = miasto. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu). s. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. omówienie tego problemu u B. Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. XXIV. XI. XIX. wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty. Latacz wykazał. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). w formule: „kim i skąd jesteś. 170. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. VIII. aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika. 27-28. XXIV. [w:] E. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". 44 45 . Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9. 105. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. XIV. 10 //.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. s. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. 5 Chodzi o takie miejsca jak //.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". I. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". II. 776-777. można przypuszczać. por. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. XVI. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. tłumaczenie i interpretację B. lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. Konieczność obrony majątku ziemskiego. a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. np. 803-806. Polis u Homera. że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. 95-96 (ogół ludności w kraju). że w czasach poety dokonała się już tzw. 776-777. pacriAfjec). „wojowników". doio-toi. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. XXIV. wspólnota"14. przedstawił E. op. s. X. 23-24. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. Od. 12 Por. Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). parente. K. gdyż istnieje między nimi niewielka różnica. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. (Aaóc) oraz 6fjuoc. J. B. 325. 252. Polis u Homera. s. obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. Zarówno bogaci. por. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. societe. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty. co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera. XIX. Bravo. s. s.

że poematy homerowe powstały jako poezja oralna. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. Iliada i Odyseja. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). wers po wersie. badając problem przerzutni. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc. co opisał w swej pracy. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. który pisze. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. co oznacza. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne.B. że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). Bravo.Stwierdziwszy. West. Doszedł mianowicie do wniosku. C. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza. B. 46 47 . pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. powraca także we współczesnych ujęciach (A. „KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. B. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. i ponownie w latach 1934-1935. tzn. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". Janko). a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. Wyciągając wnioski. w 1930 r. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. W następnym roku. 38-40. Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji). że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. którzy nie byli na tyle majętni. która wcze­ śniej nie została wyrażona. Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie. Styl taki nazywamy „stylem formularnym". Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. Ruijgh. M. KIOV £'YX°C. jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. Poeta myśli katego­ riami formuł. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. Powszechna zgoda co do zwiąż- I. że tworzą one pewien system. Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom. Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. który dyktował wersy skrybie. Lord. dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. są skończonym działem jednego pieśniarza. Mathiasa Murko. W przeciwieństwie do poety. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym. nie przypuszczał. Nie ulega wątpliwości. Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną.L. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. Ponad­ to odkrył. możni. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy.J.B. Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. Wiele miejsc w eposie. jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). debatę. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety. aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. wskazuje. R. s. Polis u Homera. Poeta dyktuje swoją pieśń. które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. dysku­ sję". że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi. Powell. nauczywszy się języka serbskiego. że to. Gdy w 1928 r. Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee. W 1933 r.

Formuły jednak. Święta. CA 5. Morris. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. 1986. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. wbrew dawniejszym opiniom. łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. Po pierwsze. I. Troja VI i Troja VII A. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. gdzie są wzywani. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł. igrzyska pogrzebowe. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik. Wykonywanie poezji epickiej. s. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. UseandAbuse of Homer. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. Lorda oralny nie oznacza po prostu. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach. śpiewacy są tam. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. Według radykalnego sta­ nowiska A. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. Nie należy również zapominać. sprawiły. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. 16 Por. typowe sceny. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. skracania lub zmieniania części składowych epiki. która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. Dwie z nich. tradycyjne wyrażenia. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. których dostarcza pismo16. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. formuły. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. lecz raczej. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. bądź na placu publicznym. jest tematem Odysei. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. Pieśń pozostaje w stanie płynności. które odsłoniły szereg warstw. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. Ogólnie rzecz biorąc. ćo należy podkreślić.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w którym powstawała grecka epika. zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. że wykonanie ma charakter oralny. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. wzory fabularne). inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. Dorpfeldowi (1884-1885). nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. me­ trum. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. a tym samym w pamięci społecznej. choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. grupy wersów. „oryginalnego" tekstu. Cechy heksametru. ale pytanie. wersy. II. 84. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. Schliemanna. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . Można powiedzieć. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. w tworzeniu podczas wykonania. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie.

Wilusa i Truisa. wielkiego króla". sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. Ostatnio pojawiła się hipoteza. Anatolian Studies 48. poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. Messana. W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. 21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). jest list króla Tuthalijasa IV (ok. 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). że terenem działań wojennych Ahhija. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. Ostatnim. że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. póź­ niejsze Mykenai. oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. 47-57 (tam bibliografia). że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. 1240-1215).). Bonn 2001. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. że Attarissijas.D. 321-347.III B (w chronologii bezwzględnej ok. W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. J. co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. s. Z tego samego źródła wynika. 1-31. s. s. Latacz. Milawanda. 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. 1998. Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. por. The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa. s. a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita. 1180)23. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). była zależna od króla Ahhijawa. K. Misana (gr. Bogazkóy sealings and Karabel. Miinchen 2001. zwani Ahhijawa. — Grecy. W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. przed Chr. Chr. 1988. Troia und Homer. porównywalnego do królów Egiptu. Between Troy and Homer. Ostatnim dokumentem hetyckim. W pierwszej (1893-1894).) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). Nuplia {Naupliori). do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. przede wszystkim hetyckich. Studi in onore di Marcello Gigante. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Blegena. zdobyła miasto Milawanda. Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Archeologia egejska. sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. Hetytolodzy przypuszczają. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. a Truisa z Troją20. Mykeny). Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels. s. Ruckblick und Aublick. Mountjoy. poesia e pensiero nel mondo antico. [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. angielskie Troy nad Homer. J. 1210 r. późniejsze Thebai. tłum. Korfrnanna z Tybingi. W najstarszym tekście. a Milawanda została zdobyta przez Hetytów.-13. Nie wykluczone. 50 51 . byli aktywni na terenie Anatolii. Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). *Thegwais. sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). z ośrodkami w Mukana (Mukanai. Teby). 2004. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. Amyklai). L. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. 1998. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. Por. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos". ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa. s. 1924. The So-called Dark Ages in Greece. 221-228. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. Latacz. Babilonii i Asyrii. Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). American Journal of Archaeology 108. 1420-1400).A. Anatolian Studies 48. 1318-1290) Ahhijawa. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. Preston. oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. Wilusa z Ilionem. Meander. Popki Hetyci i Ahhijawa. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. Elis. Ulanowska. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. Elida) oraz Amukla (gr. Warszawa 2000. De-ąaj-is (gr. Napoli 1994. [w:] Storia. Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob. Kunuśa (Knossos). J. Amniśa (Amnisos). że Milawanda. Hawkins. 23 G. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. w południowozachodniej Anatolii. „człowiek z Ahhija"21. 352-354. A. w którym pojawia się Ahhija­ wa. za czasów Marneptaha (ok. s. które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. v. Attarissijas. w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). także P. 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M. 1375-1210 przed Chr. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. Stuttgart—Leipzig 1991. Milawanda z Miletem. Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. aby uzdrowić chorego Musilisa. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. wymieniając listy i grzecznościowe prezenty.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E. Jh. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich.A. umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. List mówi także o niepokojach w Wiluśa. Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . Lewartowski. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją. Weleja (gr. Bajśtija (Fajstos). Mesenia). s. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. Lehmann. Por. 1-24. 33-67. 105-126. Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15.

Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości. 700 r. Oznacza to. Hiacynt). że tzw. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. R. 1988. wciąż na nowo interpretowano tzw. Lanham—London 1995. Konteksty. [w:] Homer's World. Stockholm 1999. Andersen. JHS 108. Powell. J. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Vernant. Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. 28 Por. A. Ancient Greek Hero Cult. M. w którym żyli herosi. polegli na polu bitwy. Jednakże ani Homer. s. Można zatem wnioskować. s. ani Hezjod nie określają czasu. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. s. Hagg. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. Homer and Writing. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". Leiden 1999. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę.-P. pod koniec epoki archaicznej. Polska Sztuka Ludowa 57. Mackey.in. Hagg. heroonem. s. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. Kullmann. próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos. R. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku. przed Chr. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych. by E. Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). 173-182. Whitleya. 26 Por. 3-32. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28. uznanych w VIII wieku przed Chr. Leiden 1997. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30. Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują. C. ed. 25 Zob. nie mówią o liczbie pokoleń. 0 . I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. jest darem Muzy26. Schnapp-Goubeillon. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). 201-212. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. ściśle związane z miejscem swego pochówku. ed. Wolicki.in.: Tradition and Innovation. 29 J. wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę. tzn. m. s. M. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. nie ulega jednak wątpliwości. [w:] A New Companion to Homer. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. s. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. Morris and B. Archaeology of Ancestors. m. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce.C. [w:] Signs ofOrality. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. i wiązał się z powstaniem polis. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przeł. 94-113. 30 B. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. op. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. Antonaccio. który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27. ed. Bergen 1995.2003. Whitley. Homer and Historical Memory.. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno.A. Powell. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. według J. co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. Zob. katalog okrętów. Dickie. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. ed. którego jednym z przejawów jest kult herosów. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). Trudno powiedzieć.24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. nr 3-4. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów.in. Najstarsza z nich. Dickie. The Geography of Homer's World. Stockholm 1983. 24 52 53 . 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. Helena. założyciele kolonii. 29-56. W. A. za miejsce pochówku herosów lub. 279-296. ed. by I. Mityczne aspekty pamięci.

ruiny Myken. Kullmann. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny". 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. Kullmann36. a mitycznym czasem początku.s. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. zauważa. co oznacza. Goody i I. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. trąd. spiżowa broń.. takie jak hełm z kłów dzika. cit. której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów. usuwając wszystko. Przenosząc te badania na epikę homerycką. Owszem. F. co nie ma już znaczenia35. co oznacza. Otóż badania porównawcze wykazują. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki. 34 W. Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. Vansiny. W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. To. op. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). the norma! ora! memory" 37 54 55 . Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". lecz także świadomości historycznej. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków.. „czara Nestora". Po pierwsze. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory. Kullmanna.. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. złote przedmioty. „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. Kullmann suge­ ruje. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. tym na badania J. że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. to znaczy. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. de Angelis. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. możemy stwierdzić. Przegląd Historyczny 87. 1987. W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. o których śpiewali. który zauważa. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. J. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. Stuarta. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. W. przypis poprzedni). Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje). który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. cit. wydobywane z grobów mykeńskich). w której skład wchodzą rytuały. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. Kullmann. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny. Skupia się na okresie. 423-450. op. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. nie za czas początku. that is. Można więc utrzymywać. doszli do wniosku. „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828). odmienną od teraźniejszości (np. święta. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości.. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. bez wątpienia uważali czasy. Milano 1997. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne. s. Tyrynsu i Troi. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat. La memoria culturale. Przeciwko tej tezie wystąpił W. że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. s. jest wychwalany jako dobry łowca. to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. Scrittura. której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia. który współcześnie nazywamy mykeńskim.cit. Watt.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. Homer and Historical Me­ mory (zob. Model antropologiczny a nauki historyczne. że pozostałości pałaców epoki x Op. 100-101. za­ chowane przedmioty. s. które mogły przywoły­ wać inną epokę. Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. 97.

38 Można zatem powtórzyć za M. Poprzednik He­ rodota. rozpoczynającą się od Minesa. wojna trojańska. [w:] The Ages of Homer. Innymi słowy. Wśród nich wspomina Proteusa. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi. związków pokrewieństwa lub gościnności. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. chodzi o rozstrzygnięcie.). gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. Wyprawa przeciw Tebom. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. 1310/1300 r. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. Pomiędzy tymi. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. przed Chr. czasem sięgające głę­ boko w przeszłość. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. że syn Penelopy. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej. W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. Chociaż istniały genealogie. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. W innym miejscu historyk pisze. oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu.. 139-145. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. przed Chr. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. A Study in Herodotus. interakcji między poszczegól- 56 57 . Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. przed Chr. że wojna między nimi musi być historyczna. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. Austin 1995. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. koalicje. przed Chr. co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. III. a które w wiekach następnych. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć. Millerem. nie oznacza. jak i świat instytucji społecznych. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. Zważywszy na fakt. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. Obraz zmieniał się w chwili. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. Hekatajos z Miletu (ok. a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. żył ok. elementy. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. tak znacznie rozbieżnymi. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. s. którego początek panowania umieszcza w 670 r. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. imiona oraz czyny ich bohaterów. które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. 500 r. Pan. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. datami wahała się myśl starożytna. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. 800 lat przed nim. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. Po drugie.

a nie o świat. ograni­ czając się do badania. Dorach. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. Vernant Blanc. że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie. Andrewes) lub X-IX wiek (M. które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. który z n a Homer. jest zasadniczo spójny. z Pieśnią o Rolandzie. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. Finleya The World of Odysseus (1954)41. Zob. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. kolonizacji. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości. X lub IX wieku przed Chr. Dorach. według Finleya. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. Use andAbuse of Homer. czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. świat poety. Celem jego badań. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. jak wyglądał świat mykeński. 81-138. bitewnych star­ ciach jazdy. Zwrócił mianowicie uwagę. stawiają pytanie o świat. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. greckich kupcach. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu. Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. a tzw. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. które miały posmak nowości. który p r z e d s t a w i a . oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie. angielski archeolog I.A. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. a szczególnie stosunków własno­ ści. Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. Morris42. Morris). brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. s. 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. tzn. obcych (np. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. że Homer żyje w świecie polis. który stanowi tło poematu. Jednakże obraz społeczeństwa. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. „społeczeństwa homerowe­ go". które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu. Morris. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. który stwierdza. piśmie. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym. Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. I. Paris 1969. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. par C. wskazuje.in. łączy w sobie elementy wielu epok. W podobny sposób postępuje K. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". dziedzica długiej tradycji. 58 59 . np. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A. broni żelaznej. B. podejmowania decyzji. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. Innymi słowy. Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. M. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu). że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. Bravo {Polis u Homera). formy rozstrzygania sporów. To społeczeństwo może. zwłaszcza słownictwie pospolitym. W przypadku instytucji społecznych. Raaflaub. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. jest co najmniej dwuznaczna. pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. trąd. okresu lub świata. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. Brak wzmianek o Jo­ nach. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m.

472. VIII. być może bardziej ostrożnie. Podsumowując Snodgrass pisze (s. JHS 94. 367. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. I. Homer und die Geschichte des 8. z powołaniem się na pracę G. 170).H. 41-105. posag pośredni.M. 105-106) pisze. An Historical Homeric Society?. Morris. Powell. 231. L. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia. Po drugie. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie. Morris (op. 736. s. 243. Snodgrass mówi bowiem. //. dodając jednocześnie. przywołując dane etnologii.M. Snodgrass44. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. wskazuje. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. 294. 51. Copenhagen 1993. 367. Stoimy przed dwiema możliwościami. inne prace tego autora: Homeric Society. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. cit. VI. XI. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. 178. 47 60 61 . a society existing in time and space) or. 192-195. XV. I. XXII. że ekonomiczne. 228. 132133. który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych. ed. [w:] The Ancient Greek City-State. I.]". VI. 394. II. 529. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. II. 114-125. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie. B. XV. Snod- 3 „[. co w lekturze tekstu zdawało się być wianem. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K. 318. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. A. XX. s. Jh. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. grass uważa. STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. IX. Od. s. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. 365. o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. VII. zdaniem Snodgrassa. 46 //. Snodgrass. ed. 116. A. Finslera. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". wiano — przyp. że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny. Leiden 1997. 53. 318. 281. 342. An Historical Homeric Society?. brideprice.. s. s. XVIII.. Od. The Written Sources. Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym. Nie jest to ścisłe. że bliższa analiza wielu miejsc. Hipoteza kusząca. 391. XI. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). XXI 161. Finleya. A Historians Headache. 16. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa. Homer to Solon: The Rise of the Polis. można wykazać. Stuttgart—Leipzig 1991. Por. wiana)45. że istnienie „posagu pośred­ niego". Hansen. i mówi. 231. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa). XXII. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej.. 205-256. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio. Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. s.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic. XIII. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa.A. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). XXIV. 190. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. 146-148. s.T.. Raaflaub. 1974.M. XVI. perhaps morę cautiously. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. Chr. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung.s v.I. aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. 134. 196-197). [w:] The New Companion to Homer. Takie było stanowisko M.M. social and political background to the heroic actions (not the events. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. posag)46. posag. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". XVI. Po pierwsze. XV. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. A. IV.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M. jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. VIII. Snodgrass. 277-278 (= II. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. A.. 45 44 Por. cit. XXIII. Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth. 116). Ponadto.

Od. Problem tkwi w określeniu. niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca. 114-125. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. 55-68. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II. „Richly dowered". któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od.N. s. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I. B.ą_A\. O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. 50 62 63 . co wydaje się bardziej prawdopodobne. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. Gdy Agamemnon {II. VI. która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach.M.. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. jeśli ją serce skłania do małżeństwa. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. Snodgrass. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). a TTOAUÓWOOC. s. A. dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. por. 1991.I. jakie się należą umiłowanej córce"51. niewolnika. w. uzbrojenie lub świątynie. po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy. wybiera najlepszego z zalotników. W przypadku Bellerofonta. co sam przyznaje. a których. Wzorem jest artykuł W. cit. wstępnym. przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". Shaw. której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. wojownicy używali broni żelaznej. a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. które wersy powtórzone dosłownie. dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa. Parandowskiego). W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. s. różnych interpretacji poszczególnych passusów. otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. M. zarówno Snodgrass (op. Laceya. etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego. op. IX. wreszcie prawny opiekun panny młodej. Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. VII. s. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. „bez wiana (e£Sva)". Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne. Parandowskiego. oraz Odyseusza. 251). 277-278 = II. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski. Natomiast w czasach Homera. pod postacią Mentesa. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. w. Morris . którego otrzymała Penelopa. kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). W. Kuotoc. 251. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. całkowicie oryginalny. Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece. s. Harmondsworth 1983. matka. „bogate dał za nią dary" (Jeżewska. Inni badacze uważają. s. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. VI. 192-195). 196-197). Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę.D. muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa. 395). Sale and Gift in Homeric World. że chodzi o posag. Finley. IV. XXIII. oznacza to. następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). £evia). R. s. związek gościnności. The Use and Abuse of Homer.. mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez. przekłada za każdym razem odmiennie. Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki. 117).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gdzie r]ruó&c<jooc.K.P. 81-138. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska. 51 Przekład J. od przekazania wiana (E£&V«). Use andAbuse oj'Homer. czyli ££6va. Obraz taki. Lacey. chodzi nie tyle o posag. 106-115. 228). Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. że chodzi o dary składane przez zalotników. I. Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid. JHS 86. Większość uwag jest zasadna.Q. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. s. Marriage. op. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. Część badaczy sądzi. w. 736. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. zwyczaje pogrzebo­ we. 1966. Por. 1955. ed. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę.. 134). cit. 394. Morris. a także przez kilka pokoleń przed nim. zdaniem Snodgrassa. 388). Penelopes EANA again. VI. 297-302. s. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. tak bogate. Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej.K. 233-245). że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano. I. W przypadku rjTuóSoipóc. Ikariosa. Perysinakis. Saller. w którym Ate­ na. w. żeby odeszła do ojca. Trudno za posag uznać Doliosa. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania. pierwszym. zdaniem niektórych. cit. Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50.

M. [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures... Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis.. 29-56. Homer. R. s. Homer. Antonaccio C . I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ".. 0 . Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. 1924. [w:] Homers World. by M. 700 przed Chr. Parola del Passato 25.. F. 1050 i w VIII wieku przed Chr. vol. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion. bliskowschodniej (m. ed. 64 65 . [w:] Świat antyczny. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. Lanham—London 1995. Andersen. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. Nie znamy społeczeństwa. Benveniste E. arte. Burkert W. 1970. oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. Dos kulturelle Geddchtnis]. ed. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego.in. Teb. Janko R. AirApeeB A.P. Settis. Una societa legata alla terra. Crielaard. ed. Finley M. Scrittura. 1955. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. Shaw. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. A Study in Herodotus. ed. motyw wycofania się herosa z walki).. Hansen. [w:] The Ages of Homer. Stockholm 1999. 201-288. 381-395. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. nie z terenu Argolidy. Saller. Austin 1995. societe. Marriage. Archaeology ofAncestors. że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych. 527-560. War­ szawa 1988. trąd. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. które wy­ stępuje obok inhumacji.. de Angelis. w którym żyją słuchacze. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji. R.. aby przedstawić świat odmienny od tego. Hansen M. vol. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. La memoria culturale.H. Amsterdam 1995. Hawkins J. societa. jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem. lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom. 141-188. Storia. świata herosów. s. s. ed. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis.D.H. 1: Economie. Paris 1969. 52 Ancient Greek Hero Cult.. by J. w którym poeta i jego słuchacze żyli.. Archeologia paradoksalnie podpowiada. Donlan W. prowadzącą do powstania polis. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod). Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period. także Troi. Elidy. podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). Polis u Homera. Torino 1996. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej. s. Bogazkoy sealings and Karabel. cultura. History and Archaeology. [w:] / Greci. The Geography ofHomers World. Hesiod and the Hymns. van Wees. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. że żelazo początkowo służyło w walce. The Hellenie Polis. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m. Crielaard J. Bravo B. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Harmondsworth 1983. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym. s. powstała grecka polis). s.I. której początek sięga epoki brązu. Fisher and H. Dickie M. s. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m. 2: Una storiagreca. Dickie. Milano 1997 [tytuł o ryg. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety. Sale and Gift in Homeric World. 1998. Bravo B. 1-31. Anatolian Studies 48. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. s. Bergen 1995. Ilion). s. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę..D. 1-24.P. Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok. Copenhagen 2000. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. [w:] Homeric Questions. pozostawało niezamieszkałe (ok. parte 1: Formazione.P. AeiiHiirpaA 1976. co było tematem eposu mykeńskiego.. Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny. Hagg.in. Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. wyprawy braci. B. a cura di S.in.. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói. Forrer E. Mesenii i północnej Tesalii). 233-245). Cambridge 1982. s. parente. Agamemnona i Menelaosa. by N. 139-145. ed. London 1998. Assmann J.

JHS 94. Lewartowski K.: Tradition and Innovation. JHS 86. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne. Morris and B. Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz".. The Archaeology ofAncient Greece. s. Snodgrass A. s.. West M. nr 3-4. by E.A. Hetyci i Ahhijawa.C. Itaka. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. 201-212. Archeologia egejska. Powell B. 114-125. Tekst grecki zob. Ruijgh C. Chios. s. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. s. 33-67. [w:] Homeric Ouestions.A. ed. W. Morris I. Warszawa 2000 (bibliografia). by I.L. s.. [w:] A New Companion to Homer. Anatolian Studies 48. 221-228. 105-126. CQ 49. La genese du politiąue.J. by J. 1986. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. s. Powell. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. by R. Napoli 1994. 173-182... 2003.A. Between Troy and Homer. s. Whitley J.A. ed. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa. „ten. Perysinakis I. Janko R. Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. A. 55-73. Argos. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt. Przegląd Historyczny 87. jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. Homeri opera. Homer and Writing. 225-238.. 77-265. CQ 48. Popko M. Wolicki. przeł. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI. [w:] Sigm ofOrality. Mitchell and P. 1974. 423-450. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. 1991. s.. Ateny". Mityczne aspekty pamięci. van Wees.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. P. London 1998. 1998. Lehmann G. Preston L. 1987.. Latacz J. JHS 108.B. Mountjoy P. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW. 352-354. 1988. ed. Historians Headache. Jh. Astu et polis dans 1'Iliade. 2004.. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. Use and Abuse of Homer. Whitley J. Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy.. V.-13. 169-194. Homer and Historical Memory. ed. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. Stockholm 1983. s. An Historical Homeric Society?. 321-347. The Inpention of Homer. dosł. Konteksty. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie. 1998. 1966. CA 5. Raaflaub K. by Lynette G. Licząca ponad 15 tys. Późniejsza legenda. 1999. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. Kolofon.) Odyseja swym epickim roz­ machem. Bonn 2001. C Q 4 l . Latacz ]. Ulanowska A. Leiden 1997. który razem spoił" różne podania). HOMER WCZORAJ I DZIŚ A. How to read„Homeric society"?. Homeric Poems as Orał Dictated Texts. 81138... H. Th.. Miinchen 2001 (tłum. I HOMER Henryk Podbielski 1982. v. 94-113. Crielaard. s. [w:] Storia. Allen.. Amsterdam 1995. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Troia und Homer. jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. Chr... Rhodes.-P. London—New York 1997. Lacey W. Piśmienność w starożytnej Grecji. Pylos. s. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]). Powell B. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. Fisher.. Wolicki A. angielskie: Troy nad Homer. Schnapp-Goubeillon A. s. ed. ze Smyrną i Chios. Studi in onore di Marcello Gigante. Ktema 8. American Journal of Archaeology 108. ed. 1983 [1986].J. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne. The So-called Dark Ages in Greece. Polska Sztuka Ludowa 57. 3-32. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. towarzysząca zapewne roz­ głosowi. 1-96. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. s. Leiden 1999. Oxonii 1912 — voi. Ruckblick und Aublick.. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen.. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1. Stuttgart—Leipzig 1991. 297-302. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue.K. s. s.. A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. s. Paris 2002. by N. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece. Cambridge 1981. s. Mackey. Vernant J. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL. Hagg.. 1 66 . Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. Kullmann W.M. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok.. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Levy E. Cambridge 2001. s. Homera. Meander 1988.. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. 55-68. Penelopes EANA again.N. 364-382. poesia e pensiero nel mondo antico. s. 12 tys. s. Troia Traum und Wirklichkeit..

który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Pindar. s. Omirijoi. nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw. Okazuje się np. działający w II wieku przed Chr. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. s. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. określili ich atrybuty. musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. obok Attyki. inwazję Dorów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T . miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. IX (Herodot. by I.p. G. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. Na pytanie. w Aleksandrii. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. 4 68 69 . gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników. sądził. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios. zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. 109. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4. jak i I wieku po Chr. doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński. Ne- stora i Agamemnona. Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie. Morris and B. 33 n. Liczba mnoga. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. G. Homeric Scholia. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. funkcje i wygląd". Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera. Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. Leiden—New York 1997. Nagy. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. poprzez tzw. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". Eforos. nie tylko kryteria wewnętrzne. Itaka. Wyspa ta stała się bowiem. 650-659) 2 . Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr.. Euforion) przed Chr.. opanowanej następnie przez Jonów. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. 13. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr. bezpiecznym schronieniem przed tzw. Archemachos. dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. Arystarch. Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia.. 1000 r. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros.m. o ile jest to rzeczywiście imię własne. Omirijo i l. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. Chios. Powell. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. Kratesa i jego uczniów. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. Por. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji. który miał ją utrwalić „na zawsze". rapsodów podających się za uczniów Homera. ciemne wieki. ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza. mogła zapewnić tylko poezja. jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. por.) w dwu formach: wl. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. fr. że Homer był Ateńczykiem i żył ok.) sięga ponad cztery stulecia. inwazją Dorów. Paris 1995. Tego wymownym przykładem jest Herodot. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. ed. Ateny miały dwa co najmniej powody. 197. najwybitniejszy filolog starożytności. jak w VII (Teopomp. nadali bogom imiona. [w:] A New Companion to Homer. Krates. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. Sosybios). jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. jak należy przypuszczać. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. kiedy żył Homer. na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. 5 Zob. jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. Lambin. podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. Homere le compagnon. W XII wieku przed Chr. XI (Arystarch). by mienić się ojczyzną Homera. 3 Zob. Dokumenty starożytne. Scholia A ad II. Smyrna. 264 Snell. ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr. Euthymenes. niż czynią to nowożytni uczeni. X (Apollodor. Przyjęcie Smyrny. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie". przed Chr. Kolofon i Chios3. Dionyzos z Samos). nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. Porfiriusz).

I HOMER wyraźnie rapsodów. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. dające początek tzw. przez Macphersona „pieśni Osjana". 1713. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. s. 70 71 . pięć wieków później. Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. Bentley'a. mieli stworzyć obie wielkie epopeje. 6 Prolegomena ad Homerum. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. 1769. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. B1 a c k w e 117. proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. M. ale tzw. z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. 126. [w:] A New Companion to Homer. W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. jak twierdził. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi. w jakiej ona powstała. w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. A. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. Th. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej. R. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. London 1735. Głównym proble­ mem. Arystofanesa i Arystarcha. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. jak powszechnie się przyjmuje. 7 9 The Homeric Question. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok.. T. zachowane dzięki przekazowi ustnemu. A. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F. kierowali się „własnym sma­ kiem". Jak celnie zauwa­ ża F. W o 1 f (1759-1824). który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R. pytał. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. kwestii homeryckiej. sposób. Turner 9 . Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. B. F. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. Wolf wychodził bowiem z założenia. jakie wypracowała nauka no­ wożytna. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. Filologowie ci. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. że zarówno sam akt skomponowania utworów. R. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. Czym był Macpherson dla Osjana. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. 8 An Essay on the Original Genius of Homer.

Był przy tym przekonany. Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. Jego zdaniem po­ wstawały one. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. 43). będących dziełem różnych autorów (1847 r. H e r m a n n . Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. Swymi badaniami Nitzsch. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . jak widzimy. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. G r o t ę . Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. ani nie pozwalają się datować. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. G. Podkreślił przy tym. W to­ mie pierwszym. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy. opublikowane w 1846 r. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. Grote'a. obie wspaniałe epopeje. Cieszące się ogromną poczytnością. Welcker (1784-1868). korzystając z pisma. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. Przedstawiają one bo­ wiem. kiedy żył i tworzył Homer. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. że jeśli nawet byłoby znane. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. niż sądził Wolf. Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. Jego analiza. nawiązując do ustaleń Wolfa. poematów o wiele krótszych niż obecne. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). która nigdy nie była teraźniejszością" (s. I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań. Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. których fragmenty opublikował / wówczas F. 148). G. by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. G. przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. Hermanna (1772-1848) i G. podobnie jak nasza Ziemia. że w tym czasie. L a c h m a n n a (1793-1851). przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat.W.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem. że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. „przeszłość. uzasadniał. Lachmanna i Hermanna. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję. ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych. Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich. języka i stylu. Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. że poematy cykliczne. N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. Wolf nie miał wątpliwości. Uzasadniał przy tym.). musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. Dowodził ponadto. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu. zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów. pismo było nieznane. podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. Temu poecie. stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki. jak to dosadnie określił. a następnie poparte szeregiem argumentów. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata.

a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. której przedstawicielem jest Homer. K i r c h o f f (1826-1908). Wilamowitz w. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. D r e r u p a. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd. 134). 1922). 1879. Drerup. obejmującym „powrót Odyseusza". czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. XXIII i ks. uzasadniających wielość jej autorów. Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów. W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. która ukształtowała ich język i technikę kompozycji. 165). zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. nazywanych również „analitykami". II. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. Rothe czy E.W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. von W i l a m o w i t z . Berlin 1859. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji.. skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". S c h w a r t z {Die Odyssee. I. jak celnie zauważa F. M. jakU. zakończonej pomyślnie na Itace. Jednocześnie twierdził. XXIV). w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. C. Debata homerycka. Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. i XIXXII. B e t h e {Homer. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. Die Odysee. W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. VIII. zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy". że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. zabijając samą poezję. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. obejmującej księgi I. I HOMER dził. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej. Kirchoff. Rzecz znamienna. Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. którymi mogły być nawet inne poematy. dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. E. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). mocno uwypuklił fakt. nie można nie wspomnieć. ale również w Niemczech. podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym).M o e l l e n d o r f (1848-1931). Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł. s. Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji. II. że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". 1922) i E. przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. 74 75 . Nie przeczył. s. „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. Turner. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII.

którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. to należałoby przyjąć. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. I HOMER „poetyki" Homera". W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. jak widzimy. Sposób przedstawienia bohaterów. W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. że były przeznaczone do recytacji. Istniał. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry. Inne zostało nazwane „teorią jądra". stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. Stosując podobną me­ todę udowodnił. 1921. ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. rozrastający się poemat. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. przed Chr. 1000 wierszy. ale podporządkował go własnym ce­ lom. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. co autor rozprawy przemilcza. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 . Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). ponieważ pierwotny poemat. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. A. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. że dziedziczy również elementy treści i kultury. Szczególną uwagę zwró-. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. opartej na założeniu. w epoce rozkwitu liryki. Jego badania komparatystyczne. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. które były z kolei wtapiane w ten wielki. Skoro poeta dziedziczy język. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. Dos Homerproblem in Gegegenwart. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka. Przyznał jednak. którą poprzedziła twórczość epicka. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. jego zdaniem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. Drerup. poetów. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. Uważał. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. S c o t t . Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. obejmująca ok. Każda z takich recytacji. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. I. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku. B o w r a. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur. Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. Homerische Poetik. który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. Parry'ego i A. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. powrót i przygody Odyseusza. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. tylko w tym punkcie. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M .

a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość. 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. w połączeniu z teorią oralną można by. że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. 227-357). XI. Lorda. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. Rzecz charakterystyczna. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy". który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. że w 1945 r. Należy zauważyć. Lesky'ego. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A. jakby to była śmierć samego Achillesa. wyrosły z inspiracji studiów M. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie. Utrzymywał przy tym. z którego inspirację czerpał zarówno Homer. Tymczasem. określić jako „przywracanie poety poezji". które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. jak autor Etiopidy. W. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. K a k r i d i s . zdaniem Willcocka. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. scenę śmierci Patroklosa. Berno 1963 Homeros. autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). [w:] New Companion to Homer. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. Obaj analizują np. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. B. Arktinosowi z Miletu. Parry'ego i A. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". s. że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. zainspirowanych pracami M. Parry'ego i A.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. Schadewaldt. 78 79 . szp. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. zdawał się przyjmować.T. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego. 687-846. czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. Kulmann. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. lecz może być wynikiem tego. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. C o m b e l l a c k . chociaż wielokrotnie podkreślał. wbrew tradycyjnym przekonaniom. W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. S c h a d e w a l d t o w i. 158). to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s..12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W . i amerykański. Kullmann. jak to czyni W. jak zauważa M. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. sądził. że są one dziełem jednego poety. dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. K u l l m a n n o w i . P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias. Pestalozzi. nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). RE Suppl. 14 Neoanalisis. w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. I tak np. nazywany „neoanalizą". W. jakby to była śmierć samego Achillesa. Ich recenzje sprawiły. Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J. P a g e i F. Willcock14. i W. M. 186 nn. zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. Neoanalityczną wrażliwość. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis.

wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. XXII. 260 nn. stwierdza. a dalej: kiedy. XI. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu. 23. Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. 347-48).). IX. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. 392 n. 238 nn. Eumajosowi (Od. VIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. XXIV. jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma.. Oxford 1971. wieki ciemne. a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. 331 nn. swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia. 351 nn.). 191 nn. VIII. przez kogo i po co zostały spisane. VIII. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. Podobnie jak Homer. III. stało się oczywiste. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem.). XXII. czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma. 62 nn. Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz.). Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie. s. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. Parry. IX-L. że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej. 391 nn. On sam jest „samoukiem" (autodidaktos). Helena. sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. I HOMER C. co był z nimi". 254 nn. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 . 1-2). Nie ulega wątpliwości.). że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej. chwaląc Odyseusza jako narratora. takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od. Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A. Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse. 124 nn.). B. Iliada i Odyseja. XIX. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od.). 485-492). by wyruszyć na Troję (//. XVII.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. w której obok występów zawodowych pieśniarzy. pij wino i słuchaj. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego". 333-34 — XIII. Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi. The Collected Papers ofM. Parry. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei.). że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem.. gdzie zebrały się wojska. A. które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. II. VII. IV. Femios wyznaje z pokorą.) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów. W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem. XV. 488). bądź dobrej myśli. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). 447 nn. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od. chociaż nie wykluczone. ed. III. przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw. gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. Noce są teraz bez końca. 496-98). Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od. 629 nn. XI. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". można spać.. na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej. 15 165 nn. Pizystrata. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego. 103 nn.) i Penelopie (Od. P a r r y'ego i A. 301 nn. usiądź spokojnie. XIII. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów.).. 36 nn. I. 518-521). Eumajos ponadto. IV. 256 nn. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. 670 nn. aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//. XIX. że „tylko Muza zna całą prawdę.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach. XIV.

wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. musielibyśmy przyjąć. B. s. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. Badania prowadzone przez M. Homer as OralPoet. który podobnie jak M. Taki pojedynczy występ. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. o których jest mowa w Odysei. Homer and the Orał Tradition. 1-46. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. Lord. Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. Mass. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. że kiedy powoli dyktują swe teksty. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. B. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. B. jaki dzielił oba wykonania. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. Jeśli jednak przyjmiemy. 18 Zob. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. 16 The Singer of Taks. Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. A. idąc śladem A. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. mamy podstawy sądzić. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. że jest to dokładnie to samo. 17 82 83 . Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. że ci z nich. Cambridge 1976. Lorda16. 1960. co im się znakomicie udaje. Lorda. doszedł do przekonania. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. Jednocześnie zaobserwował. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. B. Lord. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. która potrafiła to zapisać. Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. 1968. w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. Dlatego właśnie. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. I HOMER icznej (kultury brązu). G. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. The Songs of Homer. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. B. zauważył. mimo jego zapewnień. Krótko mówiąc. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library). HSCPh 72. Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji. Cambridge. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. S. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). A. Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. Cambridge 1962. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". Parry'ego i A. A.

