TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO Źródła i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROŻYTNEJ
Pod redakcją

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisław Longosz, Jerzy Łanowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyńska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wróblewski

Henryka Podbielskiego

T

•' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skład i łamanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Na okładce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRÓTÓW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodków Komitetu Badań Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

© Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia „Tekst" s.j., ui. Wspólna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiąue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rómischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyńska) 1'Annee philologiąue Archaeological Reports Atenę e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Budę Bulletin de correspondance helleniąue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiąuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literaturę Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Góttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

WYKAZ SKRÓTÓW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

-

-

-

-

-

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Romę Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiąues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

— — — — — — — — — — — — — — -

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecąues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura starożytnej Grecji, która na przestrzeni swej ponad tysiącletniej historii wykształciła niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu­ rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezpośrednio lub za pośrednictwem autorów rzymskich już od kilku wieków Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twórców nie tylko zachwyca pięknem słowa i głębią myśli kolejne pokolenia miesz­ kańców Europy i świata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobraźnię nowożytnych twórców, lecz — jeśli sobie nawet tego nie uświadamiamy — żyje w naszej wrażliwo­ ści estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczają­ cego nas świata. Pojęcie „literatura" w odniesieniu do piśmiennictwa starożytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres niż w przypadku nowożytnej twórczości literackiej. Obejmujemy nim całość opublikowanego w języku greckim piśmiennictwa, a więc nie tylko poezję i twórczość literacką w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również dialog i traktat filo­ zoficzny, dziejopisarstwo, wygłoszoną publicznie mowę, a także zachowaną tylko na papirusie biografię. To tak bardzo rozszerzone pojęcie literatury ma swe uzasadnienie zarówno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstów greckich, jak też w spe­ cyfice tej literatury. Ze względu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstów ich pełne językowe i rzeczowe zrozumienie staje się możliwe tylko w szerokim kontekście całego przekazanego przez tradycję piśmiennictwa. Poza tym musimy pamiętać, że proza historiograficzna i filozoficzna rozwinęła się jako reakcja na wczesnogrecką poezję epicką, która przez wiele wieków stanowiła podstawę wy­ chowania i wykształcenia obywatelskiego. Epickiej „prawdzie" objawionej przez Mu­ zy przeciwstawiła, korzystając z wypracowanych przez nią środków wyrazu, inną, wła­ sną prawdę. Wychowany i wykształcony na tej poezji histoiyk czy filozof sięgał spon­ tanicznie, acz w sposób być może nie w pełni nawet uświadamiany, do poetyckiego skarbca środków artystycznych, spełniając zresztą tym samym oczekiwania swych od­ biorców. Poza tym już w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowała sposoby nie tylko przekonywającego, ale zarazem atrakcyjnego, porywającego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystościach publicznych, w sądach i na zgroma­ dzeniach politycznych. Opracowane przez nią figury myśli i słowa szybko stały się wspólną własnością i weszły w użycie we wszelkiego rodzaju twórczości prozatorskiej. Stąd w oczach starożytnych Greków za literackie osiągnięcie uchodziło zarówno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakichś zasługujących na to ludzi, dzieło historyczne, dialog fi­ lozoficzny, mowa sądowa, jak też każde inne dzieło, które było przeznaczone do użytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odróżniającym ją od literatur nowożytnych i nasuwającym nieznane im trudności interpretacyjne, jest paradoksal­ ny fakt, że narodziła się ona wcześniej, niż zostało wynalezione pismo pozwalające na jej zapisanie, i że nie znamy niemal zupełnie jej początków. Niczego bowiem nie wiemy o twórcach poprzedzających Homera, choć nie ulega najmniejszej wątpliwo­ ści, że Iliada i Odyseja stanowią uwieńczenie długotrwałego procesu literackiego. Tyl­ ko w niewielkim zakresie lukę tę są w stanie wypełnić badania archeologiczne, histo­ ryczne i komparatystyka literacka. Wynikają stąd duże trudności w ocenie elementów natury religijnej, politycznej, społecznej występujących w poematach homeryckich, co łatwo prowadzi do zlekceważenia różnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim świecie. Musimy poza tym pamiętać, że chociaż od VIII wieku Grecy dysponowali już systemem pisma, to przez kilka kolej­ nych stuleci, bo niemal do końca IV wieku, służyło ono głównie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twórczości literackiej, której odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz słuchacze. Cała ta bowiem twórczość, zarówno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chóry i przez solowych artystów poezja liryczna, nie mó­ wiąc już o przedstawieniach dramatycznych czy o wystąpienia mówców sądowych i politycznych, była adresowana do s ł u c h a c z y zebranych z okazji jakiegoś święta lub debaty na czas przedstawienia. Wzgląd na zbiorowego słuchacza, złożonego z re­ guły z obywateli, a więc męskiej, dorosłej części społeczeństwa greckiego miastapaństwa, kształtował w dużej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Miał wpływ na jej kształt ideowy, a jeszcze większy na jej styl i sferę brzmieniową. Wytłumaczenie znajduje tu polityczne i społeczne zaangażowanie tej literatury. Fakt, że była przeznaczona nie do czytania, lecz do słuchania, pozwala zro­ zumieć jej niespotykaną gdzie indziej troskę o eufonię i harmonię dźwięków. O spe­ cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowała również rola poety jako na­ uczyciela i autorytetu moralnego, którą zapewniało mu „boskie natchnienie". Innym ważnym elementem wyróżniającym literaturę grecką jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieści o bogach oraz mitów i podań bohaterskich. Tworzywem tym karmiły się kolejno epos, liryka chóralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierując uwagę słuchacza ku przeszłości, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane słu­ chaczom wydarzenia czasów mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wspólne dziedzictwo kulturowe, stanowiły główne tworzywo kolejnych gatunków literackich. Powodzenie i uznanie zapewniało twórcom nowe i artystycznie doskonałe ujęcie tra-

dycyjnego materiału. Fakt ten pozwala zrozumieć takie charakterystyczne cechy kla­ sycznej literatury greckiej, jak: jasność myśli, wspaniałość stylu, zachowawczość formy gatunkowej, monumentalność, zdrowa moralność, obiektywizm, patriotyzm. Dopie­ ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistów, akcentując teraźniejszość, postulowa­ ła, by tworzywo literackie czerpać raczej z aktualnego życia niż z mitycznej przeszło­ ści. Postulat ten wcieliła w życie, począwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i „nowa komedia". Epos i tragedia pozostały natomiast nadal wierne tworzywu mi­ tycznemu. Wespół z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczyła system tradycyj­ nych wartości i wierzeń religijnych. Religia stała się więc jednym z najważniejszych formantów świata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bóstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczyła się religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosła do Grecji sporo obcych jej dotąd elementów. Doceniła kulturotwórcze zna­ czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. Łącząc w sobie nastrój najwyższej radości i najgłębszego smutku, dostarczała nawet wyższym warstwom spo­ łeczeństwa emocjonalnych przeżyć w nieznanych wcześniej wymiarach. Poezja grecka, której styl rządził się dotąd połączonymi z sobą pierwiastkami rozumu i woli, musiała teraz znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na­ pięć. Liryka, zwłaszcza liryka chóralna z jej peanami i dytyrambami, stworzyła z tej racji pewną ilość nowych form, które potrafiły dać wyraz orgiastycznej tęsknocie za nieskończonością i stworzyć dla nowych uczuć rodzaj nowej poetyki piękna. Duży wpływ na specyfikę greckiej literatury miało też charakterystyczne dla Gre­ ków zamiłowanie do współzawodnictwa, które znalazło wyraz w organizacji konkur­ sów muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), związanych z uroczystościami religij­ nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistości. Najważniejszymi dla literatury konkursami były agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateńskie, organizowane podczas Dionizjów i Panatenajów. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielką popularnością cieszyły się „konkursy teatralne" (dywv£c SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingowały swymi nagrodami twórców do wzmożonego wysiłku i przyczyniały się do doskonalenia techniki poetyckiej. Już jednak starożytni dostrzegali też niebezpieczeństwa płynące z pragnienia zaszczytów zależnych od publiczności, a więc dążenie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po­ goń za sensacją, których rzeczywiście niełatwo było w tej sytuacji się ustrzec. Trudno przy tym o pewność, w jakim stopniu publiczne, popisowe występy poetów, filozo­ fów czy mówców przyczyniały się do wydania ich tekstów na piśmie. Wiadomo, że publiczne recytacje poematów Homera na Panatenajach skłoniły Pizystrata do powo­ łania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

2

3

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursów dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar­ chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sławnych filozofów, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w późniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo że w ich czasach pismo było powszechnie znane i chociaż byli mistrzami słowa, programowo wzbraniali się od utrwalenia swych myśli w formie zapisu. Jedną z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej była jej zachowawczość, która zaowocowała wytworzeniem się szeregu gatunków literackich, zachowujących przez całą starożytność konwencje stylistyczne i cechy językowe dialektów, w których powstały. I tak np. poezja epicka, która objawiła się w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w języku zabarwionym formami dia­ lektu jońskiego, zabarwienie to i miarę heksametru zachowała również w poematach powstałych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za późnego cesarstwa, natomiast liry­ ka chóralna, wyrosła z żywiołu doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolniła się nawet w partiach chóralnych tragedii attyckiej. Stworzone bądź doprowadzone do doskonałości i utrwalone przez literaturę grecką gatunki literackie mają dla kultury europejskiej szczególnie doniosłe znaczenie. Z nich czerpała wzory nie tylko cała lite­ ratura rzymska, lecz także wszystkie rodzące się literatury nowożytnej Europy, zwłasz­ cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy również pamiętać, że dostępny nam obecnie dorobek piśmienniczy staro­ żytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas całości, co nastręcza nieznane badaczom literatur nowożytnych trudności interpretacyjne. Fragmentaryczny w większości przypadków stan zachowania tekstów poszczególnych autorów i jeszcze częściej — niezwykle skąpe i niepewne informacje biograficzne, ja­ kimi dysponujemy na ich temat, stanowią niejednokrotnie trudną do sforsowania przeszkodę do pełnej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twórczości. Dlatego właśnie w badaniach nad literaturą grecką tak ważną rolę przy analizie tek­ stów odgrywa uwzględnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia też w głównej mierze, obok kryterium terytorialnego i językowego, wy­ znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektów rangę języka artystycznego zyskały, wyznaczając sukcesywny rozwój poszczególnych rodza­ jów i gatunków literackich, cztery dialekty: j o ń s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni stał się z kolei podstawą do powstania w epoce aleksandryjskiej ogólnogreckiego języka icoivrj, który po podbojach Aleksandra Wielkiego zyskał na wiele stuleci rangę języka międzynarodowego. Na przestrzeni niemal piętnastu wie­ ków (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknięcia szkół filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) można wyróżnić cztery wielkie, wyznaczone przez histo­ rię, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczęściej a r c h a i c z n y m lub j o ń s k i m , przypada na „starożytne", w opinii klasycznych autorów, czasy sprzed najazdu Persów (od IX wie­ ku do 480 r. przed Chr.). W całej kulturze i w literaturze tego okresu dominują Jo­ nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w południowej części wybrzeża Małej Azji. Używany przez nich dialekt staje się pierwszym językiem literackim, w którym powstała poezja epicka, elegijna, jambiczna, a także twórczość pierwszych logografów i Historia Herodota. Obok dialektu jońskiego w poezji tego okresu mocnym akcen­ tem zaznacza się również element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworzą miesz­ kający na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka chó­ ralna. Podział na gatunki literackie pokrywa się więc w tym okresie wyraźnie z po­ działem etnicznym i językowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki największego rozkwitu kultury helleńskiej z jej centrum w Atenach — od zwy­ cięskiego odparcia najazdu Persów w latach 490-479 do śmierci Aleksandra Mace­ dońskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniałego rozkwitu dramatu, krasomówstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest również twórczość epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosła tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa — dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de­ mokracja ateńska przyczyniły się do rozwoju wymowy popisowej, sądowniczej i poli­ tycznej. Patriotyzm ateński i potrzeba refleksji nad współczesnymi dziejami legły u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieśni chóralne tragedii pisane są tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha­ rakteryzuje się ekspansją kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel­ kiego i trwa od jego śmierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, które pozostają siedzibą szkół filozoficznych, głów­ nymi centrami kulturowymi stają się stolice trzech nowych monarchii hellenistycz­ nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi­ blioteką. Na bazie dialektu attyckiego rozwinął się język zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli „dialekt wspólny", niejako „międzynarodowy", na który w Aleksandrii w III wieku przed Chr. został przetłumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w którym później zostały zapisane również księgi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawiązywanie do gatunków epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej zaś poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwój nauk szczegółowych, wśród nich filologii, odciska się piętnem wyrafinowania i uczoności na wszelkiej twórczości literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta 5

4

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, która nie zamyka się w granicach jednego miasta państwa, lecz porusza elitę całego ówczesnego świata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim już nie do słuchaczy, ale do czytelników. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa całe sześć stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknięcia przez cesarza Justyniana szkół filozoficz­ nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwłaszcza w latach 50-250 po Chr. doniosłe znaczenie kulturotwórcze miał ruch umysłowy znany jako II Sofi­ styka, który dążył do restytucji najlepszych wzorów języka attyckiego epoki klasycz­ nej. Kwitnie wówczas zwłaszcza krasomówstwo, proza historyczna, biograficzna i filo­ zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoły ustalono kanon dziesięciu najlepszych mów­ ców attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tyluż — Sofoklesa, dziesięciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizowały się ostatecznie zasady retoryki, wypra­ cowane zostały podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa­ zie tego okresu do głosu dochodzi literatura chrześcijańska, która stanowi oddzielny i niezwykle ważny dla historii ludzkości rozdział w literaturze greckiej. Korzystając w pełni z bogactwa języka greckiego i wypracowanej przez retorykę stylistyki wnosi nowe, nieznane dotąd treści i daje początek nowej kulturze. Oddawana do rąk polskiego czytelnika Literatura Grecji Starożytnej jest zbioro­ wym dziełem polskich hellenistów, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Badań Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, którego celem było stworzenie syntetycznego i zarazem pełnego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegółowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystującego ak­ tualne osiągnięcia nauki światowej. W związku z prowadzonymi na całym świecie na wielką skalę, zwłaszcza w ostat­ nim półwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga­ conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte­ zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje się dziś możliwe, a tym bardziej w tak krótkim czasie. Aby więc ułatwić zainteresowanym kręgom pol­ skiego społeczeństwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiyć i badań pogłębionego, całościowego i syntetycznego obrazu starożytnej literatury greckiej, powstałej na przestrzeni niemal półtora tysiąca lat (VIII wiek przed Chr. — VI wiek po Chr.) i stanowiącej główną podstawę rozwoju całej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistów, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Poznań), f Jerzy Łanowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toruń), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyńska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podjęła inicjatywę prof. Jerzego Axera, ówczesnego prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wspólnym wysiłkiem

opracować taką właśnie syntezę naukową. Szczegółowego opracowania projektu i kie­ rowania jego realizacją pod auspicjami Zarządu Głównego PTF podjął się piszący te słowa, który odpowiedzialny jest również za redakcję naukową i wydawniczą powyż­ szej publikacji. Do współpracy zaproszono więc dalszych dwudziestu uczonych, przy­ kładając wielką wagę do tego, by twórczość literacką poszczególnych autorów i po­ szczególne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjaliści, którzy w tym zakresie prowadzili własne badania naukowe, doskonale znają literaturę na­ ukową przedmiotu i dysponują bogatym doświadczeniem. Pragnęliśmy, by w ten sposób polski czytelnik otrzymał dzieło najwyższej jakości, będące owocem wieloletnich specjalistycznych studiów dwudziestu siedmiu filologów, patrologów i historyków sta­ rożytnej filozofii, dzieło, które mogłoby go wprowadzić w najbardziej żywotne proble­ my całego piśmiennictwa starożytnej Grecji łącznie z jego bogatym nurtem literatury chrześcijańskiej. Dołączona do każdego tematycznego opracowania starannie wyselek­ cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu zaś nie tylko zorientować się w aktualnym stanie badań na dany temat, lecz jednocześnie może stanowić cenny dro­ gowskaz dla podjęcia dalszych studiów nad szczegółowymi problemami. W naszym opracowaniu odstępujemy więc od tradycyjnego w podręcznikach hi­ storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstępujemy zatem również od omawiania poszczególnych autorów i ich literackich dokonań w obrębie kolejnych, wyżej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomyślane jako podręcznik historii literatury greckiej. Jego celem było, jako powie­ dziano, stworzenie na podstawie szczegółowych badań i analiz naukowych syntetycz­ nego i zarazem pełnego obrazu starożytnej literatury greckiej. Biorąc pod uwagę nie­ zwykle ważną rolę, jaką w literaturze greckiej odgrywało przywiązanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowiliśmy przyjąć kryterium gatunkowe jako natural­ ną podstawę prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjęcie tego kryte­ rium pozwala śledzić od początku do końca narodziny, rozwój i funkcjonowanie po­ szczególnych rodzajów i gatunków literackich w kolejnych epokach, a tym samym le­ piej zrozumieć ciągłość tej literatury i specyficzną jej zachowawczość, połączoną nie­ jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjęcie obok zasady chronologicznej, porządkującej układ materiału, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podział opracowania na część dotyczącą gatunków poetyckich (t. I) i część poświęconą różnym odmianom twórczości prozatorskiej (t. II), dając tym samym możliwość śledzenia historii każde­ go gatunku od momentu jego ukształtowania się do wygaśnięcia lub do końca staro­ żytności. Pozwala łatwiej dostrzec dynamikę procesów historycznoliterackich, a prze­ de wszystkim ułatwia orientację w charakterze przebogatej literatury starożytnej Gre­ cji, która stworzyła podstawy i wytyczyła kierunki rozwoju dla całej późniejszej litera­ tury europejskiej.

6

7

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ
H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stało się możliwe dzięki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Badań Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorów pragnę w tym miejscu gorąco podziękować ówcze­ snemu Zarządowi Głównemu PTF z jego przewodniczącym prof. Jerzym Axerem za inicjatywę i sprawowaną opiekę, a Zespołowi Humanistycznemu KBN za zrozumie­ nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dzielą od czasów, w których żyła przeważająca większość twórców starogreckiej literatury, można uznać za wystarczające usprawiedliwienie faktu, że żaden z jej tekstów nie dotarł do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzące z połowy II tysiąclecia (1500-1200) z pismem linearne B, które jest świadkiem kultury mykeńskiej, prysła ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiegoś literackiego tekstu1. Okazało się, że wypalone w pożarach tabliczki zawierają długie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujących przy pałacach urzędni­ ków, które doskonale uzupełniają opisywany przez archeologów obraz mykeńskiej kultury materialnej, nie wnoszą natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i bliższe poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posługującego się aż 87 znakami, przeniesionego sztucznie na język grecki z nierozpoznanego dotychczas języka ukrytego w kreteńskim piśmie line­ arnym A, wykluczyło możliwość posługiwania się nim w twórczości literackiej i utrwaliło istniejące od dawna przeświadczenie, że kultura i tradycja literacka po­ przedzająca Homera powstały bez użycia i znajomości pisma. Jego znajomość zanikła całkowicie wraz z upadkiem kultury mykeńskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite­ rackim świadectwem jego wcześniejszego istnienia może być wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wręczonym Bellerofontowi liście, w którym miało być napisane: „Zabij tego, kto list przyniósł". Fakt ten jednocześnie potwierdza, że znajomość pisma była w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wieków ciemnych nauczyli się Grecy ponownie pisać, zapożyczając i tym razem znaki z obcego języka. Zapożyczyli je od Fenicjan zamieszkujących Syrię, co znalazło odbicie również w legendzie przypi­ sującej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, królowi Tyru jako mi­ tycznemu założycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapożyczenie, połączone z wyko­ rzystaniem zbywających znaków na oznaczenie samogłosek, zaowocowało pełnym sukcesem, z którego do tej pory pośrednio korzysta ogromna część ludzkości będącej spadkobierczynią cywilizacji greckiej2. Dokładna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie był to zresztą akt jednorazowy, lecz raczej trwający dłużej proces, którego pierwsze efekty ujawniły się powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisów na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowożytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, przeł. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczynę tego sukcesu i historię rozpowszechniania się tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

1

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologów na terenie niemal całej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy­ spach — od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzeża południowej Italii na zacho­ dzie. Niektóre z tych napisów, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachęta do picia, ułożony jest w heksametrze, przypominającym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisów niezdarny krój pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mogą jednak całkowicie wy­ kluczyć możliwości wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania dłuższych tekstów literackich. Skoro bowiem powszechna (choć słaba) staje się jego znajomość wśród garncarzy, to należy przypuszczać, że mogły znaleźć się jednostki, które ten wynalazek przyswoiły sobie w bardziej doskonały sposób. Dzięki nim zostały wówczas utrwalone bądź skomponowane przy użyciu pisma poematy homeryckie. W świetle badań zapoczątkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz­ nych badaczy w ciągu ostatnich 50 lat nie można już dzisiaj mieć wątpliwości, że po­ ematy te tkwią bardzo mocno w tradycji twórczości przedpiśmiennej4. W tej samej tradycji tkwią mocno również zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc­ kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne piętno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale również świadec­ two Pauzaniasza (IX, 31), który oglądał po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na ołowianych tabliczkach i złożone jako wotum w świątyni Muz na Helikonie, jedno­ znacznie wskazują, że od początku utwory te były spisane i że najprawdopodobniej powstały przy użyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali też niewątpliwie wszyscy późniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, że tworzone przez nich utwory były publikowane w większej ilości egzemplarzy i możliwe do nabycia przez zaintere­ sowane nimi osoby. Nie było zapewne w tym czasie takich możliwości technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie słyszymy w ogóle o zawodowych skrybach, a im­ port egipskiego papirusu, który był stosunkowo najtańszym i najłatwiejszym do pisa­ nia materiałem, na większą skalę poświadczony jest dopiero na początku VI wieku5. Większa ilość kopii nie była zresztą potrzebna. Utwory zarówno epickie jak liryczne i dramatyczne nie były przeznaczone do czytania. Wykonywał je z reguły publicznie
Omówienie powyższej inskrypcji wraz z literaturą przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekładzie J. Łanowskiego (Wstęp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on następująco: „Kto się tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go żądza przemożna Afrodyty pięknie wieńczonej". 4 Zob. niżej s. 74 nn. 5 Kwestię tę doskonale wyjaśnia B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteraturę, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Były zresztą tworzone z myślą o słuchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na piśmie egzemplarze służyły przede wszystkim jako pomoc przy tworze­ niu, a potem pamięciowym opanowywaniu tekstu. Były też zapewne rodzajem gwa­ rancji autentyczności tekstu i tożsamości jego autora. Podobnie sprawa przedstawia się również z tworzonymi w prozie dziełami mówców i starszych historyków. Słyszy­ my np., że Herodot zapoznawał Ateńczyków z treścią swego dzieła recytując je pu­ blicznie. Dość liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osób czytają­ cych trzymany w rękach zwój papirusu pokazują również z reguły szersze audyto­ rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo że znajomość pisma dzięki rozwiniętemu już szkolnictwu była powszechna, nie znano długo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano głośno dla większej lub mniejszej grupy słuchaczy. Praktyka ta była po­ wszechna nawet w szkołach wyższych, takich jak chociażby Akademia Platońska, w której — według tradycji doksograficznej — jako „dziwactwo" potraktowano uprawianą przez Arystotelesa cichą lekturę pism poetów i filozofów i nazywano go złośliwie „czytelnikiem". W tym świetle łatwiej jest nam zrozumieć, dlaczego pisarze greccy tak wielką wagę przykładali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy­ mownym tego przykładem są chociażby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta­ nia, ale niewątpliwie głośnego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo dość powszechnej znajomości pisma przez nie­ mal cały wiek V i IV jesteśmy w Grecji świadkami kultury słowa mówionego ze sce­ ny, na agorze, w sądzie bądź recytowanego na mniejszych lub większych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne „publikacje" z tej epoki są wyraźnie ad­ resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauważa B.W.M. Knox7, z myślą o czytelniku tworzył niewątpliwie swe historyczne dzieło pod koniec V wieku Tuki­ dydes, który sam określił je jako „nie przemijającej wartości mienie". Jest to dzieło, którego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana składnia zdań, a także ogromny wysiłek intelektu, by wyrazić abstrakcyjne pojęcia w niewykształconym jeszcze w tym kierunku języku greckim, wymaga uważnej lektury i refleksji. Do czytelników, a nie słuchaczy były też adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i układane przez so­ fistów podręczniki sztuki retorycznej. Dla nich też była przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jaką nam przekazała starożytność8. Trzeba było jednak czekać epoki Arystotelesa, by pismo mo­ gło w pełni zatryumfować nad słowem recytowanym i mówionym. Świadectwem tego

Szereg wymownych przykładów czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

6

10

11

a jeszcze bardziej — Reto­ ryka. VI. którzy przepisywali dyktowany im tekst. bez zaznaczania akcentów i znaków interpunkcyjnych10. 13 Sprawę tę szczegółowo przedstawiłem w opracowaniu Posłowie o życiu i twórczości Arystotelesa. Biblioteka ta stała się ponadto wzorem dla tworzonej przy współudziale Deme- 11 Por. Nie ule­ ga wątpliwości. 9). n Ibid. Mogło to być i najczęściej było „oddanie" tego dzieła na użytek publiczny przez jego publiczną prezentację. co znajduje pośrednie potwierdzenie w całym szeregu aluzji do tego księgozbioru w poetyckim agonie między nim i Ajschylosem. odpierając oskarżenie go o poglądy. który znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. Dzieła wszystkie. O jego kopię zainteresowani musieli już sami zabiegać. Strabon (13. 304 K). że w młodości zafascynowany tym. mówców płyną niezwykle szerokim strumieniem". 6-9. już przy czytaniu osiąga właściwy sobie cel i objawia swą wartość". książka w formie papirusowego zwoju miała już podobny wygląd. 21 a). historyków i retorów. że od Speuzypposa. przed Chr. Ksenofont. Znane są poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie­ zwykłe losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. tragediowych. Warszawa 2001. Można tylko snuć domysły. że oskarżyciele. op.).. i była przedmiotem powszechnie znanym9. że tylko w okresie mię­ dzy końcem wojny peloponeskiej (404 r. s. 13. Podobnie jak pochodzące z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstów z malowideł wazowych jest on pisany dużymi. jak można sądzić na podstawie przedstawień ikonograficz­ nych. że musiały w tym czasie istnieć kopie poematów epickich i całej ar9 10 chaicznej poezji lirycznej. s. Jak już wyżej zauważyliśmy. 9-13. Słyszymy też. Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa. co obecnie rozumiemy pod tym pojęciem.. bez oddzielania słów. a Diogenes Laertios (4. 2 księgami utworów Mimnermosa. Problem ten szeroko omawia B. Knox. dysponowali 6 księgami pieśni Alkmana. Książki stanowiły w tym czasie również towar eks­ portowy. komediowych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.W. informuje nas pośrednio Diogenes Laertios (III. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ może być wyrażone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie. skoro Sokrates w Platońskiej Apologii. 5) donosi. z ironią stwierdza. miał odkupić książki za za­ wrotną sumę trzech talentów12. sprzedawał (za zgodą mistrza) egzemplarze jego dialogów na Sycylii (Cic. zapisanego na papirusie jeszcze przed założeniem Aleksandrii (331 r. jak Platon gromadził swój księgozbiór. 5. ale również dzieła innych członków Akademii: Eudoksosa z Knidos.s. stwierdza. którzy przepisywali nie tylko dialogi Platona. a także zakupione pojedyncze egzemplarze dzieł dawnych i współczesnych filozofów. że „wydanie" książki (wyrażane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miało nic wspólnego z tym. w której cytaty poetów epickich. powołując się na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. że jeden z uczniów Platona.W.. chyba za głupców i ludzi nie umieją­ cych czytać biorą sędziów. Byli zapewne również zawodowi sprzedawcy książek. 7 — Tyreteusza. zatrudniające prawdo­ podobnie wyuczonych niewolników. żaden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasów nie przetrwał. 26 — Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. kierującego po Platonie Akademią. jak pocho­ dzące z III wieku przed Chr. Donosi. przypisując mu takie poglądy. poetów. co usłyszał o nauce Anaksagorasa. wyraźnymi literami w sposób ciągły w szerokich kolumnach bez uwzględniania podziału na wiersze. przedsta­ wionym przez Arystofanesa w Żabach. wyda­ jąc ją na nowo. cit. Filolaosa.) zostało na­ pisanych około 800 utworów komediowych („Średnia" Komedia).M. 608) nazywa Arystotelesa „pierwszym znanym mu kolekcjonerem książek". cit. że „tragedia. w Akademii Platońskiej i w Liceum Arystotelesa.M. 12 13 . Speuzypposa. 887 nn. mówi w zachowanym fragmencie komedii również Eupolis (fr. O tym. A jeśli damy wiarę późnemu świadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr. s. że pod koniec V wieku w Atenach musiały istnieć wyspecjalizowane przedsiębiorstwa. O miejscu. 9 — Safony. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P). które głosił Anaksagoras. historyków. 14) rozbicie u wybrzeży Morza Czarnego okrętu. bo przecież pisma Anaksagorasa można nabyć na targu już za dwie drachmy (26d-e). że na przełomie V i IV wieku słyszymy już również o pierwszych kolekcjonerach książek i o pierwszych bibliotekach. przeczytał jego dzieło w całości. W epoce klasycznej. Nic więc dziwne­ go. 13. 10 — Alkajosa. że zakupił on na Sycylii za sumę niemal dwu talentów trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego. 7 n. że znaleziono obok innych rzeczy „wiele zapisanych ksiąg papirusu". op. [w:] Arystoteles.). AdAtt. Nie ulega wątpliwości. Akademia posiadała też najprawdopodobniej wy­ specjalizowanych kopistów. t. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu.. Hermodoros. O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w pełni profesjonalnej biblioteki przy założonym przez Arystotelesa Liceum. W Fedonie (97 b) wyznaje.W. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji książek. podobnie jak epopeja. B. to musimy przyjąć. „gdzie sprzedaje się na targu (w Atenach) książki". op. 7 — Anakreonta. Knox. w których cytuje ponad trzydzieści dzieł różnych filozofów i poetów. s. cit.) i bitwą pod Cheroneją (338 r. Staro­ żytność nie przekazała nam jednak żadnych informacji na temat produkcji i dystry­ bucji książek w tym okresie.M. Knox. skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy. Pośrednim na to dowodem są powstałe w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii księgi Metafizyki. a słowo „sprzedawca książek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego użytku. Powyższe informacje podaje za: B. Najważniejsze z nich zostały zgromadzone w nowo utworzonych szkołach filozoficznych. opisując w Anabazie (VII.

Kontynuował te prace Arystarch (216-144). lecz podziwiane przez wieki. O wielkości podjętego w tym względzie trudu świadczy zaginione dla nas. dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. które stanowiło rodzaj ułożonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. Zapragnęli w niej posiadać całość dotychczasowego piśmiennictwa greckiego. nieskażonych przez aktorów tekstów tragediopisarzy. królewskiej Biblioteki Aleksandryj­ skiej. Z całego mówiącego po grecku świata za pośrednictwem specjalnych królewskich wysłanników spływały bowiem do Aleksan­ drii dzieła wielkich poetów. Z Aleksandrią podjęły próbę rywalizacji kulturowej stolica Attalidów — Pergamon i stolica Seleucydów — Antiochia. mówców. a według częściej przyjmowanych ustaleń Jana Tzetzesa {Proleg. około 200 000 {Praep. 350 b). zatroszczyli się jednocześnie o zbudowanie i wyposażenie na nieznaną dotąd skalę biblioteki.. Epoka rozkwitu naukowego i świetności filolo­ gicznej w Aleksandrii nie trwała jednak zbyt długo. Kuhn). zachowany fragment Persów Tymote14 Doskonałe wprowadzenie na temat roli piśmiennictwa w kształtowaniu kultury i szkolnictwa w epo­ ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P. The Hellenistic and Imperial Periods. wydając na nowo i objaśniając teksty poematów homeryckich. według Euzebiusza. 19) — 490 000 woluminów zapisanego greckim pi­ smem papirusu. pewne wy­ obrażenie pozwala nam mieć wspomniany już. zwrócili się do władz Aten o wypożyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstów. filozofów i uczonych. ale nawet wytrawnym bibliotekarzom. Najstarszy z nich. wprowadził do opracowywanych wydań tekstów formy akcentowania i usta­ lił system znaków diakrytycznych. 1. s. skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicję. Ptolemeusze. filozofów i egzegetów. Nieufność króla Ptolemeusza Euer­ getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowała w połowie II wie­ ku przed Chr. a do Aten odesłali wykonane kopie. autor wysoko cenionej w starożytności i zachowanej gramatyki języka greckiego. 16-41. usza. Ostatnim wielkim filologiem. Nie łatwo było uporządkować tę ogromną ilość napływających do Aleksandrii książek. którego ślady mo­ żemy obserwować w scholiach. Opracowany w ten sposób tekst miał stanowić podstawę dla sporządzania dalszych kopii dzieła. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporównanie mniej informacji niż w przypadku Aleksandrii. Nie wydawali autorów klasycznych. ustalił miary ich wierszy. Ponadto około 50 000 wolu­ minów posiadała otwarta dla szerokiej publiczności biblioteka zwana Serapeum. a Aleksander Etolczyk — poetów tragediowych. O tym. Stan ten w ciągu kolejnych dwu stuleci. w której resztki ocalałych tekstów otrzymał nowożytny świat. wzrósł o dalsze 200 000 woluminów. 8. w wielu nie­ jednokrotnie różniących się między sobą wersjach i egzemplarzach. jeden z najsławniejszych filologów staro­ żytności. nawet tych najpopularniejszych. którą Aleksandryjczycy uiściwszy zatrzyma­ li oryginały u siebie. ale pisali na ich temat 14 15 . Antoniusz polecił przewieźć ten księgozbiór do Aleksandrii. jak informuje nas Plutarch {Antonim 58). wykonane przez poetę Kallimacha. po jej spaleniu w r. Opracowując wydanie poetów lirycznych. do momentu spłonięcia bi­ blioteki w 47 r. ed. Z potrzeby tej zrodziła się więc „filologia". Według relacji Atenajosa odkupili też za olbrzymią cenę od potomków Neleusa ze Skepsis oryginały wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. ed. Słyszymy w relacji Gallienusa (17 a 607. tj. Pierwszymi jej przedstawicielami byli królewscy bi­ bliotekarze. Studia bibliograficzne tamtejszych filologów były jednak przez starożytnych uczonych równie wysoko cenione jak Aleksandryjczy­ ków (Athen. wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy. Wiele dzieł. a raczej pod jego nadzorem dzieło w 120 woluminach zatytułowane nivai<£c. Keibel. 31) podaję powyższą informację. Dionizjusz Trak. przechowywanych i pilnie strzeżonych przed skażeniem w państwowym archiwum. Evang. Za nim (s. 47 przed Chr. powołując do istnienia Muzeum. ad Com. zachowanych na marginesie wielu średniowiecznych rękopisów. któ­ re zakupiono w większej ilości różniących się między sobą egzemplarzy. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ triusza z Faleronu i Stratona. t.). historyków. Pracy i niezwykłym umiejętnościom powyższych bibliotekarzy i filologów zawdzięczamy w głównej mierze poprawną na ogół formę. należało na nowo przepisać. uczniów Teofrasta. s.. Easterling w drugiej części opracowania Books andReaders in the Greek World. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczała się zresztą do samego upo­ rządkowania otrzymanych książek. Przy sporządzaniu nowej kopii tych tekstów istniała oczywiście ko­ nieczność uwzględnienia wszystkich ich egzemplarzy. działający na Rodos. Likofron — poetów komediowych. nowa. rezygnując ze zwrotu kau­ cji1 . 336 d). W ciągu zaledwie dwu pokoleń udało się zgromadzić w tej'bibliotece. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy­ ło komentowanie i wyjaśnianie dostrzeżonych w tekście trudności. I (1986). ten rozkwit. był uczeń Arystarcha. jak wyglądały napływające do Aleksandrii książki i jakie kłopoty mogły sprawiać nie tylko czytelnikom. znajdująca się w świętym okręgu Serapisa. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) księgozbiór ustępował swą wielkością tylko Bi­ bliotece Aleksandryjskiej i.E. Poza Aleksandrią w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo­ stawały nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos. nieznana dotąd dziedzina wiedzy. którzy mieli ambicję stworzenia przy swym królewskim dworze wielkiego centrum kultury helleńskiej. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr. Zenodot. „Tablice". opracował i wydał poematy Homera.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. [w:] The Cambridge History ofClassical Literaturę. jako siedziby szkół filozoficznych. że chcąc wejść w posiadanie autentycznych. Ateńczycy jako gwarancji za wypożyczenie zażądali ol­ brzymiej kaucji w wysokości 15 talentów. które aż do późnej starożytności były miejscem ożywionej działalności retorów.

Dalsza. W 529 r. Antiochii. popisowych występów wielkich wirtuozów słowa (retorów) i do szkół retorycznych. Konstantynopolu i w Gazie. mówców. w których polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Polemon (ok. 35 n. przez trudne wieki wczesnego śre­ dniowiecza (V-VIII) zawdzięczamy przede wszystkim ówczesnemu szkolnictwu. a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa — ponieważ pozwalały uczniom porównywać technikę dramatyczną wszystkich trzech poetów15. Po katastrofie z 47 r. Teofrasta. jak np. A musimy pamiętać. Przez długi czas i w tej formie najczęściej używanym materiałem piśmiennym pozostawał papirus. a nawet współczesnych autorów była wynikiem zapoczątkowanego w I wieku po Ćhr. nawiązująca do największych osiągnięć literackich epoki klasycznej. Moda na nauczanie retoryki sprawiła mniejsze zapotrzebowa­ nie na teksty poetów. cesarz Bardas przywraca do życia w Konstan­ tynopolu uniwersytet. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ rozprawki. które nawet w epoce pełnej chrystianizacji przywiązywało dużą wagę do znajomości języka i literatury klasycznej. o wiele droższym od papirusu. znany głównie ze swych prac nad geografią Homera i z wniesionych poprawek do tekstu. Wraz z ożywieniem kulturowym. Praktyczne potrzeby szkół gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydowały również o tym. której zbiory zostały przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. ważną rolę w tradycji piśmiennictwa greckiego odegrała również biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach. mianując jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka. zbierał teksty parodystyczne. materiale. gdy sobór z r. W 863 r. który stopniowo zastępowano przez trwalszy i łatwiejszy w użyciu pergamin. wypisy i wyciągi celniejszych tekstów attyckich autorów. s. Wielką rolę w przetrwaniu kul­ tury klasycznej u schyłku świata antycznego odegrały zwłaszcza ówczesne szkoły wyż­ sze w Atenach. 843 zakończył długotrwały spór religijny i przyzwolił na trady­ cyjny kult świętych obrazów. zdołały już poprzez Syrię i za pośrednictwem syryjskich przekładów wzbudzić żywe zainteresowanie w imperium arabskim. nieunikniona utrata wielu przetrwałych dotąd tekstów dawnych. większym zainteresowaniem cieszyli się natomiast mówcy attyccy z Demostenesem na czele. Działalność kulturowa ograniczona jednak była w tej epoce do publicznych. zwłaszcza lirycznych. W drugiej połowie VI wieku czynne były jeszcze tylko szkoły w Konstantynopolu i w Aleksandrii. Nie wolno też zapominać o roli. W przypadku literatury pogańskiej był to proces trwający niemal trzy stulecia. niektóre pisma Filona z Aleksandrii i część Kroniki Euzebiusza z Cezarei. geometria i mechanika. cit. Le- 15 Szerzej na ten temat zob. zastąpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. Możemy nawet domyślać się. jakie wniosła w II i III wieku po Chr. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule­ ciach degradacji kulturowej zrodziło się w Cesarstwie Wschodnim niemal natych­ miast. Aleksandrii. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorów starożytnej Grecji chwile nastały jednak dopiero w czasach sporów religijnych w „ciemnych" wiekach VII i VIII. a ponadto zapoczątkował dwie ważne dziedziny badań historycznych: badania topo­ graficzne i badania inskrypcji. II Sofistyka. że na okres trwania tego procesu przypada tylko krótki stosunkowo czas na przełomie IV i V wieku ożywienia zainteresowań filologicznych. Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie większa ilość utworów Eurypidesa jest tego wymownym przykładem. Zwój papirusowy {volumen) zastępowano wygod­ niejszą w użyciu i ekonomiczniejszą (zapisaną dwustronnie) formą kodeksu. lecz w równym stopniu i pogańskiej przekłady na język armeń­ ski. procesu zmiany formy książki antycznej. w których nie działał w Cesarstwie Wschodnim już żaden uniwersytet i w których zamarło całkowicie zainteresowanie kulturą klasyczną. a nie inne teksty dawnych poetów. W tym najtrud­ niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna. Tylko dzięki nim znamy np. Marka. Na język arabski przełożono wówczas sporą część dzieł Platona. Niektóre z tych prze­ kładów. że te. Archimedesa.. Dzieła. że Oresteja Ajschylosa zachowała się dlate­ go. Hippokratesa. Arystotelesa. Przetrwanie tak znacznej ilości tekstów autorów klasycznych wzbogaconych o dzieła Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki. Pismo Święte i literatura chrześcijańska od początku powstawały wyłącznie w tej formie za przykładem wydanej w ten sposób w I wieku na pergaminie Ewangelii św. z Arystydesem i Lukianem na czele. 16 17 . Filologom aleksandryjskim sławą dorównywał niewąt­ pliwie Krates z Pergamonu. Gallena i wielu innych. że stanowi doskonałą ilustrację trylogii tragicznej. op. Easterling. a zwłaszcza jej filozo­ fia. jaką odgrywają nie tylko w tradycji litera­ tury chrześcijańskiej. W innych miastach kres im położyły wojny i kataklizmy. automatycznie były skazane na zagładę. Jeden z ich naj­ sławniejszych przedstawicieli. które nie zostały przepisane w nowej formie książkowej i na nowym. Hierona z Aleksandrii. wzrosło również zainteresowanie wielkimi autorami przeszłości. dla których potrzeb wystarczały różnego ro­ dzaju antologie. Conica („Podziały Stożka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum są tym cenniejsze. Bejrucie. 220-160). że pozwalają nam poznać dzieła zaginione w oryginale greckim. które uwzględniają późniejsze scholia. historyków miały szansę przetrwać i zyskać miano „klasycznych". Poza tym wraz z upad­ kiem hellenistycznej nauki zmalało również automatycznie zainteresowanie książką. cesarz Justynian zamknął szkoły filozoficzne w Atenach. Nic nie mogło jednak zastąpić poniesionych w pożarze strat.

przechowy­ wany najczęściej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio­ tece akademii patriarchalnej. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogły nastąpić natomiast w zakresie archaicznej i helle­ nistycznej poezji. jakim jest Biblioteka}7. Słownik. Dlatego z reguły tylko raz wykonywano tego rodzaju transliterację tekstu jakiegoś autora. 18 Zob. Należy zatem przypuszczać. nazywanego „dru­ gim hellenizmem". ibid. 67-68. ibid. gr. zawierają niekiedy również informację na temat ceny. a profesorem gramatyki i retoryki — Kometasa16. że polecił przepisać zniszczony egzemplarz Rozmyślań Marka Aureliusza. Photius.G. w Rzymie.G. Arystotelesa. poprzedzająca misje dyplomatyczne i najwyższe urzędy kościelne.. Arethas (ok. jakie przedstawiciele różnych nauk sprawnie funkcjonującego uniwersytetu położyli w wy­ szukiwaniu i rozpowszechnianiu różnych utworów klasycznych zostały jednak całko­ wicie przyćmione przez intelektualną działalność i wielką osobowość Focjusza (ok. Uczeń Focjusza. któ­ rych spora część nie przetrwała kolejnych stuleci mimo bardziej. które mogły być przynajmniej raz przepisane w ciągu IX i X wieku na oszczędniejszą i bardziej czytelną minuskułę. uznawane za arcydzieła sztuki kaligraficznej. Henry'ego — zob. jaką za ich nabycie należało za­ płacić. a przepisane egzemplarze przechowywane były w ich bibliotekach.. Przepadły przechowywane naj­ częściej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyżej dzieła widziane przez uczonych XII wieku. Trzeba było z uwagą oddzielić pisane w majuskule jednym ciągiem słowa.. Do tej pory nie zidentyfikowano też biblioteki.. Pytania do Amfilocha i Listy. 56-75. L. że transli­ teracja autorów klasycznych i chrześcijańskich na minuskułę odbywała się w Kon­ stantynopolu głównie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar­ chalnej. informuje nas. 18 19 . I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ ona. Londynie i Paryżu. Dzieła Platona kosztowały np.886). 860-935). s. Paris 1959. 835 18 . 21 sztuk złota. Tylko nieliczni mogli więc sobie pozwolić na posiadanie własnego księgozbioru. Szansę dalszego przetrwania miały oczywiście tylko te teksty. można sądzić. Największego ich spustoszenia dokonała bowiem wkrótce czwarta wyprawa krzyżowa. Niewątpliwe zasługi. przechowywane obecnie w Oks­ fordzie. Lukiana i kilku pisarzy chrześci­ jańskich. 1204. Eliusza Arystydesa. histo­ rią. Hezjoda i kilku pieśni Homera zdradza znajomość nie­ istniejących już później tekstów Hipponaksa i Kallimacha.D. sprzyjających temu okoliczności. który w liście do Eustatiusa wyraża radość z posiadania poematu Kallimacha — Hekale20. Wilson. póź­ niejszy biskup Aten. powołuje się na wiele zaginionych tragedii i utworów lirycznych. Willson. gdzie omówiona jest szerzej działalność tych uczonych. s. Wykonanie dobrego pro­ totypu wymagało od kopisty dużych umiejętności i wytrwałości. N. Rękopisy dzieł Euklidesa. arcybiskup Cezarei w Kapadocji. które najprawdopodobniej stu­ diował w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850. postawić odpowiednie znaki akcentów. 17 Pełne wydanie tego dzieła. ale również wiele dzieł historyków. s. pochodzące z biblioteki arcybiskupa Cezarei. Tak przepisany tekst.867. retoryką. którym zawdzięczamy omówienie twórczości 280 sta­ rożytnych autorów. przyniosła mu jego wcześniejsza działalność. były jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym. wypełniających 1400 dużych stron wydania lipskiego (1827-1830). texte etabli et traduit par . Zadziwia nas już sam fakt dostępu do tak wielkiej ilości dzieł. zakończona zdobyciem Konstantynopo­ la w r. które 5 !0 Por. filozofią. monumentalnym komentarzu do Home­ ra. Są to ostatni świadkowie istnienia wielu dzieł starożytnych autorów. chrześcijańskich i pogańskich. Padova 1973. 63. Tzetzes (1110-1180) i nieco młodszy od nich Michał Choniates. Później­ szą sławę i miano głównego autora renesansu kultury starogreckiej. zawdzięczamy R. Nie przestaje budzić podziwu jego erudycja i rzadki zmysł syntezy. której owocem są zachowane dzieła: Bi­ blioteka. mówców i poetów. Ewangeliarz Uspien­ ski (przechowywany w Petersburgu. Sofisti e filologi. s. 219). Reynolds i N. 877. LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 57. że zadbano w pierwszym rzędzie o transliterację dzieł z kręgu tych właśnie dziedzin wiedzy. Rękopisy z tekstami autorów klasycznych i chrześcijańskich. dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858. Tzetzes natomiast w swych ko­ mentarzach do Arystofanesa. op. co stanowiło podstawę całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej tego dzieła19. naukami ścisłymi i językiem. cit.D. stanowił podstawę do wykonywania kolejnych kopii.. w monumentalnym dziele.. 16 go typu przedsięwzięciami i służyły jako podstawa do dalszego kopiowania. Wiele zaginionych dla nas utworów lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (działający w latach 1160-1192). Wyjaśnienia tego faktu szukać prawdopodobnie należy w towarzyszącym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi­ sma uncjalnego na minuskułę. co stanowiło równowartość trzy­ miesięcznych dochodów początkującego urzędnika. Najstarszy znany rękopis pisany minuskułą. Zob. gdy proces przepisywania ich na minuskułę jeszcze się na dobre nie rozpoczął. Reynolds. 810-893). Poniesione w ich wyniku straty są o wiele większe niż w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. datowany jest na r. Eustatius w swym. Biorąc pod uwagę charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologią. Nawet wykonane na prywatne zamówienie transliteracje były zazwyczaj jedynymi te- Pełną charakterystykę tego okresu dają L. Bibliotheąue. Platona. zdawać by się mogło. zaznaczyć słabe i mocne przydechy. z obszernym wstępem i przekładem francuskim. Lekturze autorów starożytnych oddawał się Focjusz niewątpliwie w młodości. z której mógł on korzystać.. Zniszczenia i grabieże dokonywane przez krzyżowców nie ominęły rów­ nież bibliotek.

Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy. Arystotelesa. I tak np. Nie pozostawał w tyle również Watykan.s. pozostał w niej na zaproszenie humanistów przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel języka greckiego. nie zaniedbał pod rządami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiów literackich i szkolnictwa na średnim poziomie. 32. 20 21 . Janusz Laskaris przeszukiwał biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r.. którego rękopis przechowywany jest we Florencji (Laur. Giovanni Aurispa powrócił z Grecji w r. Platona. a co więcej — poezję miłosną. gdy dzieła te mogli należycie ocenić przedstawiciele innych narodów europejskich. Dzięki tym po­ szukiwaniom odkrył przypadkiem rękopis z 9 tragediami Eurypidesa. który przybywszy w r. poszerzone wydanie Antologii greckiej. Inwazja tu­ recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. Na uwagę zasługuje fakt. z którymi mógłby porównać posiadany przez siebie tekst. utrzymując kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzeża Małej Azji. której autory­ zowany rękopis znajduje się obecnie w Wenecji (Marc. gdzie w latach 1450-1600 2i Zob. że interesowali się wszystkimi rodzajami dzieł starożytnych au­ torów i przechowali je do czasów. takich jak Florencja czy Wenecja. W swym stosunkowo krótkim życiu nie tylko po­ słował on do Wenecji. stawały się de facto jednocześnie ambasadorami kultury starogreckiej. Teofrasta. poszukiwał innych rę­ kopisów. a następnie jako kardynał w Rzymie Bessarion zgromadzo­ ne przez siebie wspaniałe zbioiy rękopisów podarował Wenecji. Augu­ styna. że dwór cesarski. Zaowocowało to.16). 1423 z 238 rękopi­ sami. podobnie jak współcześni wydawcy. ale był pierwszym uczonym greckim. Wszystkie inne przez wieki pieczołowicie przepisy­ wane i pielęgnowane zabytki greckiego piśmiennictwa.. 1397 jako dyplomata do Florencji. 1255-1305). a z jego wysoko cenionego pod­ ręcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. Wy­ mownym tego przykładem jest postać Manuela Chrysolorasa. Misje dyplomatyczne. nauczycielom dość dobrze rozwiniętego wówczas szkolnictwa wyższego i średniego. spowodowały ucieczkę uczonych grec­ kich poprzez Kretę głównie do Wenecji i dlatego przebywający już od Soboru Flo­ renckiego (1438) w Italii. Herodota. Ale również ich mniej znanym kolegom. a na życzenie papieża Mikołaja V (1447-1455) dokonano przekładu na łacinę dzieł Tukidydesa. Ksenofonta. tacy wybitni humaniści. Demetrios Triklinios. zmieniając i uzupełniając poetycki tekst. 153. Podaję za: ibid. nad metryką poetów dramatycznych. dostępnej również dla przebywających tam Greków.. Filelfo miał ich posiadać 40. Jego inicjatywie przypisuje się opracowanie obszernego wyboru z dzieł poetów. którego kolekcja greckich rękopisów w połowie XV wieku sięgała 350 sztuk. Ich wielką zasługą było to. 72 24 Ibid. W stolicy Bizancjum na uwagę zasługuje postać mnicha Mak­ syma Planudesa (ok. niepodległości rozwojem szkolnictwa wyższego i studiów literackich nawiązujących do kultury klasycznej w Konstantyno­ polu. błędne z punktu widzenia ówczesnej nauki poglądy samowolnie korygował. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatów zawdzięczamy ich przetrwanie22.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pozwoliły mu one w wielu miejscach poprawić błędy popełnione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek­ stów i stworzyć w nawiązaniu do gramatyków starożytnych podstawy krytyki tekstów poetyckich. takich jak Euklides i Ptolemeusz. s. s. niż można było tego oczekiwać. jakie w latach 1305-1320 prowadził w Tessalonikach uczeń Tomasza Magistra. Do tego celu. starożytnych. Upa­ dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznaczał więc bynajmniej kresu kultury helleńskiej. przygotował też nowe. jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin. gdy za­ miast pergaminu otrzymywał wyprawioną skórę osła21. Makrobiusza. 481). przebywający po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji między możnowładców frankońskich na wygnaniu w Nicei. 69-71. Jego uczniami byli m. 918) w pożodze towarzyszącej zdobyciu Konstantynopola zagładzie uległ tylko kompletny egzemplarz Historii po­ wszechnej Diodora Sycylijskiego. które przetrwały do tamtych czasów. sto­ sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. Według świadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161. Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. ibid. który w sposób doskonały opanował łacinę i przetłumaczył na język grecki pisma św. Dzięki niemu rozpoczęto też tłumaczenie na łacinę klasycznych autorów greckich.in. s. Planudes i Triklinios są najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie­ lami filologów bizantyjskich tego okresu. jak Guarino i Leonardo Bruni. gr. i Tessalonikach. jakie wysyłano do świetnie wówczas prosperujących miast północnej Italii. Interesował się po­ nadto dziełami uczonych starożytnych.. by stanowiły zaczyn dla biblioteki publicznej. znalazły się natomiast w taki czy inny sposób w bibliotekach Rzymu. kierował szkołą. W związku z rosnącym wciąż w renesansowej Europie zainteresowaniem językiem i kulturą grecką jednym z najbardziej poszukiwanych towarów stały się rękopisy z tekstami starożytnych auto­ rów greckich. Olbrzymie znaczenie dla przekazu starożytnych tekstów poetyckich miały studia. A czasy te nadeszły szybciej. 21 22 zawdzięczamy dokonanie wielu doskonałych kopii szeregu autorów starożytnych. Z je­ go listów pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy się o trudnościach. mimo dokonanych zniszczeń. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ w IX wieku czytał i omawiał Focjusz. Wene­ cji. a wydając i objaśniając poemat astronomiczny Aratosa. i o niezadowoleniu. południowej Italii i Sycylii. Boecjusza. kupując rękopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. Ibid. Ptolemeusza i Strabona24. Zagrożenie tureckie już pod koniec XIV wieku kazało władcom bizantyj­ skim szukać wsparcia w Europie Zachodniej. 151.