B. wytwórczości. którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. przyjmuje się. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. s. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. 84 85 . W realiach kultury starogreckiej. Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. że nawet w epoce klasycznej. Parry'ego dokumentacji. The Cambridge History of Greek Literaturę. Oczywiście łatwiej nam. Sądzę. jest — jak uzasadnia G. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. 46. który opierając się na zebranej przez M. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. S. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. a nie z nie podzielonych Zob. że to sam poeta. gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. która miała dość sił. jego zdaniem. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. usiłuje podważyć tezę A. Stało się to możliwe. jego zdaniem. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. że to jest tylko hipoteza. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. tamże. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei. C. Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. będące wytworem ducha tej samej epoki. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. kiedy znajomość pisma była powszechna. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. którzy woleli pozostać przy założeniu. jak dobitnie uzasadnił A. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. rozwój wymiany handlowej. 58. wychowanym w kulturze. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. S. L. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. korzystając z umiejętności pis­ ma. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. T. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. ale musimy pamiętać. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. przyjąć tezę. Wydaje się bowiem. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. Parry. w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. Są to zjawiska paralelne. Lesky. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. s. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. B. I HOMER Hipoteza A. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną. Kirk. Wade-Gery19. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. Nie ma więc. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia. że zapisanie dzieł Homera. Za przyjęciem takiego rozwiązania. Przyjmuje więc. Whitman. by tak wielkie dokonanie. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. którzy. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. H. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. Kolonizacja.

która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. uważali za miarodajną. Wolfa pytania. Wydania. jambiczna i liryczna. Odyseja. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. najpierw w Atenach i Sparcie. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu. których można już datować. Wielu z nich. historycznych lub archeologicznych. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi. twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej. nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie. a jest rzeczą prawdopodobną. którego wersję. tak jak inni Grecy. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". a do głosu zaczyna dochodzić. mo­ numentalną całość. 11). Tradycyjna. Lambin. w Eolidzie i Jonii. [. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. osiedliło się. Stwierdza. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. L a m b i n . Homere. a jedność taka. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki.]. lecz to oni właśnie zachowali to. można powiedzieć. Achai i z całego Peloponezu. D. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. Jest to. lecz całego zastępu pokoleń poetów. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. jego zdaniem. obszerną monografię pt. jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s. 165-170). Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. żywymi. Jak przypuszcza G. która nie zakłada jednego au­ tora. le compagnon („Homer. najeździe Dorów. d'Aubignac i podjęte następnie w r. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. że (1) już na dworach mykeńskich. a ściślej — tego wszystkiego. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. Tu. których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. jak sam na wstępie zaznacza. poezja elegijna. lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję. towarzysz"). że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. owoc ich trudu. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. określanych po­ spolitą nazwą homeroi. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. Wydania te. twórcy heksametru i techniki oralnej. Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. że nie wymaga istnienia genialnego poety. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. przez ks.. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. korzystając ze znajomości pisma. I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach. jak świadczą znaleziska papirusowe. musieli istnieć poeci. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. Argolidy. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie.. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . aojdowie. „panhelleńskiej" pamięci. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. Bez przesady więc. przybyłych z Beocji. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność. wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". Tessalii. Iliadę. w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera. 1795 przez A. w kulturze.

21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. Homeric Papyri and Transmission ofthe Text. od którego poematy te stają się „literaturą". 84 nn. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić. cytaty pisarzy antycznych. są czytane. West. H a s ł a m23. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej. który aktualnie posiadamy. Cologne 1967. dotarły one do nas jako tekst. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. komu zawdzięcza­ my „wulgatę". że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. E. M. W e s t . wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. w klasztorze św. nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. ani „wielkich tego świata". Arystofanesa i Arystarcha. I HOMER przez potęgę Rzymian. czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele. S. 168-9). który utrzymywał. Dzięki popularności. „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. od II wieku przed Chr. do X wieku. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. dwu słów. tj. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. Tekst Iliady i Odysei. albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. s. West papirusów epoki ptolemejskiej. której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. 13. lecz rezultatem „zbiorowej woli". G. do których odwołują się scholiaści. „z Argolidy". która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. Antymacha. ed. Okazało się bowiem. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. jakie znaleziono w 1975 r. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu.] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. Katarzyny na Synaju. „z Cypru". Poszczególne wydania tych poematów. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. pojawia się „wulgata". ani uczonych. Poparła ona w ten sposób stanowisko T. S. Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. s. W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. Jak podkreśla G. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę. jak potwierdzają to zachowane papirusy. W. a raczej standaryzację tych poematów. Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. do VII wieku po Chr. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują. że do połowy II wieku przed Chr. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe. wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. ale jak stwierdza S... zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. [. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego. spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi.. przeplatanym parafrazą prozatorską. 89 . Od początku III wieku przed Chr. Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei. „z Krety". 16). ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. Jest to jednocześnie moment. Bollingem. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć. Zob. Jak wyjaśnia M. Lambin. która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. Lukę między wiekiem VII i X. czasem dodaniem jakiegoś wiersza.. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. [w:] New Companion to Homer. czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. a żaden poemat jak Iliada.

Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. Classical Rewiew 13. 30 O wymowie i poezji. L. K. 24 25 26 Zob. Homer. [w:] Dzieła. s. Wilno 1872. s.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. Mańkowski.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. K. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa.W. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. 5-6. s. April 25. Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. J. 109 nn. 1920 i częste dodruki). Tę jakość. M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j . Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. 1916). Osiński35. 1899. 31 Sztuka rymotwórcza.M. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. a także w Pieśni Sandomierzanina. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Mańkowski. t. N.Nie ulega wątpliwości. znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa). Wolfa. że tekst. 35-48. III. że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. zdaniem uczonego. Kumaniecki. 1991. II. The text ofthe Iliad. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. Warszawa 1861. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. Warszawa 1974. takich jak: F. [w:] Dzieła. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. Golański30. s. Krasicki32. „Dziennik Wileński". 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. E. 110-116. Początki znajomości Homera w Polsce. 3. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. J. The Text ofthe Odyssey. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed.24 przez oksfordzkiego wydawcę T. Jeżewska. 1910. 35 Dzieła. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych. na których ona bezpośrednio bazuje. Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. II. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. 87). Wrocław 1824. Oświecenia i Romantyzmu. I. Zob. New York Review of Books. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje. [w:] K. opartych na świadectwach i autory27 F.25 — Odysei. wstępem i przypisami opatrzył J. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. 1. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . t. s. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej. 28 Tamże. J. Smith. Papers ofthe British School at Romę 5. W . Słowacki33. w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. s. Wilno 1803. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. 36 Por. który ustosunkował się wprost do tez A. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury. 66-82 i nr IV. Dmochowski31. przeł. która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej. Pierwszym uczonym. 112-113. 29 Zob. Iliada. 2. popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. Łanowski. 33 Kształty epiczne. Wrocław 1986. LXX-LXXXIII. Nr III. 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. Warszawa 1788. 90 91 . tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. Ł a n o w s k i e g o 2 9 . gdy na powołanej do życia w 1364 r. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. t. Borowski34 czy L. Por. Według tych samych zasad T . Dinosaur Dilemma. F. przypadkowe zbieżności i warianty tekstu. Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. s. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. Homer. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a .

P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. który jako uczeń Groddecka. Drerup. Lorda oraz całej rzeszy ich następców. Zauważył. lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. Nie doceniając „poezji ludowej". A. Mickiewicz. Serbów. Erharda40 i W. Neue Jahrbiicher 14. Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. H. 40 L. Piechowskiego42. Zob. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. 269. Uważa przy tym. tak wielka ilość imion własnych. zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych. Rozprawa ta. Warszawa 1955. Steinthal. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. Homerische Poetik. Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt. III. Zwrócił m. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. Wundt. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. Ponadto — „w epopei jest osnowa. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. Docenił go dopiero E. Literatura słowiańska. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". 41 W. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. ani wartości przesłania poezji ludowej. T. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". napisana piękną łaciną. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. W cym miejscu warto zauważyć. Berlin 1868. Berlin 1908. jak W. zwłaszcza t. Piechowski. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. rodowody. P i e c h o w s k i już w 1856 r. Leipzig 1906). 39 38 92 93 .in. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. Drerup. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. Z i e 1 i ń s k i e g o. L. części istotne. s. w tym. Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. Volkerpsychologie. Erhard.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. Die Entstehungd. M i c k i e w i c z o w i . chociaż chciał być „pluralistą". że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. materialne. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. J. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych. Das Epos. wyliczenie wojsk. że inni badacze. A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. wskazywał nie tylko na różnice. 42 E. Parry'ego i A. Gedichte. B. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór. [w:] Dzieła. Berlin 1894. hom. że jest ona wyrazem wierzeń. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. 1905) i G. nie odwołują się do jego poglądów. Steinthala39. na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. Wiirzburg 1921. o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości.

jego dziełch. T u r a s i e w i c z a . Wittlina (Lwów 1924). jako opowieść o wojnie trojańskiej. 33). wyd. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. S. Sinko. jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. s. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały. motywów rudymentarnych44. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. Warszawa 1801. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. s. W. Warszawa 1968). Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. s. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. Zapoczątkowana przez K. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). K. narażając się tym na cierpkie uwagi A. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei. M o r a w s k i . I. Wstęp do Iliady w przekładzie F. odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. tłum. Warszawa 1935. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. Tragodumenon libri tres. 16. jest po­ ematem starszym. 7-85). Zieliński. Kraków 1931. T. Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. uczeń T. jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T.Greckiej. inną religię. reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. F. M a d y d a. 367).monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. Iliada. w ks. 11. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T. w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. s. Parandowskiego (Warszawa 1956. a także Historię Literatury. zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T. Moskwa 1896. I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Duży fragment jego „Wstępu". równie genialnych poetów. S. Korsza. że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. s. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". S i n k i . Sinki. Wolfa. t. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". Odyseja. W ujęciu K. Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. 9. 1-45. gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. II. Siemieńskiego (BN. 3-96). Zielińskiego nawiązał ostatnio H. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. 16-162. ' Zob. We wstępie. który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. nr 17. Iliada. 49 94 95 . po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. 45 Do koncepcji T. S i e m i e ń s k i . ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. s. Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. Kraków 1873 — Wstęp. [w:] Charisteria F. tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. Czubka (Kraków 1921. 1-16) nie tylko T. nr 21. inne stosunki społeczne. takie jak „Katalog okrętów".l. II. wstęp i tłum. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. Dmochowskiego (BN. autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. Homer. 47 Homer. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej". Patzer w swej doskonałej. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. Mickie­ wicza. operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. jakim poprzedził swój przekład. s. 17). które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. Siemieński. G a n s i ń c a.K. cz.A. 46 Zob. M a d y d y i R. lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. Dmochowski. Warszawa 1922. L. docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. Jedynie F.

W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. by uchronić mądrość. 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. Nawiązując do starożytnej alegorezy. Wittlin. widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. lecz „Ból. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. Wstęp do: Homer. Brody 1912. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". oznaczającym tyle co „spoideł". bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei. w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. L a n g e (1861-1929)51. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. tłumacz F. którą nie jest ani Smyrna.'Podobnie jak Odyseusz. Odysseja. genialnego autora w osobie Homera. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. S z u j s k i (1835-83)50. niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. 96 97 . Nieco inaczej. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I. Warszawa 1876. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. podpatrzył każdy szczegół z tego. Potężniejszym niewątpliwie. T u r a s i e w i c z . oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich. 3-27. filozof. o mistrzowskiej ich kompozycji. W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. choć nie mniej entuzjastycznie. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . tacy jak: pisarz i historyk. W swych Studyach nad Homerem. Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. poeta. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. lecz również wcześniejszego. za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. doskonale skomponowaną częścią Iliady. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. zakładającą. samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". Lwów 1924. CL. że miały one jednego. 87). Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia. s. Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". Poza wspomnianym wyżej E. jakie mają dla niego same poematy Homera. J. jaką mają nasi lirni dziadowie". 190 n. Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). by dojść ostatecznie do wniosku. s. Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. I: Homer Iliada. Groddeckem i jego uczniami. Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. „Urodził się od razu starcem z siwą brodą. w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. W i e n i e w s k i . o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. krytyk i historyk literatury. moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. tłum. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. tłumacz i kry­ tyk literacki A. W. Kraków 1867. ani Chios. powab i czar. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". W 1928 r. W i t 11 i n53. I HOMER cza szacunkiem kobietę. który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). Epos greckie. każdy z nas jest wędrowcem. sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". stwierdza. s. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą.

Nie znalazłszy wydawcy. H. Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ten właśnie kontekst. Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. Iliady. który już w 1949 r. Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. s. którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. z prac W. s. 54 98 99 . po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei. Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. s. Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. LIV. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. prof. zwanej „Doloneją". 3. która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. z. dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. X. Z. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej. że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55. 3. Moralność Homera i etyka Hezjoda. I HOMER z nim organicznie epizody. 5-31). Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. V i XI. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. XVIII. autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. 367-375). kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. Badania A. lecz także ks. 1964. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. N i e m i r s k ą . pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. Dopiero w 1959 r. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. 1962.1962. 1964. z. J. NiemirskąPliszczyńską. 1960. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. Rozważania nad księgą XXII (RHum 9. Eos LIV. s. która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. 5. Aby wykazać. z. lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. Odkrycie. Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. Porównania w rozprawie ks. Krokiewicz. Schadewaldta zrozumiała. s. Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania. Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. RHum 11. 3. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. 215-224). to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. H. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". pokazał A. Jak autor zaznacza na wstępie. K r o k i e w i c z . z lektury. miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. ale również lepiej rozumieć. i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". 5-11). „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J.

Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. Kumaniecki (s. J. s. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. Obszerny. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. Łanowskiego. 12-14 z lat 1972. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego. Wydania 1-10 w opracowaniu T. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. 1981. a zarazem niezwykle przystępny. nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). Wilno 1936. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną. Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera. W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. Wolfa z 1795 i dysertację M. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. Mańkowskiego. Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą.. W badaniach Z. by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. I HOMER rze przedstawionego świata. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady. Sinkę57. opracowanego przez T. autor udziela tu w sposób kompetentny. że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. z historycznością przedstawionego w poematach świata. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. Ł a n o w s k i e m u . Jeżewskiej (wyd. Kumanieckiego i J. tj. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. 1965. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. Abramowiczówny. Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. 144). zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. Łanowskiego. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce. 100 101 . Sinki były publikowane w latach 1922-1966. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności. W pierwszej części monografii K. Można zatem powiedzieć.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. że opracowanie J. czy są one dziełem jedne­ go. czy ustnej). od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. z konwencją literacką. czy dwu różnych poetów. o autora względnie autorów Iliady i Odysei. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. Homer (Warszawa 1974).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. obie możliwości uznając za równie uzasadnione. który wraz ze swym uczniem J. o epokę. Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV. z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. K. lecz także językoznawstwa. Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z. o stosunek. odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej.

zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. Wybrał więc tylko jeden moment. M a ń k o w s k i e g o część II. Wygląda to tak. który jako błagalnik przybył do Achajów. bądź —. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. Kubiaka. Arystoteles. Mańkowskiego pt. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. XXIII) — objawia się również w tym. romantycy). Dante. Yale 1986. s. 103 . Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. Kumanieckiego i J. a jego matka. Tetyda. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". jakby z góry znanych" {Ars Poet. Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. Homer. Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że publikacja K. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. by wykupić swą córkę Chryzeidę. Jaegera. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. królem Myken. Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. zatytułowana „Ma­ teriały" (s. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. można zatem powie­ dzieć. 148). w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. w którym znalazły się artykuły Z. Aga­ memnon. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. którzy już grają dalej swoje role. Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. Vivante58. Vivante. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. K. Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. Podsumowując powyższe uwagi. której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. Auerbacha. jest specyficzny styl eposu homeryckiego. bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej. Erazm z Rotterdamu. Agamemnonem i synem bogini Tetydy. którymi — jak np. 221-482). do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. W. 19. Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. J. który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". Madydy. Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. Platon. z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. chociaż miała ona swój początek i koniec. E. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". Petrarka. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. 77-217). jak zauważył P. Kumanieckiego i Z. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T.

jak wykazał C. XVI). Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. jak widzimy. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. XXIV. IX). Pandaros i zerwanie układów ks. zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. wypełniającego ponad 15 tys. Symetryczność. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. 345-359). I. Whitman. W ks. jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. Mass. Trwa niemal jednakową ilość dni. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. wyznaczająca dalszy rozwój akcji. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem.uje w A New Companion to Homer S. następnie 12 dni przerwy. poległego w walce z Hektorem (ks. w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. heksametrów poematu. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1).L. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. Zob. jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. Realizuje się w trzech kolejnych etapach. XXIV. Whitman 60 . jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys. na uwagę zasługuje fakt. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. Homer and the Herok Tradition. Cambridge. 101 n. a jedenastego — sam pogrzeb. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. II-VI. W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Druga zasada ma charakter statyczny. dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. Struk­ turę Iliady anali7. Od dawna zauważono59. 59 Homer and the Heroic Tradition. a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły. C. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. XXIV. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu.H. W ks. Cambridge. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. I tak np. a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami). widoczna jest w całej Iliadzie. czas spotkania Tetydy z Zeusem. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy. jeden dzień. Mass. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks. której rezultatem jest decyzja Zeusa. Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. II-IV). 104 105 . Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. XXIV. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. W niewielu. poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. H. że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. XI-XV). kontrastem i powtórzeniami. a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1958. W ks. druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. 1958. Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. II) i przedstawionej w taki sposób. po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora. motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. teichoskopia. s. paralelizmami. by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych. I po dniu. Śmierć najbliższego przyjaciela. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. bogowie debatują nad tym. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. I HOMER „gniew Achillesa". zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. w ks. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. jak i ich przebieg (ks. Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu.

w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności. Amsterdam 1948). 6] 64 65 Tamże. jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu. szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. XXIV. II odpowiada paralelnym scenom w ks. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600). Zmierzanie ku śmierci. w tym kształcie. Ma to np. London 1922. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. lub — „analogicznej". Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. 106 107 . lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny. To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego. 599-620). Podobieństwa strukturalne między Iliadą. Sheppard64.. które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W. I HOMER Paralelizm między ks. tworząc schemat: abcdcba.s. van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". są pochodną techniki kompo­ zycyjnej. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy. Die Komposition der Reden in der Ilias. Formalna. I i przyję­ tych w ks. van Otterlo62.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". XXIII. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. zagłady Troi i setek bohaterów.A. miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. tym niemniej od dawna dostrzegany. Lohmanna63 okazało się. który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy.cit.T. H. Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. a sztuką geometryczną wskazują. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. Symetria i paralelizmy. którego bohater zachęca do jedzenia. Niejednokrotnie można zaobserwować. gdy szereg scen z ks. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu. J. Whitman 65 . a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek. jak już zaznaczono. The Pattern oftbe Iliad. uśmierz serca mękę" (601). c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613). Op. w trzech wielkich odsłonach. c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. repr. Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. 248-284. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20). Zasada dynamiczna struktury Iliady.A. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. Whitmana i D. Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania.1969. A. jaki ona obecnie posiada. Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. 87-101. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. Symetrię między ks. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612). stosowną dla początku wojny. że motyw. podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości. o których wyżej była mowa. b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). jak zgodnie zauważają współcześni badacze. Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi. opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów. cytownego już C. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. Berlin 1970. śmierci Achillesa. A. jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym.

pół czło­ wiek. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. Princeton 1993) i S. lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela. Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. Jest tragicznym bohaterem również wtedy. X. Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. I-VII.). gdy przybrał postać Agenora.. Nie waha się walczyć z bogami. 60 nn). Trzy kolejne odsłony poematu. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. I. z której opracowania tu korzystamy.). w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. Oxford 1992. a druga na XVIII. Przy wsparciu Ateny. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. 648). choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. VIII. XXI. 110. Patroklos. 358. 517-26). Diomedes. Na s. 108 109 . działa wprawdzie w afekcie. 416. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. O. Patroklosa i Achillesa. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. I). jawi się jako niszcząca. 252. V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. Schein (op. 712. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. Najbliższy przyjaciel Achillesa. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu. XXII. 439-44). W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. są zarazem. traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. 204. 102 nn. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". 408 i 421. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. 15 nn. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. K. jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela. Achilles. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. Jest postacią z pogranicza: pół bóg. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. XVIII-XXIV. pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. który przystępuje do walki. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką.cit. — „łagodny" (XVII. Schein (s. Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI. Ściga Apollona. Taplin. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67. jak widzimy. że uczci Achillesa. W ks. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. //. 349). walki w obronie honoru i dla sławy. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki. demoniczna siła. 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary.). W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks. Część druga Iliady (ks. 788-821). że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. 351 nn. VIII-XVII (przy czym ks. I koń­ czy się na IX. 353. Tracąc swoją tożsamość. 440-42). staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa.L. jak wykazuje to S. 96. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. naznaczone przewagami Diomedesa. nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. IX). XXIII. zawieszony między dwoma światami. zacho­ wując właściwe człowiekowi miary. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. 95. 69 Zob. Poza tym. pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. Są one zbudowane symetrycznie. Według niego cz. 600-606). Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem". W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. XIX.L. jak Aresowi (V. 670. XXI. kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. 271-272). VIII. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. Są to sceny na wskroś „homeryckie". chociaż wydaje mu się. w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. drugą — ks. I Zeus przyrzeka Tetydzie. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. walczy nie po to. W ks. Najogólniej rzecz biorąc. s. ale ma jednocześnie świa­ domość. 706-709). ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V.

). że jako pierwszy zginął on pod Troją. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak.. Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich. 352 nn.). że „Katalog okrętów" (II. Rozpo­ czyna ją wymowna. 71 Por. stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zdyscyplinowani. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV. 718-25). XV. 122 n.. zbudowana na zasadzie kontrastu. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. z przedruku w: J. skazanym na rychłą zagładę. por. charakterystyka obu armii. Oba plany akcji. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. (Wege und Forschung 634). Dawno zauważono. Hektor zabije Patroklosa. którzy. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70.L. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. 402 nn.IV. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny. 4. VIII. Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. op. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę. W ks. 350 nn. A. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu. 555 nn. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny. w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod.. ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. Schein. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny. Stuttgart 1965. 70 110 111 . W ks. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej. 472 — cyt. Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia. 353. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. 450-474. do jakiej dochodzi na tym tle (I. II-IV przypominają początek wojny. Studien zur Struktur der Ilias (1950). Tak jak ks. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny. ich zalet i pochodzenia. 294-325) i Nestorowi (II. 701). 61-77 mówi do Hery wprost. 698-709) i Filokteta (II. II. Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. przedstawienie bohaterki. Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery.cit. Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. Zob. które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III. że Hektor będzie Grekom zadawał klęski. Ausg.. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny.. Pojedynek Menelaosa i Parysa. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar. 1-14). Schadewaldt. W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty. 156-157. Von Homers Welt und Werk. ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów. s. Latacz. czyli obu mężów Heleny. 721-722). XV. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. S. s. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . gdy ten zabije Sarpedona. a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. 704-706). zazębiają się nieustannie i dopełniają. lecz umie­ jętnie adaptowany. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. 448-9). które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). I. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. skoro tylko wyszedł na ląd (II. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. Por. gotowi wspierać się nawzajem i bronić. Darmstadt 1991. Heubeck. Z. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. 201 nn. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. s. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II.. boski i ludzki.

a nie Achilleida. jego ks. Zapowiedzi te. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. Jako swego mściciela wymienia Parysa. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. libacji i wróżb. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. XIII-XXIV). Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. którzy go znali. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. 112 113 . mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. podobnie jak w Iliadzie. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. Na zbudowanej przez siebie tratwie. Rzecz godna uwagi. Prostota ta. składania ofiar. „przejadając" jego majątek. po długiej tułaczce do rodzinnego domu. dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. Lamenty matki. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. której był on królem. Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. który decydował się na pomszczenie Patroklosa. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. że środkową część poematu. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty.). który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. Odyseusza. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz. XI. tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń.). jak od dawna powszechnie się przyjmuje. Odyseja. uczt. 95 nn. Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek.ojca i syna. Telemach. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę. Czterdzieści dni. W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników. ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. łączą się teraz w jeden wspólny nurt. Telemacha. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata. dociera jako rozbitek do kraju Feaków. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. jakiego mógł dokonać bohater. występów śpiewaka. do rodzinnego domu.. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. 355-360). dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. 410-11). którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. u Feaków — króla Alkinoosa. 727 nn. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Eumajosa. Dowiaduje się jednak głównie o tym. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu. dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. Sparcie i w Scherii u Feaków. w Sparcie — Helenę i Menelaosa. Można ją streścić w kilku zda­ niach. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. 5657). I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa. Nie może nas zatem dziwić fakt. jak na sześć tetrad. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. po 12 ksiąg każda. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. w Pylos. jak widzimy. mając pełną świadomość. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza. wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. Laertesa. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny. zabiegają liczni zalotnicy. dorastający już jego syn. Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. Przypomina mu o tym również konający Hektor. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że pierwszą osobą. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. Wspomnienia na temat Odyseusza. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. karmi i wprowadza do miasta. Poznając ojca. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. Ona go wyposaża w ubranie. tj. XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. trzecią część całego utworu. Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. w której. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. którą zamieszkiwała bogini śmierci. Telemach po­ znaje lepiej siebie. O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. położoną na pograniczu zaświatów. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. Jako boha­ ter. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. w wyniku których zginęła cała jego załoga. Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. musi on dać się poznać ludziom Itaki. Kalipso. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. Całą ks. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający". są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. W tejże zagrodzie pasterza świń. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. 90-92 ks. tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. wypełniające całą ks. Pozwala po­ ecie. jest młoda. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. jakim człowiekiem był Odyseusz. Przedziela je. „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 . ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. Wymowny jest fakt. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. XIII zwrotów z inwokacji. XIV. uważającym go za dawno zmarłego. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. XIII ponownie miejsca zwolnionemu. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. biegowi zdarzeń. XII przygody. że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. Ks. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe.

Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. V. V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. S. iż na tym wierszu kończy się cały poemat. w jakiej toczy się teraz akcja. Rozpoznanie z ojcem. ks. tj. Odyseja. jak to wykazuje S. w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. 29672. ks. Atmosfera. a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. Trący. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23). Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. Warto zauważyć. XVI). scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. na początku tej księgi. XXI w momencie. 10. Abramowicz. 189 — XVIII. 350 nn. Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza. 118-122. Agamemnona i Ajasa. matka. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. 116 117 . abc7i. W ks. 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV.) czekającą ich zgubę.V. staje się coraz bardziej napięta. The Structure ofthe Odyssey. Trący. to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. Wrocław 1992. bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. O ile w ks. wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. s. dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks. Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego. XIX. „Wstęp" do: Homer. 290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. Gdybyśmy zatem. przez wieszczka Teoklimenesa — w. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. 205-247). s. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. a. że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. 1-185). na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. 216-548). I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. nacechowaną emocjonalnie. (BN seria II. [w:] A New Companion to Homer. drugiej Nekyji. ks. Z. którzy w ks. 52-607). W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. 21). zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. Dyskusję na ten temat zob. w formę dwu paralelnych tryptyków. 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. L. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 372 n. wyd. O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. 2) rzeź zalotników (XXII). Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII. i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. 164). IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. 1-210). Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się.

wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). 45-46). również na płasz­ czyźnie językowej. I tak np. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. gdy pokazują się publicznie (II.. Ponadto wszystkie przygody. Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. VIII. ks. Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. Na tej samej zasadzie. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. dostarcza dowodów. a także całość feackich opowieści Odyseusza. 84-85. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. IV.. 1-434). Telemach płacze i zakrywa twarz. przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. Skylla (Charybda) i Helios. jak drugi bohater wyrusza w podróż. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. (d) żony. Nietrudno zauważyć. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań. W ten sposób zbu­ dowana jest np. 435. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów. XXI scena próby łuku Odyseusza (w. Kalipso) tak jeden. (b) los jego ojca. Eumajosem i Filojtiosem. Tamże. s. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. bohaterowie trojańscy. zbudowana jest też długa. ks. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą. Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. jak zauważa uczony76. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa. Eol. że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Tak samo zachowuje się Odyseusz. 171-203. 114-115). układają się w następujące grupy po trzy opowieści. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. Odyseusz: XIX. jak wykazuje S. dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. Lajstrygonowie i Kirke. 51-627). 492-520). Na podkreślenie zasługuje fakt. Są one. 17-20). krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi. I HOMER a.XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. V. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci. V. 265-290. VIII. Trący74. s.XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. że są podziwiani. V-VIII. 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. wy­ pełniająca całą ks. 363. Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. w. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. Analiza kompozycyjna Odysei. cba jest np. jest przygnębiony sytuacją w swym domu. 12-13. jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. (c) syna. Lotofagowie i Polifem. gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. ks. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. 128-129). Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc . 375 n. 76 Tamże. Telemach. że sam środek tej sceny (w. 83-86). Nie mając możliwo- 74 Tamże. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. XI. do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. Syreny. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. Hermesa). W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. że w tym przypadku groźne. 73 118 119 . drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. jakiej dokonuje S. Trący75.

Rozpoznania. lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. 172-320). „władca i wódz Agamemnon" (w. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. z Penelopą (XXIII. Odmłodzony przez Atenę (XXIV. np. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. jaką zaprezentował już M. odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. że język. a Laertesa — przywróceniem go życiu. o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. przez jego syna. to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. Język poetycki tych poematów. dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace. Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. drugą — wykonana pod kierunkiem prof. 1-240) i z Laertesem (XXIV. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. Analiza tego języka. „niezłomny boski Odyseusz". Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77. powtarzających się epitetów. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku. jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. „potężny wódz Agamemnon" (w. lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. „o szybkich stopach Achilles". Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. Eupeithesa. To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. Najważniejsze z nich. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych. ojca Antinoosa (XXIV. W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". która go zrodziła. A. Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. 523-25). wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. 77 120 121 . którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". 285). 560). Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. rozumiana przez M. Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. Spotykamy je nawet w tej samej ks. Zeus chmurozbiórca". Paris 1928. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. np. Jeśli nawet przyjmiemy. J ę z y k . z Eurykleją (XIX. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". Formuła. takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. a nie pojedyncze słowo. zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. opublikowane dopiero w 1971 r. 172). I Iliady. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. się do improwizowanej poezji ustnej. jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. 219-360). jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. 357502). Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere.

które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. weszły do niej dopiero po r. przed Chr. I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. tj. wizyty bóstw. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. ed. roz­ mowy. bądź w postaci „typowych scen". 276 Zob. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej. The Making ofHomeric Verse. G. tamże. to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. przemówień. spotkań. w którym to zjawisko przetrwało. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. Horrocksa. podróży. ubieranie się i strojenie. 1200-1000 r. który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. 122 123 . które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. na poselstwa. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji.. Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. najeździe Dorów (XII-VIII wiek). wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. prośby. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. rytuałów. formy kontrahowane. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. uwodzenie. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. Eolizmy homeryckie. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. Dodajmy. Horrocks. 203-217. Parry. np. s. Tamże. przed Chr. opisy uczt. jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. Inną cechą stylu poetyckiego Homera. w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok. a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. 120080. ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów. które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. The Colected Papers ofMilman Parry. 199. w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). jest motyw „powrotu". Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. a elementy dialektu zachodniogreckiego. 142). albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. dokonana ostatnio przez G. Najbardziej znanym motywem „wędrującym". bitew. a więc również „eolizmy". Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. Por. że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. by A. na widzenia senne. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". III. metryczne wzdłużenia. 1000 r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. pożegnania. [w:] A New Companion to Homer. s. narad. Homer's dialect. i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. zbieranie i rozpuszczanie wojsk. Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer).

600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). prze­ ciętnie co pięćset wierszy. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. 40% wierszy.L. to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności. 1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym". W przypadku otwartej sylaby. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio). 222.. Daktyl o schemacie: . Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. czy zamknięta. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np. Homer's Meter. są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. ma charakter kwantytatywny. Hermanna w 1805 r. i|>. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich. 5% wierszy w piątej stopie. most. „po siódmej półstopie". i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach. tj. swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. 220. W ok. 124 125 . s. s. Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. 84 G. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. s. Tylko w ok. op. 30% i tylko w ok. ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np. y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . I HOMER B. czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę). miejsce heksametru. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne". za: M. odkryty przez G. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. 3 tys. Hermannus. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. utworzona jest „stychicznie". niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. po części na­ tomiast od tego. drugi — wznoszącym. Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. Leipzig 1805. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym".L West. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. C. Jeden z najbardziej znanych „mostów". tzn. Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. jako całostki rytmiczne. Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony. Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M. w którym z reguły unika się kończenia słów. w pojedynczym wierszu. która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. w czwartej w ok. Orphica. w trzeciej — w ok. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. x. 224 nn. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. To właśnie te człony (cola). tj. West (s. nazywana też —pentemimeres. nouAiSccuac zamiast IloAioauac. Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu.3). ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację.). Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. [w:] A New Companion to Homer. cp. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. Wiersz homerycki. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. Przeciwieństwem średniówki jest tzw. ouvoua = óvoua. gdy digamma była jeszcze wymawiana.cit. przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok. West.^ może być zastąpiony spondejem: —. Nie trzeba natomiast specjalnych badań. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz. Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej. co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie. 692-694 — cyt.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. „po piątej półstopie"). Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". ńwuoEic = dveuoEic. 223. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. niespotykaną później. 15%. £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. dwu długich i krótkiej (np. Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja.

że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Słowa. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr. gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B. że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe.cit. [sil. CA 12. traktowane są w wierszu homeryckim. Co więcej. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing. Comparative Research in Orał Traditions. że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości. E. sal. Chicago 1994. pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. a także początkowe sw. West wysnuwa wniosek. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. L. Consciousness. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami.. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. 86 126 127 . zob. daje się wyjaśnić również to. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. W świetle wywodów M. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. dupoÓTr). Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. jak widzimy. and „Presence" in Homeric Poetry. s. and Time. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. [sm] lub [snl. Forma ta. Ohio 1987. Bakker. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy. „apozycji". że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. gdy jej tam nigdy nie było. sw-ekyre = hekyre). mimo zaginięcia początkowego s. Bauml86. dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. jak celnie zauważa M. West85. Dopiero wtedy. Visualisation. nro). Pod­ stawową jego cechą jest. 87 Discourse and Performance. że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. [w:] J. sugerujemy bowiem zarazem. z czego M. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. New York 1996. Wynika stąd. WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej.M. II. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. Bakker87. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". L. a zwłaszcza E. hepłac. Involvement. 1993. „dodawania". Chafe88. Ithaka. 234. 1-29. Sformułowania takie jak: NuE. System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. 45-54. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. sequ-. Orality and Homeric Discourse. ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. Foley (ed. L. Przedmiotem analizy jest początek Op. pokazują. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie. „jednostki intonacyjnej". takich jak F. s.). -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną. oparte na retorycznym akcencie. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni. a nie na iloczasie. W świetle historii języka greckiego. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach. zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. które przekształciły się w h. s. Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. A Memoriał for Milman Parry. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text. [sr]. jak już podkreślono powyżej. H. Z tej epoki.

ale ma walor dy­ namiczny.". w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho. Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika. j. n. zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu. dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu. The Study ofHomeric Discourse. (dusz) bohaterów. motyw gniewu. lecz raczej przejawem ruchu. Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). d. czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. jak świętują czy podróżują. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu. s. a „śpiew" w członach k-n. koordynacji. ale na pytanie. Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. z jego początkiem i końcem. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles. przejścia do nowej myśli. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. Okazuje się. Nie służy też jako znak przeciwstawienia. I HOMER Iliady. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. E. W cytowanym urywku. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". ale jak zauważa Bekker. [w:] A New Companion to Homer. dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola". Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. h. Partykuła ta u Homera. 292. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który.. W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. bliskiego znaczeniem „i". Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". E. jak to ma miejsce nieco dalej. jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. e. który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. Jak wyżej wspomniano. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna.. Spójrzmy jednak. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego. Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. c. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zwłaszcza od dnia. 128 129 . Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. jak się zbroją. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. Poeta nigdy niczego nie analizuje. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. f. i. która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. jak walczą. /. Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. b. określający skutki gniewu. k. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty. a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. jej pierwsze siedem wierszy. m. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu". dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. g. który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił. lecz — a p o z y c j i . Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych. antytezy.

Nie trudno przy tym dostrzec. II. lecz także jego rodziny i całej Troi. Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. s. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. które indywidualizuje bohaterów. podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość. niż w Odysei. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. że są oni wszyscy do siebie podobni. I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. Jest to w pełni zrozumiałe. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E. Mimesis. człon porównawczy przywołujący inną. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. Auerbach. nieświadomego. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. w której naliczono ich ok. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. Bohaterowie dzielnie się biją. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. co późniejszy dramat grecki. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. powiedzą to sobie w duchu. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. którego „blask sięga­ jący nieba". że rozmawia z boginią. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością.T. Auerbach. czego nie powiedzą innym. Niekiedy. 50. t. zelżenia). Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. Mowa wprost dramatyzuje akcję. Patroklos zarzuca np. Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. 200. W Iliadzie twarda. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. Warszawa 1964. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. jak to ma np. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. Achillesowi jego upór. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. skarcenia. Nic bardziej mylnego. ale takiego. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. ale również nie gorzej przemawiają. ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. trzech osób na scenie". które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. także w chwili afektu. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. zażyłością i żartem. I. Jak zauważył E. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. nie tylko Hekto­ ra. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. W tym przypadku {II. 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. Homer przedstawia. podkreśla im tylko właściwe cechy.

Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. part 1. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much.] widok na inny świat. M.. Troi i bohaterach. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. Dopiero w II wieku przed Chr. które stają w centrum zainteresowania Odysei. 34). O jego polemice z Hellanikosem zob. I. co walki i cierpienia w Iliadzie. Homer. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. 92 51 Zob. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. Odyseja. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. poległych i rannych otworzyć [. Porównanie obydwu poematów homeryckich. Inny jest więc również wachlarz spraw. toczy się spór stron przed sądem. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr. że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. genialnego poetę. Scholia A ad II. Op. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. jak Odyseusz. Przypuszcza bowiem. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. s. Jak celnie zauważa. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. w którym odbywają się gody weselne. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92.651. miasto oblężone przez wrogów. a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna. nie heroizm okryty publiczną sławą.. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego.. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. i oprać. jak niezwykle trafnie ujmuje to G. żurawi czy łabędzi. 33. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. s. połączone z ich estetyczną oceną. „Sprawa mi­ łości. gościnność i jej formy. z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego. Parandowski. ÓQLCovTec).CW. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. S. Większość formuł frazeologicznych. jakim był działający w I wieku po Chr. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. s. stosownym dla bohaterskiej tradycji. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. J. który nic nie wie o wojnie. „są czasy niełatwego pokoju.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sprawił. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie.in. 12. Kirk'a.. Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G. zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. Warszawa 1998. jakie nastały po wojnie trojańskiej. Kirk. cwałujących koni. którego przedmiotem jest wojna. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. Tu panuje czas teraźniejszy. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny.269. by nagle pośród mieczów i dzid. 5-6. s. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. znane czytelnikowi z Iliady. że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. przyjmuje (s. na dzień powszedni. vol. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. zob. oraczami i żniwiarzami. wierności i zdrady małżeńskiej. Autorytet Arystarcha. SchoYaAadll. 38). Op. znany jako Pseudo-Longinus. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. można zatem powtórzyć celną obserwację J. choćby w największym zamęcie bitwy. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich. Przedmiotem Odysei. jak zauważa Kirk (s. inni. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. IX). Posejdona i Aresa. stosunków wewnątrzrodzinnych. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. żony. cit. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. Szukając źródła. problem winy i kary. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. 470-607). Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. widzimy i wieś z pasterzami. 5. 38. przeł. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. S. Jasne. a nie zbiorowa walka. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów. cit. autor traktatu O wzniosłości. 33 n. 132 133 . Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. 245. Ten. Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu. ciągle są w drodze". XVIII. 185. sług. 15. II.

s. Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. jednookich potworów. Oxford 1955. przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV. Miinchen 1929. uroczystości religijne. G. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha. by je wyra­ zić. W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D. [. 39). Jak wyjaśnia Schmid. 43: „gardzę poezją cykliczną". Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego.). The Homeric Odyssey. będziemy mogli również przyjąć. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. — „cyklicznymi"101. że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr. stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują. Page {ibidem) przypomina m. o poniżające przebra­ nia. jak zauważa G.cit. 96 97 Por. pasterzy i służących. 266 nn. niekiedy swój heroiczny wymiar. ale można odnieść wrażenie. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. której wyniki przytacza D. Sceny rozmów.^ta- ciami z Iliady. Geschichte der Griechischen Literatur. uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. AP XII. 158.in. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych.. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. O. Bd. D. są postaciami nieco papierowymi. Natomiast Nestor. Można by zatem sądzić. o cierpliwość. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. Page'a. jakiego się używa.. a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady. Menelaos.. uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. D. 10(1 Zob. Kirk. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. 325 nn.). Page96. że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. Kirk (s. Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. 39. Page.S. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. Nie dotyczy to Odyseusza. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". o knucie intryg. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia.. którymi obdarzono go w Iliadzie. I. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego". Helena. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę. 99 134 135 . IV. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. IV. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków. mają wyraźne zabarwienie heroiczne. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów.). CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op. 195 n. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. Stahlin. III. że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze.S. Page98. występy śpiewaków. które jako poematy „prag­ matyczne". Schmid. W.] Sposób przedstawienia tych motywów i język. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. a nawet mogą być dziełem jednego autora. 149-156. I HOMER się ta poezja. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. 103 n. Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". s.s. Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak. Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. cit. mimo że są one dość istotne. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim. W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. uroczystości. op. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p. s. że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany.

XI. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. 136 137 . lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów. 271-274). Diomedes syn Tydeusa. Małej Iliadzie. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów.) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych.. Tebaidzie i Epigonach. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". I HOMER Hektora w Iliadzie. W. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją. Powrotach i Telegonii.. lecz Euryganeja. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. 8. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos. dziewięciu poema­ tów. da­ jąc do użytku oślepionego. a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. et Sicii. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. niż mu się jako królowi należała. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw. nieszczęśliwego Edypa. porcję ofiarnego mięsa. że już w VII wieku przed Chr. poselstwo Tydeusa do Teb. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. IX. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. powrót Odyseusza w Odysei). Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem. że poemat nie powstał w Tebach. np. 105 Zob. motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. IX. Wiemy. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. Etiopidzie. złotego pucharu. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. Przeklinając swych synów życzy im Edyp. Zburzeniu Ilionu. Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX. Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. Paus. Przyj­ muje się. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy. stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata. namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. ukochanego syna Kreona. z której „wodzowie". W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci. 5. a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa. atak na mury Kadmei. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. drogocenny. że Sfinks po­ rwał „Hajmona. córka Hyperfasa. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. 1292 II. Pierwszy wiersz poematu. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. 9. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. CIG Ital. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. Paus. by go pomścili. 11. podając mu do spożycia gorszą. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom. Allena.5. I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. 5. Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. którzy mieli powiedzieć.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. że „autor jego był nieznany". córki Tejrezjasza.. Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. Polyneikes. co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. skoro w V wieku przed Chr. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. Scholiasta do Argonautyk (I. u których wcześniej bawił Parys. Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. 61) do Iliady (I. 116). Amfiaraos. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. i stamtąd do Troi. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. jak widzimy. Mała Ilia­ da. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. Wystarczyło. Oto bowiem na prośbę Ziemi. do Sydonu. Cypria. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. ubranym w szatę mitu i poezji. Powroty. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. Etiopida. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. który sądzi. 1 HOMER deus. jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. Autora poematu nie znają również Op. a następnie do Menelaosa w Sparcie. Zburzenie Ilionu. Mekisteus. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. po­ emat w jedenastu księgach. Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. że Homer nie jest autorem tego poematu. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera. Był to obszerny. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. gdzie odbywają się ich gody weselne. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. 204. wysoko ceniony. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. w którym przywołuje się Muzy. Poza tym Herodot (IV. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. Achillesa. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa). Schmid106. przywołując ten poemat. tygrysa. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. Telegonia. cit. Scholia (A. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. które sami ludzie będą prowadzili. Kapaneus. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. nękani zesłaną przez Herę burzą. lwa. ale innego autora nie wymienia.s. lecz przez wojny. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . lecz także jej braci. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie. Vind. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. bliźniaków Kastora i Polideukesa. identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. Nie można jednak wykluczyć. Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. Platon i Arystoteles. drzewa. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. została. węża. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. Parthenopaios. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. ptaka. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. ale jak zauważył już W. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. ognia. o ile jest on autorem Epigonów. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem. lub z filozofem z V wieku. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini. informuje nas o losach wieszczki Manto.

jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. I HOMER walkę. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona.). Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. że akcja tego utworu była dość prosta. a następnie do Nestora. Schmid {op. przed Chr.). Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. by obaj co drugi dzień żyli. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej. przed Chr. 209 i przyp. a Bryzejdę — Achilles. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. zamieszczony na końcu poematu. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. poemat w pięciu księgach. Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. aby opłakiwać syna. 9). opierając się na świadectwach Apollodora. gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę. Tersandra. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. I. zabija Antylocha. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. Bizantyjska Księga Suda. Memnon sroży się w walce i m. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele. Heraklesa. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. Rodzajem epilogu był. co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa. Nie ulega wątpliwości. 740 r. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. Vind. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. Przypuszcza się. być może107. Pierwsza wyprawa. I. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata. 61 do II. Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. s. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida. mógł być uleczony. który zabiwszy syna Polinejkesa. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. którego wspomaga Apollon. 68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa. lecz równocześnie bardzo udramatyzowana. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon.. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem.in. Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem. cit. 140 141 . poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność. wziętej pomyłkowo za Troję. syna Nestora. Przybywa więc do Argos. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki. zakończyła się zniszczeniem Teutranii. Artemidy i Latony przez Odyseusza. według przepowiedni. a także podział łupów. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. A. śmierć Tersystesa. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. gdzie zgadza się go uleczyć Achilles. rom. katalog sprzymierzeńców Troi. Poeta opowiadał też o tym. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja. W. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona.

139 nn. los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi. ale jednocześnie na jej kompozycję. Sinko {Zarys literatury greckiej. Nieprzypadkowo. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie. I. Rozpoczynała się ona. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. światopogląd naszego poety. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. od sporu o zbroję Achillesa. Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. syna Telefa. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. Oszalały Ajas. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. że zawierał on jeszcze szereg scen. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. zdobycie Troi. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa. Jako autora Małej Iliady. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. Stwierdza on. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. z których można by ułożyć po jednej tragedii. Motorem dalszej akcji był Odyseusz. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. syna Achillesa. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. według streszczenia Proklosa. a inni Leschesowi z Les­ bos. Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami. Inny jest też. o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. równorzędnych komnat. aby je pogrzebać. wymieniano tych właśnie dwu autorów. które wykonały ten manewr. Streszczenie Proklosa. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi.). Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. stawie Tetydy. 141). by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. jak już zauważył T. s. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. I. celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. po śmierci opłakują ich. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. Memnona. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". Mała Iliada (lAiac uiKod). na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. s. któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. jak się wydaje. Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. którą T. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła. którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. do którego dążą bohaterowie. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. odebrał sobie życie. która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. Losy miasta są już właściwie przesądzone. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. Palladion. jak też i wymowne nowości.

op. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów. 350 nn. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa. Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. 28 nn. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. spotyka się on w Maronei z Odyseuszem. syna Hektorowego Astyanaksa. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. które stanowią przedmiot tego poematu.7.5. naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. Schrnid. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. 326). 144 145 . Neoptolemos. III. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. X. Agamenon jest zdania. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa.).6. Zob. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. cit. aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. 130 nn. 29. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. Drugą córkę Priama. budziły niezwykle żywe zainteresowanie. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. do której pobudza bóstwo. I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. gdy opisuje obraz Polignota109. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę. nie daje jednak żadnej wskazówki. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów. Agamemnon i Menelaos. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas. pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. I. poemat w pięciu księgach. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. Kalchas. X. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. spełniając uchwałę Hellenów. 28. W.. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. któremu udziela rad na drogę Tetyda. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. X. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Można zatem przypuszczać. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy. Streszczenie Proklosa. Powroty (NÓCTTOI). pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. syn Ojleusa. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. 30. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty. lm Zob. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. Poliksenę. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. musimy stwierdzić. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei. że należy jeszcze pozostać w Troi. IV. Przed Achajami. Odyseusz zabija. Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. w wyniku tego zda­ rzenia. Nie wiemy również. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. potraktowanego jako zła wróżba. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę.. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. s. Wędrując po Tracji. 9. 297 i przyp. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu.

na lata 568565 przed Chr. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. VI. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. pięknej Iole.. córkę króla Ojchalii. Eurytosa. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody). poematu. Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. jak do tego doszło. Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia. poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. Przyjmuje się. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. Griechische Mythologie. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. Jej władcy. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. jest Telegonia. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. Zob. Battiadzi. 12 nn. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów. co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". Preller. R. 355 nn. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke.). a sam przybywa znów na Itakę. a nie „spoza morza" {ŁE. s. Telegonos. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. Poemat opowiadał o tym. od którego uderzenia Odyseusz umiera. którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od.25. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. mitycznych architek­ tów. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. Cały ten długi pobyt w Epirze.1) i Eustatiosa (1796. XXI.co dAóc). gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. XIII. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. Postać Eurytosa. Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. Przedstawiona na kraterze historia.). 281). Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. gdzie przebywa przez długie lata. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie. 133 n.). Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. dlatego oddalił się z miasta. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. 134 = XXIII. uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. Kiedy odniósł zwycięstwo. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza. 2. udaje się do Elidy. 224. wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach. II. 25 n. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. według ustaleń R. który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. XI. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. którego autorem był Eugammon z Cyreny. 35).czerpał nasz poeta głównie z Odysei. poemat w dwu księgach. z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona. 146 147 . z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. 570 r. Telegonosa. XI. bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody. Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi. tj. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. Inspirację dla swej fabuły. Prellera111. Ale i tu nie zazna spokoju.

Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną. która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej. którego autorstwo przypisywano Herodotowi. Reprezentuje ją m. potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). lecz nawet w gatunkach lirycznych. co osobliwe. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. postawy moralnej i talentu poety. 237 148 149 . w tym co nowe. a nawet do doryckiej Sparty. radość i pokój. syna Eurytosa. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas. symbo­ lizującą bogactwo. jak można wnioskować z tytułu. Kallimach {Epigr. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. przytoczone przez Atenajosa (VIII. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. miało być m. o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. Ep. 439-461) utworów. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". co pozwalało na wprowadzenie zmian. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. 6 Wil. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. jak widzimy. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. formułowego stylu i problematyki mitologicznej. lecz za oryginalną twórczość. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. fantastyczne. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. trudno powiedzieć.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 359e. Hipponaksa). Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. Welckerem112. F. Ich drobna. który. gdy jest nagrodzony. z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną. 8. miasta Minyasa. Jego przedmiotem. Istnieje jednak również tradycja. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos.in. który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać. akcentowały jego humor. jaką posiadają Iliada i Odyseja. Idąc za G. prośby i życzenia. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy. Drugi tego samego rodzaju utwór. ograniczała się. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. tj. którego świadectwo jednocześnie wskazuje. niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie.). Cyd. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. I. Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont.in. W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. okazjonalna. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli. Pieśń bohaterska. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. którzy buntowali się przeciw Apollonowi. Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. IV.32) mogą stanowić świadectwo. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. rodyjska pieśń jaskółcza. ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. wymyślne. I HOMER ten poemat i fakt. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym.

pochodzącym od imienia głównego bohatera. natomiast o ukaranie tego. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. będąc młodzieńcem nie wiedział. ani kopa­ nia. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. rzeki spływać. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. 57). że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. Jeśli adresatem jest bóg. W Etyce Nikomachejskiej (VI. poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. kto go urodził. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. 262-265). wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. aż do II wieku po Chr. drzewa kwitnąć. 101-105). co piękny ma dźwięk. lecz to. I tak np. 150 151 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 4. Margites. jakie zachowały się z tego poematu. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. które przykładowo powyżej zostały przywołane. 147B).a) pisze. 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. przypisywano Homerowi. Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. Suidas. Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. któremu zwrócono uwagę. Nic dziwnego. I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). którzy okazali się dla poety niegościnni (w. boski aojdos Sługa Muz i Apolla. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113. gdyby nie potrafił obliczyć. Starożytne świadectwa. u Diona z Prusy (XXXVII). 23). Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. który daje się czytać i od przodu i od końca. I tak np. słońce i księżyc świecić".) przybiera formę sentencji. Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. który go jako ślepca oszukał. l47b). iż suma 42 i 23 wynosi 65". stworzonej w miarach heroicznych. gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. a Polibiusz (XII. u Diogenesa Laertiosa (I. upoważniają " 3 Por. że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem. 2. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. 909) i Arystoteles. s. 6). Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. którego autorstwo powszechnie. Margites — pod takim tytułem. „póki woda będzie płynąć. stwierdzając. J. lecz młodych duchem staruszków (w. zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. 305-309). że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi. a chociaż się ożenił. epigramat adresowany do Testoridesa (w. jaką legenda związała z imieniem Homera. Jego autorstwu przypisała legenda również napis. ma charakter regulaminu pasterskiego. by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. 417-20). 212 n. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu. że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. a epigramat. trzymając w miłych rękach lirę. Poeta. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. Arystofanes (Av. z którymi ma płynąć do Chios (w. że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. ojciec czy matka. który razi z oddali. w Fajdrosie Platona (264 C). podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w. co śmieszne". Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. Hesychius. ani jakąkolwiek inną mądrością. ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. do której przybywa wędrowny poeta. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. znany był w starożytności poemat heroikomiczny. morze szu­ mieć. w.v. być może. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q). Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. Dernosth. Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę. 173-189). Na żadnej sztuce się nie znał!". Potwierdza to. Pięć wierszy. 100-105).

Gould T. Hope Simpson R. Studies in Honour ofT.... The Flexibility ofthe Homeric Formuła. Classical World 7. Books 9-12. De Jong I. Havelock E. Beiheft 12). Amsterdam 1965. TAPhA 120. Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Cambridge 1982.F. Amsterdam 1969.S. Bernabe A.. Edwards M. Oxford 1988.W. Studien zur Dobnie. Foley J. s. Berkeley 1946. Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica. Oxford 1931... Homer and Orał Tradition: The Formuła. Homer on Life and Death. [w:] J. (Mnemosyne Supp. Cerri (ed. Conn. New Hampshire 1984.. Books I-VIII.F. Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e . HSCPh 73. Bakker E. 95-114..F. The Iliad: A Commentary I. Cambridge 1990. 3-152. Homer and Bibie. The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission. Lirica greca e latina. (Hermes Einzelschrift 30).). Homer: Poet of'the Iliad. Ithaca.P. I HOMER nas jednak do stwierdzenia. Recent Trends in Homeric Interpretation. New York 1978. Orał Tradition 1. Allen T. Berlin 1969. Books 13-16. Books 1-4. 1969. Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen. Hoekstra A. Edwards M.. New York 1962.. Neoanalysis: A Bibliogmphical Review. 1969. s. Beowulf.J. The Epic Cycle. 1-29... Poetry in Speech. Amsterdam 1995.. Homer: Beyond Orał Poetry. Hainsworth J. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic. Cambridge 1985... Heubeck A. Homer: The Origins and the Transmission. Carter J.. Nel laboratorio di Omero. 1-5. (eds. Baltimore 1987. [w:] G. Folktale. Berkeley 1990. 1997. Munich 1990. (Wiener Studien. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9.. Kirk 152 153 . 379-394. Clark M.W.J. Jonsered 1989.. Discourse and Performance: Involvement. Mullen W. Aloni A. 1962. Góttingen 1988. TAPhA 97. Leiden 1994. 1.. Homeri Opera. Homer and Mycenae: Property and Tenure. Annandale-on-Hudson—New York 1992. Homer. Padua 1981. Edwards M.. Indiana 1995. (eds. Finley M.. Holscher U. 1957. 171230. New York 1996. Austin.).. and the Serbo-Croatian Return Song. Kalff J. Apthorp M. Aix-en-Provence 1958. Vol. The Iliad: A Commentary II. Milano 1986. Aloni A.. Cantilena ML. The Iliad: A Commentary IV. Bristol 1986.F.. Green (eds. De Jong I.). ed. Bakker E. CA 12. 1994. Horrocks G. Phoenbc 48. Homeri Ilias. Die homerische Frage.T. Tradition.. Carpenter R.. Mass. Korojbosa. Edwards M. le fantastiąue et le sacre... Oxford 1968. Hoek­ stra A. Stuttgart 1974. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale. The Aegean and the East.J. Fenik B.J. Hainsworth J.B. Historia 6. 1986. Oxford 1989.E.. s. Brillante C . Ed­ wards M.J. 115-179. Poetae Epici Graeci.21. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes.. s. Buitron D. Die Odyssee. AJPh 89. Traditional Orał Epic: The Odyssey. (eds.). Webster. s. Edwards M. Performance. 1986. Griffin J. A Commentary on Homer's Odyssey II.B. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę. New Haven. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica..W. Fenik B. O p r a c o w a n i a . The Catalogue ofShips in Homer's Iliad. Texas 1995.. J.. A Tribute to Emily Townsend Vermeule.. Crielaard J. Allen T. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey. Part I. Di Luzio A. Oxford 1980. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał.. New York 1995. Salem. vol. Cambridge 1993.. Narrators and Focalizers. Wiesbaden 1968.. I: 'Prolegomena. Modern Critical Theory and Classical Literaturę. Morris S. Simpson M. and the Epic Text.B. s. s.. Oxford 1912... Copenhagen 1980. jak n p . Sullivan J. Crowley J...).R. Leipzig 1988. Fittschen K.B... {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami). Hooker.. A Commentary on Homers Odyssey I. że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego.H. Berne 1969. Books 5-8. 1986.M. Typical Battle Scenes in the Iliad. Egypt and the Near East in the Bronze Age. Oxford 1970. 1-43. Jensen M.B. s.. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta. Orality and Homeric Discourse. Heubeck A. Amsterdam 1987.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. Gordon O . Cambridge 1992. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. Kirk G. The Singer of Tales in Performance. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee. Spoken Signs..W. Darmstadt 1974. Foley J. Hoekstra A..C.. Powell B.. 99-130. s.)..P. (eds. LazenbyJ.. Romę 1992.. Oxford 1923..S. Conventions of a Homeric Funeral. Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej. The Presentańon ofthe Story in the Iliad. The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer.S. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Cincinnati 1955. Bakker E. Bremer J. De Jong I. s. The World of Odysseus. Di Benedetto V.. Hainsworth J. 133-159. Homeric Discourse andEnjambement. Kahane A. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. 1968. Studies in the Odyssey. Gordon C . Davies M. Visualization. Wien 1988... and Saga in the homeric Epics.. Dimock G. Books 17-20. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej.. s. Space and Time in Homer.. 130). Atti del convegno di Yenezia.). Bakker E. 1966. Homeric Ouestions. Heubeck A.W. Janko R. Epic Verse Before Homer. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory. The Ages ofHo- Homer. Fiction. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej. Bristol 1989. Myths of Cultural Origins. The Odyssey in Athens. Finley M.J. The Iliad: A Commentary II.I. Amsterdam 1987. Cambrigde. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2.M. The Muse Learns to Write. Testimonia et Fragmenta. rev. Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę. (ed. i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami). The Common Background of Greek and He brew Civilizations. Epos zwischen Marchen und Roman.3 maggio 1990. T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach.J..W.). Cook E.. Ithaca..B. Clark M. Hoekstra A. Written Voices. 257-283. Bloomington..E.P. A Cognitive Approach.L.W.. Kirk G.I. s. 57-68. Gaisser J. and „Presence" in Homeric Poetry. Janko R... Hainsworth J. Before the Bibie. The Iliad: A Commentary III. Germain G. Paris 1954. The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition. Heidelberg 1980.. Delebecąue E. 84-92. Books IX-XVI. Amsterdam 1981. (eds... 3 rd ed. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11. Genese de TOdyssee. Cohen B. Giovannini A. Cambridge 1991. 1993. który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa. Some Features of Homeric Craftmanship. 1990.M.W. Allen T. Danek G. West S.B. 28-30 settembre 1977. Romę 1994. Pavese C O .W.