38. 158-165. Archiloch. — uzmysłowić sobie rozmiar i charakter poniesionych strat. który biorąc pod uwagę fakt. umożliwiających pełną rekon­ strukcję kilku jego zaginionych dramatów. tam właśnie założył swą oficynę wydawniczą.. poczynając od połowy XIX wieku. Tak w wielkim skrócie i niewątpliwym uproszczeniu przedstawia się historia prze­ kazu tekstów starożytnych autorów greckich nowożytnej Europie. ed. Podsumowując można zatem powiedzieć. Listy św. najpierw całkiem przypadkowe. De la Marę A. że będą one niedostępne. Turner 26 .. poznać mówcę Hiperydesa i twórcę mimijambów Herondasa. gdzie. Bodleian Library. P. Reynolds i N. Odkrycia te mają doniosłe znaczenie na­ wet w tych przypadkach. i nieświadom. Paris 1975. przy współpracy z Era­ zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516). liczne utwory poetów lirycznych: Archilocha. których twórczość znaliśmy tylko z nielicz­ nych cytatów późniejszych autorów. Naszą wiedzę w tym względzie znacznie poszerzają dość liczne w sumie tomy fragmentów. — wzbogacić naszą wiedzę histoiyczną {Ustrój polityczny Aten). O wiele donioślejsze znaczenie mają oczywiście w przypadku tekstów zaginionych. które w świetle nowych odkryć mogą przecież okazać się niepełne lub wręcz błędne. Największe zasługi w tym zakresie miał Al­ dus Manutius (1449-1515). znanego dotychczas tylko jako autora pieśni na cześć zwycięzców na igrzyskach sportowych. I HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ na nowo z zapałem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stały się podstawą dla publikacji autorów greckich drukiem. a także. W 1962 r. których historię tutaj w wielkim zarysie przedstawiliśmy. gdy przynoszą tekst znany nam z przekazu tradycji rękopiśmienniczej.in. Pozwalają nam one zro­ zumieć wielkość i wagę poniesionych strat. Ich tekst jest bowiem z reguły o ponad tysiąc lat starszy od najstarszych rękopisów. Znakomita większość tych tekstów została znaleziona w Oxyrynchos. Znana dotychczas głównie z przeróbek Plauta i Terencjusza komediowa twórczość Menandra dzięki papirusowym znaleziskom jawi się nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentów. 1952. — umocnić zaufanie do tradycji rękopiśmienniczej. dytyrambów. W porównaniu z ilością tekstów. — nauczyły nas skromności i ostrożności w formułowaniu naszych sądów i opinii na temat literatury greckiej.E. s.. Easterling P. Historię pierwodruków szeroko omawiają L. The Hellenistic and Im­ perial Periods. Dzięki odkryciom papirusowym mo­ żemy zyskać wyobrażenie o liryce chóralnej Alkmana i Bakchylidesa.G. Kallimach.. znaleziska pa­ pirusowe w Egipcie. w której dzięki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysiłkowi filologów stały się one powszechnie do­ stępne. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle ważnym centrum wydawniczym tekstów greckich była w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei. w Derweni w Macedonii znale­ ziono zwój papirusowy z częścią komentarza do teogonii orfickiej. Barker-Benfield B. Przy współpracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteńczyk Marek Musurus poczynając od wydania w pięciu woluminach in folio dzieł wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w ciągu 20 lat zdołał wydać niemal wszystkich ważniejszych autorów greckich. 1980. Wilson. W innym zupełnie świetle jawi się twórczość po­ etycka Pindara. Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt. w wielu przypadkach pozwoliły nam: — poznać zaginioną twórczość takich poetów jak Bakchilides. w której m.C. a następnie zdobyte dzięki pla­ nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym.. cit. Eg.G..E. Safony. Hieronima i pisma Ojców Kościoła25. tacy jak Satyros i Theon. Jest zatem najbliższym świadkiem jego oryginalnego brzmienia. 22 23 . Alkajosa. jak wyjaśnił E. lecz również na podstawie znacznej części jego najsławniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twórczości jambicznej. s. Papirusy przyniosły bowiem wiele jego pieśni religijnych: pe- anów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. BIBLIOGRAFIA H i s t o r i a t e k s t u . o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza. Pindar).. która miała się zająć niemal wyłącznie publikowaniem starożytnych autorów greckich. 78. które w starożytności były wyżej cenione niż epinikia.C. posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowią wprawdzie niewielki procent. Books and Readers in tbe Greek World. La Paleographie grecąue et byzantine. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. Sporadycznie odkrywane są papirusy z tekstem greckim również poza Egiptem. Irigoin J. ale są dość reprezentatywne i pozwalają śledzić jej rozwój w obrę­ bie wyłaniających się stopniowo gatunków. Anakreonta. ed. Dzięki nim mamy możliwość bliżej poznać znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen­ tów przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet. Herondas. Menander. Bompaire J. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dało nam wy­ obrażenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-państw greckich. że najbogatsza kolekcja rę­ kopisów greckich znajduje się w Wenecji. że znaleziska papirusowe. Journ. Oxford.D. Paris 1977. pieśni procesyjnych dla chórów dziewcząt. wynik żmudnej pracy wielu poko­ leń nowożytnych filologów.. jakimi dysponowała Biblioteka Aleksandryj­ ska. Talent literacki Kallimacha możemy na­ tomiast oceniać nie tylko na podstawie przekazanych przez rękopisy hymnów i epi­ gramatów. Dain A„ Les Manuscrits. osiedlili się pisarze i uczeni związani z Muzeum Aleksandryjskim. op. Arch. eds. I: Greek Literaturę. — odkryć nieznane dotąd aspekty twórczości wielu poetów (Hezjod.

C. 19051914.). Odkrycia archeologiczne wieków XIX i XX (znaleziska H . Bodleian Library.W. Wilson N. Hall F. s.. s. zapewne wieki trwającego. 2 vol.. że Homer jest najwcześniejszym poetą — por.D. Textual criticism and editorial techniąue applicable to Greek and Latin texts. Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts..G. Dzisiaj wiemy doskonale. Najdaw­ niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z połowy XI wieku przed Chr. Jest to tylko na pozór oczywiste.W.J. nawet jeśli dla nas jest on najdawniejszym (praw­ dopodobnie) znanym z imienia poetą 1 . oggi. a używano go aż do połowy II tysiąclecia przed Chr. C. T o stwierdzenie okaże się również fałszywe. Van Groningen B. Traite d'histoire et de la critiąue des textes grecs. F. 2 ed. Brno 1987. choć używane na Cyprze od czasów archaicznych. London 1983. // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L. Florence.. Von WilamowitzMoellendorff. A. Rizzo S. wystarczy bowiem nieco inaczej rozłożyć akcenty. Oxford 1913 (reimpr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. with introduction and notes by H. Atti delconvegno internazionale (Napoli. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ R o b e r t A. Prehistorie a protohistorie feckych dialektu. Greek textual criticism.. ed. Pfeiffer R. a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopełniacza) właściciela znalezionego w Palajpafos rożna. a być może nawet w czterech. Paris. A. Knox. Melazzo (ed. ed. z całą pewnością powstało znacznie wcześniej. London 1982 (lst ed. Oxford 1968. B. Padova 1973. że poematy H o m e r o w e są owocem długiego. 1: From the sixth century B. Frankel H„ Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios. LlyoydJones. Evansa. Scholars ofByzantium. a prawda zmieni się w fałsz.A. Harlfinger D. Cambridge. Są to: kreterisjkie pismo „hieroglificzne" (często także nazywane „piktograficznym"). 2 Mamy tylko kilka. Amsterdam 1963. // lessico filologico degli umanisti. a ostatnie.. From the Beginning to Alexandria. 1-16. t. Cztery pierwsze wy­ szły z użycia na długo przed epoką geometryczną kultury greckiej 2 . Łącznie znamy około tysiąca dokumentów zapisanych tych pismem. 2nd ed. Wace'a. Halbherra. Góttingen 1964. 29-31 ottobre 1979). [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę.W. 16-43. Renehan R.1. Lemerle P. które czasem określa się mianem sylabariuszy egejskich. Sucharski Easterling.R. 53). Schliemanna..G. [w:] Uhistoire et ses methodes. Pisa-Roma 1998. L. Bartonek.M. Blegena i wielu innych) przyniosły nam dokumenty zapisane w co najmniej pięciu blisko ze sobą spokrewnionych systemach pisma. rozwoju epickiej poezji ustnej. pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech. History of classical scholarship from 1300 to 1850. Knox B. 51-52. pismo linearne B. A. Le premier humanisme bizantine. A history of classical scholarship. La cńńąue des textes. Oxford 1976. skądinąd bardzo dyskusyjnych. uznającego je za p o d o b n e do egipStarożytni Grecy nie byli wcale pewni.. to the end ofthe Middle Ages.. Stuttgart 1973. poprzez klasyczne. L.. West M. Metodi e probierni. Books and Readers in the Greek World. Continuita e discontinuita nella storia del greco. Langa. Storia delia tradizione e critica del testo. Notes et remarąues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle. Marichal R. Evansa. Darmstadt 1980 (zbiór 30 rozpraw w języku angielskim.W. Florence 1962. jeśli pojęcie „literatura" uznamy za toż­ same i równoznaczne z pojęciem „piśmiennictwo". Większość podręczników historii literatury greckiej rozpoczyna się od stwierdze­ nia.. K r y t y k a t e k s t u . otwierają dwa poematy Homerowe — Iliada i Odyseja. History of classical scholarship. Mass. A reader. Por. a tym samym dzieje literatury europejskiej. La critica testuale greco-latina.... 1982.W. 61. History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age. aż po epokę helleni­ styczną (inskrypcje z Kafizin). Hunt R. Cambridge 1921. i in. trąd. 1969. odmia­ nach) oraz mniej więcej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. Paris 197. Palma di Cesnola. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. 196lpp. ed.. ed. 1927). Sandys J. iż jej dzieje..B. (przedruk poprawiony: 1967). Roma. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami należałoby wyróżnić jego dwa typy: „plastyczny" oraz „protolinearny".. Pfeiffer R. 1980. s.L. Wilson N. Flores E. znany frag­ ment Herodota (II. M. A companion to classical textes. 1 24 ... Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV. nie możemy więc myśleć o ich autorze jako o pierwszym twór­ cy w dziejach helleńskiej literatury. francuskim i nie­ mieckim). Cambridge 1986. Pasąuali G. Oxford. The survival of ancient literaturę. Najstarszym systemem jest niewątpliwie pismo „hieroglificzne" — jego początki przypadają na koniec III tysiąclecia.M. s. Hildesheim 1968). Cambridge 1986... Reynolds L. Copisti e filologi. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade).. Sabbadini R. Ferrari.E... Bartonćk. Griechische Kodikologie und Textuberlieferung. przykładów na użycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych — szerzej na ten temat: A.. pismo linearne A. Romę 1973. I: Greek Literaturę. La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni.

a odkopano je nie tylko na Cyprze. i pod wieloma względami jest unikatem. a nie pojedyncze dźwięki czy pojęcia (znamy około trzystu inskrypcji „hieroglificznych")4. łacińskim i cyrylickim. W.. że Dysk z Fajstos być może wcale nie pochodzi z Krety. Chadwick. pozwalającym na próbę rekonstrukcji kultury Grecji II tysiąclecia przed Chr. że są sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodzą się ze wspólnego źródła. Odnaleziony w 1908 r. Mykeny (MY). inne są nieco młodsze (głównie XIII wiek). kilka osobnych systemów rozwi­ jało się bowiem jednocześnie. ale przypuszczamy. że większość inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie. znaki B. Nie wiemy dokład­ nie. tak aby bez problemów mieściły się w dłoni. aczkolwiek brakuje nam pewności. A zatem. ani język. 8799. np. Kadmos 35. jakim jest Dysk z Faj­ stos''. a nawet w trudniejszej. W rozdziale poświęconym piśmiennictwu doby egejskiej nie sposób pominąć naj­ słynniejszego chyba dokumentu pochodzącego z Krety (i dwu innych. że linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma. można z całą pewnością uznać pismo linearne A. 2. albowiem kreteńskie pismo „hieroglificzne" jest sylabariuszem. ale spotykane również na innych wyspach Morza Egejskiego. 27 cm. nie sposób jednak wykluczyć. X. może łatwo wprowadzić w błąd. o innych z dużym praw­ dopodobieństwem można sądzić. G. To pismo bowiem wyraźnie różni się od linearnego B. iż powstał on na Krecie (sugerowałyby to dwie wspominane wyżej inskrypcje z pismem przypominającym napis na dysku) i jest świadectwem. Por. pozostaje dla nas zagadką. Warszawa 1999. oznaczają w łacince i cyrylicy zupełnie inne dźwięki. 15 cm. z dotychczas znalezionych. Obecnie przyjmuje się jednak. że są to buchalteryjne zapisy administracji pałacowej. używane przez kreteńską administrację pałacową. Nie imponują one wielkością: najwięk­ sza. dopóki język. domyślamy się często. Tę niepewność dobrze ilu­ strują podobieństwa i różnice między używanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim. znalezisk o podobnym być może charakterze pisma). byłoby to jednak znacznie trudniejsze. np. Dysk z Fajstos pochodzi. skiego. Tyryns (TI). pokryty z obu stron inskrypcją. w którym poszczególne znaki ozna­ czają pojedyncze sylaby. iż używano go w okre­ sie ok. Za sylabariusz. ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie są jasne (niektórzy ba­ dacze uznawali. wysokość ok. o ile w ogóle możliwe. że wiążą się z religią. Por. Y. 4 Dwa inne dokumenty to kamień ofiarny z miejscowości Mallia i brązowa siekiera z Arkalochori. że jest to ten sam rodzaj pisma czy —. niżej).dokładniej — że pismo linearne B bezpośrednio wywodzi się z linearnego A. 6 Por. ale również w Ugarit.-D. 1700-1450 przed Chr. chociaż przy obecnym stanie badań jest to nie do udowodnienia. odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postacią napisów na importowanych towarach6. Ponieważ możemy prześledzić historię alfabetycznych systemów pisma. trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywające teorie. Najdawniejsze dokumenty w piśmie cypro-minojskim. s. Są to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek używa się skrótu KN) i Khania — starożytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY). Obecnie uważa się. W tej samej. że wyglądające podobnie lub nawet tak samo zna­ ki obu sylabariuszy służyły do zapisu tych samych sylab. że służyło ono również innym językom (huryckiemu?. które różnią się nieco kształtem znaków: pierwszą stanowią inskrypcje na różnego rodzaju tabliczkach gli­ nianych. Ten dokument to duży dysk z wypalonej gliny (o średnicy ok. s. a więc takim rodzajem pisma. grubość ok. C. sytuacji jesteśmy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy około czterystu dokumen­ tów). ale odnajdujemy również inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy łącz­ nie około tysiąca pięciuset dokumentów). P. ponieważ jednak ani pismo. którą uznaje się często za najstarszy przykład pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem­ plami). Dopóty jednak. J. są in­ skrypcje w piśmie linearnym B. Teby (TH). z XVII wieku przed Chr. zapisany pismem linearnym A (eteokreteński z I tysiąclecia przed Chr. Owens idzie znacznie dalej. Do dnia dzisiejszego tabliczki w piśmie linearnym B znaleziono w sześciu starożytnych miastach. 16 cm. tabliczka ma następujące rozmiary: szerokość ok. gdybyśmy chcieli wy­ konać to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. Niemeier. znalezione w Enkomi. że rozwój pisma na wyspie nie przebiegał jednotorowo. jak się zdaje. jaki język spisano tym sylabariuszem. O treści inskrypcji trudno wyrokować.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. można praw­ dopodobnie założyć. blisko związany z pismem „hieroglificznym"5. s.. Czyniono niezliczone już próby odczytania tego napisu. Kadmos 35.?). postulując wspólnego przodka pisma „hieroglificznego". się­ gają trzeciej ćwierci XVI wieku przed Chr. The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A. znacznie mniej znanych. Owens. że obok sylabogramów (znaków na pojedyncze sylaby) występowały w nim również ideogramy (znaki wyrażające pojęcia). aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie występujące w linearnym B i odwrotnie. tylko został na wyspę przywieziony8). 105-110. Znamy to pismo głównie z napisów na glinianych przedmiotach (tablicz­ kach i wazach). drugą z kolei — napisy na ceramice. 1996. luwijskiemu?). 26 27 .5 cm. 5 G. takie przypuszczenia niesłychanie trudno zweryfikować. a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. większość dokumentów jest jednakże znacznie mniejsza. A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1). potrafimy wyjaśnić takie różnice. choć widać. Poza dokumentacją czysto archeologiczną podstawowym materiałem badawczym. Występują one w dwu grupach. 7 8 Należy jednak zaznaczyć. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ . Pismo linearne B i pisma pokrewne. 60-65. pomimo takiego samego wyglądu. linearnego A. Tymczasem można ar­ gumentować. 1996.

od Krety przez Argolidę. także na podstawie materiału archeologicznego. J. Dało to początek długiemu sporowi: L. Ventris. Palmer mianowicie dowodził. Trzeba tutaj jednak zaznaczyć. FI. Otóż w wieku XVI przed Chr. Beocję. Declension. Kober.R. Leuven 1990. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba największym osiągnięciem dwudziesto­ wiecznej hełlenistyki. Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives. 1417-1379 przed Chr. rozsianych po całej Grecji. MocKBa 1988. E. Trudnym do rozwiązania problemem jest także datacja tabliczek z pismem linearnym B znale­ zionych w Knossos. s. jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. we współpracy z J. Dokonał tego angielski architekt M. aż po Fokidę. TlaMHmtiuKii ópeeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. zamieszkujący ląd.). jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. Bennetta oraz A. ustalił zasadniczy zrąb pisma — sylabariusza. Driessen. i nie jest wcale pewne. Blegena w Pylos przyniosły inskrypcje. Oxford 1963. 84-103.W. Beedemte e MUKeno. Godart. H. s. s. która odkryła fleksyjny charakter ję­ zyka pisma linearnego B14. Hepo3iiaK. Ka3aiiciani. 73 (1953). CM. opierając się częścio­ wo na badaniach E.\ManoB. Chadwickiem. Niestety nie znamy go — jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki. który dał począ­ tek nowej gałęzi greckiej filologii — mykenologii15. 2) oznaczające pojęcia — ideogramy. Wypływa z tego wniosek. by następ­ nie. zwłaszcza rosyjskojęzycznej. 445-47 Należy tu zaznaczyć. ale są jednym z ciekawszych problemów archeologicznych. An Early Destruction in the Mycenaean Palące at Knossos. M. Boardman. gdy w Egipcie panował faraon Amenhotep III (ok. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W kilku miejscowościach. można uznać.C. obecnie powszechnie nazywanej „dialektem mykeńskim"13. storiche e filologiche) 1995. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 50 (1946). JłenHnrpaii 1986. że ceramika od­ kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety.R. będącej czymś w rodzaju wzorca sylabariusza — przypuszczamy jednak. według którego grupowali znaki swojego pisma. Ka3ancKene.L. które zmusiło badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarzeń. np. że takowe musiały istnieć. 260-76. Znamy w sumie po­ nad 5 tysięcy dokumentów spisanych tym sylabariuszem. że tek­ sty tych inskrypcji powstały w bardzo archaicznej formie języka greckiego. Ventris. npedMemno-nounmuuubiu c. podstawie greckiego alfabetu. Znaleziony w Kafkanii (a więc na kontynen­ cie) dokument (wycięta w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak­ terze) pochodzi jednak z końca XVII wieku przed Chr. uznał. że zo­ stał napisany po grecku9. Kpumo-MUKeiicKuii nepttoó. Attykę.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. Można zetknąć się także z określeniem „dialekt kreto-mykeński" — por.nozwo. odnoszących się do cało­ ści badań nad egejskimi cywilizacjami epoki brązu. Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali. że w sumie sylabogramów jest 88. z kolei odkrycia C. H. Bennett ponumerował więc znaki według. a sylabogramów 89. s. że musimy stworzyć nową chro­ nologię pism egejskich.A. 10 9 W literaturze przedmiotu. że to właśnie wtedy Grecy. Pomimo wielu prac i wielu badań spór do tej pory nie został jednoznacznie rozstrzygnięty12.n. np. znaleziono drobne inskrypcje (głównie fragmenty cerami­ ki) z napisami w tymże sylabariuszu. choćby dla potrzeb dydaktycznych. np. 13 28 29 . Grecja konty­ nentalna wchodzi w orbitę wpływów minojskich z sąsiedniej Krety. że również mykeńscy skrybowie mieli pewien sys­ tem. spotyka się również określenie „dialekt achajski" lub „staroachajski". 12 Por. A. Uważano więc. stopnia ich graficznego skomplikowania. 15 M. A. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowości Kafkania (w pobliżu Olimpii) zaowocowały znaleziskiem. Kober. *71 dwe Por. L. Chadwick. ogłosić w 1953 roku artykuł. Evans. 10. że tabliczki z Knossos powstały w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. ad Olimpia. System pisma linearnego B wyróżnia trzy kategorie znaków: 1) fonetyczne — sylabogramy. Przypuszczamy. dowodząc. J. W alfabecie łacińskim kolejność liter jest już z dawien dawna ustalona. *85 au *90 dwo. A. „Journal of Hel­ lenie Studies". że problemy chronologii (względnej i bezwzględnej) dotyczą nie tylko dzie­ jów piśmiennictwa. " Najpełniejsze przedstawienie tego poglądu: L. LUapwiiKnii. „American Journal of Archaeology". że powstały one mniej więcej w tym okresie. Ponieważ dwa znaki: *34 i *35 oznaczają prawdopodobnie tę samą sylabę. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma. [w:] B. Inflection in Linear Class B: 1. zetknęli się z wynalazkiem pisma — miał to być sylabariusz linearny A — i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub też stworzono dla nich) pismo linearne B. 3) oznaczające liczby. *43 a3 /aj/. 47-61. Dają się one ująć w diagram: (-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/. nieco arbitralnie przyjętego. Ideogramów (łącznie z cyframi) jest prawie 200. Mo. J. w tym czasie do­ minującej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. Ventris. a jej początków trzeba szukać jeszcze w piśmie „fenickim". On tbe Knossos Tablets. Por. Ich odkrywca. L. Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A. Palmer. B. 14 Por. Inne tabliczki datuje się na XIII wiek przed Chr.

także „alfabet" ugarycki). ka-ke-u-si /khałkeusi/). D y f t o n g i . czasem przy samogłosce a ślizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por.R Sylabariusz nie odróżnia w pisowni tych dwu spółgłosek płynnych. Z tej jednak racji. są to spiranty i/lub afrykaty. *68 ro2 /rjo/ *82 swa?. zaczęły się na dobre rozwijać. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest znana. być może byłoby właściwiej trakto­ wać je. s. s. Dyftongi „welarne" (z drugim elementem w) są regularnie oznacza­ ne.i /raj/. 162-171. znaki są ponumerowane od *1 do *91. podobny wyłom względem systemu stanowi pu2 o wartości /phu/ lub /bu/. 1993. czy klinowe) również nie dawał takiej możliwości. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ mnP" qrst- *80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17 *13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74 *73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO - *15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20 *23 *55 *50 *26 •58. V— yocalis (samogłoska). a tego sylabogramy pisma linear­ nego B (znaki typu Vlub CV. znaki serii d. choć trudno ustalić dokładne ich pochodzenie i po­ czątki. jednakże: K. ko-ri-ja-da-na vs. połączenia i grupy spółgłoskowe odgrywają bardzo ważną rolę.stanowią wyjątek względem reguły. nie odróżnia samogłosek krótkich od długich. Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miarę regularnie oznacza ślizgi /-. nie ma ogólnie przyjętej inter­ pretacji fonetycznej: *18. S p ó ł g ł o s k i . D) Znaki serii/>.*91 two M8 nwa *56 pas ?. że notują one przede wszystkim spółgłoski (samogłoski tylko pod postacią „spółgłoskowych" matres lectionis — ten zabieg znają już najstarsze systemy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przynajmniej na początku. 2. Prozodii samogłosek nie oznacza się również w znakach typu CV. *47. T. *29 piw./l b-series in LinearB. /kh-/. ku-wa-no /kuwanos/). *64 swi? *ó6ca 2 /tja/. znaki serii k-: lk-1. że żaden z systemów pisma używanych ówcześnie (czy to pismo hierogliflczne.oznaczają: /p-/. R— (re)sonans (sonant). La Parola del Passato 31. pomimo wielu hipotez. *33 ra. 30 31 . *62 pte Według obecnego stanu wiedzy „reguły ortograficzne" w piśmie linearnym B dają się przedstawić następująco: S a m o g ł o s k i . d) labiowelarne Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako q-. że sylabariusz linearny B nie został dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych właściwości dialektu mykeńskiego. u. Kadmos 32. W sylabariuszu istnieją dwa osobne znaki: a313)1 oraz au — za­ pisywano nimi dwa dyftongi.'-/ i l-w-l (np. ale numeracja nie została zmieniona. *22. *19. e) spółgłoski wygłosowe Sylabariusz nie notuje spółgłosek wygłosowych. 18 Mam na myśli. Sylabariusz linearny B ma pięć osobnych znaków samogłosko­ wych: a. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). 66-81. *83. e. Nie możemy jednak zapominać. *8916. i-jo-te /ijontes/. Więcej na ten temat: G. Gli 'alfabeti' semitici settentrionali. Witczak. dwa z wcze­ śniej zakładanych: *84 i *88 zostały wykreślone {numeri deleti). 17 C— consonans (spółgłoska). wyjątek stanowią grupy spółgło­ skowe: /ks/. znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/. wymieniany już wyżej *34 (*35). G ł o s k i „ ś l i z g o w e " (glides). aczkolwiek przyjęło się transkrybować odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada serię znaków transkrybowanych jako z-. Powszechnie uważa się. o. 16 Por. służy do tego samogłoskowy znak u (np. Sylabariusz nie odróżnia spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcz­ nych i aspirowanych: a) zwarte (P. 1976. /ph-/ oraz lb-1.T. *63. dokładna wartość fo­ netyczna zapisywanych za ich pomocą dźwięków nie jest jasna. Pisma o charakterze alfabetycznym18. jako etap pośredni pomiędzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. systemy pisma północno-zachodnich Semitów. /ps/ oraz /kws/. *69 *79? *76 ra> /rja/. Jest to praw­ da: we wszystkich greckich dialektach długość bądź krótkość samogłosek. K. wyjątkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogły oddać. reprezentują odzie­ dziczone z epoki praindoeuropejskiej spółgłoski labiowelarne.*87twe. lg-1. *86. *49. drugi element dyftongów „palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjątkami głównie w Knossos) pomijany w pisowni. h)L. oczywiście. iż sylabariusz nie odróżnia dźwięczności i aspiracji19. które w zapisie pozbawiane są elementu l-sl. Jak widać z zestawienia. a znamy ich tylko 89. Garbini. kiedy cywilizacja Greków mykeńskich chyliła się ku upadkowi. a spółgłoska 19 wz- Poza tym dziesięć znaków.

tabliczki dotrwały do naszych czasów tylko dlatego. MY: L h) rejestry rozmaitych wpływów — KN: Mc. PY: Fa. PY: Ua. odróżniała natomiast wymowę prostą spółgłoski. An. zrekonstruować obraz cywilizacji mykeńskiej. wymowę zlabializowaną (np. KH: Sq k) rejestry utensyliów — PY: Ta. MY: Wt. Sg. Dd. Xn. /laj/. Qa. Ai. Ui. Xf. pe-mo /spermo/).L. En. . Grecy czasów mykeńskich. w przeciwieństwie do ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. Ga. Dla greckiej filologii i. De. PY: Ea. Jo f) rejestry waz — KN: K g) rejestry tkanin — KN: Lc. PY: Sa. Od. Ce. Df. TI: Si.jest zwykle pomijany (np. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/). Dm. PY: Cc. Paradoksalnie. Jak widać z powyższego zestawienia. Se. The Pylos Tablets. TH: Of. . Ng. Ld. V. Fn. Mimo wszystkich swoich braków pismo linearne B było niewątpliwie wielkim osiągnięciem. drogą drobiazgowej analizy.Z. TI: Al b) rejestry zwierząt — KN: Ca.grupy spółgłoskowe są w zapisie rozbijane na poszczególne spółgłoski notowane z samogłoską „martwą".LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ub. ko-wo /korwos/). nie doczekałyby 32 33 . Wr. L. Fg. określające kształt ta­ bliczki i układ zapisanego na niej tekstu: a) listy osób — KN: Ag. Dziełem E. Niestety nie przetrwały one pożarów. Vn. które nie dotarły do naszych czasów. Z niektórych inskrypcji wynika też. PY: Wa. TI: Uh ł) tabliczki bez ideogramów — KN: Vc. ra3) jest dyskutowany. Og. Bennett. g) status znaków „fakultatywnych" (np. Ae. PY: Aa. Cn. Ed. enklityki natomiast z wyrazem poprzedzającym. /lja/. przynajmniej częściowo. MY: Ue. pozwalające nam przypuszczać. Es. które do nas dotar­ ły. Ap. że proklityki z reguły pisane są razem z wy­ razem po nich następującym. możemy. G. Te. służące pałacowej administracji. Do. Służą do tego kolejne wielkie lite­ ry alfabetu łacińskiego. Ws. Tn 1) rejestry zaopatrzenia — KN: Uc. MY: Au. TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie — KN: Xd. Ge. MY: Fo. F. który służy do rozdzielania wyrazów — jest interesujące.element -r. Le. oznaczający grupę spółgłoskową. Un. że nie spełniało ono swojej podstawowej funkcji. TI: X o) inskrypcje na wazach (bez względu na miejsce znalezienia) —. Pp. R j) rejestry wozów i zbroi — KN: Sc. Znak pte. Fs. być może wiąże się to z pierwotną strukturą sylabariusza. Dv. As. teksty tabliczek w piśmie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy. PY: Ma. Ak. Gn. Aq. Fp. Sh. Sp. w których stanowiły narzędzie ułatwiające sprawowanie wła­ dzy. h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci małej pionowej kreski). nie wypalali glinianych tabliczek. na ogół identyczną z samogłoską następującą po grupie (np. Mn. Ep. do pewnego stopnia.w grupie -rw. że Grecy mykeńscy mogli pisać na liściach palmo­ wych. którym zwykle towarzyszą litery małe. Wn. Kober). że glina nie była jedynym materiałem pi­ śmiennym ówczesnych Greków. Dc. znaki twe. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ rozpoczynająca grupę jest zapisywana z samogłoską poprzedzającej sylaby (np. Eq. Vd. ale nawet gdyby nie strawił ich ogień. Oa. TI: Cb c) rejestry owiec — KN: Da. Uf. MY: Oe. A Preliminary Transcription. PY: La. Niewykluczone więc.początkowe ls-1 grup spółgłoskowych nie jest zapisywane (np. 20 d) rejestry oliwy i produktów rolnych — KN: Fh. Sporządzano je zapewne na materiałach uznawanych za trwalsze bądź cenniejsze (skóra?). prawdo­ podobnie należał do tej grupy — rozwój fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokonał się już na gruncie greckim. że ta cywili­ zacja upadła. Jn. jaką był zapis mowy Greków z II tysiąclecia przed Chr. Ln. Mb. Tabliczki występują w dwu formatach: jednym z nich jest „liść palmowy" (dokument jest wtedy wąski i wydłużony). Nie powinniśmy więc sądzić. Oi i) rejestry broni — KN: Ra. Na. Db. Fr. Eo. Ob. Co. So. Princeton 1951 (jest to rozwi­ niecie systemu A. zostały spalone. Np. ra2. Cr. Ab. T H : Ug. MY: V m) etykiety i odciski pieczęci — KN: Wb. wa-na-ka /wanaks/). U. twó) oraz wymowę spalatalizowaną. przetrwały dzięki ich wypaleniu w pożarach pałaców. PY: Va. L. Eb. Dl. Fu. Gv. C. Xe. X. Ch. Bennetta jest również powszechnie przyjęte oznaczenie klas tabli­ czek według występujących na nich ideogramów20. Dh. M.nie notuje się podwojenia spółgłosek. trudno je posądzać o ja­ kikolwiek związek z literaturą piękną. Ne. Istnieją jednak pewne prze­ słanki. Dg. które pozwoliło ówczesnym Grekom dorównać cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. E. że w pałacowych archiwach istniały zapisy dotyczące lat wcześniejszych. Dzięki nim bowiem. Sf. Sk. Bb. B. a drugim „karta papieru". Dn. Dp. MY: Eu Por. Sm. . Am. Wm. D c) rejestry zbóż — KN: E. f) grupy spółgłoskowe . Dk. która prawdopodobnie nie odróżniała spółgłosek bezdźwięcznych od dźwięcznych i aspirowanych. a pałace. On. MY: X. oznacza praw­ dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrębie sylaby: ra2 /rja/. Go e) rejestry metali — PY: Ja. Sd. Ac. Gm. ra3 /raj/. PY: Xa. Ad. dla historii literatury są one jednakże bezcenne.