1958. Ithaca.. Innsbruck 1982. London 1984.H... Kullmann W. Sale W.. Meisenheim am Glann 1977. Puhvel J. MH 35.. Aus­ tin.. New York 1987. The Homeric Narrator.M. Homer and the Heroic Tradition. Homer and the Sacred City. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798). Die Achilleis ais Ouelle der Ilias. Berkeley 1959. transl. London 1962. Homer as an Orał Poet. Page D. West M. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond.B. Reece S.. Stuttgart 1992. Keaney J. Y. Wiesbaden 1960. GRBS 25. C Q 23. [w:] A. Homers Original Genius. and Socięty in Homer and History. avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec. Homerische Motive. History and the Homeric Iliad. The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. Princeton 1992... Kullmann W. s. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad.. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue. Greek Poetry 2000-700 B.. 31. New York 1990. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos. 133-150. Sons ofthe Gods. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad.L. Schadewaldt W. Mi. Wace A. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter.. Edinburgh 1971.. Nesselrath H. New Jersey 1995. New York 1992. 1-96. von. Darmstadt 1979. Nagy G. Homerische Untersuchungen. Lying and Poetry from Homer to Pindar.. Peradotto ].B.J. The Homeric Imagination. Cam­ bridge 1976.. London 1958. Lord A. West M. Homeric Misdirection. 17-22. Rutherford R. s. Pavese C.. Oxford 1971. Latacz J. Oxford 1907. Ithaca. 1973. Sherratt E. (Wege der Forsching 634). Schadewaldt W. Narratwe and the Iliad. 381412. Ithaca. Ithaca.. Atlantic Highlands. Lamberton R. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. Penglase C . Snodgrass A.M. Thomas R. by J.. (ed. Miller D. Duhoux (eds. Princeton 1993. (Beitrage zur klassischen Philologie.. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad. Ruijgh C. 1960. The Singer ofTales. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue. The Tragedy of Hector. 1978. s.. Orał Tradition 8. Epic Singers and Orał Tradition. Mass. Murray G. s. Redfield J. Part I.B. 1993b. Morrison J. Mi. Morpurgo Davies. JHS 101. Miilder D.V. Mass. Simonsuuri D.L.. Latacz J.. 1-17. Pellizer E.. (ed. Le mycenien et Homere.. Wilamowitz-Moellendorff U. Atlantic Highlands. New Jersey 1988. Princeton 1987. 307-323. (eds. Zurich 1945. s. Cambridge. Ann Arbor. Nashville.H. Homer and the Orał Tradition. Atlanta 1991. 143-190. New York 1995.. The Ptolemaic Papyri of Homer. Rudhardt ]. Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica.. Pestalozzi H. The Singer Resumes the Tale. 1968. The Unity of Homer. 81). Orał Tradition 8. 1-77.C.S. Pucci P. Van Wees H. s... Ausg. Murnaghan S.. 1985. War. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey. The Rise ofthe Greek Epic. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft. 113-129. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. 1-46. Part II.M. Die Ilias und ihre Ouellen. 1973. 1993.. Iliasstudien. s.M. Ann Arbor. Cambridge 1991. Oxford 1992. s.. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite. Texas 1996b. Segal C . Montanari F. The Songs of Homer. The Contest of Homer and Hesiod. Pratt L. Taplin O. Puhvel J. Cambridge 1979. New York 1991. 3.. Sutton D. Greek Myths and Mesopotamia. Analyse dialectologique du langage homeriąue.B. Slatkin L. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. Munich 1985 (ang. 1990.. Indiana 1970. Princeton 1990.B. Homer in the Papyri. Bonn 1975. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens... Homer. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet.. The Dark Age of Greece. 1993. New York 1994. Disguise and Recognition in the Odyssey. Eine Einfuhrung. Notopoulos J. Status Warriors.. 1978. Webster T. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition.. s.. Kullmann W. Mueller M. From Mycenae to Homer. The Singing of Homer.). Bloomington. West M. s. s... Homer. Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece. 87-142. Tradition und Neuerung. 115-144. Homeric Ouestions. Heroes.B. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. s. The Iliad. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad. s. 1984... 1993a.. Wiener Studien 15. Cambridge 1996a.. Ithaca. Louvain-la-Neuve 1985.. Schoeck G. Darmstadt 1991. (Papyrologica Coloniensia 3). s. Ong W. 118-139. (eds.). Sale W. Koln—Opladen 1967... computer software). Kullmann W. Homers Ancient Readers.V. Darmstadt 1966. Krischer T. False Predictions in the Iliad. Studi sulla tradizione epica rapsodica. Rosę P..L..s. TAPhA 122.G. Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung. Scully S. Cambridge.A..J. Latacz J. Homer: die Dichtung und ihre Deutung..M. PCPhS n. 1992..J.). Ann Arbor 1996. Roma 1974. Mass. Powell B. Homer and the Ionian Epic Tradition. (ed. HSCPh 63.. 1964. Epos: Word. Homer — Rezeption bei Hesiod.). Auśg..L. Neitzel H. Cam­ bridge 1989.. Antiąuity GA.J. 1983. A Companion to Homer.. Vivante P. 154 155 . 99-114.). Studies in Early Greek Orał Poetry. Stubbings F. London 1995.. Ruijgh C.B. 1967. 5-42. Zurich 1961. Die Ouellen der I Has. Parry.. Homer and Hittite. Amsterdam 1992.H. Homeric Ouestions andHittite Answers. Homer: His Art and His World. Ann Arbor 1992.B. Powell B. 433-450. Princeton 1990... Ruijgh C. West S.. Berkeley 1984. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. Berlin 1881.. Lord A. London 1982. Nagy G. Holoka. 1981. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey. Berlin 1910. The Story ofthe Odyssey. I HOMER G. Studi di filologia omerica antica I.F. Innsbruck 1991.. Stanley K. HSCP 72. Ilias und Aithiopis.). Folktales in Homer's Odyssey.. Amsterdam 1995. Formale Konventionen der homerischen Epik..O.. Munich 1971. Traill D. Cambridge 1962.. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. and Gods in the Odyssey. Schein S. C Q 17.J.. Singers.W. by A. Ithaca.. Ungeschehenes Geschehen. Lynn-George M.B.. (American Philological Association. AJPh 104. Vortrage und kleinere Schriften 47). Von Homers Wek und Werk.. Naas M. Ho­ meric Ouestions. Trący S. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion. Stuttgart 1959. Linear B: A 1984 Suruey.S. Parallels and Influence in the Homeric Hymns.G. Q U C C 27. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę.. Lord A.A. Page D.L. Interpretation ausgewahlter Passagen. Composition by Theme in the Odyssey.. Violence.. s. ed.. Scott J. 807-824.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Velement Acheen dans la langue epiąue. 3. Berkeley 1921. Kirk G. London 1994. Schliemann of Troy.. 1981.M. Tennssee 1990.P. Whitman C. s. Stuttgart 1992.J... Richardson S. Berkeley 1991. Parry M. Riggsby A. and Hesiod. Naturę and Culture in the Iliad. Chicago 1975. s. Amsterdam 1957. Pisa 1979. Cambridge.L.S. Lord A. [w:] Crielaard J.

). Pan w hymnie Do Pana). Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. hymny: VI. Th. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta. Demeterhymnus. uważał. Mit. że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji. Apollon w hymnie Do Hermesa. humor. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. którego imiona. XXXI. W innych hymnach większych. bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. XVIII. Bergk2 np. s. Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. 1950). Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. Trudno się zatem dziwić. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. I. hymny większe i hymny małe. XXVIII i in. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. Akademie Mainz. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K. słowem: całą aretalogię. XXXII). Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. jak też walorami estetycznymi. Geistes. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. 744. jego przydomki. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. XXX. różniące się zarówno objętością i charak­ terem. Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. owa pierwotna legenda kultowa. Zbiór obejmuje 33 utwory. KI. przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób. oraz w Hymnie do Demeter. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów.HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa.und Sozialwiss. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw. XXVII. 2 Griechische Literatur. . a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. epitety.

Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues. co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji. Paris 1987. w której pieśniarz Feaków. Derevicki {Gom. wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. Cassola (ed. 19. 15 n. IX.1) wraz z komentarzem scholiasty. który twierdził. A. Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych. 622. Podobnego zdania są m.). nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. miejsce w hymnie XXXII10. z hymnu Do Apollona pisze. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. 104). 146 nn. 6 W 1795 r. ich zdaniem. „Prooimion" jest zresztą. jego zdaniem. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera.. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei. s. Th. s. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. XIX. Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. 7 Tezy tej bronili już E. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. Milano 1975 . wymienienie miejsc kultowych i funkcji. s. 28 n. XXV. XIX. Ludwich. Opierając się na tym świadectwie. Demodok. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. Schmid {Griechische Literatur. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". W. 161. 1985. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. Costantini. 1. zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. 13-27. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. s. h. Charkov 1889. cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. Takim wstę­ pem jest. Zdaniem E. XVIII. s. Afr. Jakie było przeznaczenie tych utworów. Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. trąd. Oprócz formuły końcowej. eng. 294 etc. 429. który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. w których niekiedy. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. Hezjoda i samych Hymów homeryckich. 161. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. 70.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 15-17). w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz.cit. Bethe. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. lecz również w prozie. 148 n. VIII. F. Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion. Op. X. Zob. M. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. s. [w:] Le texte et les representations. 499 nn. 11. s. Leipzig 1931. Leprooimion est-ilunproeme?. zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni". nie łącząc się jednak z jej treścią. Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter"). po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich. np. 51. który cytując w. jak to ma np. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. Leipzig 1908. 1. 179). VIII. s. 37. I.in. 202. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od. które po­ przedzają. Apoll. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A.) i Z. Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. Na takie ich przeznaczenie wskazują. związaną z poszczególnymi bóstwami. Wiinscha4 . Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. jego krótką pochwałę poprzez epitety. do „prooimion" należą tylko te wiersze. s. W tym przypadku jednak. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. Lallot. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. s. terminem określającym nie tyle ga­ tunek. Od. Op. h. 29 n. Zob. 233). które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. T. przejdę do innej pieśni". gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu. Hez. Sinko {Literatura grecka. J. Wolf {Prolegomena adHomerum. Hymnos.). „wprowadzenie". to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle.). o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". RE IX. np. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr. 10 Hymn do Selene w. że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". Wilno 1937. A. Lnni Omerici. XXVII-XXXIII. 18-19: „od ciebie zacząwszy. I. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. Mu­ simy przy tym pamiętać. 9 8 158 159 . Gimny.

Jak zauważa J. 12 Tamże. Lenz. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. 18 The Homeric Hymns. Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. Biihl 1937. s. Koln—Wiirzburg 1933. 2nd ed.W. Wunscha. 4 0 1 . Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. Die Perser. Powell. 278-286. Meyera. J.E. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). Allen. zdaniem uczonej. sakraler Dichtung der Griechen. E. op.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. Sikes18. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. Oxford 1936. które kończą się pozdrowieniem bóstwa. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". jego zdaniem. Meyera15. R. na jakie podzielił tzw. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. H. Lenz13. Eine Form. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. Wskazują one wyraźnie. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. Wiinsch. Allen. Sikes. XVII i XVIII. L. hymn XVII z hymnu XXXIII. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. s. Leipzig 1903. Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. słusznie podnosi. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. poprzedzającymi epicką recytację. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. 498. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. B. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei. małe hymny. Stanowią też. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. Strauss Clay11.cit. von Wilamowitz-Moellendorfa17. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. with commentary by T. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. 140-183. Halliday i E. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. Bonn 1975. Wunscha14.. Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. s. Morris. analizując stanowisko R. s. W. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. W świetle analizy L. 17 Timotheos. Leiden—New York 1997. lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. Pfisterem i z R. wymowny jest w tym przypadku fakt. 19 Lenz. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. Bóhme. D. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym. R.R. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. 497. H. Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. E. 279. hymn XVIII z hymnu IV. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". ed. Bóhme16 i U. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny". że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion". 16 Das Prooimion. 160 161 . W. W artykule Hymnos w RE IX. R. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru. na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr.. Halliday. być może. [w:] A new Companion to Homer.iss. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. ed. Jak zauważyli już T. Inne utwory. W. inne krótkimi. hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. a mianowicie te utwory. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni". Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. s.

Appela).21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1. że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów. 19-22). że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. XXII. Wiesbaden 1962 s. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. XXXI-XXXIII i w. a także: XXI.. Stąd można wysnuć wniosek. czy np. „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. Meyer (op. że ci. L. „objawienie". stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. 140 nn. jaka ma np. błędnie wnioskuje. rozbudowanych opowieści epickich. Patzer. XXIII. Przywołują jego epitety. op. 1 nn. Por. przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. jak np. 24 162 163 . XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". s. 2. z reguły historii naro­ dzin... Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". ale same do kultu nie należą. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. 451 nn. 18 nn. lub prośba o łaskawość. co wprost po­ świadczają hymny VI. 1-26 hymnu XIX. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. z którego wyimkiem jest hymn XVII. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. s. s. cit.. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XXV. będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. której recytację poprzedzały. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. 3. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej.. Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii". ku innej przejdę już pieśni". a hymn XXV (do Apollona i. Również zakończenia „prooimiów" są typowe. XII. 10. 11. a także IX. R. Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23. uroczystości religijne. Lenz. cit. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór. 3. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. słowa szacunku.. Brak jest w tych hymnach części błagalnej. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. Bóhme natomiast na tej podstawie. 101 nn. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie. cit. cit. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W. 9 nn. oraz XXXII. 4. błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń". Wszystkie.. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. to musimy jednocześnie przyjąć. por. Wymieniają imię boga. Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw. H. co wydaje się mało prawdopodobne. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności.. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. miejsce w Iliadzie I. 94-97). 18 n. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec. 2. X. op. który będzie przedmiotem pieśni. Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. w hymnach XV-XVIII. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H. 1920 i XXXI. że hymny XIII. 37 nn. Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. i I. hymn XXXIII. Realizują to hymny: XI. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny". op. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości. XX. XIII. XXIX. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. XXX. jak wiadomo. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. XXIV. niekiedy wprost o sukces w konkursie. Wiinsch. Uczony nie daje też odpowiedzi. Lenz. Zob. Należy raczej przy­ jąć. dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. adresowanych do Hestii22. bym w tym oto agonie zwyciężył. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne.

Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. takimi jak Demeter i Persefona. że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. Nie są więc wytworami samych rapsodów. Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). Meisenheim 1963). Gaja. podporządkowane mu jako epizody. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. można zatem powiedzieć. które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. Problem ten dokładnie wyjaśnia D. hymn III Do Apollona. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. 1. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Hestia. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. posiadają wiele cech wspólnych. słownictwo i formułowy styl. inspirując się kultem. Hymny „małe". I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). którzy w ogóle u Homera nie występują. jak to widzimy w hymnach: VI. s. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. liczący 59 wierszy. Macierz zwierząt. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. Lenz25. że na występach rapsodycznych. Rapsodzi. Selene. 14-20. 27 nn. na postaci. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. utwory te. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". że w świetle wyróż­ nionych przez L. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych". To te właśnie utwory.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XXXI-XXXIII. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna.. a nie w tle działania bohaterów. Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. 164 165 . Pan. Cztery wyliczone powyżej. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach. Podsumowując powyższe uwagi. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. można dołączyć do grupy „hymnów dużych". przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. lub takimi. który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. jak to zauważył już L. stały zatem do dyspozycji rapsoda. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. Dioskurowie. cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. Wymowny jest w tym względzie fakt. wykształcone w pieśni kultowej. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. XXVI. która pełni funkcję ich aretalogii. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich. lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. z akcen­ tem położonym na „opowieść". jak to ma miejsce u Homera. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. czy też przed ludźmi dla założenia kultu. cit. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach. XIX. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. również ten utwór. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. Są to: hymn II Do Demeter. jak np. Dionizos. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia). Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim.

szp. Apoll. Afr. 182 nn. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. kim aktualnie jest. 256 nn. powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie. Dionizos przeciw piratom. 135 n. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. A7A nn. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. Bóg przedstawia się ludziom. h. 2 nn. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek. hymn XVIII Do Hermesa. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. hymn Do Hermesa.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h. 166 167 . Sceny boskiej epifanii. spotykamy również w eposie homeryckim. 18 Epiphanie. 282. 3. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. lub gdy wyczuwali. w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji.) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h. Dion. Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. Mając tę scenę przed oczami. Herm. Dem. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki.). (VII) 55 nn. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa. h. Można tu wymienić np. IV. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów. W części delijskiej hymnu Do Apollona. W takich funkcjach jawi się w h.). 130 nn. kim jest. Op. W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie.). w h. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h. mu­ si stać się tym. 47 — Pana. jak wyżej wspomnieliśmy. 27 W h. Dem. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg. Nic więc dziwnego. że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". Suppl. 198 n. Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. któremu się bóg objawia. część delijska hymnu Do Apollona. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. potraktowane jako „święte aition". Odblaskiem epifanii jest również to. ale — jak zauważa L. Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. Hermes przeciwko Apollonowi.). które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga. Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. VI. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem. które mają wpływ na przebieg akcji. a boginie. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. 61 nn. aby objawić się w jeszcze większej mocy. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga. XXXIII. 138 nn. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. Dion. on sam wprowadzał ich w błąd. Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. Dem.) adresowanego doń hymnu. 211 n. jaką posiada.. w h. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h. Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. których skutki trwają nadal. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga. Apoll yil-yjA.s.9 — Dioskurów. wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. którzy nie rozpoznawali go dotychczas.).. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. 187 nn. h. cit. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. XIX. 1. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona. 2. kończący epokę bohaterską (półbogów). [VII] 2 nn. Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". ale — jak trafnie zauważył F. 172 nn. Afr. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu. a część druga -— w Delfach.. że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie. Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. Apoll. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w.) i pytyjskiej (h. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu. Apoll. RE.. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej. w h. 385 nn. gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. z przekazanego wraz z mitem konfliktu.

datowanego przez wielu badaczy na VII. których boscy bo­ haterowie —. że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. nie mógł pominąć milczeniem kwestii. 312 nn. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu.) 186 nn. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. (pyth. h. 474 nn. s. wyspach i morzu) starożytnej Grecji. Herm. Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa.podobnie jak Muzy (68 nn. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci. aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h.). który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 . 179-546)30. W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. Me­ ander XL. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc). s. (del. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty. Fórstel. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. s. 504 nn. Ubolewając nad swym upadkiem. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. wybitny filolog holenderski D.).) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. 270 nn. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału. hymny natomiast pokazują. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.). związanych z akcją poematu. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues. Widzimy to w h. 1-2. Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich. h. Bochum 1979. 71-81. 148). a nawet VIII stulecie przed Chr. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. w h. Epifania staje się doskonałą okazją. I. Ap. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość. który wystąpił z tezą. 1975. Wilno 1937) i T. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej. Dem 460 nn. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX). 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33.. Apoll. Przedstawionym w hymnach bogom zależy. 31 168 169 . w różnych miejscach (na lądzie. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e . że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. Warszawa 1959. cit. Dion (I) 13 nn. ale jest tam obecna w swych my­ ślach.) 2 nn. Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa.. Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej. Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn. 1985...). Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata. s. a także — przy założeniu. L. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich. 21 nn. s. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. W hymnach: VI {Do Afrodyty). Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu.. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. w h. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I. 33 Zob. Dem. by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. op. Co więcej. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. West. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach. i 484 nn. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi.. przyjmowano zarazem najczęściej. Ruhnken (17231798). 20-62).

2-13 i 186-206). W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. 112-115. 35 Kynaithos. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. Berlin 1979. Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. Millera. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. The Politics of Olympus. 170 171 . Polikratesa w 522 r. związanego z ujarzmianiem źrebców. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36. sceny na Olimpie (w. s. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. Cam­ bridge 1982. rapsodowi z Chios. W. a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). Clay. jak hymny homeryckie. sprowadzenie kapłanów. tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. M. 173-186. Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej.S.245). W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. 54-60. J. rozwinięte w w. Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. 87-89. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction.. Por. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. 95-101 i 305-55). 57-67. 1979. w świetle analizy A. i to nie tylko Apollona. 53-62. pod jakim był czczony również na Krecie. s. połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. określenie ich funkcji). Princenton 1989. W w. 30-45 i 215. 529-537). ale w tego rodzaju utworach. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. takie jak: katalogi geograficzne (w. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387). które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. Janko. a nikt przecież nie twierdzi. centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca. cit. 34 downictwa. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A. TAPhA CIX. Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. 37 Op. s. Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34.przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). Burkert35. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. 36 Zob. Aloni: Aedo e i tiranni. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. R. W. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. 504-501 r. s.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią. Homer. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. który usiłował wykazać. 38 Zob. Homer. Janko. Knox. M. motyw gniewu Hery (w. W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989). Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37. Hesiod and the Hymns. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r. musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części.

Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr.. chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie. a ludzie. 31. Allen. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis. swej kompozycji i treści. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. h." (w. karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu". h.) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie. jak widzimy.. 285). że modelem dla niej jest część pytyjska39. 268).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. h. Afr. 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w. poszukując bezskutecznie zaginionej córki. Dopiero gdy poznał. Afr. w którym akcja porwania (w. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony. Taka jest zresztą również wola Zeusa. F.) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. najpierw sama. Halliday i E. cp 76). które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. 476 n.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. Już T.R. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie. h. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. 157. Co więcej. 466. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h. Nie można jednak 172 173 .E. Dem. 397).W.. 173 n. Gdy zrozpaczona Demeter. a Hades porwał ją od jej matki. W. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. tj. Persefony w momencie. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące. Dem. której imię. 156. K 495. A 217). 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. 161-170). Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka. Heitscha należy przyjąć. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria. obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku. 597. Dem. na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię. Afr. Anurjteooc — N 322. 569. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. h. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu. 470-84). navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b.40 swą treść. 8). przyroda zaczęła obumierać. Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem. Dem. Afr. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia. przez L. Sikes w swym komentarzu (s. ueAaSoou icuoe Kdcn (h. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. dowiaduje się od Heliosa. 194). h. zaś Zeus na to mądry zezwolił. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. a następnie w towarzystwie Hekate. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają. h. Afr. 350 nn. 33. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona.in. ale nig­ dzie nie mówi się. Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu. Afr. CQXXV. jak np. 257. 912 nn. paSuKoAnoc (h. 1975. Dem. 284. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. przestali bogom składać ofiary. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. Afr. Dem. 205. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457.: TLuaoxoc (h. 188 n. gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. którym zagrażał głód. Demofonta. Nie wykluczone. że jej matką jest Demeter. Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. KaAuKumę {h. że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m. Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. 5). Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod. s. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. 302469) przeplata się z akcją Demeter. który w Teogo­ nii (w.M. Dem.

w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. II. 91). I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. kto jest sprawcą porwania jej córki. Wzmianka o tym.). 216 n. które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis. 147 n. Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami. którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża. s. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N. opuszczenie Olimpu (w. Oxford 1974. podkreśla jej status bogini. Metanejra. która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. 174 175 . a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich. lecz na cały ród ludzki (w. co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. 43 Op. 49. 93). Ziemię i Podziemie. a nie darem uprawy rolnictwa. Berlin 1931/32. por. a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. jak i duchowym. op. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. s. 3. vol... od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. Naturalne jest zatem. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny. Ausg. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów". Jak zauważa J. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. Darmstadt 1959 . W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por. Przez swe słowa. 90). w. Zeusem Chtonios. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w.. s. von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna.J. Strauss Clay43. I-II. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. Richardson. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych. w którym pierwotny zamysł Zeusa. Richardson {The Homeric Hymn to Demeter. Klęska głodu. 242 rin. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. Motyw świątyni. nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu.cit. Epifania bogini i motyw świątyni. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń. 42 Der Glaube der Hellenen. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w.' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w. 504. Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat. Świątynia jako jej nowe. że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione.cit. lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. 5-12). spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter.). 74-86. 463 nn. Uderzający jest bowiem fakt.). s.). dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. 270). 270 n. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych. jej zagniewanie na Zeusa (w. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. 256nn).41 W kompozycji Hymnu do Demeter. szczególnego rodzaju miejsce pobytu. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim. U. przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach.

Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty. s. Landes Nordrhein — Westfalen 41. Heitsch. E. h. skomponowany również z myślą o tej dynastii. Aphroditehymnus. hrsg. Podbielskiego (KUL. powstał w ścisłej zależności od Iliady^. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. że „Eneida" z XX pieśni Iliady. Lenza52. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. 1-13. 153-174) oraz A. bogini nieznanej Home­ rowi. Diss. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów. 49 Aphroditehymnos. Jacoby. Wiss. uznając integralność Iliady. Nie można się zatem dziwić. 83 n. Hypomnemata 15. 42-47. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. F. s. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. 200 nn. Zob. że jej twórca. 1-50. Afr. Solmsen. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni . jak widzimy. F.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. 237. 42 n. 52 Op. Die Ilias und ikr Dichter. s. mianowicie Homer. a więc mit o charakterze genealogicznym. Berlin 1916. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13. że nasz hymn. że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. jakie liczy utwór. K.. został. XX 213 nn. F. Homerisches. 1962. Parry'ego na temat „oralności" eposu. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. Uczony ame­ rykański J. w eposie homeryckim. Góttingen 1961. 23 nn. 1933. w rozprawie L. Afr. Jacoby. Heitscha. s. s. YC1S 20. Philologus 97. s. Hermes LXVIII. Merkelbacha51. Hólscher. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii. s. W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. 196 n. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. uważa.Aeneas und Homer. Dihle (Homer-Probleme. ale i żyć. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. był autorem zarówno Iliady. s. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu.). K. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. z którego wyrasta jego fa­ buła. że aż 160 wierszy z 290. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. 1969 r. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. i obserwacji językowych pokazał. Aeneas und Ho­ mer. 232 n. 302 nn. inspirowana dziełami Hezjoda. 48-511 45 46 ty47. h. Śmiała hipoteza K. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty. hezjodejskim i cyklicznym. 1960. zwłaszcza w. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w. np. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem. 47 48 Ilias und Homer.S. Już na progu XX wieku U. 1965. Ro­ berta50 i R. von U. Hermes 88. Ziarnem. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. 303-311. zwłaszcza s. 1948. Heitsch49. Berlin 1901. Opladen 1970.). konty­ nuując badania M. s. cit.. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. Hypomne­ mata 15. usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. ale że go naśladował. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. 337-368). Abh. E. Uważał też konsekwentnie. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. 1960.A)Ph LXXXIII. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. Windisch. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej. 50 Studien zur Ilias. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej.. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. s. s. Leipzig 1867. 223-28 51 Zum Yder Ilias. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. De hymnis homericis maioribus. 1965.. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. Reinhardt. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E. F. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu. von Wilamowitz-Moellendorf45. Nie tylko bowiem jego język i styl44.. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G.

Portera34. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 53-291). De Homerische Aphrodite-hymne I. 69-107. AJPh LXX. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. skłonni byli przypuszczać. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. której patronką i zarazem ofiarą staje się. podobnie jak w narracyjnej epice Homera. reakcja na jej słowa. w której sformułowany jest temat opowiadania. w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. wypełniająca niemal trzecią część utworu. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. Ci. Z inwokacją. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. którzy nie dostrzegali. pars epica. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. Wrocław 1971. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. za nim następuje tzw. s. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H. 1980. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. s. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. „Lam­ pas 14. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. 1949. ukształtowaniu stylistycznym i językowym. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. 270. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. charakter następnej wypowiedzi. tenże. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki. Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. Zob. Lam­ pas 13. ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. musimy przyznać. gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire. 1981. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. 40-77. s. Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. Zeus. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. 1-52). narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. o związkach z innymi bogami itp. postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem. N. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. również: Van der Ben.. Podstawową for­ mą przekazu. 178 179 . Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. W pierwszej. że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza.

s. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. Utwór ten. Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego. Nilsson. Ausg. lecz z legendą kultową. Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr. Analizy tego problemu zob. jak podkreślał już M. w h. — 63. 177 nn. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego. do swojej świątyni w Pafos. Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. Dem..P. 58 T. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr. 8). ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h.). Lenz55. Nilsson56. o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. MUnchen 1967. a jednocześnie najdłuższy z nich. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami. ludźmi. Lenz. 191). lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa". 107. jak widzimy. chytrości. M. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt". cit. Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. h. W. 22-50. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. Osądzając dzieło po jego „efektach". Hymn do Afrodyty. Apoll. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia. I. I tak np. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu. s.R.. Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. z. w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. RHum XIV. w. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy.). Gescbkhte der griechischen Religion. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. zanikanie digammy). gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość. Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. Ramy. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr. Apoll. Afr. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. w artykule: H. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich. 3. Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. 44. 140-150).E. Allen. Należy w tym miejscu podkreślić. Sikes (op. miejsca i okoliczności jego powstania58. 28 n. Afr. Halliday i E. h. 522. 180 181 .. 33-47. s. Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. nie po to jednak. można powiedzieć. że została pokonana swym własnym orężem. Por. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem. które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu. s. która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu. Janko (op. w której się urodził. cit... W tym przypadku. oparty głównie na przebiegłości. krętactwie i kłamstwie. 1966. s. — 22. 247 nn. że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w. Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa. ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie. — 90). Hermesa. Podbielski. 20. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika. P. Dem. cit. s. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. s. Musimy zatem. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie.1. Op. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. 81. 3. w h. stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". op. 57-62). Lipsiae 1867. 100-102)..cit.W. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. Windischa (De hymnis Homericis maioribus. Odtąd. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną.

Chociaż ze względu na żartobliwy ton. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. s. Powell. BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł.. 7-8. pełnego bezwstydu zwia­ stuna". The Homeric Hymn to Demeter. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. 2"d ed. J.. Berlin 1979. Meander XVIII. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu. poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. B. ed. Gom. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". tekst. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. Meander XL. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe. Halliday.W. 1963.. nie wie nadal.. Meisenheim 1963. Homer. ed. Appel. [w:] A new Companion to Homer. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji. Leipzig 1908.. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne. The Homeric Hymns. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona.J. gdzie są ukryte jego krowy. wstęp i opracowanie W. 321-338. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję. Werdykt Zeusa. Aeneas und Homer. który „rano się narodziwszy. Aloni A.R. Co więcej. 17-18). Geistes-und Sozialwiss. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. s. The Politics of Olympus.S. 1-2. Hypomnemata 15. s. The Homeric Hymns. Bonn 1975. Allen. Oxford 1936. Cambridge 1982. Inni Omerici. odnosi się pozorne wrażenie.. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich. with comm. w południe grał na kitharze. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. Bochum 1979. 182 183 . a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich. Burkert W. uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka... 14 III 1963 r. Apollon.i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów.. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie. Morris.. Clay J. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona. Derevicki. W zamian za wykonaną z żółwia lirę. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. Fórstel K. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem. Gottingen 1965. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów. charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos.ady. Etudes sur les hymnes homeriąues. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns.Sikes. Toruń 2001. Charkov 1889. Akademie Mainz. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. Heitsch E. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich. ed. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa.. w tym przypadku. z. chociaż odnajduje Hermesa. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa.. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w. 53-62. Demeterhymnus. Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. N. Kynaithos. Aedo e i tiranni. Princenton 1989. Die homerische Hymnenbau.. 1950. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Janko R. z. z których korzysta dopiero wtedy. Bóhme R. Oxford 1974. Gimny. oszustów i złodziei. W. Biihl 1937. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen. Knox. Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. 213 nn. E. Abramowiczówna Z. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. Cassola.). przekład. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. to jednak okazuje się.. Wilno 1937. O p r a c o w a n i a . Leiden—New York 1997. 1985. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka. Ludwich A.. cała. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. Clay J. że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. Appel W. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka.]. KL. by T. 21 nn.. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną. Das Prooimion. Richardson. Deichgraber K. Aphroditehymnus. Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. S.E. F. Romę 1989. Lenz L. W. wyznacza dalszą akcję utworu. Kolk D. Milano 1975. Scena na Olimpie.

. teraźniejszych i przyszłych". Pozostałe. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. które w związkach z bogami zrodziły herosów. 1-13. Windisch E. Leiden 1985. von U. zwanego często Ehoje. Holscher. razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii. (Mnemosyne). De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. De hymnis homericis maioribus.. G&R 38. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H.. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. takie jak: Ka­ talog Kobiet.. 40-77. Porter H. Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą. hrsg. s. Koln—Wiirzburg 1933. 1 nn. Van der Ben. 1960. CQ 25. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. Ajgimios. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. s. pt. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują.. Katalog Kobiet. 1981. Wesele Keyksa. Wunsch R„ Hymnos.T. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Hermes 88. Wielkie Ehoje. TAPhA CIX. Miller A. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire. From Delos to Delphi. Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek). Prace i dnie. RE IX. Solmsen F. 69-110. Góttingen 1961. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem. Notopoulos J. Lampas 13. AJPh LXXXIII. Reinhardt K. Parker R. s. A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo. Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. 635). Paluchy Idajskie. Rady Chejrona. 1962. Katabaza Tezeusza.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ .M. Van der Ben.. szp... Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło.N. s.M.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta.. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. AJPh LXX.L. 337-368. przedstawiających kolejne kobiety. przed Chr. 22 n.. 1991. West M. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji. Cynatheus' Hymn to Apollo. The Homeric Hymns as Orał Poetry. "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. s. Hezjod.. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. Tarcza Heraklesa. The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia. i D. s. Astronomia. największego. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?. Hezjod jest pierwszym poetą europejskim. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku. 173-186. Wrocław 1971. 750 r. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia. Die Ilias und ihr Dichter. Katabaza Perithoosa. 1980.. Miller A. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości. Pieśń o Melamposie. Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. 161-170. wskazujące. Lampas 14. Leipzig 1867. 1949 s. któ- 184 . s. Podbielski H. 140-183. Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. Diss. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną. Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. Wielkie Prace. De Homerische Aphroditehymne I. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu. 1975. 1979. którzy ok. Diss. przypisywane mu tradycyjnie utwory. 270. że był on osiadłym rolnikiem.. We wstępie do Teogonii (w. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców.. wypełniającego pięć ksiąg.

wojną lelantyjską. M. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie. G. M.) tylko raz w życiu opuścił Beocję. por. 766) i służącą do prac domowych. Jak sam wyznaje (Pr.. 15. 597. 260. 3 Op. że również on. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. 80 nn. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów. Bd. cit. Hesiod. 430-434) królów -— basileusów. T. 750 r. 44. rec. 1 (repr. w bezpośrednim związku z tzw. że Teogonia była właśnie tym poematem. 573. West. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów. ed. przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. 1. O Homerze i Hezjodzie. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. New York 1958. że Hezjod. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. L. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. Wade-Gery'ego'. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna. O. Amsterdam 1960. L. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. wo­ jowników. jak się przyjmu­ je. s. można wnosić. vol.S. West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym. 638). Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. 44-45. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć. Berlin 1929. 654 nn. Stahlin. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. I. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th.4 Przyjmując. p. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. W. s. T. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg. gdy twierdził. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. podjęta ok. I (1989). t. Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Kirk. V.) i w hymnie do Hekate (w. van Groningen2. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. 608. podobnie jak nowożytni poeci ludowi. a kiedy śpiewał przed ludem. jak donosi Pauzaniasz (IX. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki. s. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. Tbeogony. 441-446). Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. 2 La composition litteraire archaique grecąue.W. 254. Hezjod. 13. Idąc za sugestją H. Nic więc dziwnego. lecz raczej znanym już. 3) jako jedyną w dawnych czasach. Hesiod. Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. Geschichte der griechischen Literatur. 411-452). s. jeźdźców. co najmniej 30-letnim poetą. 1995). należał do dość zamożnych rolników. Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć. Rację miał zatem B. 186 187 . Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. s. 8. 3). by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. s. 1 4 Por. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. i D. bo — jak tego dowodzi M. ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''. i D. 52 5 Por. [w:] Homeri Opera. 1289 b 36-9). nie był początku­ jącym. Allen. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. s. zasiewów. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. Oxford 1966. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów.L. może być jego Teogonia. 502. Schmid. 225-238.

ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. 47). 155 nn. fakt. np. że utwory Hezjoda są pohomeryckie. Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. problemami etycznymi losem jednost­ ki. London 1964. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. Early Greek Armour and Weapons. s. Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. jak się mogło wydawać.West (op.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. społecznych i świa­ topoglądowych. Structure and Content in Epic Formulae. s. 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. J. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. RE VIII. 1962. Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. uznających Homera za poprzednika Hezjoda. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. odmiennych założeń artystycznych i celów. Hesiodos. Hesperia 29. Muzajosa. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. trudno byłoby zrozumieć. Rzach. cit. a nawet VI. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. • . s. i D. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku. gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. A. nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. poeto w. szp.L. dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. s. o ustanowiony w nim ład i porządek. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. Heinsworth. podobnie ja język Iliady i Odysei. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. G. Przeciwnie. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. 25 nn. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. " Zob. 1174. Pamfosa i innych. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. Stwierdzono bowiem. Skoro tworzył w poetyckim języku epickim. A . 177=197. 1960. 10 Zob. a nie w Jonii. Rzach7. 1-77. Zob. jego zdaniem. innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej. s. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. W świede tych badań okazało się. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. Powyższa anegdota. w odmiennym środowisku. już w 1857 r. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. HSCPh 68. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. A. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim. 188 189 . stwierdza. Z o b . 176 nn.B. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. Orfe­ usza. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". Berlin 1857. Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. 1964. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi. najlepszy dowód. wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej. F. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M. J. Homer. poza językowymi. Paris 1928. Jest to. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. C Q 14. a nie w beockim. The Ouestion ofthe Unique Expression.A Notopoulos. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. Innych podobieństw. 176). Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. tenże. która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. Język poematów Hezjoda. np. s. zapoczątkowane przez M.. Snodgrass. jakie przebija z jego Prac i dni. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. . język ten musiał już być stworzony przez Homera. Fakt. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna.

Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich.cit. 372. //. że tradycja literacka i mityczna. jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. córy berłowładnego Zeusa. Hypomnemata 1963. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. Wiemy. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. Darmstadt 1967). Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. wymowny katalog dziewięciu ich imion. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. 12 Solmsen. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu. Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. 22-34): Olimpijskie Muzy. moment narodzin. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. s. czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. Seelschopp14 i kontynuowane przez F.. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich. Forma hymnu na cześć Muz. Zurich 1964. L. 46-48. XX. że żelazo musiało być znane od dawna. Bonn 1970. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. 18 Hesiod and Aescbylus. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. Błuscha16 czy H. Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. epoki bohaterów żyjących w okresie brązu. Umiemy też. zgodnie z konwencją gatunku. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. Solmsena18. Dotyczy to zwłaszcza tzw. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. H. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym.s. przypomnieć ich genealogię. Jedno jest pewne. Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. córy Zeusa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. 190 191 . „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. złe trzewia. jeśli zechcemy. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. Op. 211. w tym przypadku — samemu poecie. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. Cornell Studies nr 30. nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. samą prawdę obwieszczać. Jak widzimy. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. same brzuchy wy tylko. 494. s. XIX. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. 5 nn. Nic więc dziwnego. West13. J. do której wielką wagę przywiązuje Zob. 6. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. do której obecnie przechodzimy. Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. ]. Obok jego własnej inwencji. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I. 104). IV 510. Krafta15. kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. Hamburg 1934 (repr. lecz także wprowadzić. Ithaka 1949. Od. undHesiod. Okazało się jednak. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. z okazji których miała miejsce ta recytacja. nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. 25-79. Można zatem przyjąć. 1-115). to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne.

wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej. cit. Tęsknota etc). Zdaniem M. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia. temu na język leją słodką rosę. Gyges. a za jego sprawą również wszyscy. West19. jak utrzymuje L. ze zrozumieniem posłannictwa. która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. liczący około 400 postaci panteon. Astrajos)21 4. jak zauważa M. ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. Szczególną radość. A gdy przekonywająco przemó­ wi. dar bogiń wnet wszystko przemienia. Demeter etc). cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci). Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. Pontos. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. że jest on boskich królów potomkiem. Keto. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych. Rzeki etc). spełni powierzoną misję. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną.. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. Kottos. 3.L. jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni. West20 składa się sześć grup bóstw: 1. sługa Muz. Olimpu mieszkańcach. bóstwa mitologiczne (Tethys. natomiast od Zeusa — królowie. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości. choćby wielki. a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. Góry. Sen. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. [. decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów.. Natchnęły mnie głosem wieszczym. gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. Walka.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którą mu wszczepiły. Thaumas. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. L. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult.s. 2. łatwo potrafi uśmierzyć. Gwiazdy. to jednak gdy pieśniarz. którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą". co wymaga dużej inwencji od poety. ubóstwione przejawy życia biologicznego. Niesłusznie jednak dość długo Op. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. jako propagator prawdy. 21 20 192 193 . Noc.] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. Jeśli on. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia. że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. się jako rodzaj wtajemniczenia. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne. Krejos. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. 159-160. Poezja teogoniczną. Eter. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. Dar poezji. łucznika. cit. Artemis. Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata. M. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. Foibe. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. Z ust jego słodycz płynie. Od Muz więc i od Apollona. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji. Hory. Hera.. zaraz spór.cit. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. Briareus etc). Charyty.$. Objawienie się poecie Muz. Podkreśla się zwykle. s. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. bo słodki głos płynie z jego ust. Apollon. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. kogo Muzy ko­ chają. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. na który. 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. Meliai.. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny. 31. 6. 32). bóstwa kultowe (Zeus. jaką ma wypełnić. Szczęśliwy jest ten. Podstęp. Muzy) 5. jawi "Op. Cyklopi. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści.

SchwabF. Jak zauważa H. tamże. Kojosa (w. 270 nn. związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. 362 nn. RE Suplbd. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt. 507 nn. jak wyjaśnia H. Hyperiona (w. Reja (w. Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. 915). 442 n. s. 35.). że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. Elektre (w. poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos.) i Forkysa (w. Schwabl27. 240-336. 410). 377). linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. 907). Pallas)24. Kriosa (w. Tak więc np. cit. 265 nn. Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. F. ist­ nieje tylko jeden wyjątek. cit. ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa. Leipzig 1959. Rodzi się z tego związku Tyfon. Klymene (w. potomstwo Thaumasa (w. Antike undAlter Orient. 404). Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. Gaja. 901. Eurynome (w. 23 22 Op. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w.). 901) i Mnemosyne (w. ponadto Nereida — Amfitrite (w.). szp. Theja (w.). 820 rozpoczyna się nowa całość. Fojbe (w. 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog. Schwabl26. co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. zadecydowały względy natury religijnej. którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy. 136-239). 383). Erosa. Dornseiff. 124 nn. 35. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. Kallirhoe (w. XII. 617-819). 24 Zob.s. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację. O tym odstępstwie. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną. jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. 134-138. Metis (w. że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. szp. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę..) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w. spośród Tytanek — Themis (w. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. Astrajos. kończą drugą generację. do któ­ rego wchodzi małżonka. Jest to związek Asterii z Persesem. Epizod o Sturękich. którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. którego Zeus musi pokonać.).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. 371). 57. 375 nn. Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. Zarys genealogii dany do w. 337819 (Tytani — w. I tak np. 240 nn. Znając już zasady. Styks (w. 444 194 195 . że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii.). że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. Dzieci Pontosa np. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. 886). że właśnie ojciec. Eris i w późniejszej fazie Hera). Noc. 25 Hesiodos. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob. Japetosa (w. Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu. 507). Kojos. Op. L. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. Sturęcy — w. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. Poza katalogiem potworów. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. Jak wykazał H.). 337-619. 443. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w. 232 nn. 371 nn.. 453 nn. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. synem Kriosa i ojcem Hekate. Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w.). 26 Op. Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w. Wskazywano poza tym. Westa23. W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża. bywa przedstawione od razu do samego końca.. a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. 241). Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej. 453). podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w.). 404 nn. Kronosa (w. szp. a nie matka. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. Z w. cit. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. Gai. 939). przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. 288). który stanowi szczególny przypadek. s. Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich. W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu.. bo na nim kończy się cały rodowód. 265). Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem. 337). 915). Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo.

Do Tyfonomachii. Kronosa i Zeusa. 240-819 całość do w. Schwabl. Japetos. córka Kojosa — Latona. Reja. w. 133-138).. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. Dionizos..) jako dwie różne postacie. 147-153). Mnemosyne. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. Herakles •— w. córki Kronosa — Demeter i Hera. Tethys. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. 453 nn. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. Krejos. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. W w. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym. Należy przy tym zauważyć. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. Theja. są to: Okeanos. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. chytrze myślący Kronos". by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku.) wskazuje. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 154-210). trwogę •—• siła i sam widok". 139-146). jego zdaniem. Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość. 306 nn. Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. Poeta opowiada. Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w. 126-239. którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. 821 nn. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. Należy dodać. 937). z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. jak zamknięta w. które w sumie tworzą tzw. 736 nn. Są to: Kottos. w której rodowód każdej istoty. Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. Fojbe. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. Steropes i Arges. potężni". że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. 886-. Tytanów: sześciu synów i sześć córek. wymienionych w trzech oddzielnych grupach. należałoby. że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. „grozę budzi używanie ich imion. Hyperion. Briareus i Gyges. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. 807). Są „ogromni. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. 820-885). Kojos. W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi. odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . Jak sądzi H. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. Tytanki — Themis i Mnemosyne. mit suk­ cesyjny. Uranosa i Pontosa (w. wyrastający z mitu kosmogonicznego. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. 123210). Themis.

Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w. Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. 841-868). 453-506). Wymowna jest również zapowiedź kary. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. Kronosa i uwięzionego potomstwa. Zeus wraz ze swymi braćmi. miota ogniste pioruny. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. Staje się na tyle potężny. ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. 626). Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy. że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. Zeus zaś. 210). 139-152). Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. zwycięstwo. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. Należy zauważyć. korzystając z proroctwa Gai. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. Kronos połyka swoje dzieci. kto przyjdzie mu z pomocą. które miały miejsce w prahistorii świata (w. Potwór stałby się władcą świata. Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak i szereg epitetów kultowych. Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. Zwycięstwo (Nike). zatrzyma swój urząd. Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. uzbrojony w atrybuty boga burzy. Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. Przemoc (Bie). stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. że każdy. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa. „tak głęboko pod ziemię. by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. 671-712). Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. 884) królem bogów. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. Sturęcy zgadzają się chętnie. Zostali oni. 383403). grzmot i błyskawicę. wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa. 390 nn. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa.). do przedstawienia. które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. siła i przemoc. Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. Siłę (Kratos). Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. Stanowi to gwarancję. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. 453-506). On zaś rozdziela im funkcje. jak wiadomo. które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. Jednakże za radą tejże Gai. Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. grzmot i błyskawicę. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić.

cit. 1948. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica.. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. 886-944). Pritchard. Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP. która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka". podobnie jak hezjodejski Uranos. zapładnia wielką skałę. za radą Gai i Uranosa. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. J. Anu. udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. sięgający głową nieba. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. Zob. brzemienną już małżonkę. 2"d ed. I. s. Por. aby pokonać nowego króla świata. którymi dysponuje bóg burzy. Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament. jak się zdaje. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Związek Zeusa z Temidą. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. 120 nn. Kronosa i Rei oraz Zeusa. ed. Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu.G. które będzie musiał urodzić. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi". Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. 129-177. obdarzonych imionami: Alalu. Kumarbi. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. Natomiast Anu. 25 28 200 201 . W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. 775-806). Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona. Kumarbi. 123 nn. pierwotny motyw mityczny. 1-53. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29. 33 Op. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. s 125 nn. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt.. a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów. jest jego immanentną cechą28. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora. s. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). że Zeus połyka Metis. która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna. od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona. W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest. Taszmi. Ziirich—New York 1946. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A.B. a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. Temida. a więc „prawo boskie". Goetze. rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ullikumi. s. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż". podjął walkę z Kumarbim i go pokonał. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. aby zapewnić trwałość swych rządów. Lachesis i Atropos. Fenicjan i Babilończyków. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. s. że dorosły już Teszup. Princenton 1955. pozwala go ostatecznie pokonać. ale również przez niego okaleczony. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. które zdołał wypluć. by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. Z nasienia. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. Teszup. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada. jak widzimy. 67.). Hetytów. boga burzy i jego wezyra. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. będąc mężczyzną. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri. który podobnie jak grecki Zeus. zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. Lublin 1978. potrójnie brzemiennym. Hesiod andAeschylus. zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. Solmsen. Nie ulega wątpliwo­ ści. 10.

wyjaśniały tym samym ludowi. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu. cit. 35-62.s. M. 43. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. H. 477 nn. 470 nn. s. Munchen 1906. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. 425 n. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O. Lang (Custom andMyth. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte. s. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w. H. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. s. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. jego zdaniem. Anu i Kumarbiego. Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob.). West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. Popko. mówić o greckiej modernizacji mitu. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów.. Ea). Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. Trzy pokolenia bogów hetyckich. że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. 1971. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th.) pochodzili pierwotnie z Krety. 463-473. bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. London 1885. jego zdaniem. jego zdaniem. Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki.29. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. Meander 26. jak zauważa A. Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej. Gruppe41. Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem. 145 n.. który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. Zdaniem L. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. U Hetytów mit ten nie ma. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa. 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów. nr 11-12. Jak wyżej wspomnieliśmy. Można by zatem sądzić. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34.1955. stabilizację jego władzy i nowego porządku. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. Nie można jednak w tym wypadku. Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. zdaniem H. która -— jak dowodzi tego M. s. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. Saeculum 6. Oj). s. Biorąc pod uwagę fakt. ^ Op. Berlin 1949. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. s. znaczenia kosmogonicznego. M. I tak np.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. związek Gai. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. jakie posiada u Hezjoda. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus. Otten. GriechischerMythos und Yorderer Orient. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. Lesky36. Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata.s. jego zda­ niem. 45). Forschungen und Fortschritte 1935. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. 498 nn. L. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. 28 n. 40 202 203 . zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa.). Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. z Kronosem. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. Forrera. podobnie jak Uranos. cit. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. Podbielski. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim. 398 n. reprezen­ towanych przez Alalu. zestawił z Gają. Uranosem i Kronosem. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". s.

Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania. oddziela od jej małżonka. Babilonu. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. s. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa). że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. Cornford. Tab. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. M. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. która niszczyła wszystko. jak i Cornforda. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. a fakt. 243. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. New York 1952. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. Hurytów. Lon­ don 1887. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. Szeroką akceptacją religioznawców. Lekceważy on przy tym fakt. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. boga ziemi Geb. jego zdaniem. 6-8). a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. s. 100. Bd. Fenicji. M. co zdołało się uro­ dzić. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. zyskał miano króla bogów. Cornforda. 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. dążąc do wykazania. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. 2. zostało zastąpione przez aktualny. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. s. Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. Langa. W. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. świadczy to. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. Vol. O tym. Na­ leży jednak zauważyć. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. I. O ile Staudacher dąży do wykazania. oraz Myth. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. którą jej ojciec. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. że został królem bogów. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. w. bóg powietrza Szu. uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne. 198. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. który dokonał te­ go aktu. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. jego: Gustom and Myth. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. The Unwritten Philosophy. London 1885. F. III. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. że poza Grecją i Indiami. rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. że Kronos. 45 nn. Ttibingen 1942. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. Berlin 1931. 48. 204 205 . Staudachera i F.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. s. Wilamowitza von Moellendorfa. 299. RitualandReligion. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata. i Hetytów i Egiptu. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. s. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. Principium Sapientiae. Zob. a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. że chodzi w niej o wytłumaczenie. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. by na tej podstawie pokazać. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu.

mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. szamanów czy magów. Motyw „powro1 Zob. która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. s. Nilson. s. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. 467). Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. Nietrudno zauważyć. jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. s. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. 129-174. którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. s. Co więcej. 483). dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th. że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. 267. 3 Eliade.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne. M. Bd. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła. P. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. „w łonie świętej ziemi" (Th. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. nie jest więc ade­ kwatna. W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. Adonis. Eliade. ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". 1. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. Aspects du mythe. I. Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. 287-310. aby mógł się na nowo urodzić53. s. Podbielski. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. Rzecz charakterystyczna. 483. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. a także: Aspects du rnythe. Złota Gałąź. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. 309). potwierdzające. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. 100 nn. stworzenia nieba i ziemi. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. Zob. uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. G. Naissances mystiąues. Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. 157 n. Frazer. jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. Np. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. 106 nn. Geschichte dergriechischen Religion. „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. 104. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. Paris 1959. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". s. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. Rea. aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. Musiały być zapłodnione życiodajną energią. s. jak błędnie sądził Cornford47. 103. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm.P. zwłaszcza 148 nn. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. Jest to wymowne świadectwo.). Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów. Mity mówią więc np. G. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". zanim mogły ją przekazać światu" (s.. jak sugeruje M. uosabiających boskich kochanków. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. Erynie i Giganci. 206 207 . który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. t. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. s. Afrodyta. Paris 1963. 2 M. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym. Warszawa 1965. Miinchen 1941. The Unwritten Philosophy.

Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności. szczęście i nieśmiertelność. s. być może nie uświa­ damiając sobie tego. 865-879. które m. 57 Por. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. zgodnie z powyższą dialektyką. nie. Demeter. Podczas chrztu. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. I tak np. Eliade. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. której wejście było przykryte drewnianą kratą. Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. którego Tetyda. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. Dem. jak pisze G. Towarzysze go witali. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością. Złota Gałąź. pragnie w nim spalić wszystko. IV. h. zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. Poza obrzędami publicznymi. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. zaznacza. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą". Rod. III. jak nowo narodzone niemowlę. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. pewna forma rytuału oczyszczającego. Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. co śmiertelne. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. z które­ go się uprzednio narodziły. ma niewątpliwie charakter archetypowy. Kybele i Attysa. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. 13. 311. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność.in. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. Trzymając go jak „głownię" na ogniu. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. Jednocześnie. Gorąca. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona. symbolicznie narodzić. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. 208 209 . który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. błyskawica i piorun). Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. przez powrót do prapoczątków. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. a wierny nurzał się w niej gorliwie. Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. a zwłaszcza precyzyjne określenie. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. Wj 2. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi.6. Por.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. Aspects du mythe. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. Argon. Jn 2. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu. jako temu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". co odrodzenie boga. 458). wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. co więcej składali należny bóstwu hołd. s. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. łączyła się. 231-262. w. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych. co śmiertelne. trzeba o tym pamiętać. Trzeba się niejako po­ wtórnie. Apollodor.purpu­ rowy od stóp do głowy. Obaj autorzy zaznaczają. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie.. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. Bibl. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. Wskazuje. czy wreszcie sam Zeus. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. 97 nn. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. Apoli. Frazer58. że chodzi o spalenie wszystkiego. Powtórne narodziny.

dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych. Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. Metis. 1800 r. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. L. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. Zresztą. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. 62 Tamże. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. s. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. Hesiod. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory. P. Przemoc i Zawiść. rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich. 61 60 210 211 . 850 nn. Alster. 208.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. jako syna Zeusa. 4. Zeus. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. Copenhagen 1974. 690 nn.L. z „gromowładnym Zeusem. West62. można odnieść wrażenie . Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. znajduje. miłostki. który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. Works and Days. budzącej grozę Stygi. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności.) pożar wszech­ świata. że Teogonia jest poematem. jak sądzimy. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. achajskim bogiem burzy". s. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. Sprawiedliwość i Pokój. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. Zob. przed Chr. ed. The Instructions ofSuruppak. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. B. s. w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda. Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. 3-29. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. który ma zapewnione panowanie na wieki. a główna część na ok. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr. porwania. opubliko­ wany w 1974 r. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. jeśli weźmiemy pod uwagę. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. zapewniając mu wieczną trwałość.. Nilsson59. Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa. Jest on wyrazem tej samej tendencji. kradzieże. Literatura dydaktyczna. morderstwa. w Kopenhadze60. Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. jak wyjaśnił to już M. nad­ używanie gościnności.. stanowi on bowiem. Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. podobnie jak Teogonia. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą. Towarzysząc głównej genealogii. Oxford 1978. West. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. krzywoprzysięstwa. jego Prace i dnie. with Prolegomena and Commentary by M. Zob.

Zob. unikania sporów majątko­ wych. indywidualne i twórcze. popartych sentencjami i przysłowiami. Poemat Hezjo­ da. Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. Przeh. bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń. Tarcza. Łanowski. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. opowiedziana w w. 265 n. kiedy z naciskiem podkreśla. który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. Prace i dni. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie. którego bohaterami byli herosi. Łanowski. współziomkowie Hezjoda. małżeństwa. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. Narodziny bogów. rada zaś jest najgorsza dla tego. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. który zarzynając świnię oburzał się na nią. uczciwej. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. 17. że Hezjod jest starszym bratem Persesa. rolnika). a kamień wraca do tego. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. panowania nad swym językiem. 2450 r. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. dy­ daktyczna literatura Egiptu. s. 212 213 . Walcot. Cardiff 1966. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. „że Prace i dni to dzieło oryginalne. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. 202-212. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. Wszyscy badacze są zgodni.). Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. zwięzłych nakazów i zakazów. Wyrażona jest z reguły w formie prostych. do którego przygotowywał się adresat (np. Hezjod. Nasuwa się zatem pytanie. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet. 4).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. można zestawić z Księgą Przysłów 26. Warszawa 1999. I taknp w. w świątyni Muz na Helikonie. uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. co go toczy. W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. Hesiodandthe Near East. w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. wstępem i przypisami opatrzył J. Możemy się tylko domyślać. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. oryginalną formę. Są braćmi. co innemu zło czyni. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. czytany. starożytni mieszkańcy Beocji. który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. pisarza. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia. zapisany w 828 wierszach heksametru. przed Chr. 90. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. co zło doradza63. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. że tak głośno kwi­ czy64. Rację ma zatem J. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu. 31. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. Łanowskiego. spisane na ołowianych tabliczkach. podziwiany i cytowany w każdej epoce. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. s. P. w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach.: Sobie samemu zło czyni mąż. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. ciężkiej pracy. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. okazywania szacunku biednym. Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii.

złą Eridę. 6 Przekład W. Łanowskiego. wszak śpiew wasz z Pierii płynący. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. Przekład J. a nieznacznego znów wsławi. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. 225 n. a siły mocnego pozbawi. połowa jest lepsza niż całość. rze­ telna praca. co prawe przedstawię" (w. którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. wyznacza akcję dużej części poematu. Łatwo on kogoś wywyższy. by poka­ zać. gdyż różny obu obyczaj67. Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. ty sobie weź to na dobre do serca. 96). a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. Jest to ten sam Zeus. nie wiedzą. która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. W Teogonii (w. sławionych zaszczyca. niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. a mężowie zabiegają o to. że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. I tę jej pozytywną stronę. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. by ukoić cierpienia swych dzieci". Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. Łatwo poskromi wielkiego. jak się zdaje. Łanowskiego. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". i Ostrzega Persesa. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. w nadziei. nawiązuje tu do Homerowej Iliady.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. a w Katalogu dopuścił. Przekład J. 27-28): O Persesie. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie. jak to ilustruje szeregiem przykładów. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. kto rozumny. która mu leży na sercu. 9-10). wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. Z całą świa­ domością.) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. Dobra Erida. o ile. w której „zła Waśń". że Erida jako bogini ma podwójną naturę. pochwali drugą trzeba potępić. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. ale rządzi sprawiedliwie. Wy­ chodząc z założenia. . który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. maluje z wielkim upodobaniem. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę. Ojca bogów. którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. 214 215 —iii . a pieśniarz pieśniarza. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. Łatwo skromnego wyniesie. jaką zanosi do Zeusa. którzy: „Głupcy. Persesa. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. Muzy są przywołane tylko po to. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. Steffena.

Oszustwo. Op. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego.). przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. której pokrywę uniósłszy (w. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. I. druga zło. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa.). tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. 385-391). Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. Jak celnie zauważa L. 174-201). 510-616). Można by się zatem spodziewać. nieszczęść i trudu. Symetria ta. gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku. West70. prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. dt. 13-79.M. w beczce. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. Przyjmuje się. Otuśa i Efialtesa. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71. gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. nie znając trudów. Paris 1971. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze. po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych.). złożonego z mieszaniny dobra i zła. Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. Pandora. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności. została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w. West (op. Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. Po przedstawieniu wieku złotego. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th..LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. M. że jest to tradycyjny przekaz. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres. 527 nn. Nie jest to łatwa droga. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty. 535 nn. s. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie. 216 217 . problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. to masz oto inną opowieść o tym. s. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. jedna z nich zawiera dobro. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu. cit. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. Vernant72. Łanowskiego. 49. Tak twierdzi L. jest wymownym świa­ dectwem. Poeta nie twierdzi przecież. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. Pandory. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. 49 n. cierpień i pracy. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. jest „ukochanym" przez ludzi „złem". jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą. szczęścia i nieszczęścia. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości. s. Iliady (w. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. jeśli podda się ona władzy Hybris.. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie.

jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. 383 do końca).. którzy strzegą praw i karzą występki. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. że ten przerażający obraz świata. przyjaciela. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść. lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w. ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. Zwraca się teraz formalnie do królów. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. owo „umiłowane zło". brata. Choroby. Jest to hybris. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu. Zła Erida odrywa rolnika od pracy. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. Trudno zatem się dziwić. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. przemocy i bezbożności. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich. w jaki sposób sprawiedliwość. brak wstydu. to poświęcenie swego życia pracy. nie ma bogactwa. który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). starość. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz. rodziców. lekceważenie przysięgi.. 309). w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. 202-212. jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. 213). zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności. które regulują z woli bogów życie ludzkie. na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy"." (w. bo jako silniejszy może z nim zrobić. że poeta. 218 219 . istnienie Pando­ ry. Należy zauważyć. Nie Dike. kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. kobiety. do jakiej jest on stworzony. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". 265-382) . Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. dobra. a przecież na ziemi. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy. by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. jak miłością otacza Pandorę. co zechce. naszej żywicielce. Pandora. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. 226-245). Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. a więc: brak szacunku dla gościa. Oznacza to. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73. W jego przypadku dobro góruje nad złem. do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. oraz miasta. śmierć. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W. że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. a wszystkiemu towarzyszy zawiść. źródłem życia i przyczyną śmierci. 202-285). kłamstwa i przestępstwa. Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. Zeus postanowił bowiem. 248-255). Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike). którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. Nie ma bojaźni bożej. które ironia bo­ gów mu ofiarowała. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. słuszności.

którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. Jednym słowem. Stąd też płyną walory poetyckie. by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. Poeta przyznaje zresztą. otrzymujemy żywy. przetkane licznymi sentencjami. Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków. 650-660).): Dzień raz jest ojcem. starożytnego wydawcy Teogonii. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu. a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. Błogosławiony jest człowiek. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 220 221 . Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. 504-546). Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. 825 nn. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. skoszonego siana i zżętego zboża. 582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. by wiersze te uznawać za późniejszy. pokazuje. 633-640. wyrażonych w formie gnomicznej. Jest rzeczą oczywistą. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. Z w. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. wschody i zachody gwiazd. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję. Steffena. a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w. Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. formalnie adresowane do Persesa. Szczegółowo. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. jak i żeglugi handlowej. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. 694-764). I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. jego cztery ostatnie wiersze (w. przyjaźni. słońce. zachowanie zwierząt. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. porad życiowych dotyczących małżeństwa. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej. udział poety w igrzyskach na Eubei — w. pogoda. W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie.). wyrażonej zarówno poprzez mity. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. sto­ sunków sąsiedzkich. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. Po­ stawa szczerości. pobożności. 200 przed Chr. nieautentyczny dodatek. jak poprzez pouczenia etyczne. Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. Po pierwsze. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie.

Oxford 1985. 94). poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. 246-262). łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię. Leiden 1960. w przyp. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. strukturę i układ treści dzieła. Oxonii MCMLXVII. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. by są­ dzić. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. Opinię taką podziela M. by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet. a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R. Pelazgosa. Teza M. ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. pasjonującej się wiedzą antykwaryczną. Schwartz {Pseudohesiodeia. 222 223 . jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. Jej bezpodstawność wykazał. charakter. Merkelbach et M. Leo (Hesiodea. R. przez E. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. podważając wszystkie argumenty Westa. Ten właśnie fakt. s. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską. Westa. Draeger.L. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. Westa76. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. Westa. 75 Fragmenta Hesiodea. Its Naturę. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. 61. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. Ich rekonstrukcja do stanu. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. 8 nn. natomiast J. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. czy zupełnie inny poemat75. 75). Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. s. córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Palingenesia Bd. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. mamy okazję poznać źró­ dła. Stuttgart 1997. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. Skoro istniała tendencja. L. byłoby dziwne. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii. matce Alkmeny (fr.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. cytowana jako Wielkie Prace.). Merkelbacha i M. czy była to tylko inna. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. L. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. że istniała dłuższa wersja Prac. Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim. Draeger78. ed. Mamy zatem podstawy. s. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. odmienny od Katalogu poemat. mogły być włączone w jej ramy. Góttingen 1894. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. 23) utrzymuje. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. Struccture. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. Podobnie jak w przypadku Prac. wersja tego samego poema­ tu. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. która to zainteresowanie odziedziczyła. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej. 2 nn. Inachosa.L. Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. traktowane przez wydawców jako niezależny. opublikowane w 1962 r.West. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. wyznaczony przez genealogie. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet. że cały Katalog. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. P. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. Lobela. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje. niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. and Origins. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi. P.

Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. Można odnieść wrażenie. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. ale ją przyćmić. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który znając jej wierność. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. a Kyknosem i Aresem. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów. Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. największego wroga swojej matki. Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. na którego czole „polatuje straszna Waśń. perypatetykowi. tessalskiego. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. Jak już zaznaczyliśmy. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. trudno powiedzieć. s. bogaty w barwne szczegóły. któremu trudno było pogodzić się z faktem. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. Opowiedziana tu histo­ ria. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. 79 80 Por. Wygląda na dość wyszukany. a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. przedstawiającej strasznego. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. syna Aresa. Lambertem. uprzedził jej męża przybierając jego postać. smoka. judząca mężów do walki" (w. Hery79. poetyckim opisem gotowego już dzieła. s. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. niezwykle butnego. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. arystokratę. Vara Donado. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. wypełnia niemal połowę utworu (w. 139. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. 315-365. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. 1972. Jej głównym bohaterem jest Herakles. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. poetyckie sceny. pokazując tym samym. Jako wytrawny „uczony" poeta. Motyw Eridy. poeta liryczny Stezychoros. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. 139-319). dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. stanowiąc. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. użytą w Teogonii (w. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. jako ostatnim etapie podróży. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. 147). który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). Nie może nas zatem dziwić. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa. którym powozi sam bóg wojny Ares. Hesiodo autor del poema. 57. Również Apoloniusz Rodyjski. że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. być może. New Haven 1988. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. R. lecz kunsztownością swego przedstawienia. pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. Nie ulega wątpliwości. Opis tej tarczy. Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. Nie jest to zatem przypadek. lecz ekfrazą. Hesiod. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas.. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. 326). Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. napuszony i barokowy styl. tkanina narracji jest cienka.

że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. ale także „słyszeć". jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju. Nagromadzeniem epitetów. autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. charakteryzującego się m. 234). czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. okrut­ ne. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. blada. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne. a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. żałosna i straszna. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. 226 227 . I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. miała spuchnięte kolana. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w. Łanowskiego. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". szczękające swymi białymi zębami / straszne. cit. „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". 13 Przekład J. na dłoniach ogromne pazury. stała. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka. Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. Ogromne wrażenie. / Wigor u mężczyzn zaniknął.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 251262). kreśli poeta przerażającą wizję lęku. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu. kolana i głowę Syriusz im spala"83. Pindar. 142.. niszczenia i umierania. a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady. jak zauważa R. Op. żyjący w tej samej Beocji ok. Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. z nozdrzy płynęła jej ropa. Danielewicza. w. 249-250). zwłaszcza w momencie. s. 582-588) Hezjoda.Przekład J. potwornie się wyszczerzyła. ostrym i dźwięcznym" (w. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". krwiożercze" (w. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. są rodzajem oręża.in.. Najwięksi poeci ateńscy. krwawe i przeraźliwe. w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów. lecz także „sine Kery. Lamberton81. 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. Solon i Ajschylos. Od dawna zauważono. który obuty „w skrzydlate sandały". O jego popularności może świadczyć fakt.

s. a cura di C. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. Łanowski. Vandceuvres—Geneve 1960). edidit F. 1966. 265). można powiedzieć. RE VIII. Milano—Varese 1959. West.G. West. W. 8 n. Hesiodi carmina.. 1970. West. disposuit. 900-700 BC. Hesiode. The Homeric Hymns and Homerica. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. s. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. Solmsen. Duchemin J. W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. s. Les sources grecąues et 228 229 . re­ censuit F. collegit. 1902. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. 105-149. Nie wchodząc w szczegóły. Schwabl.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony". Hesiodi Theogonia. Arrighetti.. Colonna. Die Musen.J. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena. / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . Paris 1928. Blusch J. Milano 1968. Verdenius. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. że przemawiają za tym scholia do Aratosa. „Sobie samemu ten szkodzi.. recensuit A. P. W. Grimal. Solmsen. 412). Bazylego. Hesiod. Wrocław 1981. Riv. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV). letture critiche. Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". Introduzione. edited with Prolegomena and Commentary by M. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie.. Hesiodi carmina. cit. London 1932 (Hildesheim 1966). Berolini 1869. Angier C. with an English translation by H. XV. stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. Esiodo. Merkelbach et M. Kirk. Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII). wstępem i przypisami opatrzył J. Antike und Abendland 2. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i. Hesiodi Opera et Dies. 140-156. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". Traversa. op. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. Univ. Burn A. i D. Hesiod. F. Oxford 1966. Szastyńska-Siemion. Russo. Rzach.. L. Hezjod. von Fritz.). hrsg. s. szp. czyli Zjawiska niebieskie. F. i D.. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. 285-290). Les Travaux et les Jours. Frazer.. Studi classici e orientali. M. Solmsen. Mazon. Esiodo. Milano 1975. i oprać. Bonn 1970. von Fritz. Works andDays. Hesiode et son influence. Berlin 1928 (1962). k o m e n t a r z e . Opera et Dies. testo critico e commento eon traduzione ed indici. Heitsch. Kirk. Translated with Introduction and Comments by R. Hesiodos.. fr. Supplem. Pars I: Theogonia. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. Hesiod. The Poems of Hesiod. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes.M. Hesiodos. Texte etabli et traduit par P. The World of Hesiod. Hezjod. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. Jacoby. La Penna. Narodziny Bogów (Theogonia). Pindar. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . recensuit A.. W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł . któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. von E. Hesiodi Scutum. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta.D. Merkelbach et M. of Okla­ homa Press 1983. Arrighetti G. Berchem—Bruxelles 1964. 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . par K. a cura di G. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. 2. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. L. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. Wrocław 1952. Schoemann. Warszawa 1999. s. I. ediderunt R. W . s. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. przeł. editio maior. Le Bouclier. Tarcza. Gli„Erga"'di Esiodo. L. Colonna. G. Firenze 1950 (1965). commentationem criticam praemisit F. edidit. La Penna. Grimal. Verdenius. jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. 1964. J . Oxonii 1970. 151. Rzach A . Barnett R.. London 1936. s.A.. Bradley E. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. HSCP 68. Steffen. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. Deichgraber K. Bona Quaglia L. 164. XII. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. przeł. F. P. Theogony. A. 38). gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra. erklart von U. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. Prace i Dnie. 1946. von Wilamowitz-Moellendorff. Le operę e i giorni. S. Symbolae Oslonenses Vol. G. London 1936. Meinz 1965. Diller H. RE.. 329-344. Theogonie.. 41. JHS 1945. Detienne M. 1931. Scutum. brevi adnotatione critica instruxit. adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. Lipsiae. Prace i Dni. Buse H. szp. BN. Wpływ. Fragmenta selecta ediderunt R.. K. Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. lecz liczne cytaty. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. p r z e k ł a d y . Wybór poezji. Fragmenta Hesiodea. Berolini 1930. Italice reddidit A. indo-greco-italica XV. 1-60. 5 = Pr. Hesiodos Erga. Sinclair.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. G.S. H. EvelynWhite. 1167-1240. Ouestiones Hesiodicae et Orphicae. Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. A Study ofthe Greek Middle Ages c. opr. Hesiod. recognovit. byT. Napoli 1951. D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. Halle 1937. Lamberton.. w. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. Cantarella R..R. critica commentatione instruxit A. 434-486. BN. Oxonii 1967. IV. Uczony stwierdza. Por. 1912. 100 nn. Torino 1973. stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych.

Góttingen (Hypomnemata 86).. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda. Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie. Staudacher W. 1952.. 1-19. Bonn 1975. von. 1974. La Parole chez Hesiode. Verdenius W. Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod.. von. Le Bouclier du pseudoHesiode. de ses origines orientales a ses incarnations modernes. 300-317. s. 1382.. 177-197.. Roma 1968.. 1965. Adressat und Parainesform. Sale W. s. 193-225. 508-521. Etudes de psychologie historique. s.O. Edwards G. 1968.. God and the Land. Index Hesiodeus. w: Ommaggio a Eduard Fraenkel. Aix-en-Provence 1963. 126-133.. 1960. Eos XLVI. Pucci P. Steffen W. s.. 86. Rivista di fil. 1961. Die Melampodie. Merkel­ bach R. 1966. Verdenius W.. 213-231. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee. Die Trennung von Himmel und Erde. Stiewe K. West M. Revue des etudes grecques LXXIV. 1-15. 133-155. Fritz K..-U. Quadernos de Filologia classica (Madrid).. 109-159. Merkelbach R. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree. la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode. Drager P. Vandceuvre—Geneve 1962.. 1966. Ithaka. 1964. 1961. 161-185. Podbielski H. Pavese C. Wien 1966. Munding H. Aufbau und Absicht der Erga. 230 231 .. Chaos and Apeiron.A. 149-191. A Concordance to Hesiod. Notes on the proem of Hesiods Theogony. Die Pandorasage bei Hesiod.. s. Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles.. recensuit A. Frank­ furt am Main 1959. Seelschopp I. Guillon P. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. The Shield of Heracles... Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies... Nicolai W. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę. Rosen R. Classica et Medievalia XXX..J. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. 146 nn. Tiibingen 1942. 10-26. s. Kerschensteiner J. Walcot P.. s. Erbse H. Wiirzburg 1957. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i . s. Kumaniecki K. s.L.. Mnemosyne suppl... RM CVIII. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas. The language of Hesiodin its traditional Context. s. Meander XXVI. Stewart D. La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. Heitsche E. Duhoux Y.J. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo.. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga.. Le caractere des Titans.J. Karl W. A commentary on Hesiod. 227-260. 1969. West M. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod. Lublin 1978. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV. Studio sulla Teogonia di Esiodo. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen. Fritz K. Prometheus and the Myth ofthe Ages. Solmsen F. 464-473. 315-365. Fraenkel H.. 1967. s. 29-45. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. s. Hesiode et la tradition orale. Traversa A. Nelson S. Sprache und Wortschatz Hesiods. s. Leiden 1960. Mythe etpensee chez les Grecs.. L'information litteraire 4. Lund 1890 (Hildesheim 1962). CA 9. Eine Unitarische Analyse. M. Snellzum 60 Geburstag. s. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). Pseudo-Hesiodeia.. problems of genesis. 1957. 1963.. s. Baltimore—London 1976. 99-113. New York 1949.. 31-38. Philologus CVIII. Paris 1974. 1965. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Mnemosyne X. s. Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. Paulson... Hamburg 1959.. J. s. s. C Q LXVIII. classica XCVII.P. s ł o w n i k i . Kraft F. Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece. 1967. Lendle O.. 1964. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie. 1971. Walcot P.. 1990. Philologus CVI. Van der Valk M. Hermes LXXIX. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. s. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker. Schwabl H.. s.. 1972. 35-46. nr 11-12. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. Tarcza Heraklesa.. Loeffler I. Verdenius W. s. Miinchen 1969. RM CVI. Troxler H. s. Miinchen 1956. e istr. 235 nn.. 64-72. Ziirich 1964. Recherches sur la composition. i n d e k s y . w: Festschrift B. Maia IV. 225-260.. REG LXXIX . s. Structure. Pandora. s. TAPhA XCII. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen". Popko M. Di Gregorio. s. Das Prometheus Gedicht bei Hesiod. Paris 1965.. Cardiff 1966. Schmidt J. Etudes beotiennes. Aphrodite in the Theogony. Pa­ ris 1993. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods.. Works and Days. Hesiod and Aeschylus. Heidelberg 1964. Roma 1930a. 31-46. Oxford 1985. Hesiodstudien zur Theogonie. Petrusi. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII). 1944. 1951..P. La composition litteraire archaiąue grecąue. 1950. classica XCV. Kadmos IV.. The Wedding of Ceyx.. Meander XIX.J. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. Hofinger.. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III.. Hesiodo autore del poema. 226-238. West M. s. Lexicon Hesiodeum. s. Casanovą A. 291-299. Groningen B. and Origins. Milano 1955. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda. Andersen L. Mnemosyne XXV. Lambert W. K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e .L. I cinque libri del Catalogo delie donnę.-Ch. 55-78. He­ siods Theogonie. A la recherche de 1'harmonieperdue. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore. Lapiccirella V. Hermes 1926.. Hesiod and the Near East. 1972. Schwartz ]. Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie". Rivista di fil. 1969. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). 33-48. s. 1962.. Scholia Vetera in Theogoniam. Antioch Review 26.G. A propos d'une „etymologie" hesiodique. 1952. Promethee. Passagen.. s. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.R. Hoekstra A. 157-192. Notopoulos J... Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau.. s. The composition ofthe Works and Days. Hildesheim 1977. recensuit L.L. Duchemin J. 2-28. Steiner G. Milano 1975. s. Meisenheim 1963. Homer.. Hesperia XXIX.. J.. Tebben. Amsterdam 1960...A. 1968. Chroniąue d'Egypte XLIII. New York 1999. IV. Leclerc M. Jacoby F. 450-481. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen. Hesiod and the birth of Reason. Hesiod and the language of poetry.. Leyde 1985. Contribution a Tetude du style formulaire. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. Histoire du mythe. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days. Merkelbach R. Leiden 1973... e istr. Review of Religion 1947. Erlangen—Niirnberg 1967. Stuttgart 1997. Walcot P. A van. Solmsen F. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. 136-189. s.M. Vernant J.. s. Casanovą A.. Oxford 1971. Vara Donado ]. Neitzel H.

Henrykiem Podbielskim. prof. w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. Kleci kai aklea andron. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. dr. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. zdawać się mogło. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. mający przecież już za sobą okres świet­ ności. W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos. pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. głównie jego części drugiej i trzeciej. Toruń 2002. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. UMK. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. Antymach z Kolofonu. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. w przysłowiach i w apoftegmatach. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. które wskazywały na to. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. hab. Wyd. . ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. Mogło się więc wydawać. Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. Choirilos z Iasos i inni epicy. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce.

ale tę tradycyjną. 450. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. Stob. 1-27 (cf. umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. p. Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. przedmową i przypisami opatrzył M. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis". wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. w rzeczywistości jednak był odeń młodszy). Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu. fr. Studien zum historischen Epos der Antike. by nowy zaprzęg się zbliżał4. Cztery żywoty. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm. który zmarł w r. 1 Przekłady greckich heksametrów. Lyys. Księdze Suda1. w latach 480477). bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców. gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. 1969. że i Hezjod). 2 Bernabe): Szczęsny. Warszawa 1954. także tych wątpli­ wych. że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage. a mianowicie twórcą eposu historycznego5. Plutarch. W tzw. czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała. że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów. 73). znaleźć można obecnie w PEG. i to na tyle wspaniałych. 25. III p.]". fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne. ale w historycznych realiach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 3 P. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. W Choirilosowe Lysandreia.. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa. GRBS 10. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. wydaje się wszakże. Ziegler.2. jako że nie można być pewnym. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat. 3. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos. Czytamy tam. s. Plut. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. Sulla. HauBler. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. 18. Autor zaznacza jednak (s. s. data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. Choćby się wszędy rozglądać. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos.]. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. Lysandra. R. 48. 1. tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. która opowiadać będzie o wielkiej wojnie.' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej. tj. s. por. 13). Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste.Oxy. że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. Teil: Von Homer zu Vergil. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. Huxley {Choirilos of Samos. gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. 6 Zob. 27. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. a sztuki kres osiągnęły. Nie możemy Suidas IV. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. ok. 5 Zob. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. jaką z Azji do Europy (tj. wiewohl er es de facto ist [. s. jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. jest jednak kwestią dys­ kusyjną. zob. Lysandra). Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. fr. czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. p. 70 n. 316-332). był szczęśliwym poetą. na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. Heildeberg 1976. kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu. 400/399. Homer (a dodajmy. jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj. Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego. z języka greckiego przcł. XI 1389 = Powell. epos opiewający czyny Lysandra). pisząc. o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. Zarówno sam początek Perseidy. I. Sługa Muz.. Demostenes. 834 (595) Adler... Lizynder. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr. 4 234 235 . co oczywiście wcale nie musi oznaczać. 1. Brożek. Coli. Alex.. Nie odcinając się od jej tradycji. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej. Cyceron. Poeta powiada dalej (fr.. 7-8. Bernabe). Słyszymy. 2 Por. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. SH. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia. Dziś rozdzielone jest wszystko. datowany na II/III wiek po Chr. 250 = SH nr 314.

Berlin 1936.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. 13 Zob. Matthews. E J . chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. który urodził się około 444 r. ZPE 130. 155). 129 Matthews = fr. Text and Commentaiy by V. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. do różnych wierszy i słów poety. syn Hyparcha. I chociaż możemy uznać za pewnik. W Księdze Suda znajdujemy informację. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. przy którym wypada teraz się zatrzymać. bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. zmarł między 380-365 r. F 6 Wehrli ap. 9 Bernabe). około r.. 1(1 Przekład M. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. 14 Zob. VS 21 Al § 57). które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców.J. Diod. Twórczość je­ go. że Ateńczycy podjęli uchwałę. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. „Wtedy to młody jeszcze Platon. dosł. brak smaku jest takim samym nieszczęściem.). Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E. Hollis. ale nie jest rzeczą wykluczoną. to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. zapewne o treści historycznej. przyp. Skądinąd słyszymy bowiem. którą znali jeszcze rzymscy epicy. jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze). jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną.. reprint 1974). 404". A. 8 Zob. jak i ze słowami krytyki8. 244 F 74 ap. mihi unus instar est centum milium). by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. disposuit.. FGrHist. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 . Udanie oddawał się Antymach również własnej. 12 236 237 . iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . 2360-2361. i na jego podstawie nie sposób wyrokować. że dla ludzi. ale bez powodzenia. R. 2) dowiadu­ jemy się.S. o których wspominał Plutarch. w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. 300 c = fr. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr. naturalnie nazbyt odległy. jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. 2). poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić.. A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia. to obecnie przyjmu­ je się. 61 n. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9. Ich katalog.v. Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. przynajmniej wedle lokalnej tradycji. który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. Nic więc dziwnego. przechowany przez Atenajosa (VII. niewiele możemy powiedzieć. oprócz Platona. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. Bethego. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą. Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. Heraklid. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną. Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. otwierał oczywiście Homer. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. The Reputation and Influence of Choerilous of Samos. przyp. Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. Tim. pocieszał go mówiąc. tj. Procl. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. Choirilos [2]. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą.13 Antymach. jak ślepota dla ociemniałych"10. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. różnorodnej twórczości poetyckiej. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. s. Brożka (zob. Pont. 11 Apollod. 89 i 122-123. Powiada on. s. in Piat. poprzedzonym przed­ mową. spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. 13-15. że filozof nie przyglądał się owym zawodom. in Piat. którzy się nie rozumieją na rzeczy. a jest także rzeczą możliwą. że Empedokles stworzył jakiś poemat. 1. explicavit B. Procl. pochodził z Kolofonu. począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos. szp. VII. 2000.. a mianowicie Heraldeides z Pontu. collegit. czy owe Co prawda słyszymy. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. Tim. Antimachus ofColophon. klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. 6 Bernabe). Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. Pfeiffer. którego miał być uczniem. że Antymach. 18. a zatem z tego jońskiego miasta. Wyss. 21 c (= Test. Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". 13. Brill. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. a o formie metrycznej czwartego poematu. s. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. por. RE s. 108. Munchen 1978. rze­ czowe i językowe. 74 Wyss). by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. Sam Platon zmarł w 348 r. „Tabliczki do pisania"). W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei. 21 c. i data ta wyznacza absolutny. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). 5 Zob.

tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). do opowieści o wędrówkach Demeter. Hezjoda.L. że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. test.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. W starożytności zasłynął także elegijny. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. 2 Matthews i Wyss). 191. Jest też rzeczą zna­ mienną. które mają podaną w źródłach ich lokalizację. Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach). kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. że wszystkie te fragmenty. do mitu o Edypie. której imię stało się tytułem poematu. elegii Mimnermosa. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". takie jak np. 41-46. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. Epos. W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. ale nie jest rzeczą wykluczoną. West. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. Panyasisa i Peisandra. 99) oraz zob. porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. Coli. Alex. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. w jakimś stopniu. elegię Hermesianaksa (Powell. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej. s. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa. opis świata podziemnego. s. to jednak dyktowało je serce uczonego. ""' Zob. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy. Berlin—New York 1974. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków. M. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. około 10 000-15 000 wierszy). III. wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi. s. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. Podbielskiego). Podkreślić trzeba. że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. epigonów. Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9.. por. że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych. do opowieści o Bellerofoncie. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. Marpessy i Apollona. 17 238 239 . [w:] KLH. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. Można powie­ dzieć. 6 (w tłumaczeniu H. zob. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. która rozpoczynała się. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. które kończyły się niepomyślnie. do mitycznej historii Idasa. Kronidy. być może. nieco­ dzienne złożenia. Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. test. po­ chodzą tylko z pierwszej. czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. 15 downictwa {imitatio cum yariatione). córki wielkiego Dzeusa. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą. 75 Matthews (= 64 Wyss). a więc te cechy. ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. 170. o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. katalog bohaterów. Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej. opis tarczy. że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". iż była ona bliską sercu poety heterą. 26B Matthews = 12a Wyss). Arystoteles. ł Wyss): Opowiadajcie. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. w którym słowa rzadkie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. K. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej.v. ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. opowieścią o porwaniu Europy16. Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. zob. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. 106 be = test. trzeciej i piątej księgi dzieła. iż Lyde była żoną Antymacha. Możemy przypuszczać. Reoryka. 1 Mathews = fr. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. a także. w. 7. Kost. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera. który zwraca uwagę na to. Studies in Greek Elegy and Iambus. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi. fr.

por. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian.. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych.P. 1. Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. jest niejednoznaczny. 409). zob. 2. ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. 2) powiada także. 95). 27). Słyszymy nawet. że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. gdy ich podziw nie był bezkrytyczny. lecz Nikeratos z Heraklei. c. aniżeli Achillesem u Choirilosa". op. iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob. zacho­ wanych fragmentów tego utworu. jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. co prawda. FGrHist 72). ale także wśród rzymskich literatów. 10. 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. krótszych utwo­ rów poetyckich. Script. conditor. O obu tych poetach. ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. op. czyli poematu o wojnie lamijskiej. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. 233-238. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego. De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos. cit. 12. że „wolałby być Tersytesem u Homera. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. A.). 218. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. iż cesarz ów. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". Kurcjusz Rufus 8. to nie jest rzeczą wykluczoną. 7. przyp. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). 4. 69. który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. zob. także zebrane przezeń testimonia 18-31. 28-32. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. 2-6). po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. który. np. Dio Cass. por. 52). 64-76. SH333. O tym „urodzonym retorze". które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera. Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. 6. Nie jest rzeczą wykluczoną.. cit. tj. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22. A. Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. Wyprzedzając nieco chronologię. por. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich. i to nawet wówczas. a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. ale również Asklepiades (A. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC). epigram Kratesa. lecz głównie ciężki. 16. otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. 9. to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. 16). możemy jedynie przypuszczać. 5. a także Poseidippos (A. 335 E = SH335. jeśli chodzi o ich atrybucję. s. który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. Hist. Wiemy na przykład. 8. Podsumowując można stwierdzić. Vita Hadr. że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. który osobiście mocno po­ wątpiewał. Plutarch (por.. 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania. który podkreślił zarazem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.P. znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć. Aug. szerzej omawia Matthews. 11. ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21. 19 240 241 . przyp. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". i Antypatra z Sydonu. 168). -" Reputację. który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy. Inst. i próżno szukał „Homera" jego czasów. nazbyt epicki styl. 11 Zob.P.P. 6). fr. 63) stwierdzając.. wątpliwej zresztą autentyczności. że było to wspólne dzieło poety i Muz. który był wielkim admiratorem twórczości poety. Nie zachowało się też nic z tych poematów. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. Wyżej była już mowa o tyra. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. Or. A. Zob. niczego pewnego nie wiemy. 1. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda.P. (zob. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. 18. 16. które mogły być zbiorem rozmaitych. s. o Nikeratosie i Antylochu.

I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. Ath. i przez innych twórców epickiej parodii. a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. żyjącym w czasach Filipa II. w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25. że w tym okresie. znalazło się i takie. SH 503). Chamaileon. nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos.24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny. wśród których. Już co fragmenty. Poet. 1998. Hegemon (1]. fr. 698 A) —. Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. zob. Słyszymy. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon. 699 a) czytamy bowiem. 44 (Wehrli). jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. znane nam tylko z tytułu. 25 242 243 . SH 560). Coli Alex. por. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę. DNP. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej. PCG V 547. Bd 5. 15. s. Brandta. 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. kiedy poeta. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. podejmowanej. iż Hegemon był pierwszym rapsodem. ściśle z eposem związanej. by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. poezja Hipponaksa). który opiewał także walki z Galatami (zob. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych. udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. tworzeniem parodii epickich. O. Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. Wśród rozmaitych dzieł epickich. która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. 699 A). Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC).a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. być może dlate­ go. epik (ETTOW nonjTiję). a więc w pierwszej połowie IV wieku. 1448 a). jakie skomponował poeta Teodoros. U Atenajosa (9. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego. i w SH (passim). którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. Wród wierszy Matrona (zob. Musaios z Efezu. a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi. to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). por. s. zob. Ath. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy). a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". zob. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. SH 752). a także sprzyjająca mu Atena. Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. por. jak nieba­ wem zobaczymy. SH 723). ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. zdobywał swą twórczością uznanie. 408. Z kolei niejaki Leschides. przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. znaleźć można w wydaniu P.v. Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). 1-2 Brandt. Susemihl. gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. F. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. tj. że otrzymał wówczas 50 drachm) '. 233. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zajmującego się. Słyszymy. a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . znaleźć można w edycji Powella. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. że z chwilą. o ile identyfikacja ta jest pewna. zob. 24 Zob. Montanari. s. 15. podobnie jak sam Matron. które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. U Atenajosa (15. 410-412 SH).

91). Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. niczym lew. sprawiająca. rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. jeśli chodzi o Archestratosa. ale niemal w całości. i że Cyklop. Brandt. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. = SH 534). Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. W innym wierszu poeta ubolewa. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . Stratokles. obeznany wszakże z heksametrami Homera. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. Gdyby nie fakt. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. 10). Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. przywiódł dwie hetery. przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27. który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. komedii średniej28. s. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. Chajrefon. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. czego (tj. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. bo wykpiwana także w tzw. jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). Naturalnie. po­ stać „literacko zasłużona". lustrował gości już na progu domostwa. Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. Oxford 2000. że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. poematu Matrona pt. Sens. Tłustych. pożerał towarzyszy Odyseusza. 3). 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. „Tam" oznacza Ateny. za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. Archestratos ofGela. bogatą w przeliczne potrawy. bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem. 165 a-b). 60 n. w którym nawiązywał do tej tradycji. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. 1-6 = SH 535-540). zapewne. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). Wydanie to. O samym Archestratosie wiemy niewiele. spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia. Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. a obok niego stał znany parazyta. jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. że musiał być młodszy od Hegemona i. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. aczkolwiek odnosić się może także do uczty. Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. obok których stanęły ateńskie falangi. by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. wprost ze świętej zatoki. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. Olson and A. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. W tym miejscu tekst się kończy. czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. 134 d). liczącego obecnie 122 wiersze (zob. których fragmenty przytoczył Atenajos (4.D. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. od Euboiosa. którą Matron opisuje. Muzo. przed Chr. zob. s. 244 245 . okupiona ja­ snością wypowiedzi. Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. Translation and Commentary by S. które to kucharz Podał. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. Żarł zaś jak lew. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. wypełnia poemat niemal do samego jego końca. Sam gospodarz. Text. a stoły uginały się od owoców. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał.

lub pięciu. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. 14 zwracają uwagę na to. po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. lub czterech. 246 247 . a przy tym na tyle literacko wyrobiony. 78 Wehrli (= Ath. Okazuje się bowiem. przywołanych imiennie adresatów. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. zwracając uwagę na to. 337b). by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. z którego. czyli od potraw zbożowych i mącznych. że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32. Z łupów żyjący. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle. i u Wergiliusza. Wydaje się. 32 Zob. po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. jakie podjąłem]. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. który opłacałbyś z własnej kieszeni. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). ale także na poziomie języka i stylu. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. fr.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. Można zatem po­ wiedzieć. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. bo byłby to tłum ucztujących wojaków. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). 8. Uczono się go na pamięć. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. Współbiesiadników zaś winno być trzech. a może i u Lukrecjusza. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. Później jednak popadło w zapomnienie. to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. wykwintnym. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. XXIX. 2 Olson-Sens. będące zaleceniami. Ale nie więcej. Olson-Sens. licząca 1781 wierszy. Łacińską jego wersję opracował Enniusz. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. Wydawcy w przyp. Nikandra. XXIV. Jeśli chodzi o czas jego powstania. jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos). por. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. Przyjmuje się. że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. Brandt). Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie.Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów. że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. powinien ucztować. a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. s. Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami. Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. Olson-Sens. Brandt). jedzenia lub biesiady). Poemat rozpoczyna się prooimion. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. stołu. jak się wydaje. s. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju. co oznaczałoby. 3 Olson-Sens. ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości.

Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. Nikander z Kolofonu. a więc w ramach tego gatunku. etnograficznym i geograficznym. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. choć nadal obecne w literaturze epickiej.aIov). albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji. Hylas Teokryta. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka. Apołlonios z Rodos. 5055. był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym). jak i łacińskich poetów (np. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np. parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. s. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. ale od przedstawienia twórczości tego poety. epika dy­ daktyczna i parodia epicka. 248 249 . zwł. religinym i kultowym. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. 39-67. wtór­ nych. spo­ łeczne i mentalne. któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z uzna­ niem i podziwem. czasami po prostu sztuczne. że przymiotnik „dydaktyczny". Owym „hellenistycznym Homerem". i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. Księga Suda. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. s. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. Epos bohaterski i mitologiczny. 1992. a nie z Aleksandrii lub Naukratis. a to tym bardziej. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. Hermes Eratostenesa. Rengakos. pełnych luk i sprzeczności przekazów. odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy. poeci różni i dwaj epicy żydowscy. astrono­ micznym i astrologicznym. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. Europa Moschosa). kosmogoniczny. a nawet mineralogicznym. ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd. do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. Sinko). które można określić mianem epylliów. Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). Aratos z Soloi. medycznym i matematycznym. to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć. filozoficzny i historyczny. czyli „małe epos". WS 105. czasami kunsztowne. botaniczno-zoologicznym. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. Rianos z Krety. Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. jak to się mogło wydawać. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". T. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox.) przemiany polityczne. wierszy spondeicznych. gdzie rozma­ ite nawiązania. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. 34 Zob. Adonis Biona ze Smyrny. W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. który. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. A. tworzenia tzw. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. autor epopei zatytułowanej Argonautika. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. a także poświęcony mu artykuł w tzw. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją.

s. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P. niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). wymienić należy artykuł W. Do niedawna najogólniej przyjmowano. 140 n.. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. ale jed­ nocześnie podkreśla. Steffena. 41 40 Tak streszcza A. Rostropowicz. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą.). szp. s. Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii. 48-49. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. 77-87 passim. której au38 37 250 251 . Warto przypomnieć opinię T. tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa. Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. i był uczniem Kallimacha. Teokrytem. ale i z całą jego twórczością. starano się dociec jego istoty.37. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące. być może. 15-23). cit. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. s. 285. że w CHCL. Około r. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". 788. 543. 54-55. proekdosis) poematu w Aleksandrii. jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. 1. tamże. które piastował do około 246 r. 67. 15-56. cit. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa. sporządzonym na Rodos . Nie ulega bowiem wątpliwości. Czas pokaże. 265). że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. cit. Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. s. Nikandrem.. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. znacznie częściej. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch"). rozegrały się około 250 r. kierownictwo biblioteki.. na których możemy w pełni polegać. op. epideiksis. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. rozmaitych badaczy. które było podobne do tego.in. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa. Eos 67. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. 75-79.. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. s. Rengakos. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. Są to jednak tylko przypuszczenia. który zawiera (niestety. z. Sinko (U/l. Przyjmowano. to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. zdaniem niektórych badaczy. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. na których ją opieramy.Oxy. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. 44) ową dotyczącą Apolloniosa. 264-265). 60). przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. lub. 1964. 2-3. Z prac polskich auto­ rów. gramatyka Theona (I wiek po Chr. A. 725. należy wskazać opracowanie H. Należy także zauważyć. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa. o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. Lesky'ego (2. jak i. Meander 19. przygotowane dla RE. s. 1979. w tym naszego poetę35. s. Podobnie biografię poety przedstawia T. 8). jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. i w tym czasie objąć miał. poematu) przez młodzieńca. u Christa-Schmida-Stahlina (II. o tym. s. przy czym ewentualnie zakładano. które mogło. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. Apolloniosem. s. przed Chr. że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. (por. s. że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. przyp. Likofronem. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. s. Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus.. którzy podejmują ów temat. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos. cit. op. i pomimo istotnych wątpliwości. jako następca Zenodota. 51. bo niepewne są źródła. nr 1241). jakim cieszył się Kallimach39... zdaniem innych. A. s. 36 Tj. Sinki (II. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion. gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. RE Suppl. nawet 7TQO£K5OCJtc36. Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem. 586. „uprzednie wydanie". oraz pracę J. Rengakos {op. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. 1. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. 39 Zob. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne". że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). op. że Theon. poprawnym wydaniu. datowany na II wiek po Chr. 215. że np. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna.) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r. Trzeba jednak podkreślić.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Hertera. 34). ekdosis) Argonautika. jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. XIII. a może i Aratosem). jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. 516. Rengakos. zwłaszcza szp. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. 1973. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. Smolarczyk-Rostropowicz. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. obejmować np. stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych.

s. 252 253 . s. który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. nr 5. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu. Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. Przegląd Klasyczny IV. także W.O. s. Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. jak i księgę IV. 44-56. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger. o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. czyli o splocie tych zda­ rzeń. nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III. 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. IV. 434-436 (Przedśpiew (11-4). IV. Argonautika (AoyoyauTiKd. s. G. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. 733-736 (I. prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. że Apollonios. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety. Appel. 88 n. że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. tj. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego. 89. III. s. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). 1771-1779 Zakończenie). 17). Hellenistic Poetry. a nawet mylące. również taż. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. IV. którzy byli kolegami. w CHCL. ale bardzo zajmujące­ go utworu. oraz A. Meander 2000. że albo zginie on na morzu. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona. Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. 10. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. passim).O. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558). II1030-1089. Berlin 1935. Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5). pomny wyroczni. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. To wszystko. G. który z poetów wpłynął na którego. istnieje wiele związków łączących obu poetów. War­ szawa 1991. 744-824 Noc rozterki duchowej. Sam G. Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. Wendel. 1938. 43-75 Ranna tualeta Aphrodity. szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. Bogowie zeszli z Olimpu. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. Zaznacza także. Zob. podobnie jak Homer. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43.O. zob. otwierać jeszcze będą osobne prooimia. w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. że zginie za sprawą męża. IV. obecnego zresztą w ich dziełach. O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. Argonautika (II669-693. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. Hutchinson. s. passim (zob. tenże. 455-461. które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. Hutchinson zakłada ponadto. Poeci nie byli antagonistami. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. 1939. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać. I. jest mniejsze od tego.Trzeba także wspomnieć i o tym. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). Argonautika. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych. 6-8. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. 1938. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np. Hutchinson 42 . że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. 587. Jest rzeczą charakterystyczną. Ibidem. a stwierdzenie. passim). Król. że zatracimy różnice.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Oxford 1997'. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). s. III. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. 743-749 (III. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). polegają one czasami na podobieństwie motywów. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. czasami widoczne są w kompozycji całych scen. Zob. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. jaką usłyszał był niegdyś Pelias. Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. 989-1011 Gigantomachia. Apollonios Rodyjski. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. Wydaje się jednak.O. s. Filomata 100. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w.