passim. że schemat heksametru daktylicznego nie został odziedziczony po poezji z czasów wspólnoty indoeuropejskiej i że wobec tego Grecy musieli go zapożyczyć od ludów wcześniej zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Gallavotti. dialektem epickim — językiem poematów Homerowych. L 'element acheen dans la langue epiąue. I-III. Meier-Briigger. s. którzy przekonująco argumentują. Dzisiaj wiemy na pewno. np. osiem wieków poezji chóralnej. a nawet brak nam pewności. Griechische Sprachwissenschaft. s. że na fresku przedstawiono scenę o takim właśnie charakterze. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung. że rytmiczność tekstu in­ skrypcji jest zupełnie przypadkowa. przedsta­ wiający mężczyznę grającego na lirze22. łączące dialekt mykeński z tzw. 26 Por. Bern 1986. Roma 1971. że bóg ten kawałek ziemi prawdziwie posiada. 93. a materiał leksykalny. Tak oto piśmiennictwo Grecji doby egejskiej staje się ważnym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej. wiekach ciemnych25. passim. jaki dzięki nim poznaliśmy. 109 Powody tych niejasności dają się odnaleźć w różnych metodologiach badań. hepetds 'towarzysz' nie występują w epice!)28. można więc założyć. że ma on(a) tylko dzierżawe"czy „Kokalos oddał tyle oliwy Eumedesowi". 107. C M . Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik. Roma 1965. [w:] Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. że poezja epic­ ka wiele zawdzięcza wcześniejszej o mniej więcej pięć wieków kulturze mykeńskiej. Sprawa jest więc otwarta. Roma 1968. by tego do­ wieść. M. 23 22 Por. J. ale także w specyfice inskrypcji w piśmie linearnym B. że istnieją ważne leksykalne zbieżności. inni przywołują sławny fresk z Pylos. Ich argumentacja opiera się głównie na założeniu. The Mycenaean World. nie wydaje się nieprawdopodobne. Niektórzy uczeni. 35. Triimpy. Por. przede wszystkim osobowe. s. 21 Por. Dowodem na to miałyby być trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematów Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem). Niektóre z tych słów znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chóralnej {E(n)nosidds. pozwolił on jednak na postawienie niezmiernie ważnego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezależnej od epiki tradycji poezji chóralnej. s. Homer und Mykene. 25 24 Na przykład: „Kapłanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi. Wiemy. i późniejszej o siedem. próbowali odnaleźć w tekstach mykeńskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21. ponieważ w świecie przedstawionym obu poematów przemieszane są elementy z różnych epok kultury greckiej26. Bowra. Patzek. takich fragmentów jest jednakże bardzo niewiele i zawsze istnieje możliwość. iż język epiki powstał w tzw. Jak już wspomniano wyżej. Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca. założenie. I. pas- 27 34 35 . co dziś nazwalibyśmy literaturą. M. to w ponad połowie imiona własne. Por. ale lud twierdzi. Nie jest to więc najbardziej obiecujący materiał do badań nad językiem poetyckim. łączące specyficzne słownictwo Stesichora czy Pindara ze słownictwem dialektu mykeńskiego. Tylko wyjątkowo możemy w tych inskrypcjach odnaleźć całe zdanie bądź dłuższą frazę27. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ w greckim klimacie naszych czasów. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeńskiej jest chyba najważniejszym problemem. rzadziej nazwy miejsc. parte I. Assen 1957. że w czasach klasycznych poezję recy­ towano z towarzyszeniem muzyki. Nie brak jednakże i takich uczonych. Awidmento allo studio delmiceneo. Edinburgh 1955. Munchen 1992. że brak na to jednoznacznych dowodów. prace: C. Oczywiście nie sposób udzielić jasnej i pełnej odpowiedzi. np. ale z drugiej strony trudno też założyć. Warto porównać dwie prace: M. voll. s. czy w ogóle wolno nam o takowej mówić. są to zapisy buchałteryjne. Ruijgh. Ta sprawa jest jednakże daleka od jednoznaczności23. C. 831 nn. Chadwick. Berlin-New York 1992.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Idgetds 'przywódca'. a wobec tego bezpieczniej zakładać. które dałyby się wyjaśnić przy założeniu znacznie wcześniejszego etapu fonetycznego rozwoju języka greckiego24. Tradizione micenea e poesia greca arcaica. Durante. Nasuwa się oczywiście pytanie. oboczne imię Posejdona. aczkol­ wiek — paradoksalnie — nie wiemy nic o ówczesnej literaturze. przed jakim stawiają historię literatury grec­ kiej tabliczki w piśmie linearnym B. Doria. Bd. bibliografia tego problemu: B. Jeżeli więc potrafimy do­ strzec cechy wspólne w piśmiennictwie greckim drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. Cambridge 1976. Podobne wątpliwości dotyczą również kwestii obecności realiów doby mykeńskiej w epice Homerowej. C. Homer andhis Forerunners. 182-3. Od samych bowiem początków mykenologii zwracano uwagę na ważne cechy językowe. że tak wyrafinowana kultura mogła się bez niej obyć. Znajdziemy w gronie mykenologów uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeńskiej. 28 Por. czy na takich nietrwałych materiałach spisywano to. Roma 27settembre-3 ottobre 1967.

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. odpowiednie więc wartości. / pa-si-te-o-i e-ri-nu. /i-je-re-ja vacat to-so późny I II III I II III I II III 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2 późny „Wieki Ciemne"*** * wszystkie daty przed Chr. Przykładowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31 Deukioio men(n)os p Diktaiói Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \Ą Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p K»erasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Eńnui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesiącu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapłance wiatrów OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X i Ts r \ ?? ' ** • II. zapisanych w piśmie linearnym B. ** okres późno-helladzki nosi również miano okresu mykeńskiego *** dzielone również na trzy podokresy Nie znamy dokładnych wartości miar i wag. 29 36 37 . przy interpretacji fonetycznej i tłumaczeniu. I PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ ADDENDA I. M7-da-de a-ne-mo . Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ląd grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny średni średni średni późny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so. zostały zastąpione znakiem X.

Kpumo-MUKwcKuu nepuod. Prehistorie a protohistorie feckych dialektii. Killen J. Proceed­ ings of the Mycenaean Symposium. 599-601. vols. Ruiperez M.. Miihlestein H.. held in Ohrid. Salamanca-Vitoria 1989. Budapest 1984. Actes du IX' Colloąue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes. 01ivier J. (edd.).. Kerschensteiner J. Lejeune M. Wórterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar. Neuchatel-Geneve 1979. 4-8 September 1961.R. Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit. I-V. Sacconi A. 38 39 . Morpurgo-Davies A. Roma 1965. 449-514..V. Sacconi A. fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu. Proceedings ofthe Cam­ bridge [=Fourth] Colloąuium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965]. Thebes andMycenae.. Killen J. Bennett E. (edd. MOCKIMAeininrpaA 1957.. Roma 1965.. Kreta-Hellada-Cyklady.). MelenaJ. Pismo linearne B i pisma pokrewne.-P. held in Salamanca. (ed. Odczytanie pisma linearnego B. Ventris M. Roma 27 settembre-3 ottobre 1967... Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie. Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B. Bennett E. vols. Warszawa 1972. Les inscriptions chypriotes syllabiąues..J. k o n g r e s ó w i s y m p o z j ó w . Dyczek P..-P. Roma 1968.. Mykenaika. Wipszycka E.. Paris 1961 (21983).T. IilapuiiKiiH C. Roma 1973-76.. Bartonek A. Risch E. Pylos in the Bronze Age. Cambridge 1966.5.T.L. Homer und Mykene... MelenaJ. Memoires de philologie mycenienne. vols. Brno. Paris 1976-1985... Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa. vols. Lejeune M. Internationalen Mykenologischen Kolloąuiums in Nurnberg vom 6. 27 August-1 September 1984).). s. Jorro F. Munchen 1970. Masson O. Madrid 1985-93. Stella L.-P. Amsterdam 1971. 01ivierJ. 2-6 octobre 1990). (edd. vols. (edd.). Warszawa 1994. I-II.H.). Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen...L. Antologia comentada de textos micenicos. I-V. Proceedings of the Mycenaean Colloąuium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin.-P. Proceedings ofthe Fifth International Colloąuium on Mycena­ ean Studies. Morpurgo A... Press L.).. Brno 1968.. 30. Bravo B. Olhder J. Recueil des inscriptions en lineaire A. BerlinNew York 1992.). Aypte Cii. Madison 1964. Hiller S. Ruijgh C.. Etudes Myceniennes... Thomson G. Ka3aHCKnił H. Paris 1996. (ed.yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek. Warszawa 2 1987. Salamanca 1991. vols. 01ivier J. Chadwick J..L..).H... Sztuka Cypru. (ed. Chadwick ].. MoAianoB A. Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien. Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So- cieties of Classical Studies (Budapest. The Mycenaean World. & Crepajac L. Egeaprehistoryczna. Madrid 1991. Awiamento allo studio del miceneo. voIs. U kolebki cywilizacji europejskiej. The Olive Oil Tablets of Pylos. 3-8 September 1979). Res Mycenaeae. Pro­ ceedings ofthe Third International Colloąuium for Mycenaean Studies held at „Wingspread". Ka3ancKene BTL. Duhoux Y. 25. Sztuka egejska. Hiller S. I-II. Recueil critiąue et comrnente. Rutkowski B. Le disąue de Phaestos. A k t a k o l o k w i ó w . La ciyilta micenea nei documenti contemporanei. (ed. Beedeuue e MUKenonozwo.L. Warszawa 1998. Mycenaean Studies.. I-III. Munchen 1992. Duhoux Y. (edd. (ed. [13-14] April 1966. The Pylos Tablets Transcribed. Góttingen 1983. Tractata Mycenaea. Linear B: An Introduction. suppl. Heubeck A.). Proceedings ofthe Eighth Inter­ national Colloąuium on Mycenaean Studies. I-II. Chadwick J. 30 March-3April 1970. Neumann G. vol. Documents in Mycenaean Greek. (edd. Warszawa 1958. (edd. H . Olhder J. Paris-Athenes 1975. Luce J.).R. II. Actes du [premier] Colloąue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette. I. 15 IX 1958) = Athenaeum 36. Sakełlarakis I . w druku. Panagl O. FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu. HookerJ. Studia Mycenaea..1995). Darmstadt 1976. Bern 1986. Vermeule E. Warszawa 1964.-P. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia. Brno 1987. The Knossos Tablets. 295-436.). Fifth Edition.. Warszawa 1963. 3-7 avril). Panagl O.D. Ilievski P . Mycenaeae Graecitatis Lexicon. Doria M. Los Griegos Micenicos. Akten des VII. April 1981..L. Deger-Jalkotzy S.R. Paris 1956. Le disąue de Phaistos.A. (edd.). 01ivierJ.6..). Młynarczyk J. 15-20 September 1985. CambridgeRoma 1986-99. 2 1973. Cambridge 1965. Oxford 1963. Homer i epoka heroiczna.-P. Palmer L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Heubeck A. Palmer L. 01ivier J. S ł o w n i k i . Skopje 1987. Melena J. Chadwick J. (ed. Bartonek A. I-III.. Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniąue. Ruipćrez M.-P.). Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung.A. I BIBLIOGRAFIA PIŚMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ W y d a n i ą t e k s t ó w . O p r a c o w a n i a . Warszawa 1983. Warszawa 1999. Cambridge 1976. (edd..... Starożytna Grecja. Harmatta J. Triimpy C .A. The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns. Rutkowski B. Egetmeyer M. Warszawa 1987. MocKBa 1988.-P. Roma-Paris 1958-72. Za­ rys religii wczesnogreckiej.. Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. Godart L..). Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik.. Vitoria 1995. Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos. Bristol 1980.-10..).L. Wrocław 1975. Acta Mycenaea. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975. (edd. Patzek B. Martin T. JleHHHrpafl 1986.).. Olhder J. Godart L.. Godart L. Roma 1963. Chicago 1964. (ed. Floreant Studia Myce­ naea: Akten des 10. s. Linear B: A 1984 Suruey. Chadwick J..FI.L. Góttingen 1960. 1958. Atti del 2' Colloąuio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia. Warszawa 1988...).). (edd... Bennett E. VilborgE.. Diccionario Micenico. Salamanca 1958. Roma 1974. Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen.. Hepo3iiaK B. Colloąuium Mycenaeum. Wyspy wiecznego szczęścia. Atti e memorie del 1° Congresso internazionale di Micenologia. His­ toria starożytnych Greków.S. Salamanca 1972....4. Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae.. t. (ed. (edd.A. ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. internationalen mykenologischen Kolloąuiums (Universitat Salzburg. TITHEMY. Chadwick J.S. Greece in the Bronze Age. Góteborg 1960. Louvain 1977. The Interpretation of Mycenaean Greek Texts.). Louvain-la-Neuve 1985.. Majewski K.

przed Chr. Hesiod and the Hymns. aby zapisać poezję epicką. Fisher. Homer. Amster­ dam 1995.P. [. ed.. s.J. a Odyseję nieco później. 201. van Wees. by datować Odyseję na pierw­ szą połowę VII wieku. aby traktować je jako łącznie. jednak w pisanym piętnaście lat później artykule Homeric Poems as Orał Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48. Taką samą opinię wyraził J. nie zmienia faktu. by J. s. Kirk) sądzą. inni twierdzą. niżej. s. Bravo. Niezależnie od uznania istnienia ' Dobry przegląd stanu badań sporządził B. bądź przez dwóch autorów pomiędzy połową a końcem VIII w. 186-220. że zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstałym pomiędzy 750 a 680 r. że oba dzieła datuje się zazwyczaj na drugą połowę VIII wieku. s. H. by N. Na połowę VIII wieku datuje poematy I. przychyla się do zdania C. jed­ nak badania nad kulturą oralną i piśmienną dowodzą.n. s. s. by J. Crielaard. History and Archaeology. że Iliadę należy datować na lata 775-750. napisane zostały zaś przez jednego. czy oba dzieła stwo­ rzył jeden czy dwóch poetów. [w:] Homeric Ouestions. [w:] Świat antyczny. Oczywiście tekst zapisany podlegał zniekształceniom. Cambridge 1982. s. lecz stanowią począ­ tek poezji pisanej. ed.e. Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet. że przez „Homera-poetę" rozumie poetę (-ów). a dokonał tego genialny poeta dyktujący swój poemat (s. 1998).. [w:] Homeric Ouestions. 2 Por. że bez istnienia ustalonego wzorca pod postacią zapisu tekstu nie jest możliwe dosłowne zapamiętywanie długich tekstów2. Wreszcie K. Powell. których nie można uniknąć w czasie przepisywania. 1-96.] niemal wszyscy dziś sądzą. zanim utrwalono je w piśmie. Crielaard. ed. dokonywanych począwszy od VI wieku. Cambridge 1981. że alfabet grecki został wynaleziony. co jest także założeniem niniej­ szego tekstu. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe.].. zwł. 21-26). na których najczę­ ściej się powołuję: B.B. p. który jednocześnie stwierdza. How to read „Homeric society"?. Some Remarks on tbe Datę ofthe Homeric World. 81-138). Janko. są one wystarczająco spójne. że powstania tych poematów nie można datować na czasy przed połową VIII w. P. Amsterdam 1995. Warszawa 1988. s. 1986. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpływ kolejnych redakcji. 91-94). choć istnieją przesłanki. którzy stworzyli zachowaną do naszych czasów epikę.' Co prawda niektórzy badacze (G. Crielaard.. że każdy z poematów ma swojego własnego twórcę. Niektórzy badacze uważają Iliadę i Odyseję za dzieła jednego autora. . 17 {„Iliada i Odyse­ ja są dziełami jednolitymi i głęboko przemyślanymi [. London 1998. 195-200."). Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue. nie należą do poezji ustnej. Polis u Homera. W tym miejscu krótko przedstawię poglądy autorów.HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Lech Trzcionkowski Wśród historyków panuje niemal całkowita zgoda. że Iliada i Odyseja powstały i zostały zapisane między połową VIII a pierwszymi dziesięcioleciami VII wieku przed Chr. CA 5. że rapsodowie mogli przekazywać owe „monumentalne kompozycje" w dosłownej postaci przez trzy do sześciu pokoleń. 169-194) stwierdza. Homer. że niezależnie od tego. Podobne stanowisko zajmował także R.A. Morris (Use andAbuse of Homer. P. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence.

jest pytaniami. 381-395. Pierwsze jest przedmiotem tzw. s. The Invention of Homer. by R. Ponieważ w rekonstrukcji tego okresu dziejów Hel­ lady podstawowym źródłem pisanym pozostają Iliada i Odyseja. poezja liryczna. że każdy z poematów napisał jeden oryginalny twórca. 527-560. przekonanych. która tworzyła społeczny kontekst pier­ wotnego funkcjonowania eposu. ze scena­ mi życia prywatnego i publicznego (instytucje społeczne). [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. Crielaard. w którym żył autor Iliady i Odysei. ed. Paris 2002. które oznaczają instytucje społeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich państw obywatelskich znanych z okresu Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki żelaza i okresu archaicznego zob. M. Homer. niniejsze uwagi po­ zornie wyprzedzają w toku wywodów to. C Q 4 9 . Hansen. 77-265. nie oznacza. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu­ diach M. że technika kompozycji obu dzieł nosi znamiona poezji ustnej z szerokim użyciem formuł oraz tradycyjnych tematów. The Archaeology ofAncient Greece. s. kwestii homeryckiej (homerowej). przeróbek. W świetle badań historycznych nie ulega wątpliwości. dzieląc uczony świat na dwa obozy: unitarystów. starając się znaleźć w nich informacje dotyczące wczesnego okresu dziejów Grecji. societa. Hagg. że poeta nie był oryginalnym twórcą. parte 1: Formazione. na którym roz­ grywa się akcja poematu. 255-314. Zob. 364-382. Pada wówczas pytanie o „świat homerowy". 1970. Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literaturę of Ar­ chaic Period. ed. wskazuje jedynie na środowisko. co będzie szczegółowo omówione w pod­ rozdziale dotyczącym „społeczeństwa homeryckiego". s. ed. by Lynette G. 17-65) i uzupełnionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra. 201-288. ze względu na trudności ustalenia daty powstania tekstów poematu. Pozornie. 1999.L. Parola del Passato 25. 2: Una storia greca. Po pierwsze. West. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem długiej tradycji poezji ustnej. a cura di S. Z próbami okre­ ślenia autora eposu wiązała się oczywiście kwestia czasu i miejsca jego (ich) działalności. Często w zgodzie z tradycją antyczną mówiąc o autorze poematów używa się imienia Homer. rewolucji. nie poświadczonego przez inne teksty.H. Najwięcej skorzystałem z artykułu B. język poematów zawiera słowa. Schnapp-Goubeillon. Settis.in. Hansen powstrzymuje się przed włączeniem eposu homerowego do rozważań nad począt­ kami greckiego mikropaństwa. Copenhagen 2000. Niepokój wywołany sporem o zwią­ zek między tradycyjną twórczością aojdów a geniuszem Homera. pochodzących z okresu archaicznego (Hezjod. J. a jeżeli — to w jaki sposób to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytają Iliadę i Odyseję jako źródło historyczne. History and Archaeology. tegoż. zatrzymam się na chwilę nad kulturą grecką wieku VIII i VII. 141-188. Problemy związane z pró­ bami rekonstrukcji „świata homerowego" zaprezentowane zostaną w części trzeciej niniejszego opracowania. Wśród wcześniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymienić m. vol. na które odpowiedzi oczekuje się od historyków: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i auten­ tyczne wypadki. 4 Dyskusja początkowo zmierzała do ustalenia autora (autorów) zapisanego tekstu.H. w którym poeta nauczył się techniki poetyckiej.P. London—New York 1997. Łanowski w swoim wstępie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej. Mitchell and P. La genese dupolitique. osiedla. która doprowadziła do powstania nowej formy organizacji politycznej •— polis6. sprawia. 6 Ostatnio toczy się ożywiona dyskusja związana z wczesną polis. s. że filologowie uciekają się przy analizie epiki do pomocy historyków. 42 43 / . [w:] / Greci. który wyłania się ze późniejszych źródeł pisanych. London 1998. Obok źródeł pisanych badacz musi sięgać do wyników prac archeo­ logicznych5. że część „zasadniczych pytań". chociaż ostrożniejsi wolą mówić o poematach homerowych3.C. na które składają się odpowiedzi na pytania o historyczność „wojny trojańskiej". sięgającego końca XVIII wieku sporu o okoliczności powstania Iliady i Odysei. domy.J. cultura. Whitley. Świat. Debata dotycząca historyczności świata homerowego wiąże się z dwoma innymi zagadnieniami. Cechy stylistyczne tekstów epickich wskazują. który poeta z n a ł i w którym żył. by M. gdyż w tym miejscu zostanie krótko przedstawiony świat. inskrypcje) lub klasycznego. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO jednego bądź dwóch autorów Odyseję uważa się za dzieło późniejsze. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku ważnych studiów. s. Stwierdzenie. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentów. ed. jest światem wspólnot obywatelskich7. W przypadku analityków chodziło o odtworzenie drogi do ostatecznej „redakcji" tekstu. O związkach archeo­ logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J. by N. Torino 1996. jakie postawił J. Bravo Polis u Homera (s. Donlan. zob. s. Chodzi o świat przedstawiony w eposie z jego szczegóło­ wymi opisami realiów (przedmioty. arte. W pracy historyka dane eposu są zesta­ wiane z obrazem rzeczywistości historycznej. środowiska histo­ rycznego będącego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzieł. redakcji. Dru­ gie dotyczy „wojny trojańskiej". zob. Rzecz charakterystyczna. The Development of the Polis in Archaic Greece. kolejnych nawarstwień. Przed przystąpieniem do rozważań na temat histo­ ryczności świata homerowego należy zatem omówić oba zagadnienia z punktu widzenia historyka. Rhodes. przez co rozumie się tło. horyzont geograficzny). Aux origines de la Gre­ ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). Stockholm 1983. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. innymi słowy: pro­ blem oryginalności poety.: Tradition and Innovation. początki opiewającej ją tradycji epickiej jako jądra póź- niejszych poematów oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamięci społecz­ nej w ciągu „wieków ciemnych". 5 3 Na temat „stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. A. oraz pluralistów (analityków) zaprzeczających jedności i doszukujących się w przekazanym przez tradycję rękopiśmienną tekście pierwotnych wersji. s. tam nato­ miast świat przez niego p r z e d s t a w i o n y . Zanim omówię historyczne aspekty poematów homeryckich. Fisher and H. The Hellenie Polis. że wiek VIII jest czasem głębokiej rewolucji strukturalnej zachodzącej w społeczeństwach greckich. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę. Storia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Cambridge 2001. van Wees. W.

s. XIII. 5 Chodzi o takie miejsca jak //. s. składającego się z ciężkozbrojnych piechurów. XIX. 170. al­ bo tę część wspólnoty obywatelskiej. 1983 [1986]. Nie można jednak zaprzeczyć. II. która w danym momencie nie znajduje się pod bronią. jak i bied­ ni stanowili jednak jednorodną grupę tych. grupę ludzi bogatych (wraz możnymi tworzącą grupę doiaTOL — „najlepszych") oraz tłum (rtArjSuc. III. przedstawił E. 24. dotaTiJEc — „najlepsi". Polis u Homera. XV. XIV. pacriAfjec). płodów rol­ nych i stad bydła skłoniła właścicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego. B. AeiiHHrpaA 1976. XI. Polis u Homera. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia się na swojej ziemi. Polis u Homera. 41. a nie w znaczeniu „wspólnota obywatelska". którzy dzięki zamożności nie musieli pracować na swoich polach. 363-373. s. XIX. 12 Por. falangę. VIII. 14 //. Od. XXIV. s. 192 znaczenie „współobywatele" ma słowo do"toi. B. tłumaczenie i interpretację B. s. 555: „nazwij mi twoją ziemię i twoje terytorium i twoją polis". XI.) czy lud określany słowem 6f)(j. Po drugie. która tworzy w razie potrzeby armię obywatelską. że wspólnota obywatelska jako instytucja polityczna istniała zanim słowo rcóAic na­ brało takiego znaczenia pod wpływem ewolucji semantycznej słów noAitnę i doroc („człowiek mający do czynienia z miastem jako miejscem działalności publicznej" > „współobywatel" > „obywatel")". w strukturze wspólnoty obywatelskiej. Niemal synonimicznie. 50) stwierdza. 241-243 oraz w Od. Kilka razy spo­ tykamy słowo noAitnę (a także daTÓc) w znaczeniu „współobywatel"9. 55-73). Wśród obywateli można wyróżnić ścisłą elitę władzy (możnych. Z obowiązkiem wspólnego ponoszenia tru- cą"). gdyż istnieje między nimi niewielka różnica. 234. gdzie polis = miasto. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyraźnego podziału na dwie zamknięte grupy: wolnych obywateliwojowników oraz niewolników. 105. 11 Pace. societe. 776-777. przeciwstawionej biedniejszym obywatelom określanym mianem KOCKOI. że w czasach poety dokonała się już tzw. Bravo wykazał. Ktema 8. „wojowników". Elitę tworzyli ci wła­ ściciele ziemscy. Levy (Astu et polis dans llliade. 252. 20 n. pacriAfjec). obywatela państwa-miasta" i określa status przysługujący danej osobie jako członkowi organizacji państwowej10. który stanowi wspól­ ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce działań publicznych. X. por. W poematach homerowych. 304.A. J. Teksty używają niemal synonimicznie słów nóAic i aaxv w znaczeniu „miasto" jako zespołu zabudowań lub jako osiedla z jego mieszkańcami8. lecz która w każdej chwili może stanowić uzupełnienie siły zbrojnej. 13 Por. cit. nazywanej dyaSoi —• „dobrzy". 803-806. a także 13. Aaóc lub Aaoi. Podstawowym kryterium roz­ różnienia między tymi dwiema grupami była wielkość majątku. Wielokroć jednak słowa występują poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspól­ noty zgromadzonej na agorze12 lub wspólnotę w ogóle13. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO archaicznego i klasycznego. co wielu badaczy skłania do negowania istnienia instytucji wspólnoty obywatelskiej w czasach Homera. można przypuszczać. 23-24. Benveniste. a ponieważ jest głęboko zakorze­ niona w języku poetyckim eposu. Bravo.oc w znaczeniu węższym: „ogół obywateli nie należących do elity". Afjuoc oraz Aaóc oznacza całą wolną ludność danego terytorium. XVI. Bravo. 114. dostrzeżona już przez A. rewolucja hoplicka. chociaż z uwagi na przedmiot narracji świat herosów skupia się na indywidu­ alnych wyczynach wojennych bohaterów. Od. 33-45): miasto oglądane z wewnątrz zazwyczaj nazywa się daru. Istnienie słów wyrażających wzajemny stosunek między osobami wynikający ze wspólnych relacji względem miasta jako organizacji politycznej świadczy o istnieniu państwa obywatel­ skiego. Słowo 5f)uoc w kilku miej- 8 Polis w znaczeniu „miasto-osiedle" m. Zarówno bogaci. którzy byli wystarczająco zamożni. co znalazło swe odzwierciedlenie także w epice. s. np. omówienie tego problemu u B. w okresie wieków ciemnych zaczęły określać „grupę wojowników związanych z jakimś przywódcą". II. 44 45 . por. wspólnota obywatelska składa się z eli­ ty. Actóc w znaczeniu „lud" nie może odnosić się do ścisłej elity (tzn. 776-777. XXIV. podparte szczegółową analizą filologiczną. 187.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Opierając się na tych danych. Bravo. W ten sposób użycie obu słów świadczy o istnieniu wspólnoty obywatelskiej. aby nabyć oręż ciężkozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszyć na wyprawę wojenną w towarzystwie niewolnika.. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. że z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie „grupa wojowników związanych z jakimś przywód- scach jest używane wymiennie ze słowem Aaóc w znaczeniu „lud.in. Od. s. K. 30. I. B. II. z otaczającymi je mura­ mi) określa się rtóAtc. 81. [w:] E. op. że bohaterowi homerowi utożsamiają się z jednostką polityczną tworzoną przez jakieś terytorium (okolicę wiejską) z ośrodkiem miejskim. Tłumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. doio-toi. 27-28. XXIV. 136-137. Ponadto słowo noAiinc może oznaczać „członka wspólnoty obywatelskiej (nóAic). Od. Na istnienie wspólnoty obywatelskiej wskazuje obecność dwóch innych słów ho­ merowych: Aaoi. por. XVIII. Konieczność obrony majątku ziemskiego. s. Niezależnie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeżenia. W //. oznaczające pierwotnie „wojsko". po­ dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku. w formule: „kim i skąd jesteś. //. oglądane z zewnątrz (tzn. gdzie twoja polis i twoi ro­ dzice?" (Od. 10 //. Bravo. XXIV. (Aaóc) oraz 6fjuoc. parente. w in­ nych przypadkach występuje w kontekście wojskowym. Latacz wykazał. Zastrzeżenie to nie dotyczy 6rjpoc. 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sądu). można znaleźć zasadnicze cechy struktury polis okresu późniejszego. 264. 325. jaką mamy u Homera. Paris 1969. Raaflaub (Homer to Solon. wspólnota"14. że w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawała w kontekście polis. 95-96 (ogół ludności w kraju). oznaczając albo „wojsko". Zob. 1: Economie. vol. 298). Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod). Jest zatem oczywiste. Takie utożsamienie wspólnoty obywatelskiej z wojownikami jest cechą charakterystyczną polis okresu archaicznego. że Homer znał z co­ dziennego doświadczenia technikę walki zwartym szykiem ciężkozbrojnej piechoty.