Argo zostaje spuszczona na wodę. Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. ale nie jest to wykluczone. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. cit. czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46. 23-233). 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium". staruszka wśród młodzi. gdzie znajdował się grób Dolopsa. Hermes 121. 18. Two­ rząc go. Tifys zbudził towarzyszy. Argosa Dzieło. sama zaś Argo wydała dźwięk. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. S. Z w. Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon. XXVI. rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w. 347). Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos. by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV. 527)". 647-817). jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy..). Zob. 322). z drugiej zaś strony pokazał. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. iż: Ten. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami. pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . „bezradny". Orpheus bei Apollonios Rhodios. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa.. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). Busch. Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. VII. 48 254 255 . którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. gdyby nie interwencja towarzyszy. Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m.s. Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść.in. aby zasiedli do wioseł. jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. s. zwłaszcza zaś wówczas. a wieczorem wylądowali na przylądku. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios. 49 46 47 Op. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. A kiedy zajaśniał poranek. bo tłumy parły do przodu. W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. s. 580 n.in. 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę. Wergiliusz. Dotarł na brzeg. s. że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. Rostropowicz. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. 301-324. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. komponując w Iliadzie katalog okrętów. tj. Autor artykułu udanie pokazuje. A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. podeszła do niego (w. to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. 7TOAuprjx"v°C. Eneida. komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. Jednak. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki. a słowa nie mogła Rzec. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. 401). której wszyscy chciwie słuchali. a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. 23-34) 47 . przekazując polecenie Zeusa. Płynęli z pomyślnym wiatrem. a Ifias. później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. 31-34. kto zebrał członków wyprawy. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. gewissermafien ais sein Stellvertreter". Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. 1993. a także samego Jazo­ na. odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie". niechaj dowodzi. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór. Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". Debrecen. Acta Classica Univ. sędziwa kapłanka Artemidy. z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. 579). po czym opuszcza pałac. oczarowani jej pięknem. Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. Scien. tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m. pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. 323-324). Rostropowicz. Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem. choć chciała tak bardzo.. Katalog ów. 495). jak słusznie podkreśla to J.> polyrnechanos. 1990. Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50. Ar­ gonauci płynęli dzień cały. Ona zaś z boku na miejscu została.

która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca.) i Thoasa. Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. co ma począć. W mieście zapa­ nował radosny nastrój. 847 et al. w. Prosi także o radę. jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. Dramatyczne wydarzenia. Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. 468 n. jakie się tam rozegrają. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion. to niechaj odeśle go do Jolkos. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. 591)52. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. 997). na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. (tj. że na Lemnos mieszkają same niewiasty.). Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. którą niedawno poślubił. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. za pośrednictwem Ifinoe. w. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. por. śpiewem i tańcem. Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon. Za sprawą Afrodyty. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. podczas którego królowa proponuje. Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. dzieło i podarunek od Ateny54. Skała. która ze względu na Hefajstosa chciała. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. na skutek niepomyślnych wiatrów. w dalszą drogę. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. tj. Kleito popełniła samobójstwo. przy której zacumowali. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. a Hypsypile urodzi syna55. a także pozostali Argonauci. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. Udając się do królowej. 609-909). Spełniło się przeznacze­ nie. por. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". ale strach czyni je bezradnymi. Thoasa. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. 649. Hypsipyle. tj do Lemnos. przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. nie czyni królowej żadnych nadziei. wysłanniczki królowej. córki Atlasa. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. Dowiadujemy się. by był podporą dla jego rodziców. 54 256 257 . ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. o ile jeszcze będą przy życiu. jeśli zginie z dala od ojczyzny. Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. w. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. który wśród nich pełni funkcję herolda. w. Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon. 936-1152). 721-767. 1019). umilany ucztą. z wyjątkiem Heraklesa. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". na nowo się zaludniła. Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". podaru­ nek od Atalanty. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. 988). Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. 918). choć „pełen podziwu" (sic!). otrzy­ mują zaproszenie. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. wierny literackim gustom epoki. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. Nocne ciemności sprawiły. pod wieczór jednak. muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. „uwalniający Argo" (sc. ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność. w. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. złożą się na kolejny. Jazon. zamiast posyłać podarunki. jakie Apollonios. sędziwa piastunka królowej. który z własnej woli pozostał przy statku. po której szli. VII. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees). Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. W prawicę bierze włócznię. Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów. wplata w swój poemat. która jednak doradza istotną zmianę.

by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. jeśli chciał ją opuścić. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. 1301)57. króla Bebryków. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. Prędko znalazł Hylas źródło. „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. Tifys naglił do żeglugi. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. Znalazłszy odpowiednią jodłę. A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. Herakles złamał swoje wiosło. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. zauważyli brak towarzyszy. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. gdy porwał owego syna Theiodamasa. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. 1272). 1309). Wtem wynurzył się z fal Glaukos. który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 58 258 259 . a przy nim nimfy. 1220). którego w rzeczywistości spłodził Zeus. Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. 1069. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. znów aition). bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. iż zdarzyło się to jednak znacznie później. którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. Jazon jest bezradny. gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. a prawą pociągnęła go do wody. Rozgorzał wielki spór. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. 40). I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. Każdy. Przez 12 dni i nocy trwały burze. bę­ dącego jeszcze dzieckiem. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. 24). jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. w. jak się należy. Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. 163). wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. co należałoby uczynić. a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . by czekać na Heraklesa. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). górskie i leśne. kto przybył do tej krainy. Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. 1354). by zaczerpnąć wody. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. Chcąc go wykorzystać. ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię. Podczas wiosłowania. których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w. Wywiązała się krótka. wiesz- czek boskiego Nereusa. Do­ bywszy ogromnego miecza. Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw. wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. 43). 1207) na poszukiwanie źródła. musiał stoczyć z nim walkę na pięści. Ufny zatem w swoje umiejętności. Oto ziemia. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. należy do Amykosa. okazało się. Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa. szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. 1239). Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. 1198). 1362). Zniknął Hylas w głębinie (w. 98-135). Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. A kiedy wiatry ustały. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. syna Tyfoeusa lub Gai. bo do tego go heros przysposobił. ale krwawa walka (w. a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. Tymczasem Hylas wybrał się (w. na której wylądowali Ar­ gonauci. Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. który nieco oddalił się od towarzyszy. by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza.

35 n. co z ramion mu zwisał. zob. Scena ta jest pełna grozy i napięcia. które zostawały. 645-646). Phaen. 196). s. zrozumiał. w. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. R. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). Jazon przypuszcza. Remarks on the realities of navigation. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. III. Morza Czarnego). 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. s. Fineus w długim proroctwie (w. pięknem błyszczące. w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. gr. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. 297). Orfeusz proponuje. okropnie cuchnęły. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. 180). ponieważ wiedział. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . 1990. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. jak znajdą Argonauci drogę powrotną. ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. 425). Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. że nie mógł Fineus najeść się do syta. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy.. Eos 78. L&EOVTCU.. 260 261 . a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. por.. a fale o brzegi jej biły. daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. np. po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali. K. Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie. w Zob. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. na plecach natomiast Widniał kołczan. także Aratos. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. W. na którym siedzibę miał Fineus. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym. oczywiście. bardzo malownicza scena. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. . Hunter. czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa). po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. tak było im przeznaczone (w. mówić. by zapytać jeszcze o to. 498-527) 61 . Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. Leipzig 1931. Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej. jaki towarzyszy składaniu ofiar. 390-391): . 650-668). opowiadać). 257. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę. Diss. Opowieść o tym. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. ofiara swego daru wieszczego (w. niezliczonego Hyperborejów Ludu. 76. Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona. 97-104. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59.W. 107-117. Literary studies. którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. Blumberg. 718). Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. s. a opisując śpiew i taniec. 605). Słynna to. J. Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. a resztki pożywienia. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. niegdysiejszym posiadaczem Delt. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). zwłaszcza s. owa epifania Apollona. 112-113. gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. sc. jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. Tak się. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. w. dzieje. Cambridge 1993. 91. Delf). „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. The Argonautica of Apollonios. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. w. falowały na wietrze. 401). Por. 549-606). Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała.. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). z Łyki i spieszący Do dalekiego. Rostropowicz. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza..

czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. op.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. 1067). 834). w trakcie zaś rozmowy. błaga boha­ terów o pomoc. jakim Jazona obdarzy Medea. 898). Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. Nie jest to łatwe zadanie. 64 262 263 . który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. Erato (w. a także Telamona i Augiasa. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. czcili „jak boga" (w. 1141-1156). i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. W drodze do pałacu T. Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. by władca „po przyjaźni" oddał runo. jeden z synów Friksosa. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. a samego Polydeukesa. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. s. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. opuszcza Atgo (w. a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż. 756). by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". s. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. wyspie Aresa). nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie. w którym wąż pilnuje złotego runa. Nocą mijają wyspę Filyrę. Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. także A. Widzą też orła. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. niczym strzałą. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. s. 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. Rostropowicz. Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w. co ich dotychczas spotkało. 27. 199). Jej „geograficzny" opis. Również W. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. Jeśli się ta próba nie powiedzie. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. celu wyprawy Argonautów. przyp. wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić.. ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). s. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający. cit. który pokonał króla Bebryków. czy zadanie jest w ogóle wykonalne. Hellenika . dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. op. Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. by poprosić ją o pomoc. obiecuje dać mu złotą piłkę. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. i on. którego zrodziła sama Gaja. Oileusa. że Jazon jest z nimi spokrewniony. po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. 911 n. Swiderkówna. Ostatni dłuższy. a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. cit. przeto nosisz czarowne to imię miłości. co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona. Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. by tam złożyć bogu ofiary. Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem. Do tego jednak. 851-857). 160 oraz J. Idą zatem za radą Amfidamasa. zob. którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. Sinko (II/l. a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. Bogini. Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. 8). Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. (por. potrzebna jest pomoc Afrodyty. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. Ale nie spoczął on tam samotnie. Steffen. na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. który niesie się przez przestworza. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki. 6-166). 1093-1121). Argos. Okazuje się. 270) słusznie stwierdza.

jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. co może uczynić sam Ajetes. 378). ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. bezradny wobec zła. 395). jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie. 298). syna Ajsona i Telamona. Niechby tak. i jest pewna. niczym płomień. nic dziwnego więc. 647-648). Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. Ajetesa ogarnia gniew. Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. Trier 1992. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. daremną by była taka nadzieja. Eidyia. Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. ponieważ (w. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. 411-412. syn Chalkiope. Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. to wprzódy Niechaj wie. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. się stało. a po­ tem pokonuje ich w walce. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. Niechaj ginie. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. że uda się do matki. Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. Widząc Argonautów. Natzel. pod serce Medei (w. syn Chalkiope i Friksosa. zapłonęło w niej gorące uczucie. a za nim jego żona. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa. potomka Ajakosa. 264 265 . Inaczej Ajetes runa nie odda. że byki go zgubią. I. Argos. Gdy Jazon opuszcza pałac. S. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. Bohater musi mianowicie uczynić to. Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. a po­ tem szedł. Argos pona­ wia swą propozycję. czcigodna bogini Perseis. 320-366). Podejrzewa. W drzwiach pojawia się także Ajetes. by poprosić ją o pomoc. Zarówno w jego kon­ strukcji.A. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza. 286). by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. proponuje.. jak siedział. kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. co począć. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. Podkreśla. Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. KAśa yvvaiKwv. Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię.. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". 487-488): . wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII. wypuszczona przezeń strzała wbija się. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry. z których wyrastają uzbrojeni mężowie. w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. mistrzem nie lada. 448). po czym przedstawia obu gości. Gdy opuszcza komnatę. zob. 421). jak gdyby Jazon już był martwy. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. Eneida. ale pod pewnym warunkiem. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. wydała okrzyk. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. 215-248. Jeśli zaś jest mu pisane. który przywołał Chalkiope. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. i w wielu następnych. 533). gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. że może przypłacić je życiem. po czym Hera spowija ich obłokiem. ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. opowiada (w. Albo niech lepiej śmierci uniknie. wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. Jeśli dokona tego także Jazon. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. Medei. Gdyby nie to.

Radosny Jazon powraca na statek. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. Pierwszy odezwał się Jazon (w. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. by pomogła Jazonowi. 923). po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. Heliosa. który zna późniejsze dzieje kochanków. co wiedzą nawet małe dzieci. że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. nie przypomina Minosa. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. Prosi zatem. chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. Wyznaje. 68 Dla czytelnika poematu. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. a także zgładzić synów Chal­ kiope. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. Próżne są jej wahania. 674-739). Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. 975-1007). że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. Śni mianowicie. tj. ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu. który rozumiał mowę ptaków. Na myśl o tym. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. na czym jej zależało. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. Serce Jazona. który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. 1107)68. która formułuje się w dłuższym. po czym dodaje (w. jakie otrzymał od dziewczyny. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. bohater wyznaje zatem. ale obie czynią to z różnych pobudek. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. by wywiązać się z zadania. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu. bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. zatroskanej o los swych dzieci. jeszcze się waha. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. że Jazon niebawem odpłynie. ażeby nie spełniła się przepowiednia. 605). Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. Jednak myśl o Hadesie i żal. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. powiada. Dziewczyna jest w rozterce. 844-866). bo Hera już postanowiła. wypłynie pomysł. by pojąć ją za żonę. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa. ale po to. Kiedy mijali czarną topolę. Póki nas śmierć nie obejmie. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. że to od niej. Powiada on bo­ wiem. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. i co powinien zrobić. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. Ale Jazon nie zna przyszłości. łzy cisną się do oczu dziewczyny. a Medea — jedynie ciałem. który zapewni mu ochronę przed bykami. wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. o ile ujdzie z życiem. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. 266 267 . Zanim to nastąpi. w. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. Zakochana. to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. by pamiętał imię Medei. bohater w tym momencie nie wie. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. 1007). jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca. owo czarodziejskie prometheion. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. 1074 n. pisana losu wyrokiem.) przemilcza to. i 1097 n. 771-801). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. To Chalkiope prosi ją o to. i nie przebierając w słowach rzekła to. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. tak jak ona będzie o nim pamiętała. W komnacie. będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. a Medea zapada w szcze­ gólny sen. o której wspominał. Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. odmienia jej decyzję. Ko­ chankowie rozchodzą się. Nocne ciemności spowijają ziemię.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by pomogła Jazonowi. ponownie opadają ją wątpliwości. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. która pomogła Tezeuszowi. wzbiera miłosnym uczuciem. Ajetes jest głęboko przekonany. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. 1027-1062). Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. Medea stara się podjąć decyzję. Obiecuje zatem. o Ariadnę. że dniami i nocami.

bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo. zakłada złoty hełm. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki. Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. Poeta wzbrania się przed opisem tego. podkreślając zarazem. Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. która dzieliła rzekę (w. którą wznieśli tam Argonauci. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. rozciągniętą w czasie na cały dzień. Uzbroiwszy się. który Ajetes daje im przekonany. 95-98): Niechaj będzie. Ponownie otwiera ją osobne prooimion. i złożyć Hekate konieczną ofiarę. co konieczne. by o tym powiedzieć. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). Król żąda od swych poddanych. ruszają w pogoń. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. by być świadkiem zmagań Jazona. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. Jej część. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. W każdym razie takim królem. 302). a za nim Frontis wraz z Argosem. brata Medei. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. 240). 159). wróciwszy z wyprawy. która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. stanąwszy zaś nad wodą. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. udaje się w odosobnione miejsce. by dopełnić praktyk. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków. kto miałby być owym sędzią. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. 1234). obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). Gdy świta. obiecuje zdobyć złote runo. których trzeba się domyślać. ty córko Dzeusowa. Trzeba podkreślić. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. w. trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. i za radą Argosa. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate. Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. co przedsięwziąć. że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. bo we mnie Słów brakuje. Spieszy nad brzeg rzeki. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. co jej wcześniej obiecywał. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. natomiast o dalszym losie Medei. Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). natomiast od Jazona domaga się. Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. opisuje Apollonios od w. czy ma powrócić do pałacu ojca. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. 349). Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. podniósł dziewczynę. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. dodaje wszakże. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. dziewczyna przypuszcza. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. 69 268 269 . Tę wielce dramatyczną próbę. przywdziewa na się Aresowy pancerz. 314). było dlań rzeczą niemal pewną. 1190).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. dowodzona przez Apsyrtosa. Jazon wziąwszy to. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. i on. i rzekł (w. Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. Tymczasem dnieje. 70 Nie wiadomo. wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. która klęczała u jego stóp. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. nagli do ucieczki. Niebawem tam docierają. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. w świetle następnych zdarzeń. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. 1284 aż do końca III księgi. niezwykła niewiasto. który jako jedyny zna inną drogę. najmłodszego z synów Friksosa. jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem. jak Kolchów lud opuszczała. Gdy zapadła noc. że Jazon nie przeżyje próby. Albo haniebną ucieczką. sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. Medea i Jazon udają się po złote runo.

żonę śmiertelnika Peleusa. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. jak powiada Apollonios. na którym przypłynął Apsyrtos. ciął Apsyrtosa. i jaka konieczność. bardzo gwałtowna. 659-752. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. należy przekonać go. o mocnych rogach byka". 355-390). Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. 270 271 . ponieważ „ani nie pochwala jej planów. Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. jeszcze inni. 506). Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. kolejnym tematem pieśni (w. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. oraz do Eola. sprawcy ludzkich nieszczęść. Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". jakiż to uknuła podstęp. A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. Tak się dzieje. ażeby dowiedzieć się. Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w. bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. chcąc wyjaśnić. Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. 421). co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. na spotka­ nie72. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. stało się to. by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. a także do Hefajstosa. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. Medea tylko odwróciła wzrok. który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. co się wydarzyło. by przerwał pracę w kuźni. Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu. ani jej haniebnej ucieczki". nie chcąc patrzeć na śmierć brata. 560). Nie ukryło się to jednak przed Kirke. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. cały rytuał jest dość makabryczny. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. 591). 920-981). kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty. o czym Apollonios opowie później. ficznym i mitologicznym. gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. tam. 451). ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. Widziała ów mord Erynia. a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. 753-884). 885-919. zwłoki zaś ukrył w ziemi. pod którym ugięły się kolana. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku. na wyspie Drepane). by zaprosić morską boginkę. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. po czym śpieszy do Argonautów. 480)71. a następnie sama rzu­ cić się w ogień. w. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. Trudno powiedzieć. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha.

s. że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". Gdy nastała noc. Aigle. Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. Objawiwszy tę Zob. Eufemos. który. a na dodatek zginął wówczas Kanthos. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. znaleźli źródło. który poprosił o wskazanie wody. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. wyraz o niejasnym znaczeniu. 74 272 273 . a jedna z nich. niczym wiatr. W. Mają nawet nadzieję. 1691).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zagadka Syren. op. Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. otrząsnął się z morskiej wody. Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. którego ukąsiła straszna żmija. cit. na których pasły się stada Heliosa. 1499). W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. którego zabił Herakles. który mie­ li ze sobą. 1536). a kiedy wrócili na statek. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. trzeba zwrócić ją ojcu. Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. Wówczas Orfeusz zaproponował. gdyby nie boginki libijskie. Arete. stróża złotych jabłek Hesperyd. zniknęły boginie. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. po czym oddalił się chyżym. Wówczas Medea oczarowuje go. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. Daremnie jednak. dokąd się udał.. które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. s. aż dotarli do Jeziora Trytonis. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. Argonauci przybijają do brzegu. Pobyt Argonautów na tej wyspie. wówczas zobaczyli dziw. w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. by obwieścić swoje postanowienie. Tamże podążyli Argonauci. 1362). Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. tanecznego ruchu). 1983. a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. które się nad nimi zlitowały. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. raz jeszcze ich uratował. zagadkową wyrocznię. Steffen. Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. pełnej dynamicznego. co czy­ nić. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). z wdzięcznością wspominając Heraklesa. który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). 1236). którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. 1695. opowiedziała (w. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. uga­ sili pragnienie. by ugasić pragnienie. Filomata 354. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. I byliby zapewne tam zginęli. 1670). skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. w. spróbowali pożeglować dalej. odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. niesławnie i nie wykonawszy zadania. Kiedy zapadł w sen. ga­ lopem. który wskazują ślady końskich kopyt. Appel. że go gdzieś tu spotkają. 982-1222). Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. choć nieobecny. to nie będzie jej odbierał małżonkowi. 1637). Towarzysze pochowali go uroczyście (w. W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. 86 uważa. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. Już byli na wysokości Peloponezu. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. w. i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. Stały one nieopdal i zawodziły. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. 93-104. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów.

rzekomo potomka Eufemosa. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. Mooney. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. s. w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów. także cytowane już studium W. Karkinosa z Naupaktos. Apollonios.. która jest naj­ starszym. jako że żadne zadanie już was nie czekało. IV. 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). oczekiwany. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. s. Steffena. jak należy je potraktować. zwł. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury.W. naz­ wanej później Therą. s. The Argonautica of Apollonius Rhodius. Rostropowicz. Tym niemniej trudno dziwić się. Od. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. Filomata 341. s. Quellenforschung. Mooney. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. pierwszym twórcą. wręcz lapidarnego.. I oto następuje. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. 1980. Gdyście z Eginy ruszyli. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. 1730). Zob. s. w. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob.] starannie przemyślane". kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus. 1763) i płyną na Eginę. 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. dostępnym nam. zob. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia. Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. poetyckim opracowaniem mitu. 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. Jaśniejącego). Aczkolwiek w dawniejszej tzw. 43-56. jego nazbyt epizodycznej. 70-78 oraz J. Argonautika I. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. por. oczywiście. Szastyńska-Siemion. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. 985)76. op. 44. 1772). poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. Apollonios nie był. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy. Dublin 1912. s. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa. zob. goły. że wokół takiego. tj. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. XII. ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. witth Introduction and Commentary by G.. hydroforie. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła. K. IV Oda Pytyjska Pindara. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i". 81 n. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. Rostropowicz. Dodajmy.. Danielewicza. por. którzy uważają. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. A. być może. Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. tzw. czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. Bartol i J. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. bóstw potomkowie. cit. Z polskich prac. 36. ed. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. cit. s. 274 275 . Poematy Naupaktyjskie). który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. a nawet dygresyjnej struktury.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. najlepsi. pod red. iż miał na tym polu poprzedników. Poznań 1997. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. 18. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. autorstwa. która stano­ wiła tło całego dzieła. bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. 70. op. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza.

Dodajmy. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. jakby mimochodem. Munchen MCMLXVIII. Herter. tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona. nie jest rzeczą łatwą. ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. umiejących docenić programową uczoność poematu. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. 86). Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu. Trzeba też podkreślić. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. jak już była o tym mowa. Specyficzny jest także świat bogów. obserwować dręczące ją rozterki. Uwidacznia się on także w drobiazgach. 433).R. wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów.. które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. że w owym świecie heroin i herosów. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. jaką im poeta zaproponował. GRBS 10. jakim jest książka Ch. s. czerpane z obserwacji życia codziennego. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. op. Ch. związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum. 2-6. całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob. na przykład. 60). pomimo całej baśniowej scenerii poematu. s. bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. — portret dziewczęcej. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79. s. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. jakim H. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". mające wpływ na toczące się wydarzenia. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. ale i demo­ nicznej Medei. na przykład. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. wie wir seit Platon wissen". Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. i to nawet wówczas. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. 81 Znaczący jest np. na przykład. Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. s. wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. na bardziej ludzkim jej wizerunku. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu. członka grupy. Pamiętamy też. nawet stosunkowo dokładnie. tzw. że Argonautika „nicht nur. enjambement. Nawet świat magii. cit. który pozwala. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82). wie von der Forschung langst festgestellt. uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. zob. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. których bohaterami są postaci dzieci.in. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. z konieczności bardzo okrojona. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. rea­ listyczny w opisie. 43. oryginalny. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. na przykład. Apollonios. sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. wręcz „antyherosa". którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. 31-55. gdy dokonuje on heroicznych czynów. Po­ zwala nam. s. być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. a nakreślony. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. Widać. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. a nawet bezpośredni w nich udział. ale także na poziomie tres'ci dzieła. Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję).. 265). Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła. 1969. Kiedy. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna. formal-strukturell. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. świecie niewiast i mężczyzn. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . Beye.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Jednak lektura poematu. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos.

Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi. ubersetzt und erlautert von R. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U. że był starszy od Apolloniosa. Bd 1. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). Stacjusz. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety. filo­ logiem).) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. stał się gramatykiem" (tj.] Diotimosa z Adramyttion .. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. Nonnos z Panopolis). Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. 142). Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. hrsg. Reich. Klingera. Sinko (11/1. bo słyszymy. 877.. który umarł w 283 r. A stał się poeta bardzo dobrym filologiem. praca jeszcze nie ukończona). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. bowiem nie był to homo unius libri. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. Darmstadt 1996. Wergiliusz.). dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. Twórczość ta. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. Knidos i in. Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). 263). Oxford 1993. i to podejrzanej autentyczności88. Klinger (zob. Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa. będzie to oznaczało. Translated. 9-21. with introduction and explanatory notes by R. Otóż wiemy. Thiel. Reasumując. wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa. które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. fr. Argonautika. i to na tyle udane. 275) dwuwierszowego epigramu. tenże. A. nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. tj. Słyszymy również o kilku jego naukowych. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. Współczesnym Apolloniosa. 79-84) uważał. 923 i 946.A. Natzel-Glei. Oprócz prac przywołanych już w przypisach. s. Maehler. Alex. Hezjoda i Archilocha.. Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia). iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. Stuttgart 1993. Trudach Heraklesa — W. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym.. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze. a więc Homera. a więc: Apollonios ofRhodes. Kiedy żył Rhianos?. a później. zdaniem W. Index perborum in Apollonium Rhodium. Rodos. da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. by M. Margolies DeForest. Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. 87 86 278 279 . a dubia pozostają fr. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń. Kwintus ze Smyrny.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tzn.. Leiden 1981. poszła w zapomnienie. Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów. że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania. Czytamy tam mianowicie. Miinchen 1994. a%Aa [Herakleous athla. zob. także Herakles zabijający lwa). Eos 26. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. Das Argonautenepos. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa". Miał być współczesnym Eratostenesa. 1996. ale nie od­ grywały one tej roli. Waleriusz Flakkus) i greckich (np. tj. Hunter. 85 SĄ literatów. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. 1505 n. Jak pisze T.. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. 941-945). tenże. Rengakos. 1 Powell. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. Z drugiej strony należy jednak podkreślić. Campbell. Apollonios von Rhodos. 141). s. a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. 1932. co we współczesnych (ok. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. Coli. że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. s. Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. ex incerto poemate). iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera. Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). szp. którego treść. należy zatem mocno to podkreślić. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. W cytowanej pracy zamieścił W. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". R. por. curavit et emendavit H. 1-2. będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. być może z miasta Bene. a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. zdobywszy wykształcenie. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. jest atrybucją bardzo wątpliwą. Hunter. W. aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne. z których nic się nie zachowało. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. K. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich. z której wynikałoby. oraz w SH. 280) 'HEOOCKAEOC. IV. historyczno-literackich pracach. M. że był on także autorem rozmaitych ktiseis. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. F. 84). Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos. von Wilamowitza-Moellendorffa. Hildesheim Ziirich— New York 1983. Glei und S. DNP. Bd.

że m. Omawia je szerzej T. Zob. filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. szp. komentowanego wydania poematu.). Sinko. a my poprzestańmy jedynie (za A. pochodził zaś z miasta Soloi. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. Geniusz Aleksandra Wielkiego. któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. przedmowę napisał J. O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw. s. jakie przygotował D. Swetoniusz powiada (c. umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa. a nawet Menandra. Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. 1965. Leskym) na stwierdzeniu. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. 957-962. Rostropowicz. Bd. Aratus. Księdze Suddn. Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. 217-231. Król i poeta. Dionysiosa z Heraklei. Poznań 2000. Życiorysy te. op. with Introduction. s. 70). przekazane są w Antologii Palatyńskiej. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu. a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. Jest to możliwe dzięki temu. Antagorasa z Rodos. krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego. 20 (oryginał angielski z 1994 r. 284-297. 90 Poetycka twórczość Rianosa. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa.]. 1. Starożytna Macedonia. 293-296) oraz w artyku­ le W. właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. w którym żył. 6. Theona z Aleksandrii. Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał). 26-30. Sinki (II. tj. wypada jeszcze wspomnieć. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. gramatyka Menekratesa z Efezu. 35. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. Fantuzziego przygotowany dla DNP. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. X. Wolski. przyrodnią siostrą Antiocha II. która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem. Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów. oraz tenże. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach).O . który panował w Syrii jako następca Seleukosa. s. Hammond. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. NiemirskaPliszczyńska. Translation and Commentary by [. że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. a że w tego rodzaju poezji gu­ stował.in. z wyjątkiem jednego. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. 827. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". obejmującego niegdyś sześć ksiąg. przynosi artykuł M. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. ponadto Filetasa. szp. leżącego w Kylikii.. Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety. Ludwiga. 1... 3). przet. 42).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr. Ossolineum 1972 5 . 92 280 281 . Hutchinsona (zob. Jeśli chodzi o czas. Żywoty cezarów. 66-76 Powell). jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach.. Chankowski. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. Sinko. s. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza. Ogólnie rzecz biorąc. Gajusz Swetoniusz Trankwillus. przyp. " Lesky 1. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. 235. ed. s. Phaenomena. J. że Pauzaniasz. to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby. tj. Kidd (zob. 1996. II/l. który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. s. s. 263-264. Klinger. szp. 39 i 47. a mianowicie Axcui<d (Achaika). „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. Nowsze. a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. przeł. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła. Lang. 26-39. A. które. RE Suppl. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. tamże. 214-236). najnowszego. Opole 1998 (tamże. IV. któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s. przodka Temenidów 89 . Opowieści Messeńskie). cit.. Warszawa 1999. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata. s. MeacnviaKd (Messeniaka.S. N. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem. wstępem i komentarzem opatrzyła J. przeł. zob też T. W. s.

462-757). wyżej). na śmierć brata Myrisa. nr 118). Wielka i Mała (Helike i Kynosura). że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne". (-/. s. zapewne nieco starszy od Aratosa. SH. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. fr. ale w pełni uzasadnioną. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety. m. zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą. Engonasin. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. natomiast Aratosowi. które kolejno w swej porze wracają. ibidem. Psa (Kyon. Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce".ob. protektora poety. Później przechodzi poeta (w. % J. op. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. 65-73. w. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. I I / l . ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. 95 282 283 .. s. poradzi sobie nawet z takim tematem. fr. Jeśli jest to prawdą. dziś Hercules. Hymnem do Zeusa. pojawiając się w ciągu roku. por. s. To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. Aratosowe prooimion. przyp. 177187.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W. 19-461). SH. którego autorem jest inny uczeń Zenona. znającemu się na astro­ nomii. 30). 3-5. cit. że właśnie: Te gwiazdozbiory. 326327). na początku i na końcu. Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). Acta Universitatis Nicolai Copernici. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. fr. tj. 1996.. apostrofą do Muz. Ponadto. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. przed 239 r. przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi. który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. 1-18) stanowi prooimion. Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. S i n k o . czyli obydwu zwrotników. op. w tym także rozmaite Astronomica (zob. a mianowicie Klenathes z Assos. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". Rostropowicz. czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. Appel. która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. Słyszymy. wyżej). Był Aratos płodnym twórcą. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. Eos 94. 322-325. 25-30 {etpassim). czyli od samego Oriona (w. Interpretację tę J. zob. por. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95. epigramy i epicedia (np. Rostropowicz. iż poeta urodził się około 310 r. Natomiast w dalszej części utworu (w. op. s . ibidem. równika '•' D. 3>aivóueva).in. Filozofia VII. przyp. gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?. Toruń 1983. zakończonym dodatkową jakby. taż. zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. T . takich jak elegie. poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. Poemat liczy 1154 heksametry. cit. 452-461). jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę. czyli „Ten-na-kolanach". znawcy zagadnień medycznych. które. s. Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. jak pisze J. Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. 53. s. w jakim następują po sobie"96. że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. J. 86-91) i Medica (zob. (zob. i to przynajmniej na tyle dobrze.93. Przeto zawsze. iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan). który „praży najostrzej". i Psiej Gwiazdy. ibidem. s. również w duchu stoickim napisanym. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. ułożyć poemat o tematyce medycznej. Kidd. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać.in. że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. Kleanthes — poeta i filozof. Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król. na którym się nie zna94). s. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła. Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. SH. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie". 9 < Z o b . Znane były również jakieś jego listy. bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. s. cit. Syriusza. tj. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej. 286-287. jakie Antygonos odniósł w 277 r. Rostropowicz. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów. 53. 92-98). SH. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. 103-105). 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). co pozwala nam przypuszczać. oraz konstelacja Smoka (Drakoń). por. Część druga poematu (w.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

s. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. 131 Referuje ją H. głównie zaś te wydarzenia. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. ofiarowaniem Polyksene. także T. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. Zob. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. Jana (o której będzie jeszcze mowa). Odysseia leipogrammatos). 254-265. 1976. ks. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc.. porównania. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc. 128 Zob. Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii). 18-22. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu). pochodzący również z Egiptu. III/2. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. ks. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). Ausgabe mit Einflihrung. Polis Pana. Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. W tym krótkim poemacie. czy Nonnos. W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. katalogi. właściwie epyllionie. to oczywiście Panopolis. a więc prooimion. Studia nad Nonnosem. także stylistyczno-leksy- kalnej. s. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. Nonnos. Dubielzig. 13(1 302 303 . zakłada­ jąc. U. a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr. 2000. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. Bd. liii excidium. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. po Chr. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu.. ofiary. był jeszcze poganinem. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. s. Zob. iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129. AiovixriaKd {Dionysiaka. Wojtowicz. op. RFIC 104. ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. s. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. szp. ów „dźwięczny oręż". Lublin 1980. 444. jak i eposu hellenistycznego. DNP. Wojtowicz. cit. tworząc Dionysiaka. Pamprepios). s. 21 382 wierszy!). kunsztowne ekfrasis. aparat bogów. s. Sinko. którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. aristeie poszczególnych bohaterów. miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. Opowieści dionizyjskie. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. 132 Zob. przepowiednie. Lipsiae 1982). 9. sceny pogrzebowe. który zawiera fragment (w. możemy przyjąć za pewnik. co (być może on sam. o którą upominał się Kallimach. W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. H. w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. Wydaje się. Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami. tj. Można zatem powiedzieć.in. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. 8. antyczną epopeję w 48 księgach pt. 391-402) tego dziełka. Livrea. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje. najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. a Farie oznacza Aleksandrię. a także kilka innych utwo­ rów (m. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. 997-998. Kyros. ale że odwrotnie. z których nic się nie zacho­ wało. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. E. S.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tj. czy może już chrześcijaninem. filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. 129 Zob. ale uzupełniające się systemy. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. Fornaro. nastające dni i nocne ciemności. W pierwszej z nich.130 W związku z tym. I-VI. mowy i rozmowy. 23.v. narady. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. Tiibingen 1996.

ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. oszukanie Zeusa. Wręcz odwrotnie. narada bogów. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. różne gry słów. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. XVII 1. wesele Kadmosa z Harmonią. określające tych poetów. cf. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. królem Deriadesem. 313-483. i zapowiedzią. Agaue. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. która poprzedzona jest osobnym prooimion. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. obfitujące w nowotwory językowe. Bd. ma pocieszyć Dionizosa). antytez oraz układów chiastycznych. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. Dionysiaca. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. Ino i Semele). walką z Perseuszem w Argos. o jego śmierci i o potopie. której konsekwentnie hołduje. Nonnos. Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. przygotowanie zbroi. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa). takie jak katalog bo­ haterów. theomachia. W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. Najobszerniejsza część trzecia (ks. którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. Nowa. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. Naczelną zasadę poetycką. H. s. są tematem osobnych filologicznych rozpraw). dwujęzyczna edycja francuska. 905-909. Keydell jest także wy133 cą. narodziny ich córek (Autonoe. RE. 27). Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości. szp. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. op. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. że mitologiczno-bohaterski epos. 190551). poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. jaki później nastąpił (Deukalion). a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. syna Kronidy i Persefone. Penteusa. Jest to pojęcie umowne. np. dla którego Kronida stał się „i ojcem. dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. podob­ nie jak homeryckie. Część drugą poematu (ks. pierwszego Dionizosa. z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. Styl poety charakteryzuje congeries. tj. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. I-II. odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. aliteracjami. do Owidiusza). że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. szeregiem anafor i epifor. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. Berolini 1959). czyli „kunsztowna różnorodność". przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła.in.. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. walki nad rzeką. Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. ale także motywów i myśli). Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. i trzeba przyznać. Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. R. Keydell. Erigone. Learchosa i Melikertesa). 34-74. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. Okazuje się. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. która trwała już sześć lat. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. w jakich doszło do narodzin Dionizosa. epitety nonniańskie. passim. M u s a i o s (Mouamoc). specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. Można powiedzieć. wielotomowa. XXV. Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. i matką". XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. oparte także na etymologicznych skojarzeniach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. szkołę Nonnosa. aliteracja. co oczywiście nie oznacza zarazem. Należał do tego grona m. Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. króla Indów. Wojtowicz. XXV. którą uosabia Proteusz. przygotowywana przez F. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". s. 304 305 . Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. zob. vol. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. R. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera.v. jeszcze nie została ukończona. którzy tworzą tzw. inwokacją do Muz. cit. ich zamążpójs'cie.

zob. zwłaszcza szp. sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. oboje na zawsze pozostali razem136.138 Jego or- Zob. s. która swój wyraz znalazła m. 138 136 Por. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. Orphische Dichtung. Nadchodzący wieczór sprzyjał. 46. Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka. Keydella i K. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca. także z retorycznego punktu widze­ nia. lite­ ratury orfickiej. Fornaro. pierw­ szemu zbliżeniu. 137 Na temat rozmaitych Orphica. Aż nastała pora zimowego przesilenia. Brożka). że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. niżej). Vian. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. cu>tó|aaTOc vquc. on w Abydos. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach. Kosta — Musaios. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. ukazał się polski przekład poematu pióra W. poświęconego Leandrowi i He­ ro). Les Argonautiąues Orphiqu. Hero und Leander. 36 Halbband. 135 134 Już w 1572 r. i G. płynąc wpław. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. navita. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. Eleuteri (1982). 306 307 . iż zauważył.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. licząc na opiekę Erosa. dla Polaków szczególny. Einleitung. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. texte etabli et traduit par F. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. przeprawę przez wzzburzone fale. rector ero").v. I choć oboje zgi­ nęli. także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. Sinko. auTÓcrtoAoc. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. przyp. 1955. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. I choć nie mo­ żemy być pewni. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców. Obersetzung und Kommentar von K. Tak jest również w wypadku tzw. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. 8.es. Tak też się dzieje. Erosa i Posejdona. 2000. gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S.in. mitycznym imienni­ kiem. Text. miłości skrywanej przed światem. a kierować się będzie światłem lampki. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. szp. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów.in. Leander. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. zob. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18). Zieglera.. RE. 465-528)134. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A. Filologowie wypisali wiele piór. Ona mieszkała w Sestos. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. wyżej). Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. 287). s. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży. S. Chodzi o tzw. a najnowsze (raczej parafrazę poematu. s. umówiony sygnał zapalony przez Hero. DNP. a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. Ten poemat. dwojga tytułowych bohaterów. zakończonej tragicznym finałem. nr 4. Urok młodzieńca i jego zręczne. 1322-1417. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr. więc dzielił ich przestwór Hellespontu. 1333-1341. słowa. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty. również przed rodzicami. Poeta powiada bowiem o Leandrze. zapewne z I wieku po Chr. autorstwa M. 175-186) T. Livrea i P. Leander podejmuje swą ostat- nią. i Hero. zachowane do na­ szych dni. do której należą także dwa epickie Orphicani. 329). Widząc migocące w od­ dali światełko. sam sobie okrętem. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu. 503. Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. Bd. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym.v. papirusy z kolekcji J. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. Stuttgart 1942. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr. Musaios [4].. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. kryjąc. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. s. Leander przemierzy nocą Hellespont. nocami zaś żoną" (w. Kost. Na nic zdały się modły do Afrodyty. sternikiem. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. syntetyczne opracowanie R. a to tym łatwiej. Bonn 1971. prozaicznego. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa). szp. Koechly)135. jak się niebawem okaże. Kamiennik Orfeusza (zob. wzniesionej nad samym brzegiem morza. Fornaro. Jakubowskiego.

poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. nr 8-9. układy chiastyczne. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. Wynika z niej. którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. możemy określić mianem epyllion. Aczkolwiek i Hera. 308. Lukan i Claudius Claudianus). Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por. zwłaszcza Homera. pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. oraz kilka tytułów takich dzieł. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. który. i to pomimo te­ go. ale wynika również stąd. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". Relację o tym. albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną.I.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. Szymańskiego (zob. podobnie jak dziełko Musaiosa. I: 491518) i że był autorem eposu pt. inna jest ich kolejność w katalogu (w. Musaiosowi. choć był królew­ skim synem. Kolluthos z Lykopolis. Apolloniosa z Rodos. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. s. hyperbaton. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. Księdze Suda. podjętej w 505 r. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. także na poziomie stylu. a jego uroda. tzw. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. Zdecydowanie ciekawszym. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. Literatura na świecie 1996. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach. poparta zręczną przemową. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. 125) „przekładem" J. który. Wieść o tym powędrowała na Kretę. że tym wydarzeniom. a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. to. doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. choć z pewnością nie wybitnym. która próżno poczęła szukać mat­ ki. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi. ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. Venzke. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. natomiast scena porwania runa (w. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe. 858. 140 308 309 . traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. w którym odnajdujemy. figu­ ra etymologica i inne). jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). aniżeli uczynił to Rodyjczyk. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. Popłynął tedy królewicz do Sparty. Harpage Helenes). ale to właśnie dziełko Kolluthosa. Jego treścią jest opowieść o tym. że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. gdzie podówczas bawił Menelaos. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). Berlin 1941. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia. podobnie jak u Nonnosa. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. Wyszu­ kane słownictwo. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys. że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. niknie z dziejów literatury. w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. przyp. co się wydarzyło. Kolluthosowi znane. jej córką. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). 1191 i 1347). że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw. Porwanie Heleny. passim. niewielkiego eposu (392 heksametry). antytezy. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością.

s. 404 po Chr. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa. znaków zodiaku i planet145. Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów. niestety. 2. na które składał się wstęp. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi. Berlin 1941. Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. a w r. Wilamowitza-Moellendorffa. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd). nie tak dawne zmagania z Persami. nieznany143. Heitscha. Marcelus von Side. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. O początkach). niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. dedykowany cesarzowi Neronowi. 56). np. Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. w 42 księgach). o twórczości Marcellusa z Syde. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej.-L. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm. Trudno się dziwić. Teodozjusz II. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. mający dać odpowiedź na pytanie. zachowały się. 145 Zob. Pingree. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. II. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt. odniósł nad Persami w 422 r. Effe. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. rodem z Egiptu. i wiemy od Libaniosa {Or. Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. że np. o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr. s. znaleźć można w wy­ daniu E. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. Jeden z uczniów Nonnosa. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. J. jej narodzinach i wy­ chowaniu. czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. nie tylko heksametrycznej. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). papirusowe fragmenty. jak przypuszczamy. [w:] Kleine Schńften II. Carmen astrologicum.). z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. być może. zob. czy może ich zaniechać. Ale komponowane one były także w języku greckim. 194198. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. zwłaszcza s. 959-962. która również osadza się w określonym kontekście historycznym. w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika. Charlet. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. Effe. już to. rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. Lipsiae 1976. tj. a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. którego autor jest nam. 143 Zob. Blemyomachia. 12. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. D. czy należy podejmo­ wać określone działania. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. po Chr. 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. nym przez E. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania..). które w całości zachowały się do naszych czasów. obszerne studium U.). 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius. W zbiorze opracowa' ' Zob. Zachowała się znaczna część tego utworu. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej. Christodoros z Koptos. Kaxaox«v {Peri katarcbon. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. tłu­ maczonego później na język arabski. 502. jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. 131-136. po r. ed. z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. s.). Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. 142 310 311 . ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. i wiemy. co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem. Iatrika. passim. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom. po Chr. jakie jej małżonek. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144.

wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. po Chr. rzeki i źródła. 182-183. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). co pozwala stwierdzić. autora m. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw.). 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. które było częścią Aleksandrii). 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. nr XXIX). jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. II. 151 Zob. Brodersen. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. 805. panowa­ nia) Hadriana". stał się tekstem szkolnym. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E. LXI Heitsch). ' Christ-Schmid-Stahlin.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 679 (= Fr. Zob. Z jego analizy wynikałoby (ks. I a i d w w a 1990. słynące latarnią morską. Sinko. wody Oceanu. których datowanie. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. sc. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. Manethon [2]. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. zob. z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego. ułożonego w 1186 wierszach. tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. s. II/l. zweispriichige Ausgabe von K. szp. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i .151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła. żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. być może. Jak się wydaje. Europy (w. postać zgoła enigmatyczna149. autor słynnej gramatyki). po Chr. 112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. 148 Zob. Das Lied von der Welt. 150 Zob. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. s . 270-446) i wysp (w.in. s. T. lesiste góry.v. KQnwĄ EK6oan. W. Tzw. literaturę przedmiotu. Europy i Azji). Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. 1-9). 7. poemacie Pamprepiosa. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. 620-1165). Livrea. zwany Periegetą. Olms Verlag. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. bóstw. I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). 152 312 313 . pochodzącymi od różnych twórców. G. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. w II stuleciu po Chr. a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów). w pierwszej części dziełka (w. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. 126-131. I. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. Manethoniana wydał A. w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. Zakończenie poematu (w. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. w. Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. 512. z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. S i n k c I I I / l . Opis Afryki (w. i to pomimo faktu. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). s. 738-750). Historii Egiptu. DNP. wyspy. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc). 174-269). Lipsiae 1979. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety. badzo jednak skromną.). II. tamże znaleźć można nowszą. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. Należy odróżnić ją od innego Manethona. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. z których jeden pozostawił własną sfragis. 1999. kolejność. żyjący. s. Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. III i VI. Heitsch. Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ). fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach. za (sc. także Effe. 2. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. dotyczącego niewieścich obowiązków. 513-532) chwali „boga Hermesa. VI (III). 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. TCABAPH. który jest autorem eposu „geograficznego" pt. Bibliotheca Teubneriana. oraz Dionysios von Alexandria. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę. Hubner. W pierwszym z nich (w. T.

w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . 45). iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. zwanego Sofistą. Sprawozd. Fajena (Oppianus. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. 557-558). opis myśliwskiego rynsztunku. Sinko. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). 30. a ponieważ poeta wspomina też (II.). krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. Publiusz Owidiusz Naso. Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu. i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu. III/l. Halieutica. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. Meisenheim am Glan 1969. a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności.. Tryphiodorus. przyp. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. oraz pewnych eksursów mitologicznych. Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. Tow. że poemat powstał przed 178 r. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. i 205 n. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana.. Sztuka rybołówstwa. Jest to. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń. który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob. Na­ wet nie jesteśmy pewni. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. czyli O polowaniu). 7 n. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. 15. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka. poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. s. 198 po Chr.1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. Tekst łaciński do druku przygotował. Poeta nie unika porównań. 25 (por. Teubner. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. Gniezno 1997). seria Loeb Classical Library. London MCMLXIII. o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. wyd. oznacza to. Jest rzeczą charakterystyczną. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. 1937. s. jakim Oppian musiał się posłużyć. Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr. with an English Translation by A. typowych dla człowieka157. Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. Ubersetzung in deutscher Sprache. czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów). Kumaniecki (zob. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. cit. I — 1928). uczynił współwładcą swego syna. że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. Kommodusa. Podkreślić trzeba. Na treść utworu. jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. Fajen. 3) i wzmiankom o jego synu. Fajen. po Chr. Ikseutikd). VIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra.g. hasło w tzw. 67-82). a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). Stuttgart und Leipzig 1999). przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155.) poematu. s. Poemat składa się z dwóch zasadniczych części. I. jaki zachował się do naszych czasów158. a to z tej racji. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. 31. Mair. w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. Text. Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu. pozytywnych i negatywnych. a także różnych sposobów ich łowienia. przygotowanej przez F. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. po Chr. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. I. KuvnYETUtd {Kynegetika. s. (zob. 683 i V. autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes).W. Einfiihrung. Colluthos. K. zwłaszcza dzikich. Nauk. Brodersen. AAtEimicd (Halieutika. Zob.W. wstęp do Oppian. Uważa się. przydając mu elementy za­ chowań. 138 n. dodajmy. 314 315 . ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. wstęp do najnowszej. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację). czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). po Chr. s. który w 177 r. wyżej). że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. z pewnością zaś powstały po r. liczącego łącznie 2144 heksametry. II. i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. wybór stosownej na to pory. e. 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. Mikołajczak. przypuszcza się. 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju. op. Warsz. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. ile w ogólniejszym. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A..

gnostyckie. Bd. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. Podkreśla to Effe. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. jaką obecnie posiadamy. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. Vision de Dorotheos. Toruń 1990. W. passim.-L. Starowieyskiego. Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. nie tylko szlachetnych. W najważniejszej. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a .in. żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Rudhardt. griechisch-deutsch. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia. Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). 162 Zob. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. na który składają się 4230 heksametrów. O.]. Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M. 336. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. Oracula Sibyllina). o ich cudownych właściwościach. Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. Zob. Od wieku II po Chr. Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Pli­ niusz i Grattius. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. ale także magicznych i apotropaicznych. tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. o Chrystusie i Jego wcieleniu.. to swoista. s. Le chasse. że ów Zob. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. 8. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. Hurst. Appel. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. przyp.-D. nie tylko an­ tycznymi. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. Najnowsze. Boudreaux (Oppien d'Apamee. 166 165 316 317 . Theiodamasem. Munster 1969). poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. łac. nr 324. S. s. o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. 510-609). Kamiennik Orfeusza. czyli od Ksiąg sybilińskich. Charlet. a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. czyli Kamien­ nik). Poeta stara się o to. mieszanina elementów chrześcijańskich. a także rozmaite proroctwa. pełna rozmaitych interpolacji. Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60. jak i z autorów łacińskich (Warron. przede wszystkim leczniczych. (por. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. Dusseldorf—Zurich 1998). 183-203). Filomata 1979. 507. lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. 164 163 M. żydowskich i pogańskich. M. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. opracowany przez W. t. 172-190). I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. cit. Columella. Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. Najwcześniejsza. być może także Wergiliusz)161. a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 . s. 1260. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w. Cologny—Geneve 1984. to jednak w porównaniu z innymi. Paris 1908). une traduction et notes par A. Horasis Dorotheou). powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. choć w rzeczywistości ani ten utwór. owego „dziwnego. 155). wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. Gauger (Sibyllinische Weissagungen. Starowieyski. 161 160 159 J. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. J. literaturą orficką {Orphicd). powstałej zapewne w II wieku po Chr. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. Kraków 2001. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. op. Starowieyskiego).. a zarazem tajemniczego zbioru". i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. Cavallo. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań. pod red.166 Trzeba podkreślić. wyżej). s. Reverdin. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. czyli do epiki chrześcijańskiej. 173-184. Księgi sybilińskie jako całość. mesjanistyczne. edite avec une introduction. pióra S. przyp. VIII mowa jest m. ale stanowią one części księgi VIII)"164. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. o Zwiastowaniu. s. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to. s. Kasser et G. szp. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. Papyrus Bodmer XXIX. DNP.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. 2000. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi.v. Fornaro. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie.in. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. Oppianos [2]. ks. przywołując m. 335-336 (przekład M. s.

Wojtowicz. Bogarodzica. Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. s.M."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się.. ale — jak podkreśla to H. Vigiliae Christianae 4 1 . Wojtowicz (op. przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. Generalnie rzecz ujmując. która pozwala wyznaczyć terminus post quem. jak wiadomo. przyp. (por. Istotną wskazówką. Jana"169. że czasami stosuje poeta „auto- Zob. przebywał w Antiochii. gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu.. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. Evangelii loannei. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa. 119-123. Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. I ma charakter wprowadzenia. jakiego zaznał. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. ułożone­ go w 343 heksametrach. 314-317).H. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. także na po­ ziomie słownictwa. które utrudniają zrozumienie całości dzieła. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. Ostatnie oryginalne. Ep. co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?). 118-119. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. Grzegorz z Nazjanzu. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. H. w. gdy w ciągu dnia (w samo południe). Bibliotheca Teubneriana.W. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu". w tym wypadku sc. choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. 169 Zob. Jest też rzeczą zrozumiałą.. Dioklecjana?). Wojtowicz. op. w jednej z sal cesarskiego pałacu. że jest on dziełem „Dorotheosa. s. a więc opisowi Jego wędrówek. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa"). jakim jest Parafraza Ewangelii według św. 1987. opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. The Vision ofDorotheus (Pap. Kusząca byłaby zatem hipoteza. ponad­ to zaś przyjął chrzest. natomiast część druga (ks. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą. s. 168 318 319 . ks. W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego. co prawda z dużymi lukami. wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. Edited with Introduction. w wierze. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r. Viana). epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. Kesscls and P. cudów i nauk. 70). cit. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. 334) wyśpiewać pieśń. Zamykają Prafrazę epilogi. Van der Horst. które jednak dotychczas nie zostały opublikowane. po Chr. spłynął na jego powieki sen. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej. 87-91). fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou). strażnikiem wrót w pałacu Boga. co świadczy o tym. Parafraza ułożona została w XXI księgach. greckiego poematu chrześcijańskiego. który w 365 r. odważny". Ale. Gabrielem i innymi aniołami. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks. po Chr. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus.. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. Bodmer 29). był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv. w odniesieniu do Maryi. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. zaopatrzone w Index verborum... Lipsiae MDCCCDOCI. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne. Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. A. z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. cit. Jana i można stwierdzić. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. s. s.. tj. op. iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. po Chr. Translation and Notes by . XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. został. Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. jak w świecie rzeczywistym. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. cit. najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. F. przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np. jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). Po prologu. H. Otwierająca epos ks. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej. jak np. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. po większej części poetyckich. 130). dv6oaoc znaczy „dziel­ ny.

Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. Lipsiae 1897. Posiadamy też znaczną część centones z Homera. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. 16). 3. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170.. Jeśli chodzi o inne greckie. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic. Niemały zaś w niej udział. oraz 471 heksametry z ks. oczywiście. Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. powstała w połowie V wieku po Chr. III. poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ludwich. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. to wiemy np. Antehomerica. por.. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). nie dotrwała do naszych czasów. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu. U historyków Kościoła czytamy bowiem. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. Cyprianie. Tzetzesa).. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. Na Eudokii. Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. Bibliotheca Teubneriana. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał.). w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. miał rzymski okres greckiej epiki. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". charakterze. ułożona w heksametrach. Nonnos nie był jedynym twórcą. który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów. ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym. Sozomen z kolei przypisuje (5. jakimi posłużyła się Eudokia. jak opowieść Eudokii o św. przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe. Homerica i Posthomerica J. Kośmy i Damiana. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. po Chr. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. 170 320 . końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim.

Mus. s. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. ps. biesiadną. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny.^ ^ . 1132cd. Mus. zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. że główną przyczyną uznania elegii. choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. 1963. 46. Greek Elegy andlambus. pod red.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. A. 825-828. 37-90. 4 Heracl. że za cechę dystynktywną tego gatunku. żałobną. 1134ac. uznano formę metryczną. 1055-1058. Lewandowskiego. t. Poznań 1993). s. Pont. 261-278. Teksty te analizuje K. historyczną. ap. 2 3 Theognidea 239-245. ps. Szastyńska-Siemion. I. C Q 5 6 . Eos 74. s. miłosną. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną. 1987. Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. [w:] Elegia poprzez wieki. Elegia i epigram. które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc).-Plut. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob. 973-976. także w odniesieniu do epoki archaicznej. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. 1 . 5 Zob. Studies in Ancient Literary Sources. Metrum to. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . s. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. XIV. począwszy od czasów aleksandryjskich. 11-18. Kilka problemów terminologicznych.-Plut. Dale. za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. 1063-1065. A. Vandceuvres—Geneve 1968.M. Poznań 1995. 533-534. Stichos andStanza. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. mianowicie w epigramacie2. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. Można przypuszczać. [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. ogólnofilozoficzną. B.^ ^ -). Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. Epigramma ed elegia. Gentili.

L. p. Zob. 4. Early Greek Elegy. s. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. EAtyoc = Didym. 3. Phot. naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. D. Zob. I. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. nie sugeruje. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. 10. Bowie. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. [w:] Greek Poetry and Life.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. EA£yeiov. sięgającej czasów antycznych.-Plut. 74. Bibl. Lewandow­ skiego. Bartol.E. 1. 1986. jakim jest pochodzący z 586 r. tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. Bonn—Bad Godesberg 1979. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. Procl. 15 Zob. p. Bowie. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność.). Oxford 1936. Early Greek Elegy. 2. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. Thiemcr. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej. 119). Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. Różno­ rodność tematyczna tych utworów. Chrest. Gerber. przed Chr. Greek Elegy and Iambus. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. ŁAsyeia. a obecność elementów trenodycznych. 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. Mus. powtarzane przez większość autorów antycznych8. Poznań 1995. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. 4 n. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt. którym dziś dysponujemy. i późniejszego. 10. Bowie. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov. I 2. 9 Zob. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. H. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. 319b 6 = Procl. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. s. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. Wiemy również. 1134a. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. Tro­ jankach Eurypidesa (w. Zwa­ żywszy na to. Berlin—New York 1974. Companion to the Greek Lyric Poets. Tak więc elegia. 7. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. 2000 wersów. Chrest. Leiden 1997. Takie rozumienie tego terminu.) z lamentem nad zmarłym. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung. Bibl. czyli pochodów kończących ucztę. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. jak się wydaje. [w:] Elegia poprzez wieki. według inskrypcji Echembrotosa. s. JHS 106. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. Starsze świadectwo.v. 19-27). 13 12 324 325 . od której derywowano pozostałe formy. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15. 24 = Phot. 16 Paus. " Zob. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik. pod red. E. która może mieć korzenie frygijskie13. Nie można wykluczyć. Philologus 57.L. 24. że nazwa lAeyoc. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. 1. Zacher. 206-230. 27-29. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów. s. ps. 3 1 % . 24-25. teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go. Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc. że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14. K. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu. eAEyoc. podają jednak w wątpliwość twierdzenie. Early Greek El­ egy. "Testimonia zebrał i omówił D. 14 Zob. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była. 7. s. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. 10. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią. West.v. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. M. jest geneza poezji elegijnej. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną. s. nie związa­ nego z lamentem. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych.L. s. 1898. Paus. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. Studies in Greek Elegy and Iambus. 17 Diogenes Laertios podaje. s. że rzeczywistą cechą odróżniającą. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. Symposium and Public Eestwal. oznaczającą instrument dęty. 27 przyp. s. 7 6 Orio. s. 94.

nierzadko narzędziem agitacji i propagandy. która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). s. przyjmuje się. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). 1. jak wiadomo. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów. zwłaszcza Trerów. 4. żołnierzy). okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. 48. t. 8. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. 13.. 20 326 327 . Suda. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. 40). lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji. 1. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. s. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej. 14. Jak wykazano19. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. 2. które doznało wielu nieszczęść. 1 n.. spotkania na agorze). uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin. 45): „[. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. Poezja elegijna. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii. Wrocław 1962. też Bartol. żył w połowie VII wieku przed Chr. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. między innymi Magnezji. 630c. 14. 30 West = 3. Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. Na przykład Philoch. 40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu. Strabon (14. Greek Elegy and lambus. a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. 1.. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23. Plut. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe. w rozumieniu Greków epoki archaicznej. w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. Z faktu. 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. 42 n. wspieranym z Tracji przez Scytów24. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji. dla Archilocha zaś (20 West) miastem.. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. zob. Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej. Tatarkiewicz {Historia estetyki. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów. Ath. pogrzeb. jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. 23 " Bowie. Lycurg. 30 Gentili-Prato). II 692. moment przed bitwą. 8. Leocr. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. IV 397. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich. nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. Sympozjon był bowiem.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. młodzieńcy. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. IV 610. 106 nn. Early Greek Elegy. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą. 22 Isocr. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. 51-57. Sol. 1. ap.

Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. s. Kallinos nie ukrywa ryzyka.—London 1999. co godne są wielu. Danielewicz. 25 Gerber. Early Greek Elegy. ale również miejscowości lakońskiej. s. s. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. Cambridge. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli. że rację mają historycy. Mass. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. wiele reminiscencji z Homera. 5) podaje.. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych. Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. 27 Przekład W. 10). Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (.. który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. 17-21) 27 swazji. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. byłTyrtajos (TUOTCUOC). że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. gdy w boju polegnie. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju. 629a). 26 Zob. Parker. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. Poeta. i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. który oznacza nie tylko stan bezczynności. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią. tenże. The Dates ofthe Messenian Wars. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go. Jeśli przyjąć. Warszawa—Poznań 1996. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. [w:] J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nie można więc wykluczyć. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. s. jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała. 25 V. Niektórzy badacze28 sądzą jednak. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. Appel. 1991. a jeśli przeżyje. Pamiętać należy jednak. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. 328 329 . Str. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. a za nim wielu starożytnych teoretyków. Platon {Leg. s. 14-21). aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. Jeśli sam jeden dokonał czynów. Księga Suda (IV 610. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. 8. bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. 4. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. 45. Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast. gdy ginie odważny Mąż. czci on półboskiej doznaje. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. Chiron 21. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety. lecz także leżenie przy uczcie. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. 428-429. aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. Liryka starożytnej Grecji. Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo. Liryka starożytnej Grecji. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. [w:] Danielewicz. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. Companion to the Greek Lyric Poets. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. 25-47. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. jak się wydaje. Smutek bowiem ludzi ogarnia. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny. Bowie. (w. 105. 24.) wielki. Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. 428.). za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 . Appel. jakie niesie z sobą wojna.. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy.

Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. 32 33 Przekład W. tematycznie związane z sytuacją bitewną. Dwa stosunkowo obszerne. odrzućcie (10. Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. Księga Suda (IV 610. s.L. Liryka starożytnej Grecji. A Symposium on the Symposion. s. Murray. Taki sposób konstruowania osoby adresata. pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieśni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). ed. Na ten temat zob. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". Oxford 1990. jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). (w. Bowie. ap. w opinii Tyrtajosa. Appel. 16-32) określony jest przez „wy". Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. 89-102). o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. 14. mianowicie konstatacji i ekshortacji. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. gdy w plecy człowieka. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. O. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. 5) podaje. zachowane do naszych czasów urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie różnią się zbytnio ani wymową. 4. Przekład W. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. C Q 32. 224-228. że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). Wydaje się. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. 330 331 . Arystoteles {Pol. że Sparta była ojczyzną tego twórcy. Elegie Tyrtajosa. jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw. s. podczas gdy w dalszej części (w. [w:] Danielewicz. 6). Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. [w:] Sympotika. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. Andrewess {Eunomia. 1306b 36) i Strabon (8. Większość zachowanych fragmentów z poetyckiej spuścizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne. z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. 432. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. 15-18) 32 towarzyszą sugestywne poetyckie obrazy uzupełniające bezpośrednią ekshortację. Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. co z boju uchodzi. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. a jeden przy drugim niech wytrwa. co znaczy Praworządność. że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Bohaterstwo żołnierzy ma. Liryka starożytnej Grecji. 1938. Szpetny doprawdy to widok. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. i zęby zaciśnie. [w:] Danielewicz. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. s. że Eunomia była poetycką opowieścią. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. •" Philochor. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. walczcie. Lęk przed życia utratą. E. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. 630c. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. Wydaje się tymczasem. jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. jakiego może dostąpić dobry obywatel. li30 czące ponad 30 wersów każdy. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). przemawia —• zdaniem grupy badaczy — za tym. Appel. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. Ath. mogły być wykonywa­ ne. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. 433. Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z wrogiem się starłszy. podobnie jak utwory Kallinosa. podczas sympozjonów. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szere­ gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkańców.

Liryka starożytnej Grecji. Jeśli przyjąć. czyli między rokiem 632 a 629 przed Chr. że wiedzę na temat opisanego w utworze bohater­ skiego żołnierza gromiącego lidyjskie zastępy zdobył od ludzi ze starszego pokolenia. Zgoła odmienny jest natomiast nastrój przytaczanej przez Stobajosa (4. MIMNERMOS Twórcą refleksyjnych elegii o ulotności szczęścia. królem Lidów. wskazywane przez scholiastę do mów Diona Złotoustego {ad Or. Reprezentowanie interesów spartańskiej władzy i akceptowanie jej zaborczych względem Messenii posunięć nie przeszkadzało Tyrtajosowi w pojmowaniu głoszonej przez siebie ideologii w kategoriach szlachetności i słuszności. Korzy­ ści te wylicza poeta w dalszej części elegii (w. Są zarazem dowodem na istnienie w epo­ ce archaicznej wspólnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrażeń. cechy i postępowania ludz­ kie. jako poklasyczną próbę powiązania tego twórcy z innymi mistrzami gatunku elegijnego — Ksenofanesem. Datowanie takie pośrednio po­ twierdza jeden z zachowanych urywków elegijnych Mimnermosa (14 West = 23 Gen­ tili-Prato). tworzące spójną całość. jednakże autor Księgi Suda bierze także pod uwagę Smyrnę jako rodzinne miasto poety. być może. Szukanie kolofońskich ko­ rzeni poety traktować należy. 23-42). wynikiem podporząd­ kowania pewnym myślowym stereotypom. Tyrtajos. służyć ma wyzwoleniu entuzjazmu i woli walki wśród współziomków poety. podobnie jak i pozostałych wczesnych elegików. przemijaniu i miłości był Mimnermos (MIUVEOUOC). a więc do walk Smyrny z Gygesem. za pomocą wskazania znanych z mitów postaci. wspominana przez Księgę Suda Mimnermosowa akme przypadać mogła na ten właśnie okres. 6) mówi o istnieniu anapestycznych utworów Tyrtajosa. 10. która jako skuteczne narzędzie propagandy sankcjonowała brutalną przemoc wob