B. dysku­ sję". który dyktował wersy skrybie. dwudziestosześcioletni Amerykanin Malcom Parry bro­ nił w Paryżu swój doktorat zatytułowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriąue. Poezja epicka stanowiła najwyższą formą kultury tworzonej w kręgach greckiej elity. Poeta dyktuje swoją pieśń. a pytanie o oryginalność stylu nic dla niego nie znaczy. nie przypuszczał. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc. lecz także przed całą wspólnotą (6rjuoc. Nie ulega wątpliwości. jako przykład wybrał konstrukcje złożone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): ćpaiSipoc "EKTWQ •— neoicpowy nnv£Aón£ia — 5oAixóa15 Interpretacja zgromadzeń zob. że dla danej postaci rzadko występuje więcej niż jedna tego typu formuła (zasada oszczędności). West. Wartości te jednak podzielała większość wolnych członków wspólnoty obywatelskiej. Z pewnością głos znaczący zabierali tylko członkowie bogatej elity.Stwierdziwszy. Parry prowadził intensywne badania terenowe na obszarze Królestwa Jugosławi. że poematy homerowe powstały jako poezja oralna. Doszedł mianowicie do wniosku. Przede wszystkim nie zdawał sobie w pełni sprawy. że tworzą one pewien system. debatę. którzy nie byli na tyle majętni. Iliada i Odyseja. nauczywszy się języka serbskiego. Wyciągając wnioski. Bravo. R. Badane przez Parry'ego powtarzające się formuły wypełniają w eposie prze­ strzeń między trochiczną cezurą (pauzą) a końcem wersu (zasada dystrybucji).B. w 1930 r. pisał: Nie powinniśmy szukać w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. Zastosowanie metody porównawczej doprowadziło go do sprecyzowania spostrzeżeń dotyczących związków między poematami homerowymi a tradycją ustną. że to. Ruijgh. Styl taki nazywamy „stylem formularnym". W 1933 r. Parry po raz pierwszy wysunął hipotezę. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod­ czas występu poety.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Wiele miejsc w eposie. 46 47 . Pozostali (biedniejsza większość wspólnoty obywatelskiej) przysłuchiwali się wymianie zdań i opowiadali się za najbardziej przekonującym zdaniem. Mathiasa Murko. Powszechna zgoda co do zwiąż- I. Powell. bę­ dzie stanowić punkt przełomowy w badaniach nad eposem homerowym. są skończonym działem jednego pieśniarza. że na zgromadzeniach wspólnoty obywatelskiej demosu dochodziło do sporów słownych. że prawdopodobnie od dziecka uczył się wykonywać pieśni oparte na tradycji rozwiniętego systemu formuł oraz odziedziczonych z przeszłości tematów epickich. wskazuje. może on umieścić w wersie jedy­ nie te idee. a wyposażony w materiał piśmienny skry­ ba zapisuje go. że świat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest świa­ tem elitarnym. W przeciwieństwie do poety. i ponownie w latach 1934-1935. co oznacza. Poza wspólnotą obywatelską znajdowali się także wszyscy wolni ludzie.J. powraca także we współczesnych ujęciach (A. Twórca nie­ wątpliwie wyrastał w środowisku poezji ustnej. W każdym razie nigdy nie szuka słów dla wyrażenia idei. s. Ponieważ przed biedniejszymi (K«KOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielającej na stałe od elity.L. M. C. a jego obraz został ukształtowany w środowisku doiatot. że sam nie mógł by ich niezależnie poznać. tzn. KIOV £'YX°C. aby móc sprawić sobie oręż niezbędny do walki w falandze. w których słowo dyooT] oznacza „walkę słowną. Powyższe uwagi pozwalają lepiej umieścić poezję heroiczną w kontekście histo­ rycznym. W następnym roku. a uczestnicy mieli prawo zabierać równoprawny głos. który pisze. Wniosek Parry'ego był prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twórcze możliwości jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetów. wers po wersie. Gdy w 1928 r. Proces zapisu poe­ matu Parry wyobrażał sobie na podobieństwo własnej pracy z bośniackimi guslarami. mogli dążyć oni do wzbogacenia się i dołączenia do wąskiej warstwy najbogatszych. Wybór padł na epikę południowosłowiańską pod wpływem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze. Aaóc) mieli prawo uczestniczyć w zgromadzeniach (dyoor])15. Poeta myśli katego­ riami formuł. że każdy z posiadanych przez nas poematów homerowych. Parry skupił się w swych badaniach na „formułach" definiowanych jako „grupa słów. Zebrał ponad 13 000 tekstów (w tym 3 500 nagranych płyt aluminiowych). I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO du obrony terytorium wiązały się prawa polityczne. lub przy­ najmniej będzie wyrażał idee tak bliskie tradycyjnym formułom. co opisał w swej pracy. Janko). które można znaleźć we frazach należących do języka poetyckiego. starał się znaleźć rządzące nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczędności) oraz dystrybucji (zasięgu występo­ wania). 38-40. Raz powzięte przypusz­ czenie już nie opuściło myśli badacza. „KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJĄ ORALNĄ Przełomem w badaniach nad genezą epiki greckiej było odkrycie jej związku z lite­ raturą oralną. Po odkryciu związków między stylem i strukturą poematów epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowił zweryfikować swoją teorię poprzez badania nad żywymi tradycjami poezji oralnej. Aaóc) z okazji uroczystości publicz­ nych (święta). możni. Ponad­ to odkrył. które są regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyrażenia danej podstawowej idei". że opisywana przezeń cecha stylu poema­ tów. B. polegająca na stosowaniu powtarzających się „formuł" (formulas). Polis u Homera. Ponadto aojdowie występowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych. jest podsta­ wową cechą twórczości oralnej. Lord. badając problem przerzutni. która wcze­ śniej nie została wyrażona.B.

lecz raczej. 1986. I. me­ trum. który prowadził je także w następnych latach 17 48 49 . a tym samym w pamięci społecznej. wbrew dawniejszym opiniom. czyli — mówiąc ściślej — dla twórcy i jego słuchaczy. Oczywi­ ście biegły w swej sztuce poeta powinien zapamiętać jak największą ilość poetyckich „słów" i formuł. wzory fabularne). wersy. że pieśni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegają nieustannym zmianom. Każdora­ zowe dostosowywanie się do oczekiwań publiczności sprawiało. który w latach 1870-1890 prowadził siedem kampanii wykopaliskowych na wzgórzu Hissarlik. Według radykalnego sta­ nowiska A. brano pod uwagę jako miasta opisywane przez epos17. przede wszystkim za sprawą archeologa-amatora H. W kulturze oralnej nie ma ustalonego. Pieśni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiają się na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych. w którym powstawała grecka epika. Dwie z nich. Po pierwsze. 84. dopóki nie zostanie utrwalona w piśmie. Święta. 16 Por. UseandAbuse of Homer. nie miało charakteru zrytualizowanego i nie wiązało się ze ściśle wydzielonym czasem i miejscem. PROBLEM HISTORYCZNOŚCI „WOJNY TROJAŃSKIEJ" Tradycja epicka mówi jednoznacznie o walkach herosów pod Troją. W społeczeństwach nie wykorzystujących pisma do zapisu tekstu („nie wykorzystujących" nie zawsze oznacza „nie znających pisma") nie istnieje potrzeba ani technika. że między pieśniarzem a jego słuchacza­ mi powstaje bardzo silny związek. Wykonywanie poezji epickiej. dziesięcioletnia tułaczka Odyseusza. inne natomiast znajdowały swe miejsce w poezji epickiej. s. jest tematem Odysei. w których pamięć kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnień o oso­ bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokoleń. Sztuki używania wypracowanego systemu formuł oraz fragmentów mowy poetyckiej. Poezja oralna jest bowiem „improwizo­ wana" w sensie zbliżonym do wykonań muzyki w klubach jazzowych: twórca wyko­ rzystuje istniejące fragmenty mowy poetyckiej (słownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache. nie służą pomocą w zapamiętywaniu długiego tekstu. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porównawcze wykazały. Cechy heksametru. których dostarcza pismo16. że wykonanie ma charakter oralny. gdzie są wzywani. Nacisk położony jest na przechowywa­ nie podstawowej idei poematu w zmieniającym się kontekście. Schliemanna. Kryterium oceny słu­ chaczy nie jest wierność poprzedniemu wykonaniu. Kluczowe znaczenie formuł i stałych fragmentów kompozycji nie zaprzecza moż­ liwości twórczej swobody pieśniarza. zawody poetyckie są publicznymi okazjami występu. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO ku poematów homeryckich z poezją oralną pozwala na zastosowanie metody porów­ nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowaną literaturą oralną w innych społe­ czeństwach. skracania lub zmieniania części składowych epiki. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazały. sprawiły. że pytanie o „historyczność" wojny trojańskiej zrodziło w dobie współczesnej. Powodzenie pieśni zależy od reakcji zebranej pu­ bliczności. igrzyska pogrzebowe. Część wykopalisk Schliemann powierzył swo­ jemu współpracownikowi W. lecz z uwagi na jej znacze­ nie dla teraźniejszości. co w kulturze oralnej jest równoznaczne z tworze­ niem. że poezja oralna funkcjonuje w społeczeń­ stwach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dawało to poecie możliwość dość swobodnego roz­ szerzania. Formuły jednak. które odsłoniły szereg warstw. bądź na placu publicznym. Nie należy również zapominać. że w poematach homeryckich szczególna rola przypadła formułom (nie należy jednak zapominać. czy poemat zaspokaja ich teraźniejsze oczekiwania. tradycyjne wyrażenia. Zazwyczaj aojdowie śpiewają na dworach władców (|3aaiAfj£c) dla rozbawienia biesiadników. formuły. typowe sceny. która umożliwiłaby wciele­ nie w życie idei dokładnego odtworzenie utworu poetyckiego. Oralny charakter poezji epickiej sprawia. Dziesięcio­ letnia wyprawa trojańska stanowi tło Iliady. Ogólnie rzecz biorąc. śpiewacy są tam. II. „oryginalnego" tekstu. ale pytanie. przywoływano wyniki badań archeologicznych prowadzonych na te­ renie wzgórza Hissarlik. Pieśń pozostaje w stanie płynności. ostatniego bohatera powracającego spod Troi. Zapamiętywanie dłu­ gich tekstów pojawia się w społeczeństwach piśmiennych wraz z pojawieniem się wzorców mnemotechnicznych. że wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazują znaczną dynamikę i zmienność. lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed słuchaczami. CA 5. ich funkcją jest podtrzymywanie wspólnych wartości leżących u podstaw więzi społecznej. Przeszłości nie wspomina się ze względu na antykwaryczne zainteresowania. W konsekwencji zapamiętywanie odgrywa o wiele mniejszą rolę od swo­ bodnego tworzenia w czasie danego występu. Spostrzeżenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o świat homerowy. a także narzędzi mnemotechnicznych pieśniarze uczą się od dziec­ ka. że pewne wydarzenia i osoby były zapominane. Dorpfeldowi (1884-1885). Lorda oralny nie oznacza po prostu. jedna ze scen Iliady ukazuje wyjątkowo Achilleusa śpiewającego w prywatnym zaciszu. ćo należy podkreślić. łącząc je i modyfikując w czasie każdorazowego występu. choć nie brakuje też świadectw występów na zamkniętych biesia­ dach lub śpiewu w samotności. W dyskusji nad historycznością wojny trojańskiej podnoszono trzy rodzaje argumentów. Troja VI i Troja VII A. istota zasadza się bowiem nie w oralnym występie. Morris. że nie każda po­ ezja ustna opiera się na stylu formularnym). grupy wersów. w tworzeniu podczas wykonania. Można powiedzieć.

1924. 33-67. Bonn 2001. Elis.A. *Thegwais. 19 połowie XIII wieku król hetycki Hattusilis II (ok. przed Chr. 1998. Popki Hetyci i Ahhijawa. 50 51 . Chr.-13. Z tego samego źródła wynika. Troia und Homer. 1265-1240) traktuje władcę tego państwa jako „swego brata. w wyniku której król Arzawy uciekł „za morze". które z dużym prawdopodobieństwem można identyfikować z Ilionem. wskazującym na silne wpływy kultury mykeńskiej w okresie późnohelladzkim III A 2 . List mówi także o niepokojach w Wiluśa. Milawanda. Z listów Hattusilisa dowiadujemy się także. L. także P. Hawkins. datowanym na czasy króla Tuthalijasa I (ok. Mykeny). s. J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W XIII wieku władcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne. Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia). angielskie Troy nad Homer. tłum. póź­ niejsze Mykenai. [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. W odpowiedzi na ten atak Mursilis po­ dejmuje kontrakcję. szukając w nich potwierdzenia historyczności wojny trojańskiej bądź międzynarodowego tła wydarzeń opisywanych przez epos. s. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po drugie. poesia e pensiero nel mondo antico.D.A. s. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi. że w tym czasie na Krecie Knossos straciło dominującą pozycję. skoro w tekście wróżebnym Murislis czytamy. oznacza władcę wrogiego pań­ stwa. 1988. W pierwszej (1893-1894). 18 O stanie badań nad Ahhijawa do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku informuje artykuł M. sprzymierzony z „człowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem. American Journal of Archaeology 108. Bogazkóy sealings and Karabel. Der Weg zur Lósung eines alten Ratsels. Takasnawa King of Mira „Tarkondemos". 352-354. Wilusa i Truisa. o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i państwa przysparza badaczom trudności. Bajśtija (Fajstos). 1-24. Ostatnim. sprzymierzona z królestwem Arzawa (zachodnie wy­ brzeże Anatolii). Preston. późniejsze Thebai. Latacz. Ich wpływy były szczególnie silne w okolicach Miletu. s.). W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. za czasów Marneptaha (ok. Jh. Anatolian Studies 48. a Truisa z Troją20. przede wszystkim hetyckich. Archeologia egejska. Na temat dziejów Anatolii zachodniej jako źródła greckiej tradycji epickiej zob. s. The So-called Dark Ages in Greece. wciąż otwar­ tym rozdziałem badań w Troi jest działalność międzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. Ostatnio pojawiła się hipoteza. De-ąaj-is (gr. podjął za czasów Arnuwandasa I (ok. Nie można jednak utożsamiać tego państwa z królestwami mykeńskimi w Grecji właściwej. 321-347. była zależna od króla Ahhijawa. Ostatnim dokumentem hetyckim. s. por. Hetytolodzy przypuszczają. Korfrnanna z Tybingi. Por. s. Nuplia {Naupliori). oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit. A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete. 1318-1290) Ahhijawa. J. Between Troy and Homer. Amniśa (Amnisos). Forrera19 Ahhijawa jest utożsamiana z Achajami. byli aktywni na terenie Anatolii. K. Die „politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15. Z tej dyskusji wypływają następujące wnioski: — Ahhijawa było państwem leżącym na obszarze Morza Egejskiego i rozciągało swe wpływy na południowo-zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej między Miletem a Likią. Mountjoy. „człowiek z Ahhija"21. Ruckblick und Aublick. Blegena. W latach trzydziestych ubiegłego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati.III B (w chronologii bezwzględnej ok. Meander. Napoli 1994. Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63. Ahhijawa pojawia się natomiast w źródłach egipskich pod postacią Aquaiwasa. A. 221-228. 1375-1210 przed Chr. Teby). poszukując dodatkowych świadectw źródłowych. do której wtar­ gnęli Hetyci w pogoni za jednym z awanturników ówczesnych czasów. W najstarszym tekście. Stosunki Ahhijawa z królem hetyckim nie były jed­ noznacznie wrogie. 2004. [w:] Storia. a w lo­ kalnych ośrodkachna znaczeniu zyskała miejscowa elita. że wysłano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (być może Lesbos) posągi bóstwa. że terenem działań wojennych Ahhija. Elida) oraz Amukla (gr. Warszawa 2000. 22 Kafta obejmuje następujące miejsca. s. Misana (gr. 1180)23. Stuttgart—Leipzig 1991. które pojawiają się w tekstach hetyckich między 1400 a 1223 r. sięgano także do źró­ deł bliskowschodnich. Dobre omówienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. Mesenia). zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise. Studi in onore di Marcello Gigante. 47-57 (tam bibliografia). z ośrodkami w Mukana (Mukanai. aby uzdrowić chorego Musilisa. — Grecy. porównywalnego do królów Egiptu. zdobyła miasto Milawanda. Messana. Weleja (gr. Milawanda z Miletem. Lehmann. 1998. 23 G.) w kontekście ataku na Egipt w przy­ mierzu z Lukku (Licyjczykami). 1240-1215). Latacz. Nie wykluczone. co w języku ówczesnej dyplomacji ozna­ cza władcę równego znaczeniem. Maddawattasa i interwencji he­ tyckich był obszar położony w sąsiedztwie kraju Lukka (Likii). 105-126. 1210 r. v. Ich wyniki zostały opublikowane przez C. Lewartowski. że Attarissijas. 1420-1400). Kunuśa (Knossos). 1-31. jest list króla Tuthalijasa IV (ok. zaatakował wasala hetyckiego imieniem Madduwattas.18 Od artykułu szwajcarskiego badacza E. Miinchen 2001. ale nic nie potwierdza wojny trojańskiej pojmowanej jako wyprawa podjęta przez wszystkich Danaów (Danuna) przeciwko Troi (Wiluśa). wymieniając listy i grzecznościowe prezenty. w południowozachodniej Anatolii. że echa tych wydarzeń znalazły się w tradycjach epickich. a Milawanda została zdobyta przez Hetytów. Zestawiając te dane z materiałem archeologicznym. umiejscawia się Ahhijawę na wyspach Ro­ dos. w którym pojawia się Ahhija­ wa. Ulanowska. 20 O ile toponimy Milawanda i Wiluśa jako nazwy miast pozwalają na dość precyzyjną lokalizacją. Chodzi dyskusję wywołaną wzmiankami o Ahhijawa. Do tekstów hetyckich należy dodać dane pochodzące ze źródeł egipskich: w in­ skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiają się nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tożsama z epicką nazwą Aavaoi). 21 Użyte w tekście hetyckim określenie „człowiek" (sumerogram LU). Anatolian Studies 48. Por. O Danuna wśród „ludów morza" słyszymy w tekstach Ramzesa III (ok. Attarissijas. Babilonii i Asyrii. w sprawie Milawaty (nowa postać językowa nazwy Milawandy). wielkiego króla". 1400-1375) wyprawę na wyspę Alasija (Cypr). Wilusa z Ilionem. zwani Ahhijawa. że Milawanda. Kos i anatolijskim wybrzeżu Morza Egejskiego do Miletu. J. Amyklai). The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa. ale późne źródła wspominają także o niepoko­ jach w państwie Wilusa.

The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. Hagg. skłoniło współczesnych badaczy do ukucia terminu „grecki renesans"28.2003. Hiacynt). 0 . ed. pod koniec epoki archaicznej. R. 26 Por. Leiden 1999. s. które zostały opisane przez antropologów i historyków badających kultury oralne. W. Wolicki.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 3) Kulty związane z kultem zmarłych wodzów epoki wieków ciemnych (Lefkandi). Kullmann. 25 Zob. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Kult herosów pojawił się w Grecji w VIII wieku przed Chr. Najstarsza z nich.in.A. którą umieszcza między pokoleniem spiżowym a obec­ nym pokoleniem z żelaza. 173-182. Później słowo „heros" oznaczało każdego zmarłego. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. [w:] Homer's World. Świadectwa literackie i dzieła historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz­ nego pokazują. by E.-P. wciąż na nowo interpretowano tzw. Morris and B. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na debatę. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Po trzecie. 27 Obok herosów znanych z eposu i mitów lokalnych (herosów eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m. 29 J. Powell. Niemniej najpóźniej w drugiej połowie VIII wieku zastosowano wy­ nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Andersen. 31 Na temat ograniczonej przydatności zestawienia eposu homeryckiego z epiką serbską zob. Powell. Ważnym czynnikiem stymulującym kult herosów było rozpowszechnienie się eposu i wprowa­ dzenie wyraźnego rozróżnienia między światem bogów i ludzi. że przed tą datą pamięć histo­ ryczna plemion greckich podlegała tym samym regułom. Trudno powiedzieć. Ancient Greek Hero Cult. 29-56. i wiązał się z powstaniem polis. Również Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwinęły się w kulturach literackich zawierających elementy świadomości historycznej. Mackey.24 Wszelkie omówienie dyskusji prowadzonej wokół tych trzech punktów powinno być jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamięci historycznej w społe­ czeństwie greckim w okresie poprzedzającym powstanie Iliady i Odysei. ani Hezjod nie określają czasu. Można zatem wnioskować. Leiden 1997. JHS 108. Część świą­ tyń była kontynuacją kultów prastarych bogów zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra. s. M. Dickie. A. założyciele kolonii. Osobis'cie skłaniam się do poglądu. Homer and Historical Memory. Stockholm 1983. m. Lanham—London 1995. które upłynęły od czasu wy­ prawy trojańskiej do teraźniejszości.C. Mityczne aspekty pamięci. 1988. Jak zatem funkcjonuje pamięć historyczna w społeczeństwach oralnych? Często przywoływane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzić pewną ostrożność31. 700 r. Polska Sztuka Ludowa 57. Po śmierci hero­ som usypywano kurhan (uvfjua) i układano pieśni zapewniające im pośmiertną sławę (KAĆOC). 3-32. że groby i pieśń są dla współczesnych Homera łącznikiem między światem herosów a współczesnością.in. katalog okrętów. katalog okrętów zasadniczo odzwierciedla sytuację polityczną w Grecji ok. cit. spartańska świątynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. s. nr 3-4. kiedy zrodził się pomysł spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdów30. 2) Świątynie herosów znanych z eposu lub cyklów mitycznych. Helena. że pieśni guślarzy serbskich pozostawały pod wpływem kultury pi­ śmiennej. tzn. ed. heroonem. którego jednym z przejawów jest kult herosów. próbując ustalić czas powstania tego zestawienia sił achajskich biorących udział w wyprawie opisanej przez epos. Wczesny kult herosów można podzielić na trzy kategorie: 1) Kult grobów prehistorycznych (głównie z epoki brązu). Whitleya. 28 Por. wspólnoty obywa­ telskiej zamieszkującej miasto i wiejską okolicę. Oznacza to. m. przeł. Homer and Writing. Dickie. przed Chr. który roztaczał ze swego grobu dobroczynną lub zgubną „opiekę" nad okolicą i posiadał własny okrąg święty oraz rytuały27. w którym żyli herosi. niektórzy zwycięzcy w igrzyskach okresu archaicznego. za miejsce pochówku herosów lub. Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he­ rosów jako zamkniętą epokę. Vernant. ściśle związane z miejscem swego pochówku. Hagg. miejsce przeby­ wania hezjodowego srebnego pokolenia29. Przeformułowanie wyobrażeń o przeszłości. s.: Tradition and Innovation. nie mówią o liczbie pokoleń. Stockholm 1999. W eposie herosami (rjowec) nazywa się bohaterów żyjących w czasach opiewanych przez poetów. Schnapp-Goubeillon. Bergen 1995. J. R.in. [w:] A New Companion to Homer. polegli na polu bitwy.. C. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) bałkań­ skiej poezji oralnej („kompozycja za pomocą formuły i tematu") z epiką grecką przynio­ sło wspaniałe rezultaty i przyczyniło się do zrozumienia stylu homeryckiego. ed. M. by I. uznanych w VIII wieku przed Chr. Walki na Kosowym polu (1389) mogły przetrwać w pamięci niepiśmiennego ludu dzięki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kulturę piśmienną. Pismo greckie powstało na przełomie IX i VIII wieku. Archaeology of Ancestors. że Grecy rozumieli wojnę trojańską oraz wyprawę przeciw Tebom ja­ ko wydarzenia należące do czasu (pokolenia) herosów żyjących na ziemi przed współ­ czesnym „pokoleniem żelaza". Jednakże ani Homer. ed. op. 94-113. 30 B. że tzw. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. Z tym że wiedza o świecie herosów ma boskie pochodzenie. Zob. Whitley. nie ulega jednak wątpliwości. Pozostałe pojawiają się stosunkowo późno. Konteksty. A. 201-212. [w:] Signs ofOrality. s. jest darem Muzy26. co znacznie ogranicza przydatność badań porównawczych nad obiema trady­ cjami w wymiarze historycznym. ed. według J. jaka toczy się wokół początków kultu herosów i jego związku z rozpowszechnieniem się eposu25. s. The Geography of Homer's World. 24 52 53 . 279-296. Zgodnie z religią polis herosi stanowi­ li lokalne moce. od­ znaczających się nadludzką siłą i mających bliskie związki z bogami. Antonaccio.

której nie wypełniają żadne pamiętne zdarzenia. Scrittura. Yansina powołuje się przy 32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykułu W. co nie ma już znaczenia35. Z drugiej strony trudno traktować jako „pamięć" teksty nie czytane. Pomiędzy niedawną przeszłością a mitem (opowieścią o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciąga się „płynna dziura" (floatinggap). że taką podstawą były widoczne pozostałości przeszłości. Z rozważań tych wynikają następujące wnioski. w której skład wchodzą rytuały. s. Nawet jeśli pieśniarze nie mieli dokładnego poczucia historii. lecz poza tymi ogólnymi formułami nie mówi się nic o działaniach wodza. wydobywane z grobów mykeńskich). Vansiny.. lecz także świadomości historycznej. złote przedmioty. W. który zauważa. W przeciwieństwie jednak do znanej epiki opartej na świadomości histo­ rycznej (epos o Gilgameszu. święta. „Świadomość historyczna" zo­ stała zdefiniowana przez Kullmanna jako „całość wyobrażeń grupowych o przeszłości. zauważa. o których śpiewali. doszli do wniosku. jest wychwalany jako dobry łowca. który wprowadził do badań nad historią oralną ważne rozróżnienie po­ między przeszłością bezpośrednią. cit. Watt. który w latach 1888-1913 zbierał w Południowej Afryce pieśni pochwalne. nie za czas początku. pro­ wadząc badania nad zależnością między zapamiętywaniem a zapominaniem w kultu­ rach oralnych. Przeciwstawia jej „pa­ mięć kulturową". Kullmann suge­ ruje. możemy stwierdzić. Tyrynsu i Troi. Wolicki w swoim artyku­ le Piśmienność iv starożytnej Grecji. takie jak hełm z kłów dzika. która przekraczają zawartość pamięci komunikatywnej. Pieśń o Rolandzie) epos grecki nie rozwijał się w kulturze pisma. brak także genealogicznych powiązań pomiędzy czasem narracji a teraźniejszością. brak też wzmianek o czasie po­ czątku (są nieliczne aluzje).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. op. the norma! ora! memory" 37 54 55 . Wśród 360 zgromadzonych utworów najstarsza z nich odnosiła się do Ndama. bardziej owocne będzie zwrócenie się ku wynikom badań antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktów historycz­ nych32. Przeciwko tej tezie wystąpił W. 100-101. że tradycje historycz­ ne z epoki brązu nie powinny przetrwać w przekazie oralnym. odmienną od teraźniejszości (np. wodza Żulu z połowy XVIII wieku. Stąd istotne pytanie o podstawy pamięci historycznej eposu. Można więc utrzymywać. tym na badania J. Kullmann. lecz za epokę historycznie odmienną od teraźniejszości. cit. „pamięć historyczna" w za­ sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat. Skupia się na okresie. Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz­ nych pojawiają się w poematach dotyczących zdarzeń sprzed 70-80 lat. bez wątpienia uważali czasy. którego historia jest opowiedziana z dużą ilością szczegółów historycznych. to znaczy zwykłej pamięci oralnej"37. Kullmann36. Goody i I. że tradycja kulturowa w społeczeństwach niepi­ śmiennych ma charakter „homeostatyczny".. to znaczy. Kullmanna. Assmann utożsamił flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). de Angelis. mity czy — w kulturach pi­ śmiennych — zapisane tradycje (historiografia)34. Milano 1997. który współcześnie nazywamy mykeńskim. s. Owszem. Homer and Historical Me­ mory (zob. 1987. spiżowa broń. To. trąd. Większość poematów opiewa samego króla Szaka. Po pierwsze. że pamięć oralna dotycząca rzeczywi­ stych wydarzeń nie sięga wstecz dalej niż 80 lat. Jej najdawniej­ szym składnikiem są informacje dostarczone przez dziadków. 97. Przenosząc te badania na epikę homerycką. Przegląd Historyczny 87.s. Assmann na­ zywa ten typ pamięci społecznej „pamięcią komunikatywną". że w eposie homerowym nie znajduje­ my opisu teraźniejszości lub niedawnej przeszłości. „drogocenny amulet naszego ludu" itd. op. że ogranicza się ona do zakre­ su normalnej pamięci. historyczny rdzeń Iliady jest prawdopodobnie względnie skromny. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. Według niemieckiego historyka epika homerowa nie może być zatem bezpośrednio porównana z tradycją oralną. that is. 34 W. dziadka Szaka (król Zulusów w la­ tach 1816-1828). które mogły przywoły­ wać inną epokę. Otóż badania porównawcze wykazują. co oznacza. s.cit. że pojęcie „pamięci kulturowej" nie jest równie ściśle zdefi­ niowane jak „pamięć komunikatywna". 423-450. co możemy ro­ zumieć jako przeszłe zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) — ludzie oprawiający pewne rytu­ ały nie zawsze rozumieją je jako coś zapamiętanego. W inspirującej książce Das kulturelle Geddchtnis [Pamięć kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. 33 W czasie pisania tego tekstu korzystałem z włoskiego tłumaczenia książki Assmanna. że społeczeństwa te nieustan­ nie dostosowują się i przyswajają teraźniejsze warunki. że zasadza się nie tylko na pamięci komunikatywnej. Jest ona wynikiem doświadczeń da­ nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji społecznej. „czara Nestora". usuwając wszystko. F. Stuarta. W społeczeństwach niepiśmiennych nie istnieją tradycje historyczne — pamięć o czynach dokonanych przez ludzi współczesnych nie jest kumulowana. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku antropolodzy J. a mitycznym czasem początku. że pozostałości pałaców epoki x Op. 97: „the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory.. Kullmann. Ważnym punktem odniesienia mogą być rozważania holenderskiego antropologa J. że w czysto oralnej tradycji imiona (czasem związane z grobami) oraz formuły o postaciach historycznych sięgają nawet 150 lat. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Uwzględniając kontekst społeczny i kulturowy. Model antropologiczny a nauki historyczne. przypis poprzedni). W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczegó­ łów. J. za­ chowane przedmioty. co oznacza. w którym funkcjonowała poezja oralna i powstał epos homerycki. której opowiadanie pozostaje w gestii baśniarzy lub poetów.. ruiny Myken. 35 Dobry przegląd badań dotyczący tezy Goody'ego i Watta przedstawił A. Trudność tkwi w samym pojęciu „pamięci" (to. La memoria culturale.

przed Chr. elementy. przed Chr. Millerem. W innym miejscu historyk pisze.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. Czy mamy do czynienia z paradoksem „odzyskania pamięci" o zdarzeniach historycz­ nych po długim okresie wieków ciemnych. który będzie dotyczył okre­ ślenia ilości i znaczenia tych elementów. oraz że w oralnej tradycji o wojnie trojańskiej brak floating gap względem legendarnego zdarzenia w biegu czasu. Przyjęcie takiego założenia nadaje ton sporu. swobodnie zawieszoną pomiędzy mitycznym czasem początku a teraźniejszością38. wojna trojańska. 800 lat przed nim. 500 r. umiał wyprowadzić genealogię swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. z przechowaniem pamięci o wydarzeniach z przeszłości zachowanej w głównych tematach poezji epickiej? Innymi słowy. koalicje. a które w wiekach następnych. imiona oraz czyny ich bohaterów. którego początek panowania umieszcza w 670 r. III. gdy docho­ dzimy do czasów kilku pokoleń herosów opiewanych przez epos. że Iliada i Odyseja są zwieńczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej. Po nim wymienia liczbę trzystu trzydziestu królów. A Tribute to Emily Townsed Yermeule. Zważywszy na fakt. wie­ ków ciemnych oraz początku epoki archaicznej. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO mykeńskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi były wiązane z kulturami przeszłości. który miał gościć Hellenę podczas wojny trojańskiej. Pomiędzy tymi. które z nich weszły do języka poezji epickiej w okresie mykeńskim. że nie mogą służyć po­ mocą w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa się akcja Iliady? czy opowieść epicka odbija jakąś rzeczywistość historyczną i autentyczne wypadki. co sugeruje datę wojny trojańskiej na ok. interakcji między poszczegól- 56 57 . W zachowanym tekście Herodota nie mamy spójnej wizji dawnych dziejów Hellenów i barbarzyńców. by przejść do dziesięciu ostatnich przed Psammetychem. Czy zatem obraz świata epiki składa się z elementów pochodzących z kolejnych epok wyznaczających ciągłość przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu świata mykeńskiego po czasy współczesne poecie? Na poetycki obraz świata składa się zarówno przedstawienie rzeczywistości materialnej. złożonej z opisywanych w eposie przedmiotów. Burkerta Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. Austin 1995.). przed Chr. czy w poezji epickiej przetrwała pamięć o wydarzeniu historycznym? Nawet jeśli tak jest. A Study in Herodotus. że wedle przeświadczenia Greków epoki archaicznej możliwa wspólnota łoża śmiertełniczek z bogami skończyła się w pokoleniu herosów wojny trojańskiej. umieszczając swe opowieści w czasie pałaców mykeńskich i Troi. Próby te wykazują tak znaczne rozbieżności. a jeżeli tak — to w jaki sposób to czyni? Trudno się zgodzić z dwoma innymi wnioskami Kullmanna. chodzi o rozstrzygnięcie. nie jesteśmy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzieć. gdyż brak bezpośredniego związku z niedawną przeszłością. 38 Można zatem powtórzyć za M. C Z Y ISTNIAŁO SPOŁECZEŃSTWO H O M E R O W E ? Stwierdzenie. autor Iliady zakłada (lub stwarza) pewną świadomość historyczną pozbawioną absolutnej daty. że w home­ rowym obrazie świata istnieją obok siebie elementy rzeczywistości epoki brązu. przed Chr. co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. a mianowicie: że nie można mówić o homeostazie i floating gap. a szeregi imion przodków były niekiedy wzbogacone o pamięć migracji. związków pokrewieństwa lub gościnności. Pan. Według chronologii stosowanej przez Herodota należałoby umieścić jego panowanie mniej więcej w la­ tach 936-903 i gdzieś w tym przedziale czasu miało miejsce dziesięcioletnie oblężenie Troi. Poza wiekiem VIII rozciągała się terra incognita greckiej narracji historycznej. których panowanie nie pozostawiło po sobie wspomnienia o czynach godnych pamięci. Poprzednik He­ rodota. [w:] The Ages of Homer. Jedynym źródłem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Hekatajos z Miletu (ok. rozpoczynającą się od Minesa. 39 Rozważania niniejsze w dużej mierze opierają się na tekście W. Innymi słowy. Późniejsi autorzy próbowali stworzyć genealogie. Hekatajos musiał wyobrażać sobie pokolenie wojny trojańskiej na około 960 r. żył ok. Chociaż istniały genealogie. datami wahała się myśl starożytna. daty wcześniejsze mniej więcej o dwa stulecia. że syn Penelopy. nie oznacza. skłania wielu historyków do przyjęcia jako oczywistego założenia. które umożliwiłyby rekonstrukcję wydarzeń historycz­ nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego. jak i historyków pi­ szących w XX wieku. sugerując się prawdopodobnie dorycką listą królów spartańskich. że wojna między nimi musi być historyczna. wojna zachowywała swe bezwzględne miejsce w chro­ nologii w związku z ruinami. Po drugie. które połączyłyby bohaterów wysławianych w epice ze współcześnie żyjącymi ludźmi39. Wyprawa przeciw Tebom. 139-145. gdyż nie dysponuje­ my narzędziami badawczymi. Z drugiej strony inni autorzy wyliczają. a dystans od te­ raźniejszości pozostaje nieokreślony. 1310/1300 r.. s. to pamięć historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawierała żadnych szczegółów dotyczących dokonań ludzkich wykraczających poza okres trzech pokoleń. Obraz zmieniał się w chwili. W księdze drugiej Dziejów historyk powołuje się na przechowywaną przez kapłanów egipskich listę królów Egiptu. swoje spekulacje opierali na „szczęśliwym mał­ żeństwie genealogii i arytmetyki". że gdy starożytni historycy przystąpili do ustalania daty wojny trojańskiej. jak i świat instytucji społecznych. które kolejne pokolenia poetów wprowadziły w tradycyjne formułki przekazywane następcom w poetyckim rzemiośle. Wśród nich wspomina Proteusa. tak znacznie rozbieżnymi. oblężenia i upadki miast weszły do wyobrażeń o przeszłości zarówno starożytnych. a także rozstrzygnięcia kwestii ich pocho­ dzenia. czasem sięgające głę­ boko w przeszłość.

B. sytuacja się komplikuje z braku tekstów pisanych niezależnych od eposu. Vernant Blanc. (2) przeciwko utożsamieniu świata Odysei z rzeczywistością wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach. (3) porównanie z innymi tradycjami epickimi. X lub IX wieku przed Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Bravo {Polis u Homera). który stwierdza. Tekst Homera w ogóle nie odnosi się do rzeczywistości pałaców epoki brązu. oraz miej­ scach nie związanych z głównym tokiem narracji epickiej. Za możliwością rekonstrukcji spójnego obrazu historycznego społeczeństwa ho­ merowego. angielski archeolog I. broni żelaznej czy jeździe równie dobrze mógłby świadczyć przeciwko datowaniu na wiek X. który z n a Homer. że społeczeństwo „zamrożone" w poemacie po­ przedza o stulecie czas poety (przesłanka bardzo słaba — świat Pieśni o Rolandzie równie dobrze można opisać w kategoriach czasu jej powstania). a nie o świat. który p r z e d s t a w i a . czy najistotniejsze cechy znanego nam społeczeństwa polis VIIVI wieku można odnaleźć w tekstach homerowych. W przypadku instytucji społecznych. które miały posmak nowości. odpowiadać rze­ czywistości historycznej końca wieków ciemnych. brak także wzmianek o wspólnotach poli­ tycznych nie rządzonych przez królów. gdyż wszystkie te elementy istniały także w tamtym czasie. co wykluczałoby wiek VIII jako źródło instytucji i działań świata herosów. 42 Korzystam z tłumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse. które powstały w okresie między upadkiem pałaców mykeńskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i które mogłyby stanowić materiał porównawczy dla tekstów homerowych. Morris). które rzekomo uniemożliwiają datowanie świata epickiego na VIII wiek. Jego śladów szu­ kają przede wszystkim w słownictwie. że możemy stwierdzić: świat przedstawiony przez Homera nie istniał. Niemniej w poema­ tach homerowych nie ma niczego. Badacze podejmują zatem próbę rekonstrukcji modelu społeczeństwa przedstawione­ go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. że nie będzie pró­ bował udowodnić istnienia „rzeczywiście historycznego jednego i spójnego" społe­ czeństwa homerowego. co szczegółowo przedstawiliśmy na początku niniejszego rozdziału. Zwrócił mianowicie uwagę. obcych (np. jak wyglądał świat mykeński. Podstawowe różnice dotyczą chronologii społeczeństwa homerowego: propozycja wahają się między okre­ sem wieków ciemnych — XII-XI wiek (A.in. a szczególnie stosunków własno­ ści. 58 59 . dziedzica długiej tradycji. odręb­ ność wyrażająca się przede wszystkim w innej jakości przeszłości.A. I. Pozornie najprościej można ją przeprowadzić w odniesieniu do rzeczywistości mate­ rialnej: porównanie przedmiotów opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje się zadaniem łatwym. W podobny sposób postępuje K. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie żmudnego oczyszczania obrazu rzeczywistości przedstawionej z elemen­ tów anachronicznych. Brak wzmianek o Jo­ nach. tzn. s. Procedurę odkrycia świata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). np. Inni badacze postępują ostrożniej i skupiają się na krytyce (złudnej ich zdaniem) możliwości rekonstrukcji świata homerowego. wskazuje. Obraz rzeczywistości eposu jest do te­ go stopnia niespójny. Paris 1969. kolonizacji. zapożyczenia z Bliskiego Wschodu). Morris42. par C. Innymi słowy. a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz­ nych daje sensowny obraz. że przed­ stawiona przez Finleya lista argumentów. lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wieków ciemnych opowiedział się w 1987 r. bitewnych star­ ciach jazdy. świat poety. Jednakże obraz społeczeństwa. Czy oba aspekty świata poetyckiego w równym stopniu mogły się przechować w pamięci eposu? Postępowanie historyków wobec zarysowanych tu problemów można podzielić na kilka znacznie różniących się postaw badawczych. Use andAbuse of Homer. W badaniach nad światem homerowym przełomem okazała się praca. Ich nieobecność najlepiej tłumaczy idea dystansu epickiego. stawiają pytanie o świat. Raaflaub. a tzw. a także w unikaniu wszelkich aspektów rzeczywistości. Data zaproponowana przez Finleya opierają się na następującym rozumowaniu: (1) społeczeństwo przedstawione w Odysei („świat Odyseusza") jest w całkowicie postmykeński. Finleya The World of Odysseus (1954)41. która przecież świadomie zmierza do przedstawienia przeszłości heroicznej jako odmiennej z definicji przeszło­ ści . ponieważ nie ma ciągłości między epoką mykeńską a okresem archaicz­ nym. ograni­ czając się do badania. piśmie. którego główną zasadą jest odrębność od teraźniejszości. Dorach. trąd. świadomego tworzenia epic­ kiego obrazu świata. łączy w sobie elementy wielu epok. z Pieśnią o Rolandzie. Andrewes) lub X-IX wiek (M. który stanowi tło poematu. fantastycz­ nych (wywodzących się z wyobraźni poetyckiej) w celu odkrycia „świata homerowe­ go". że Homer żyje w świecie polis. To społeczeństwo może. Wynikiem tego typu badań jest stwierdzenie. Dorach. „społeczeństwa homerowe­ go". Punktem wyjścia rozważań historyka jest założenie. greckich kupcach. Morris. 81-138. okresu lub świata. podejmowania decyzji. jest co najmniej dwuznaczna. Celem jego badań. formy rozstrzygania sporów. Również trzecia grupa badaczy rezygnuje z prób rekonstrukcji na podstawie mate­ riałów wydobytych z poematów obrazu społeczeństwa nie znanego skądinąd. zwłaszcza słownictwie pospolitym. pozostałości i prze­ żytki są izolowane i rzadkie. Finley) a okresem archaicznym w końcu VIII wieku (I. Świat homerowy jest zatem całkowicie postmykeński. że piszący w VII wieku poeta nie był w stanie wyobrazić sobie. Zob. jest zasadniczo spójny. według niego skrom41 Takie stanowisko zajmuje m. według Finleya. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nymi postaciami. M. broni żelaznej.

Takie było stanowisko M. IX. Po pierwsze. Nie jest to ścisłe. grass uważa. Snodgrass zadaje pytanie o możliwość rzeczywistego istnienia takiej różnorodności obyczajów w jednym histo­ rycznym społeczeństwie. choć ze względu na charakter języka poetyckiego nie potwierdzone bezpośrednio.. że w narracji epickiej (nie obej­ mując wszystkiego. //. 192-195. 231. że chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologów „posa­ giem pośrednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majątek. XV. VI.] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic. 277-278 (= II. Podsumowując Snodgrass pisze (s. M. że u Homera występują wszystkie trzy wspomniane powyżej postaci rodzajów darów małżeńskich [tzn. 367.H. Od. II. 16. XXIII. I. dodając jednocześnie. że w kilku miejscach chodzi o niewątpli­ we przypadki wiana (bride-price): Od. cit.T. 243. s. I. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO nym i realistycznym. Copenhagen 1993. że Snodgrass stwierdził brak świadectw na obecność w eposie in­ stytucji „posagu pośredniego". 342. 231.. Homer to Solon: The Rise of the Polis. Od. 114-125. Por. Ponadto. A Historians Headache. 228. gdyż w kilku miejscach w sposób oczywisty krewny panny młodej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotników dary (wiano). XIII. posag pośredni. Homer und die Geschichte des 8. Snodgrass44. 170). 736. VIII.. który następnie staje się własnością nowo powstałej rodziny47. Najczęściej towarzyszy go­ dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darów (bridewealth. II. XXII. wiano — przyp.]". XXIV.M. 47 60 61 . 134. należy odrzucić możliwość współwystępowania małżeństw opartych na wianie i na posagu. 391. z powołaniem się na pracę G. Jh. 116. 472. Stwierdziwszy współ­ występowanie trzech różnych form zawierania małżeństwa. Morris. 196-197). Morris (op. An Historical Homeric Society?. s. o czym wspomina owa narracja) jest wiele świadectw (nie wyczer­ pujących i całkowicie potwierdzających) wskazujących. posag. Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekście po­ równawczym. Snodgrass. XV. A. s. [w:] The New Companion to Homer. to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K. że przypadki przekazania krewnym panny młodej darów są jednoznaczne i same w sobie nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. A. STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARÓW ŚLUBNYCH W EPOSIE Metodę postępowania poszczególnych autorów dobrze ilustrują rozważania doty­ czące instytucji małżeństwa. 105-106) pisze.M. gdyż w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy­ gającego o typie małżeństwa. 529. s. 178. XI. IV. 45 44 Por. 294. A. The Written Sources. B. XXII. s. 116): „Wydaje się więcej niż prawdopodobne. [w:] The Ancient Greek City-State. 205-256. 51. poematy nie poświadczają tego typu wymiany darów. 132133. można wykazać.. a society existing in time and space) or. inne prace tego autora: Homeric Society. że chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny. cit. 318. VI. że bliższa analiza wielu miejsc. XVIII. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Snod- 3 „[. 394. Współwystępowanie posagu i posagu pośredniego nie wypełnia jednak całości obrazu oferowanego przez tekst poe­ matów. aby odzwierciedlać historyczny etap rozwoju społecznego we wcze­ snej Grecji"43. XX. 281. że istnienie „posagu pośred­ niego". L. zdaniem Snodgrassa. XV. I. s. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna. lecz — według Snodgrassa — wielce wątpliwa. 1974. że tego typu wymiana darów z okazji godów jest zjawiskiem dość rzadkim i w zasadzie nie wystę­ puje w rolniczych społeczeństwach Eurazji i Afryki. gdzie wybór jednego ze typów byłby uzależniony od względnego miejsca partnerów w strukturze społecznej.s v.I. w których poeta zdaje się mówić o wianie {bride-price). 367. Finleya. Powell. A. jest w wielu wypadkach prawdopodobne. Po drugie. być może bardziej ostrożnie. 46 //. wskazuje. XI. 116). jest „przedstawienie możliwego do przyjęcia argument (nie rze­ czywisty dowód) potwierdzającego przypuszczenie. Snodgrass.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego społeczeństwa homeryckiego wystąpił w inteligentnym artykule z 1974 r. XVI. heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is. aby odzwierciedlać elementy społeczeństwa histo­ rycznego (to znaczy społeczeństwa istniejącego w czasie i przestrzeni) lub. który zgodnie z zasadą wzajemności przekazuje zięciowi wraz z córką dobra mające w przyszłości służyć nowej rodzinie. An Historical Homeric Society?.A. Chr.M. perhaps morę cautiously. społeczne i polityczne tło działań herosów (lecz nie same zdarzenia. VII. posag)46. co w znacznym stopniu ujednoliciłoby reguły zawierania małżeństwa przedstawione w eposie (op. gdy pan młody otrzy­ muje od teścia lub krewnych małżonki część dziedzictwa {dowry. brideprice. że ekonomiczne. ed. 190. XVI. Hansen. Raaflaub. Ze swych rozważań Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: „Homer opisuje mieszaninę praktyk wywiedzionych z różnorodnych histo­ rycznych źródeł". który umożliwia zestawienie obrazu świata homerowego z wynikami badań antropologicznych. herosi i działania) są wystar­ czająco (lecz nie w pełni) spójne. co w lekturze tekstu zdawało się być wianem. 41-105. Leiden 1997. s.M. 365. W świecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z różnymi typami nawiązania związku powinowactwa (małżeństwa).. social and political background to the heroic actions (not the events. XXI 161. Stuttgart—Leipzig 1991. Trudno zatem powtórzyć za Morrisem kategorycznie. wiana)45. Hipoteza kusząca. VIII. przywołując dane etnologii. ed. Pierwsza zakłada reinterpretację tego. Finslera. i mówi. 53. Stoimy przed dwiema możliwościami. Snodgrass mówi bowiem. 146-148. 318. Swój atak skierował zarówno przeciwko próbom wyprowadzenia spójnego i sensownego obrazu instytucji społecznych jak i możliwości odniesienia przedstawionej przez poetę rzeczywistości materialnej do konkretnego okresu historycznego. JHS 94.

Finley. dwóch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. s. które można zinterpretować jako rodzaj wiana. Morris . VII. 297-302. XXIII. Parandowskiego. 1955. chodzi nie tyle o posag. Lacey. 134). 251. Inni badacze uważają. Najwięcej wątpliwości wzbudza analiza miejsc związanych z ££5va Penelopy50. Część badaczy sądzi. £evia). że chodzi o posag. s. nie można pogo­ dzić z jednoczesnym występowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). Por. od przekazania wiana (E£&V«). M. 394. s.P. zdaniem Snodgrassa. Poeta konsekwentnie mówi o wykonanych z brązu mie­ czach i ostrzach dzid. Laceya. Od. VI. jakie się należą umiłowanej córce"51. W przypadku rjTuóSoipóc. 1966. 736. wybiera najlepszego z zalotników. w którym Ate­ na. Perysinakis. Zgodnie z re­ konstrukcją Laceya należałoby zatem odróżnić wymianę darów (Scooct) między ukła­ dającymi się stronami. B. Gdy Agamemnon {II. Trudno za posag uznać Doliosa. R. niewolnika. I. Jego uwaga skupia się na szczegółowej analizie czternastu przypadków in­ terpretowanych jako posag {dowry). otrzymalibyśmy koherentny obraz zwyczajów związa­ nych z zawieraniem małżeństwa. A. mającą odpowiedniki w innych relacjach społecznych opar­ tych na zasadzie wymiany (np. VI. przekłada za każdym razem odmiennie. 51 Przekład J. 146-148) proponuje Achillesowi oddanie córki dvd£5vov. 196-197). a oni przygotują wesele i złożą dary ślubne. IV.ą_A\. radzi Telemachowi: „Zalotnikom każ się rozproszyć po swoich domach. który wieńczy się przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana młodego bądź w nowe miejsce zamieszkania. op. któremu Alkinoos składa podobną propozycję {Od. Saller. Je­ żeli tak jest w rzeczywistości. wstępnym. I. jakie powin­ ny iść za ukochaną córką" (przekład J. Analiza Morrisa jest skierowana na podważenie silnych argumentów podpierających interpretację tych przypadków jako posagu w rozumieniu przyjętym przez Snodgras­ sa. 277-278 = II. gdy przeprowadzała się do domu męża {Od. co sam przyznaje. 233-245). 228).K. 106-115. por. Wzorem jest artykuł W. w. zarówno Snodgrass (op. s. „bogate dał za nią dary" (Jeżewska. 81-138. 55-68. 388).M. Przypadek małżeństwa i darów ślubnych jest jednym z wielu przykładów problematyki.D. w drugim może chodzić o dary wymieniane przez obie strony przed osta­ tecznym zawarciem umowy dotyczącej zawarcia związku małżeńskiego. a TTOAUÓWOOC. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I. Snodgrass. który zrekonstruował podstawową formę małżeństwa za­ wieranego przez homerowych agioroc. zwyczaje pogrzebo­ we. z jaką przychodzi zmierzyć się historykowi rozwa­ żającemu zagadnienie instytucji świata przedstawionego w eposie homerowych. muszą być poprzedzone uważną analizą filologiczną oraz podparte od­ wołaniem się do antropologicznego modelu społeczeństwa.N. The Use and Abuse of Homer. s.K. a także przez kilka pokoleń przed nim. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami badań archeologicznych tylko pozornie daje pewniejszą odpowiedź na pytanie o historyczność społeczeństwa przedstawionego przez epikę. co o znane z badań antropologicznych przypadki zapewnienia męskiego po­ tomka poprzez ślub córki. Badacze szcze­ gólnie uprzywilejowują kilka wybranych dziedzin: użycie metali. znakomicie zgadza się z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeńskiej. 117). ed. jeśli ją serce skłania do małżeństwa. 50 62 63 .LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Słowa te zostały powtórzone przez Eurymacha: „niech [Telemach] skłoni matkę. które wersy powtórzone dosłownie. 395). Revue Internationale des Droits de PAntiąuite 3. związek gościnności. Natomiast w czasach Homera. kto komu ma przekazać dary ślubne (podarki). s. s. Kuotoc. cit. 58) podają w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z wianem. jak i wcześniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL. oznacza to. żeby odeszła do ojca. w. Pomijam w tym miejscu problem polskiego tłumaczenia. uzbrojenie lub świątynie. s. następnie zalotnicy przekazują dary (££6va). W. całkowicie oryginalny. Oni tymczasem przysposobią gody i zaniosą podarki tak liczne.. 1991. przez „co wiano mu wniosła bogate" (Wieniewski. Marriage. wreszcie prawny opiekun panny młodej. Ikariosa. O trudnościach w określeniu znaczenia obu przymiotników świadczą dobitnie polskie przekłady. Harmondsworth 1983. pierwszym. VI. cit. a których. która pozostając w domu gra społeczną rolę syna. Morris. dopuszczanej zresztą przez samego Snodgrassa. W pierw­ szym przypadku można podać w wątpliwość jakikolwiek związek przymiotnika z „po­ sagiem". s. odda­ je się przez „miłościwa" (Wieniewski. niech idzie natychmiast do swego wielmożnego ojca. JHS 86. wojownicy używali broni żelaznej. którego otrzymała Penelopa. często formułowane pod postacią bardzo ostroż­ nych hipotez.. którym Penelopa będzie obdarzona przez ojca. tak bogate. Angielski tłumacz (Rieu) oddaje go przez „gracious". cit. w. oraz Odyseusza. 251). co wydaje się bardziej prawdopodobne. Shaw. której kres przypada na pierwszą połowę XI wieku. po dokonaniu wyboru odbywa się obrzęd godowy. W przypadku Bellerofonta.I. gdzie r]ruó&c<jooc. 192-195). Sale and Gift in Homeric World. „bez wiana (e£Sva)". op. w. W swoich wywodach Morris nie jest zresztą. Problem tkwi w określeniu. pod postacią Mentesa. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece. że chodzi o dary składane przez zalotników. choć opierają się one przede wszystkim na stwier­ dzeniu wieloznaczności miejsc u Homera i przyjęciu możliwości. IX. Obraz taki. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Stanowisko to stara się podważyć we wspomnianym już wielekroć artykule I. 245) lub „słynna z dobroci" (Jeżewska. czyli ££6va. różnych interpretacji poszczególnych passusów.Q. Większość uwag jest zasadna. zdaniem niektórych. Andromache) nie muszą oznaczać „wyposażonej w bogaty posag"49. Use andAbuse oj'Homer. Roz­ wiązania tych dyskusyjnych spraw. że normą jest sytuacja odwrotna: pan mło­ dy bądź jego krewni powinni przekazać opiekunowi panny młodej wiano. Parandowskiego). matka.. 114-125. „Richly dowered". etapem jest wymiana darów (Scooa) między krewnymi panny młodej i potencjalnymi zalotnikami — ich celem jest ustanowienie dobrej relacji między przyszłymi stronami układu. Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. Przechodząc do szczegółów: przymiotniki ljmóSwooc {II. Penelopes EANA again. któ48 49 remu król Lykii oferuje rękę córki i połowę królestwa {II.

Bravo B. Dickie. Takasnawa King ofMira „ Tarkondemos ". motyw wycofania się herosa z walki). s. której początek sięga epoki brązu. s.in. [w:] Homeric Questions. Copenhagen 2000. vol. 0 . Archeologia paradoksalnie podpowiada. wyprawy braci. w którym żyją słuchacze. Oczywiście w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwłok. PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod).. s. s. ed. Archaeology ofAncestors. 700 przed Chr. AeiiHiirpaA 1976. Polis u Homera. Antonaccio C . 1955... lecz punktem wyjścia były wartości i instytucje znane twórcy i jego słuchaczom. [w:] The Ages of Homer. 1-24. że Troję można identyfikować z poświadczonym w źró­ dłach hetyckich miastem Wiluśa (*Wilion.. Homer. jed­ nak nie można przecenić znaczenia wyobraźni poety posługującej się techniką two­ rzenia dystansu epickiego. ed. świata herosów.. pozostawało niezamieszkałe (ok. Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li­ teraturę of Archaic Period. BIBLIOGRAFIA PODSUMOWANIE Najostrożniejszym wnioskiem z badań nad historycznymi aspektami eposu home­ rowego jest stwierdzenie. Andersen. cultura. oraz legendy heroiczne z epoki mykeńskiej (głów- Na podobne problemy napotykamy przy próbie konfrontacji zwyczajów pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami badań archeologicznych. [w:] Homers World. R. 2: Una storiagreca. Vocabulaire des institutions indo-europeennes. societe. trąd. Marriage. a dopiero z czasem znajdowało zastosowanie w życiu codziennym. vol. ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche. Mesenii i północnej Tesalii). Saller. silny wpływ eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo­ tyw przyjaźni Achillesa i Patroklosa) oraz mitach związanych z obrzędami przejścia (m.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Parola del Passato 25. także Troi. i głębokie przemiany związane z powstaniem polis. że żelazo początkowo służyło w walce. Lydia between East and West or how to datę the Trojan War. Una societa legata alla terra. s. Milano 1997 [tytuł o ryg. I chociaż epos stał się rodzajem magnesu przyciągającego różnorodne tradycje kultury oralnej.. Assmann J. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa. de Angelis. Sale and Gift in Homeric World. Torino 1996.in. Ilion). s. prowadzącą do powstania polis.in. który wkłada w ręce opiewanych herosów broń z metalu niecodziennego i szlachetnego ja­ ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjątkowego statusu? Tym bardziej. w którym poeta i jego słuchacze żyli. Hansen M.. bliskowschodniej (m. Burkert W. Hansen. La memoria culturale. van Wees. arte. parente. 1970. Dickie M. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece. R. podjętej w celu odzyskania po­ rwanej). [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. Poeci świadomie posługiwali się techniką dystansu epickiego.. 29-56. Wiele ele­ mentów rzeczywistości polis VIII wieku znalazło swe odzwierciedlenie w eposie. opiewając społeczeństwo ex deflnitione inne od ota­ czającej ich rzeczywistości. by N. 1924. Lanham—London 1995. 52 Ancient Greek Hero Cult.P. Hesiod and the Hymns. które choćby w przy­ bliżeniu wykorzystywało metale w sposób zgodny z obrazem homeryckim52. Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3. 527-560. by M. Austin 1995. Settis. ed. F. Bogazkoy sealings and Karabel. a cura di S. Archaic Greece: New Approaches and New Evidence. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centrę.. Bravo B. Nie mamy jednak żadnych podstaw do stwierdzenia.D.. The Hellenie Polis.. 64 65 . Paris 1969. Bergen 1995. 201-288. Fisher and H. Jednym z jej aspektów jest zaintereso­ wanie przeszłością i tworzenie mitów legitymizujących władzę polis. 233-245). London 1998. History and Archaeology. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece. The Geography ofHomers World. s. Stockholm 1999. Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63. 1: Economie. które wy­ stępuje obok inhumacji. 141-188. aby przedstawić świat odmienny od tego.P. Do mitu heroicznego zostały także włączone legendy związane z walkami Eolów i Jonów z miejscową ludnością prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. s. 1998.H. Ponadto wiele wątków miało swoje korzenie w różnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m. Nie znamy społeczeństwa. Cambridge 1982. Teb. ed. Dos kulturelle Geddchtnis]. nie z terenu Argolidy. Janko R. Ważnym elemen­ tem przeformułowania wyobrażeń o przeszłości była reinterpretacja pozostałości ma­ terialnych kultury mykeńskiej: widoczne ruiny. Harmondsworth 1983. 139-145.I. I HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO Czy należy zatem mówić o przetrwaniu w formułach języka poetyckiego rzeczywisto­ ści materialnej epoki mykeńskiej? A może chodzi o świadomy zabieg poety. s. Shaw. Scrittura. Some Remarks on the Datę of the Homeric World. M. Hawkins J. societa. 1-31. Hagg. Forrer E.. że poeta zna żelazo i opisuje wiele narzędzi pracy z niego wykonanych. jednak w żadnym okresie nie mamy do czynienia wyłącznie z ciałopaleniem. co było tematem eposu mykeńskiego. Storia. to dla jego ukształtowania najważniejszym był kontekst społeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. Zasadne zatem wydaje się wprowadzenie rozróżnienia między światem przedsta­ wianym przez Homera i światem. Benveniste E. Crielaard J. Elidy. Agamemnona i Menelaosa. Crielaard. ed. by J. Anatolian Studies 48. stały się miejscami cen­ tralnymi mitu heroicznego. Homer. A Tribute to Emily Townsed Vermeule. B. s.H. parte 1: Formazione. które zostało ostatecznie opusz­ czone ok. Donlan W. Amsterdam 1995. [w:] Świat antyczny. AirApeeB A. powstała grecka polis). 381-395. Grecja VIII wieku przeżywa głęboką rewolucję strukturalną.P. Aojdowie tworzący epos w VIII wieku posługiwali się metrum i językiem poetyckim ukształtowanym w toku długiej ewolucji. War­ szawa 1988.D. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkói. [w:] / Greci. A Study in Herodotus.. Finley M. 1050 i w VIII wieku przed Chr. ed.

A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete. Astu et polis dans 1'Iliade.. s. van Wees. 2004.K. The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa.. Homera. Tekst grecki zob. [w:] Homeric Ouestions. [w:] Sigm ofOrality.. [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Latacz ]. Wolicki A.A. Anatolian Studies 48. Kolofon.. CQ 48.. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. s. v. Homeric Poems as Orał Dictated Texts. s. Piśmienność w starożytnej Grecji. ed. The Archaeology ofAncient Greece.A. 423-450. W o p i n i i starożytnych Przez długie wieki powszechne zdumienie budził fakt. Homeric E NA and Penelopes KTPIOL. Ruckblick und Aublick. London—New York 1997. by N. Rhodes. ze Smyrną i Chios. poetów i krytyków we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. Bonn 2001. s. 201-212. poesia e pensiero nel mondo antico. s. [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence..J. Miinchen 2001 (tłum..-P. Kullmann W. V. przeł. Amsterdam 1995.. Penelopes EANA again. towarzysząca zapewne roz­ głosowi. Die„politisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15. Between Troy and Homer. The Orał Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World. Levy E.) Odyseja swym epickim roz­ machem.. The Development ofthe Polis in Ar­ chaic Greece. Latacz J. bądź jako „zakładnik" lub jako „towarzysz". angielskie: Troy nad Homer. jak chociażby w legendzie o śmierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. Argos. 1974. Early States and Hero Cults: a Reappraisal. 1987. Napoli 1994. Mountjoy P.. Snodgrass A. s. Itaka.. Historians Headache. Powell B. Hetyci i Ahhijawa. Konteksty. JHS 86. Mitchell and P. Cambridge 1981. Powell B... Jh. Powell. Allen. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise.: Tradition and Innovation. JHS 108. The Inpention of Homer. Troia und Homer. ed. 55-73. jakie przekazała nam starożytność przypisując autorstwo naj­ obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. Ktema 8. Lehmann G. swą wizją bohaterskiego świata i artystyczną dojrzałością zdumiewały filozo­ fów. 1986.. s. Późniejsza legenda.L. Schnapp-Goubeillon A. który razem spoił" różne podania). Studi in onore di Marcello Gigante.. 297-302. London 1998. by Lynette G. Legenda ta znalazła swój najpełniejszy wyraz w sied­ miu Żywotach Homera. Ateny". 33-67. s. 298) — chełpiło się miejscem jego urodzenia: Smyrna. Mityczne aspekty pamięci. Nawet jego imię: Homeros traktowano nie jako imię własne. Chr. Morris and B..M. która zrodziła się zapewne z in­ spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycięstwie w kon- Certamen Homeri et Hesiodi. W. 105-126. 3-32. A. ed.. ed. Whitley J.. [w:] A New Companion to Homer. CA 5. I HOMER Henryk Podbielski 1982. 55-68. Mackey.C. 169-194. Lacey W. by E. s.B. 1 66 . s. Model an­ tropologiczny a nauki historyczne. by J. 2003. ed. ed. Leiden 1997. s.. dosł. Polska Sztuka Ludowa 57. Perysinakis I. Troia Traum und Wirklichkeit. Th. Homeri opera. P. How to read„Homeric society"?. Oxford 2004 [obs­ zerna bibliografia]). Cambridge 2001. jaki zyskały jego poematy recytowane przez rapsodów i których duże partie znał na pamięć każdy wykształcony Hellen. Podziw dla jego poetyckiego talen­ tu i mądrości miesza się w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i groteską. Homer and Writing. Oxonii 1912 — voi. Artystyczną doskonałość tych po­ ematów traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twórcy. Ulanowska A. American Journal of Archaeology 108. DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. by R. Morris I. Paris 2002. Często nie dostrzegano nawet w tym żadnego paradoksu. s. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krótsza (ok. jego ojczyznę wiązała głównie z dwoma pierwszymi. 1-96. że literatura grecka już u samych swych początków objawia się pełnią doskonałości.N. by I. 12 tys. s. Licząca ponad 15 tys. O samym autorze nie umiano jednak już w starożytności niczego pewnego powie­ dzieć. Preston L. Fisher. 94-113. Whitley J.. Popko M. 1983 [1986]. 1988.A. s.. „ten. [w:] Storia. Nie mniej fantastyczna jest również przepracowana w czasach Hadriana opowieść o po­ etyckich zawodach między Homerem i Hezjodem1. 1966. s. Vernant J. s. Lewartowski K. 352-354. Leiden 1999. JHS 94. Chios. CQ 49. 173-182. Stuttgart—Leipzig 1991. Crielaard. s. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B. 1991. Meander 1988.. Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). Homer and Historical Memory. Warszawa 2000 (bibliografia). poeta „towarzyszący" emigrantom zmu­ szonym do szukania dla siebie nowych siedzib.J. Use and Abuse of Homer.-13. nr 3-4. 1998. 221-228. West M. Raaflaub K. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels. lecz uciekając się do ludowej etymologii tłumaczono jako „ślepiec" (ó uq óowv = „niewidzący") bądź jako „kompozytor" (od óu' doaoLCJKW. s. anonimowy autor epigramatu w Antolo­ gii Palatyńskiej"(XVI.. 1998. Stockholm 1983. Pylos. La genese du politiąue. 225-238. H. s.. 1999. Przegląd Historyczny 87. HOMER WCZORAJ I DZIŚ A. Hagg. 321-347. C Q 4 l . An Historical Homeric Society?. 77-265. Ruijgh C. Wolicki. Janko R. 364-382. 81138.. Archeologia egejska. The So-called Dark Ages in Greece.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.A. s. 114-125. Nie znano jego ojczyzny i stąd „sie­ dem miast — jak przedstawia to dowcipnie.

jakie po­ siadamy na temat Homerydów na Chios. poprzez tzw. Euforion) przed Chr. IX (Herodot. G. a nie nazwa pospolita na oznaczenie „zakładników". Smyrna. a nie bez­ pośrednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposób. podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i południowa część wybrzeża Małej Azji. Pewną rolę mogła tu odegrać tradycja pielęgnowana przez Homerydów na Chios. Dionyzos z Samos). który w drugiej księdze swej Historii (53) wymienia oby­ dwu poetów jako tych. inwazją Dorów. Każda z wymienionych w epigramacie miejscowości pretendujących do bycia jego ojczyzną znajduje również pewne uzasad­ nienie w jego poezji. Krates. Pindar. było głównym centrum kultury jońskiej od IX wieku przed Chr. 1000 r. obok Attyki. 197. Nauka nowożytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie.. 264 Snell. doskonale tłumaczy charakterystyczne dla ję­ zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joński. były rzeczywiście prężnymi ośrod­ kami kultury jońskiej począwszy od IX wieku przed Chr. s. s. zamiesz­ kiwanej początkowo przez szczepy eolskie. 2 Umieszczano go zarówno w wieku XII (Filchoros. że Homer był Ateńczykiem i żył ok. by mienić się ojczyzną Homera. jak w VII (Teopomp. w Aleksandrii. a ponadto tutaj właśnie w VI wieku wprowadzono recytację po­ ematów Homera do programu uroczystości Panatenajów i w związku z tym zatrosz­ czono się o kanoniczną wersję ich tekstu. W XII wieku przed Chr. Dokumenty starożytne. Przedstawie­ nie to miało poza tym dla Greków zarówno IV wieku przed Chr. Pylos i Argos miały natomiast pełne prawa przyznawać się do Homera. ed. inwazję Dorów. funkcje i wygląd". Przed­ stawienie agonu między dwoma największymi epikami starożytności było niewątpli­ wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w społeczeństwie. 3 Zob. ciemne wieki. przed Chr. Na pytanie. ponieważ były szczególnie wyróżnione w jego poematach przez chwałę czynów bohaterów pochodzących z tych miejscowości: Odyseusza. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia związane z oblężeniem Troi i powrotem bohaterów wyznaczały w sposób oczywisty terminus post quem. 13. Zdecydowana większość wypowiadających się na ten temat auto­ rów starożytnych powstanie poematów homeryckich umieszczała w wieku X lub IX przed Chr. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w żywych obrazach epoki aż do pojawienia się Homera. Sosybios). Wyspa ta stała się bowiem. sięgają jednak zaledwie VII wieku i dotyczą Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. Ale i rozbieżność ich opinii była nieporówny­ walnie większa niż w czasach nowożytnych4. sądził. por. Homere le compagnon. Powell. Leiden—New York 1997. opanowanej następnie przez Jonów. Porfiriusz). Omirijoi. jakby był ich świadkiem i w języku przesyconym archaicznymi formami. Ne- stora i Agamemnona. Homeric Scholia. która zna­ lazła swój najpełniejszy wyraz w siedmiu zachowanych Żywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ• — T .) sięga ponad cztery stulecia. Paris 1995. Omirijo i l. Różnica między datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez starożytnych historyków (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr. musieli kierować się kry­ teriami zewnętrznymi. Nagy. nie moż­ na całkowicie ignorować pochodzących z tego okresu świadectw. dla którego różnego ro­ dzaju zawody stanowiły najbardziej ulubioną rozrywkę i sedno świętowania. fr. XI (Arystarch). jak należy przypuszczać. mogła zapewnić tylko poezja. w starożytności odpowiadano bardziej zdecydowa­ nie. Jeśli weźmiemy pod uwagę dostrzegane w języku i wierszu Homera relikty i ślady „przedmykeńskie".m. którzy żyjąc „czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo­ nię. jako ojczyzny bądź miejsca pobytu Homera. 650-659) 2 . ale na starszej o ty­ siąclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr. najwybitniejszy filolog starożytności.. I HOMER kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie. Umieszczając Homera w X lub IX stuleciu. Przyjęcie Smyrny. Archemachos. 33 n. o ile jest to rzeczywiście imię własne. Kolofon i Chios3. 4 68 69 . 5 Zob. [w:] A New Companion to Homer. Tutaj więc mogła przetrwać bez zakłóceń pamięć tradycji kulturowej sięgającej epoki mykeńskiej. jak i I wieku po Chr. nadali bogom imiona. Euthymenes. Były jedynym w Grecji lądowej terenem nie dotkniętym przez tzw. którą już Semonides z Amorgos mieni ojczyzną Homera. Eforos.5 Podstawę do tak wczesnego datowania życia i twórczości Homera stanowiły. Liczba mnoga. kiedy żył Homer. które w czasach historycznych odnoszono do za­ wodowych recytatorów poezji bohaterskiej jako „uczniów Homera" z Chios. Ateny miały dwa co najmniej powody. Por. jakimś rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji. Scholia A ad II. G. Itaka. który miał ją utrwalić „na zawsze". Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dzieła zatytułowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioićlw. działający w II wieku przed Chr. nie tylko kryteria wewnętrzne. że Homer jako imię własne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr. Okazuje się np.) w dwu formach: wl. omirijoi stanowi niezwykle nęcą­ cą analogię do określenia Omeridai. by I.p. na którym mogła przetrwać ciągłość tradycji od epoki mykeńskiej. gdyż przez całą starożytność obydwu po­ etów wymieniano obok siebie i traktowano jako rówieśników. Arystarch.. niż czynią to nowożytni uczeni. Chios. miał żyć i działać Homer również według uczonych pergameńskich. bezpiecznym schronieniem przed tzw. wszelkie pozory prawdopodobieństwa. 109. rapsodów podających się za uczniów Homera. i co najmniej od VII wieku siedzibą „Homerydów". Chociaż wizeru­ nek poety w czasach starożytnych kształtowała bardziej legenda niż historia. że Homer zawdzięcza swe imię już tradycji kreteńsko-mykeńskiej. Tego wymownym przykładem jest Herodot. X (Apollodor. Było przy tym doskonałą okazję do porównania twórczości obydwu poetów. Morris and B. określili ich atrybuty. Kratesa i jego uczniów. Lambin. nie można całkowicie wykluczyć nęcącej hipotezy.

zachowane dzięki przekazowi ustnemu. kierowali się „własnym sma­ kiem". 126. 1769. pięć wieków później. Jak celnie zauwa­ ża F. F. R. w jakiej ona powstała. B1 a c k w e 117. Niewątpliwą ko­ rzyścią płynącą z tej dyskusji było wypracowanie całego szeregu metod analitycznych dzieła literackiego i rozwój nowożytnej krytyki literackiej.. w świetle których Homer jawił się jako ludowy twórca przekazywanych ustnie pieśni. których autorzy w ramach prezentowa­ nej krytyki tekstu odwoływali się do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia. proponowanych przez sławnych filologów aleksandryjskich: Zenodota. [w:] A New Companion to Homer. którzy mienili się spadkobiercami Homera i strażnikami inte­ gralności jego poematów. czy ich tekst nie uległ dalszym przemianom? Czy w imię „najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczęto go ulepszać i poprawiać? Czy zatem jego aktualną formę za­ wdzięczamy geniuszowi Homera. London 1735. Przesłanek dla dyskutowanych przez ponad całe stulecie w ramach tej kwestii „problemów homeryckich" dostarczyły cieszące się dużą popularnością i uznaniem publikacje R. zaowocowało niespotykaną w dziejach nauki europejskiej dyskusją. Wolf uwagę swoją skoncentrował głównie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematów ho­ meryckich. a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi. Zebrawszy i połączywszy w całość jego pieśni. jak i ich treść da się zrozumieć wyłącznie we wła­ ściwym dla nich kontekście historycznym. tym mieli być Solon i Pizystrat dla Homera. 7 9 The Homeric Question. dające początek tzw. M. Głównym proble­ mem. uwypuklając wierność historyczną i geogra­ ficzną Homera. przez Macphersona „pieśni Osjana". Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po­ etyckiego geniuszu Homera. który jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. Jedną z najtrudniejszych przeszkód dla tego odkrycia była pełna rekonstrukcja historycznych uwarunkowań. mieli stworzyć obie wielkie epopeje. poezję homerycka przedstawił jako wykwint archaicznej i słabo rozwiniętej jeszcze kultury śródziemnomorskiej. B e n 11 e y6 uważał Homera za twórcę szeregu rapso­ dii wykonywanych podczas uroczystości religijnych. An Enąiry into the Life and Writings of Homer. B. Th. jak twierdził. A kiedy z jakichś względów zostały spisane. A. Bentley'a. Najbardziej inspirujące dla późniejszych studiów home­ ryckich było uwidocznione już w tytule tej rozprawy nawiązanie do opublikowanych w 1765 r. w jakich zrodziły się i były przekazywane jego poematy. Dowo­ dów na to dostarczały opublikowane wówczas świeżo(1788) przez Villoisona z ręko­ pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia. czy nie jest rzeczą prawdopodobną. W o o d w swym „Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8. T. czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasów i zbiorowemu wysiłkowi wielu udoskonalających go poetów? Czy więc można w tej sytuacji mówić o jednym autorze Iliady i OdyseP. wysunął jednocześnie hipotezę o jego niepiśmienności. sposób. który na wstępie swej ka­ riery naukowej jako młody profesor Uniwersytetu w Halle opublikował w 1795 r. Jest dziełem zinstytucjonalizowanej filo­ logii uniwersyteckiej. antycypując w ten sposób późniejszą o wiek me­ todę krytyki antropologicznej. Filologowie ci. Arystofanesa i Arystarcha. służyła ona w większym stopniu karierom naukowym filologów (zwłaszcza niemieckich) niż wyjaśnieniu problemów homeryckich. podyktowane zmieniającymi się upodobaniami rapsodów i słuchaczy. Biorąc pod uwagę sugestie wspomnianych powyżej osiemnastowiecznych komentatorów Homera. Nie wierzył przy tym w możliwość łatwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistości pokazywał wszystkie związane z tym trudności. I HOMER wyraźnie rapsodów. czy więc nie były już w czasie ich ustnego przekazu narażone na celowe lub przypadkowe zmiany. 8 An Essay on the Original Genius of Homer. 1713. R. zwłaszcza niemieckiej i wyrasta. pytał. kwestii homeryckiej. Powyższe stwierdzenia sformułowa- Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis. które zostały zapisane w formie obszernych poematów dopiero ok. Mimo że dzieło to nie było zbyt oryginalne w stawianych do rozwiązania problemach. 70 71 . ale tzw. Wolf wychodził bowiem z założenia.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w jaki zostały one postawione i w większości przypadków pozostawienie ich bez odpowiedzi. że zarówno sam akt skomponowania utworów. s. Powyższe poglądy angielskich literatów i uczonych wykorzystał jako punkt wyjścia w swych studiach homeryckich F. kwestia homerycka jest pojęciem nowożytnym i jako zja­ wisko kulturowe — wytworem XIX wieku. Turner 9 . W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia nowożytnych homerycka) Dyskusja wokół Homera i jego poematów toczy się wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr. A. 6 Prolegomena ad Homerum. jakie wypracowała nauka no­ wożytna. że jego poematy powstały w formie ustnej improwizacji i zyskały popularność dzięki recytacjom rapsodów. Zwrócił po­ nadto uwagę na możliwość lepszego zrozumienia homeryckiego świata przez analogię do życia współczesnych beduinów. wysuwając postulat rozpatrywania twórczości poetyckiej w kontekście realiów kulturowych epo­ ki. z romantycznej koncepcji twórczości poetyckiej i dziewiętnastowiecznego „historycyzmu". jak powszechnie się przyjmuje. Czym był Macpherson dla Osjana. W o 1 f (1759-1824). z którego wyrosła kwestia homerycka było rozważanie przyczyn uniemożliwia­ jących odkrycie oryginalnego Homera. Dokonywali oni raczej „rewizji" tekstu Homera niż jego pierwotnej restytu­ cji.

że Iliada powstała z połączenia za cza­ sów Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieśni. ponie­ waż — jak widzimy — zakładała. podważył zatem historyczność wojny trojańskiej. Idąc za sugestią Hermanna są- 72 73 . Zgadzając się na obecność w tych poematach wcześniejszych utworów. przyczynił się bezpośrednio do odwrócenia uwagi później­ szych krytyków od samych poematów i do zainteresowania się głównie sprawą histo­ rii ich powstania i przekazu. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji „upubliczniły" prowadzoną dotychczas wyłącznie w ścisłym gronie specjalistów debatę i na długo ukształtowały wyobrażenia wykształconej części społeczeństwa europejskiego na temat początków literatury i kultury greckiej. a przedsta­ wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisał w kategoriach fikcji literackiej i mitu. który zdobywszy uznanie jako interpretator germańskiego eposu narodowego — Pieśni Nibelungów. że w tym czasie. G r o t ę . W to­ mie pierwszym. Lachmanna i Hermanna. poematów o wiele krótszych niż obecne.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. otwarła szerokie perspektywy dla całego szeregu badaczy po­ szukujących według swych subiektywnych ocen i kryteriów pierwotnych pieśni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. Cieszące się ogromną poczytnością. że poematy te powstały jako jednolite kompozycje dzięki ich spisaniu pod egidą Pizystrata. Dowodził ponadto. W analizie ich kompozycji nawiązał wprawdzie do koncepcji Wolfa. „przeszłość. których fragmenty opublikował / wówczas F. w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. 148). że jeśli nawet byłoby znane. korzystając z pisma. a następnie poparte szeregiem argumentów. że Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei. kiedy żył i tworzył Homer. Wyznaczają więc dla nich terminus antę quem. Pierwszy też zwrócił uwagę na fakt. Był przy tym przekonany. analizując świadectwa na temat najstarszych dziejów Grecji. opublikowane w 1846 r. usiłujących oddzielić oryginalny tekst genialnego poety od psujących go dodatków późniejszych poetów. a powstałe w ten sposób epopeje nie cieszyłyby się tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego społeczeństwa. G. H e r m a n n . stopniowo i stopniowo zyskiwały swą do­ skonałość. dla której punkt wyjścia stanowiły niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji. obie wspaniałe epopeje. Wydarzenie takie nie pozostałoby poza tym całkowicie zapomniane przez potomność. nawiązując do ustaleń Wolfa. których natura jest ściśle związana z improwizacją i pamięciowym przekazem. Przedstawione w nich wydarzenia nie poddają się więc ani analizie historycz­ nej. Do prowadzonej głównie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat „kwestii homeryckiej" dołączył w połowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. że pismo w Grecji było znane o wiele wcześniej. L a c h m a n n a (1793-1851). nie mogłoby być wykorzysta­ ne do tworzenia i przekazywania pieśni epickich. Podkreślił przy tym. Następny poważny krok w rozwoju „kwestii homeryckiej" był zasługą K. I HOMER ne przez Wolfa najpierw w formie pytań. korzystającemu z dorobku poprzedni­ ków. że uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieśni jako źródła eposu homeryckiego niesie z sobą więcej trudności niż korzyści. że poematy cykliczne. że oryginalne poematy Homera stanowią podsta­ wowe „jądro" istniejących obecnie utworów. Poddając w drugim woluminie szczegółowej anali­ zie poematy Homera. Hermanna (1772-1848) i G. Wysunięty przez Wolfa problem znajomości pisma w czasach Homera stał się jednym z kluczowych zagadnień dyskutowanych po dzień dzisiejszy przez homerologów. która nigdy nie była teraźniejszością" (s. Teoria ta zyskała miano „teorii jądra" {Kerntheorie). niż sądził Wolf. Wyeliminował w ten sposób Homera jako twórcę tego eposu i stworzył miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego będącego wytworem narodu. Wolf nie miał wątpliwości. w kilku niewielkich artykułach wyłożył analogiczną teorię eposu greckiego twierdząc. Odrzucił katego­ rycznie twierdzenia filologów niemieckich. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. G. Przedstawiają one bo­ wiem. 43). ale doszedł do własnych wniosków szczegółowych. Jego zdaniem po­ wstawały one. jak to dosadnie określił. uczony angielski zakwestionował wartość historyczną mitów greckich. N i t z s c h (1790-1861) już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w szeregu swych publika­ cji postanowił przywrócić Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. Jego analiza. w swej treści stanowią uzupełnienie Iliady i Odysei. G. ani nie pozwalają się datować. Grote'a. Profesor Uniwersytetu Kilońskiego. który potrafił wykorzystać w sposób twórczy bogaty dorobek swych poprzedników i stworzyć. które można odnaleźć po usunięciu późniejszych naleciałości i cieszyła się przez całą drugą połowę XIX wieku dużą popu­ larnością wśród badaczy. będących dziełem różnych autorów (1847 r. przygotował grunt dla późniejszego obozu „unitarystów". języka i stylu. w epoce kultury przedpiśmiennej ge­ nialny twórca tak wspaniałych arcydzieł sztuki literackiej (s. uzupełnianą stopnio­ wo przez innych poetów. Nie ma w nich bowiem żadnego piętna tej epoki. Temu poecie. Zanim przej­ dziemy do przedstawienia ich stanowiska. pokazywał Homera jako ge­ nialnego poetę. musimy jednak jeszcze przez chwilę za­ trzymać się na niezwykle wpływowych studiach G. by mógł się pojawić samotnie na samym jej progu. uzasadniał. Analizując rozwój cywilizacji greckiej uważał bowiem za rzecz niemożliwą. Skierowując dyskusję na temat znajomości pisma i jego stosunku do twór­ czości i kultury oralnej. Swymi badaniami Nitzsch. jak widzimy. że poematy te dzisiejszą formę mogły uzyskać tylko dzięki ich spisaniu i udoskonaleniu według wy­ rafinowanego smaku wysoko rozwiniętej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata. Lachmanowska „teoria pieśni" wywołała jednak rów­ nież przeciwstawną reakcję.). zawdzięczamy podstawową strukturę obydwu poematów. Welcker (1784-1868). Uzasadniał przy tym. stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy na całe kolejne półwiecze. pismo było nieznane. podobnie jak nasza Ziemia.W.

M o e l l e n d o r f (1848-1931). Rzecz znamienna. skonstruowanej wokół „gniewu Achillesa". Naturalną reakcją na ten stan rzeczy było podjęcie badań pozwalających odkryć „poetykę" Ho­ mera i jedność kompozycyjną jego poematów. Wilamowitz w. W trakcie studiów nad koncepcją artystyczną Iliady. nazywanych również „analitykami". 74 75 . Berlin 1859. Wytknął nauce niemieckiej również inny poważny jej błąd. nazywając Iliadę „godnym pożałowania kawałkiem pstrokacizny". gdzie przez cały ten okres nie brak było obrońców Homera i jednolito­ ści kompozycyjnej jego poematów. Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung. VIII. przy czym zakoń­ czenie tak zrekonstruowanego poematu. ale nie potrafił zatrzeć wszyst­ kich śladów swego postępowania10. 134). zabijając samą poezję. Wilamowitz zmodyfi­ kował w sposób zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych póź- nych publikacjach. przekształcił się w żarliwego unitarystę broniącego jed­ ności kompozycyjnej i artystycznej Iliady. nie udało się ich autorom ustalić jednolitych kryteriów i uzyskać jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego. Kirchoff.. obejmującym „powrót Odyseusza". jak celnie zauważa F. Wbrew jego twierdzeniu już w 1859 r. nie byłoby tej kwestii w ogóle (vol. zaczęła w owym czasie żyć już własnym życiem. czy są one dziełem jednego czy wielu autorów. Debata homerycka. Przywiązując szczególną wagę do historycznego odbiorcy poematów homeryckich. i XIXXII. W obronie jedności poematów Homera najmocniej zabrzmiał głos E. jakU. Die Odysee. M. zawierające przedstawienie śmierci Achillesa. które ktoś później połączył według własnego określonego planu. Porównanie z Biblią nie jest tu zresztą przypadkowe. podczas gdy Homer nie jest poetą powszechnie czytanym i jest słabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). Jednocześnie twierdził. W opublikowanej w podeszłym już wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jądro poematu widział w opowiedzianej przez Odyseusza u Feaków historii jego powrotu. Szukając argumentów przeciw opinii swych oponen­ tów. która ukształtowała ich język i technikę kompozycji. Drerup. w których dotychczas wszechwładnie panowali „analitycy". W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm badań Biblii i poematów homeryckich. że cho­ ciaż w jego ramach powstało na przestrzeni ponad stu lat setki artykułów i dziesiątki monografii książkowych. Charakter tej poezji można zatem zrozumieć i wła­ ściwie ocenić tylko w kontekście jej publicznej recytacji. R o t h e rozpoczynał swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. von W i l a m o w i t z . XXIV). 1922). miało zaginąć i zostało zastąpione przez aktualne zakończenie (koniec ks. Historię tę miał uzupełnić sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta. I. że Homer korzystał z wcze­ śniejszych źródeł. s. E. II. a mianowicie utoż­ samianie historyczności osoby Homera z kwestią pierwotnej jednolitości kompozycyj­ nej Iliady i Odysei i z tym. B e t h e {Homer. obejmującej księgi I. którymi mogły być nawet inne poematy.W dzisiej­ szym tekście poematu poza jego pierwotnym rdzeniem. że dzisiejsza Iliada rozwinęła się z mniejszego poematu o dość zwartej konstrukcji fabularnej. Rothe czy E. dostrzegł on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworów. że gdyby zachowała się tylko Odyseja. ale również w Niemczech. XXIII i ks. D r e r u p a. 1879. zakończonej pomyślnie na Itace. K i r c h o f f (1826-1908). mocno uwypuklił fakt. „Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularności i każdy wykształcony człowiek czuje się w obowiązku mieć wyrobiony w tym wzglę­ dzie pogląd. Wśród następców Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei można wymienić nazwiska tak znakomitych filologów. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twórcę Iliady podniósł już do rangi poety i uczynił autorem jej pieśni I-VII oraz XI-XXIII. której przedstawicielem jest Homer. atak na Odyseję przy­ puścił profesor Uniwersytetu Berlińskiego A. s. który na podstawie studiów porównawczych poezji epickiej podjął próbę opisania 0 A. że w Niemczech na początku XX wieku w obronie jedności artystycznej poematów homeryckich wystąpili cieszący się dużym uznaniem tej miary uczeni jak C. Do lat sześćdziesiątych XIX stulecia „kwestia homerycka" koncentrowała się głównie wokół problemów związanych z genezą Iliady. uczeni podważali konstrukcję poetycką samych utworów. W tej właśnie tradycji rozwinęła się w Jonii poezja epicka. 165). Podsumowując ten niezwykle krótki przegląd badań homeryckich spod znaku „pluralistów". Nie przeczył. Turner. C. a jeszcze ko­ lejny miał połączyć te motywy z poematem o podróżach Telemacha. I HOMER dził. II. sformułował niezwykle ostrą ocenę kunsztu całej homeryckiej poezji. szukając artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. których efektem była rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910). nie można nie wspomnieć. że poematy homeryckie poprzedzała długotrwała tra­ dycja ustnej twórczości epickiej.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r. stymulowanej nastrojem pu­ bliczności i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poetę (vol. S c h w a r t z {Die Odyssee. że powstały one i były przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez „na­ tchnionych przez Muzy bardów". 1922) i E. ale — jak twierdził — ich wyszukiwanie i wyodrębnianie w skonstruowanej według jednolitego planu arty­ stycznego epopei jest rzeczą próżną. co w konsekwencji musiało zdyskredyrować ich analityczną metodę. Na przełomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym głosem zaczęli więc przemawiać „unitaryści" nie tylko w Wielkiej Bry­ tanii i Francji. uzasadniających wielość jej autorów. w związku z czym Grotę przypuszczał nawet. Wilamowitz dostrzegł przy tym powstałą w wyniku badań homeryckich ironię sytuacji.

którzy są wysoce zindy­ widualizowani i zachowują w całym poemacie ten sam charakter. Popularność jego poematu była inspiracją dla po­ wstania innych utworów. S c o t t . Każda z takich recytacji. Istniał. cił na podnoszone przez „pluralistów" niekonsekwencje i sprzeczności. Według własnej woli stworzył też język poetycki celowo go archaizując. ale podporządkował go własnym ce­ lom. jego zdaniem. autor wy­ soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). z których nasz poeta zaczerpnął część materiału. że Homer korzystał z typowych elementów i zasobu wyrażeń. przed Chr. to należałoby przyjąć. Homerische Poetik. które były z kolei wtapiane w ten wielki. że ta pierwotna poezja istniała w formie krótszych pie­ śni połączonych ze sobą przynależnością do jednego mitycznego cyklu. Ich kompozycja jest w dużym stopniu uwarunkowana tym. który swym bogactwem i płynnością zdradza dziedzictwo wielu pokoleń E. Ich obecny kształt jest oczywiście wynikiem rozszerza­ nia wraz z upływem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wątki boha­ terskie. poetów. Z grubsza rzecz biorąc można je sprowadzić do trzech stanowisk. rozrastający się poemat. Szczególną uwagę zwró-. Inne zostało nazwane „teorią jądra". opartej na założeniu. która ze względu na wytrzymałość uwagi słuchaczy nie mogła przekraczać dwu godzin. które znalazły wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. W Anglii najbardziej żarliwym obrońcą jedności poematów homeryckich na po­ czątku XX wieku był J. powrót i przygody Odyseusza. I. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei. że twórczość Homera była poprzedzona długotrwałą tradycją poezji epickiej. że w strukturze języka nie ma zasadniczych różnic między Iliadą i Odyseją. że poematy homeryckie są utworami jednolitymi. W przeciwień­ stwie do swych poprzedników akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu­ ki i języka homeryckiego i korzeni tej twórczości szuka w kulturze mykeńskiej. Stanowisko krań­ cowo separatystyczne zakłada. Uważał. Konieczność podziału wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowało powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. 1921. którą poprzedziła twórczość epicka. Chcąc za wszelką cenę wydobyć samowystarczalność twórczego geniuszu Homera. żył w wieku IX i w swych poematach przedstawił cywilizację mykeńską epoki schyłkowej w pobliżu 1100 r. Parry'ego i A. że dziedziczy również elementy treści i kultury. Jego badania komparatystyczne. musiała stanowić rodzaj jakiejś mniej lub bardziej zaokrąglonej całości. Przyznał jednak. ich ślady dadzą się łatwo wykryć w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji. tylko w tym punkcie. Bogów przedstawia Homer jako świecki poeta. W większości przypadków wynikają one natomiast z błędnej interpretacji tekstu. B o w r a. że były przeznaczone do recytacji. Mimo że z reguły uważają Home­ ra za genialnego poetę jego rolę sprowadzają zazwyczaj do zebrania i ułożenia w jedną 76 77 . co autor rozprawy przemilcza. Lorda nad epiką ludowych twórców Czarnogóry. wytyczyły w du­ żej mierze kierunek badań homeryckich na ostatnie półwiecze XX wieku. W swej pro­ gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania języ­ kowe wykazał. Stosując podobną me­ todę udowodnił. Przedstawiciele tej teorii różnią się jednak co do tego. w epoce rozkwitu liryki. który nie mógł się spontanicznie z ta­ kich pieśni rozwinąć. I HOMER „poetyki" Homera". przemawia również za jednolitością tych poematów i za jednym ich autorem. Nie mógł w żadnym wypadku tworzyć w VII i VI wieku. 1000 wierszy. A. obejmująca ok. Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III. skomponowany wokół jakiegoś jednego motywu. W nurcie badań objętych wspólnym mianem „kwestii homeryckiej" jednomyśl­ ność poglądów panuje. Drerup znalazł w Iliadzie osiemnaście takich rapsodii. że przed Homerem istnia­ ła jakaś poezja. Skoro poeta dziedziczy język. przepracować i według własnych założeń artystycznych ułożyć w fabułę jakiś uzdolniony poeta. stworzonymi przy użyciu pisma przez jednego poetę. ponieważ pierwotny poemat. że prawdziwych sprzecz­ ności jest w tych poematach bardzo niewiele i że sprowadzają się one do zwykłych przeoczeń. której zawdzięcza doskonałość swego języka i wiersza. Tę bogatą tradycję miał właśnie zebrać. nie wykorzystał jednak w pełni materiału porównawczego i zwró­ cił głównie uwagę na różnice między mitem i eposem oraz między krótkimi ludowy­ mi pieśniami epickimi i eposem homeryckim. stanowi w myśl jego założeń zaczyn i rdzeń aktual­ nych poematów homeryckich. Stanowisko to zyskało miano „teorii pieśni". Dos Homerproblem in Gegegenwart. W jego przekonaniu są one dziełem jednego autora. Szczególnie wymowne są rozdziały poświęcone homeryckiej charakterystyce bogów i bohaterów. Drerup. Pewien dysonans z pod­ kreślaną przez Scotta niezależnością Homera stanowią jego ustalenia na temat epic­ kiego języka. że powtarzające się wiersze nie mogą stanowić świadectwa wskazują­ cego na późniejsze powstanie zawierających je części utworu. które niemal spontanicznie stopiły się w jeden wielki poemat epicki. który podobnie jak Rothe przeszedł w trakcie prowadzonych badań z pozycji separatystów na pozycje unitarystyczne. takiego jak gniew i aristeja Achille­ sa. a nie jako na­ uczyciel religii lub etyki. Sposób przedstawienia bohaterów. w których prze­ trwały ślady wcześniejszej cywilizacji. Różnice zdań pojawiają się jednak natychmiast wraz z próbą określe­ nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematów homeryckich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNE] — T. jedynych przypisywanych mu we wczesnej starożytności poema­ tów. Do wybitnych unitarystów angielskich należy również C M . Chociaż obie powyższe teorie w ich czystej formie zostały szybko zaniechane. jak widzimy. Poprzez ich dokładną analizę w kontekście poetyki homeryckiej wykazał. pewien rodzaj pieśni przed Homerem. w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczył ten „uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym ukształtowaniu Iliady i Odysei. uwzględniające epikę bohaterską wszystkich epok i kul­ tur.

W tym nurcie największe osiągnięcia zawdzięczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim — W . a następnie w Szwecji w języku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). XI. Willcock14. K a k r i d i s . że pewne poematy cykliczne są od niej starsze. ukazała się w Szwajcarii rozprawa H. sądził. któremu zawdzięczają swą artystyczną i ideową jedność i wielkość.. 12 13 Geschichte der Griechischen Literatur. Pestalozzi. opublikowanej najpierw w ję­ zyku nowogreckim (1944). Obaj analizują np. Utrzymywał przy tym. którzy nie negując bogatej tradycji epickiej poprzedzającej poematy homeryckie uwa­ żają. 158). czy w Iliadzie naśladowana jest Etiopida. przypisującym autorstwo Etiopidy żyjącemu w VI wieku przed Chr. Arktinosowi z Miletu. S c h a d e w a l d t o w i. którego poglądy w kwestii homeryckiej wyżej przedstawili­ śmy. Schadewaldt. czy jakaś jej wcześniejsza wersja. że sam Homer przy innej okazji przedstawił scenę śmierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz świadomie lub nieświadomie wykorzystał to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny śmierci Patroklosa. autor jednej z najciekawszych książek na temat Iliady. [w:] New Companion to Homer. Można w nich wyróżnić dwa uzupełniające się w zasadzie choć nie nawiązujące do siebie nurty: europejski. scena śmierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposób. dla których paraleli w poematach cyklu epickiego szukał również Kakridis. 186 nn.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jako autorowi cenionego powszechnie dzieła Von Homers Wek und Werk (1966). I tak np. 687-846. Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie źródeł eposu home­ ryckiego na podstawie analizy motywów cyklu epickiego stało się wyznacznikiem me­ todologicznym nurtu badawczego określanego mianem „neoanalizy". nie musi być interpretowana w kategoriach „historii motywów". zdaniem Willcocka. Rzecz charakterystyczna. jak zauważa M. to jednak poddając dokładnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukując w Iliadzie wszelkie możliwe z nim związki (s. i amerykański. zainspirowanych pracami M. Kulmann. Kullmann. 227-357). poddał gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie. które dostarczyły jednoznacznych argumentów na wykorzystanie w nich wzorów z cyklicznej Etiopidy. że z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem języka an­ gielskiego aż do 1960 r. Tymczasem. nawiązując do stu­ diów Kakridisa i Pestalozziego. zdominowały również badania homerologów w drugiej połowie XX wieku. RE Suppl. że są one dziełem jednego poety. I HOMER całość wielu istniejących już wcześniej poematów. nie przywiązywano żadnej wagi do badań porównawczych z improwizowaną epiką południowych Słowian. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii był Wilamowitz-Moellendorf. nazywany „neoanalizą". szp. Ich znaczenie dla pełniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w pełni docenił dopiero A.T.12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. Neoanalityczną wrażliwość. W twórczości ustnej mówi się w takim przypadku o „typowych scenach" lub „tradycyjnych motywach". dotyczące genetycznych uwarun­ kowań eposu homeryckiego. i W. że ten rodzaj studiów nie wzbudził żadnego zaintereso­ wania w całym anglojęzycznym obszarze świata filologicznego. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li­ teratury Greckiej z 1963 r. Parry'ego i A. Miano „neoanalizy" wprowadził do studiów homeryckich J. który źródeł Iliady szukał w jednym modelowym dla niej poemacie. zdawał się przyjmować. lecz może być wynikiem tego. z którego inspirację czerpał zarówno Homer. jakby to była śmierć samego Achillesa. który daje się doskonale interpretować w kategoriach twórczości oralnej. W tym kontekście wypada odwołać się do stwierdzenia A. W. jak autor Etiopidy. wyrosły z inspiracji studiów M. scenę śmierci Patroklosa. że był nim zagi­ niony poemat o Achillesie. P a g e i F. że w 1945 r. te dwa rodzaje studiów mogą się wzajemnie uzupełniać. Należy zauważyć. Ich recenzje sprawiły. Parry'ego i A. dlatego studia neoanalityków spotkały się z niezwykle ostrą i niesympa­ tyczną krytyką takich wpływowych recenzentów jak D. opowiedzianą przez Homera na początku XVIII pieśni Iliady w taki sposób. że w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twór­ czości Homera „kwestię homerycką" wyznacza dziś problematyka oralności i zapisu jego poematów. M. 14 Neoanalisis. P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias. Tym trzem teoriom separatystów przeciwstawia się mocno teoria unitarystów. autorowi obszernej monografii na temat źródeł Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). w połączeniu z teorią oralną można by. że dla neoanalitycznej tezy nie ma większego znaczenia. Szukanie źródeł eposu homeryckiego w poprzedzającym go konkretnym i roz­ poznawalnym poemacie było dla zwolenników teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal­ nym błędem. jak to czyni W. i znajdują dla niej wzorzec w motywach opisu śmierci Achillesa w Etiopidzie. Badania neoanalityków dostarczają interesującego materiału. Lorda. 78 79 . s. że dzieło to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze­ dziło powstanie Iliady (s. C o m b e l l a c k . które analiza literacka pozwala wy­ kryć i wyodrębnić. K u l l m a n n o w i . Berno 1963 Homeros. zwracającą uwagę na źró­ dła twórczości Homera. Problemy podnoszone w „kwestii homeryckiej". której autor niezależnie od greckiego badacza wy­ chodząc z pozycji ściśle unitarystycznych poddaje szczegółowej analizie niektóre ze scen. Lesky'ego. B. W. określić jako „przywracanie poety poezji". w rok po greckiej pu­ blikacji monografii Kakridisa. jakby to była śmierć samego Achillesa. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. wbrew tradycyjnym przekonaniom. chociaż wielokrotnie podkreślał.

gdzie zebrały się wojska. jawią się w świetle tych badań jednocześnie jako uwieńczenie długiego okresu rozwo­ ju poezji tworzonej bez znajomości pisma.). Menelaus i Nestor opowiadają historię swoich powrotów spod Troi (Od. jest wręcz potraktowana jako dowód objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. 333-34 — XIII. VII. III.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. takich jak przebywający na dworze Feaków De­ modokos (Od. które pozwalają im „głosić prawdę o przeszłości". 301 nn.). A. które stanowią przedmiot naszej Iliady i Odysei.. XVII. Dużą część Odysei wypełniają „opowieści" włożone w usta bohaterów. Parry. czy poematy te zostały skomponowane z pomocą czy bez pomocy pisma. 260 nn. Odyseusz opowiada Feakom całą historię swych dziesięcioletnich wędrówek (9-12). Parry. Iliada zawiera natomiast opowieść o przepowiedni w Aulidzie.) i Penelopie (Od. w której obok występów zawodowych pieśniarzy.). 496-98). 351 nn. a nam dana jest jedynie wieść (kleos) o niej i nie znamy niczego". XXII. i zachęcając ich do opowiadania o swych sprawach. IV. by wyruszyć na Troję (//. III. sama zaczyna snuć opowieść o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. a w jakiej są tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero- 80 81 . Eumajos ponadto. 1-2). XIX. Nie ulega wątpliwości. gdy mnie o to pytasz tak troskliwie. XV. Eumajosowi (Od. IX-L.). On sam jest „samoukiem" (autodidaktos). Wysoka ocena kunsz­ tu narratorskiego „przy stole" jest czymś naturalnym dla tego społeczeństwa. Parry w obszernym wstępie do: The Making of Homeric Verse. dwa pomnikowe arcydzieła sztuki epickiej. 124 nn. I. i nigdy nie ma się dosyć słuchania jego opowieści" (Od. usiądź spokojnie. Pizystrata.) i na dworze Odyseusza — Femios {Od. Społeczeństwo Homerowe lubi słuchać tych opowieści i potrafi docenić narratorski talent opowiada­ jącego. 36 nn.) ogromna rolę odgrywała umiejętność opowiadania przez samych bohaterów. 238 nn. Posiadane przez nas dokumenty zewnętrzne i analiza samych utworów pozwalają tyl­ ko na formułowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. że świat bohaterów przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest światem wysoko rozwiniętej kultury przedpiśmiennej. przyjmując gościnnie w swym domu Telemacha i syna Nestora.) i trzy zmyślone przez niego „życiorysy" opowiedziane Atenie (Od. a tylko „bogini za­ siała w nim wszelkie rodzaje pieśni" (Od. IX. Podobnie jak Homer. które znakomicie po­ szerzają świat bezpośrednio przedstawionych zdarzeń i doskonale uzupełniają obraz historii trojańskiej. pij wino i słuchaj. 23. W jakim stop­ niu występy tych pieśniarzy odzwierciedlają charakter epickiej twórczości autora Ilia­ dy i Odysei. które tradycja literacka na zawsze związała z imieniem Homera i traktowała jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy. 518-521). W związku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnięcia problemem. „O r a 1 n o ś ć" i „1 i t e r a c k o ś ć" p o e z j i h o m e r y c k i e j W świetle badań zapoczątkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. II. stało się oczywiste. XI. gdy ma przywo­ łać minione wydarzenia ze swego życia. przez kogo i po co zostały spisane. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat­ nich dziesięcioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastającymi z tra­ dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie. można spać. Do „białego rana" słuchali też w ogromnym skupieniu „jak oczarowani" opowieści Odyseusza Feakowie (Od. XXIV. VIII. s. Demodokos też całą swą wiedzę „zawdzięcza Muzom" (Od. 191 nn. B. XXII. 256 nn. Przy­ pada on niewątpliwie głównie na tzw.). Doskonałe wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i badań porównawczych z epiką połud­ niowych Słowian daje A. aby przykładem własnego życia przekonać go do pogodzenia się z Agamemnonem (//. któ­ rzy zarabiają na życie opowiadaniem. 447 nn. Wspomniani już wyżej Demodokos i Femios w swych występach pu­ blicznych podejmują przy tym tematy z tego samego kręgu wydarzeń związanych z oblężeniem i zdobyciem Troi. bądź dobrej myśli. 670 nn. Bez daru Muz pieśniarz byłby bezsilny (II. kreśli żywy obraz takiego wieczornego seansu spędzonego na słuchaniu opowieści: „Gościu. ed. 103 nn. 392 n. że utrwaloną na pi­ śmie twórczość Homera poprzedzał wielowiekowy rozwój epickiej poezji ustnej. 347-48).).. Noce są teraz bez końca. Słyszymy opowieść o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. wieki ciemne. De­ modokos śpiewa o paralelnym do Iliady motywie „kłótni" między Odyseuszem i Achillesem. stwierdza.). XI. że „tylko Muza zna całą prawdę. 488). P a r r y'ego i A. rozpoczynając pieśń zwracają się z prośbą o natchnienie do Muz. The Collected Papers ofM. VIII. XIX. 485-492). Feniks opowiada Achillesowi swój życiorys. VIII.). Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych „powrotów" (nostoi) bohaterów do swych domów po zdobyciu Troi. że to­ warzyszył już wysoko rozwiniętej kulturze kreteńsko-mykeńskiej. 331 nn. że „oczarowuje on swym słowem jak natchniony przez bogów śpiewak. chwaląc Odyseusza jako narratora. Femios wyznaje z pokorą. IV. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyło się na Itace w momencie. Iliada i Odyseja.). Cień Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od. swym śpiewem uświetniając uczty i świąteczne zgromadzenia. o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. Obok zwykłych amatorów Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieśniarzy. wspomnienia Nestora o dokona­ nych przez niego w młodości czynach (//. I HOMER C. ale można też słuchać rzeczy ciekawych" — i rzeczywiście seans wzajem­ nych opowieści trwał do białego rana (Od. 254 nn. 62 nn. a śpiewana przez niego na prośbę Ody­ seusza pieśń na temat „wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposób „jakby sam był przy tym lub słyszał od kogoś. Oxford 1971. 15 165 nn. XIV. 629 nn. 391 nn. co był z nimi". XIII. chociaż nie wykluczone. a dalej: kiedy.. na co znajdują uczeni coraz więcej dowodów natury materialnej i językowej. Helena.

Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library). że jest to dokładnie to samo. Badania prowadzone przez M. Pierwsza związana jest już z samą długością tych poematów. Publicz­ ne występy niepiśmiennych poetów nowożytnych improwizujących bądź recytują­ cych swe utwory podobnie jak występy Femiosa i Demodoka. B. biorąc pod uwagę niepowtarzalną doskonałość artystyczną poema­ tów homeryckich. Biorąc pod uwagę odkryte na początku ubiegłego wieku przez M. na któ­ rych recytowano Hymny homeryckie liczące 300-560 wierszy. Lord. Na tej podstawie sformułował twierdzenie: „pieśniarz traci moc twórczą. któremu przez okres wielu tygodni dyktował swoje poematy. charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie. zatracają styl formularny i ich twórczość staje się prozaiczna. Homer and the Orał Tradition. że nie brakowało słuchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. ale jeśli następnie próbują tworzyć przy użyciu pi­ sma. że podobna sytuacja mogła się zdarzyć pod ko­ niec VIII wieku w starożytnej Grecji. gdy zaczęła się rozpowszechniać znajomość pi­ sma zapożyczonego wiek wcześniej z Fenicji i dostępny stał się w odpowiedniej ilości materiał do pisania. Bez trudu można sobie wyobrazić seanse poetyckie. The Songs of Homer. 17 82 83 . nie znający pisma Homer mógł mieć również swojego A. to tym bardziej było możliwe w wysoko rozwiniętej kulturze przedpiśmiennej Grecji drugiej połowy VIII wieku. żyjąc na styku z cywilizacją wielkomiejską. HSCPh 72. Gdybyśmy potraktowali te poematy jako dzieła zrodzone z twórczości ustnej. 16 The Singer of Taks. A. co im się znakomicie udaje. Lord wykluczył możliwość ich ustnego przekazywania i zaproponował hipotezę o ich podyktowaniu przez „ustnie tworzącego poetę" osobie. Nie daje odpo­ wiedzi na najtrudniejsze pytanie. Kirka17 i innych zwolenników „oralności" Homera. musielibyśmy przyjąć. 1-46. że kiedy powoli dyktują swe teksty. że przedstawieni w Odysei śpiewacy mają wiele rysów z autoportretu poety. Przyjęcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudności. Skoro było to możliwe w przed­ wojennej Jugosławii. mamy podstawy sądzić. I HOMER icznej (kultury brązu). czyli mniej więcej długość jednej z 24 pieśni. i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazały. ob­ serwując przez kilka lat i dokumentując poetycką twórczość jugosłowiańskich „gęślarzy". na jakie jest po­ dzielona Iliada i Odyseja. że ten sam utwór wykonywany ponownie przez tego samego pieśniarza. B. którzy opanowali sztukę czyta­ nia i pisania. o których jest mowa w Odysei. pojawi się natychmiast kilka poważ­ nych trudności. Jednocześnie zaobserwował. B. A. wy­ konywane wcześniej wielokrotnie przed zgromadzoną publicznością. Żaden religijny festiwal nie mógł jednak zapew­ nić recytacji całej Iliady czy Odysei. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Parry spisywał osobiście dyk­ towane przez pieśniarzy jugosłowiańskich teksty wykonywanych wcześniej przez nich poematów. że Iliada i Odyseja zrodziły się z improwizacji ana­ logicznych do występów Demodoka i Femiosa. różnił się znacznie długością i użyciem wielu ekwiwalentnych wyrażeń od poprzedniej wersji. trudno jest dzisiaj rozstrzygnąć. że ich recytacja odbywała się przez wiele kolejnych dni i tylko wyjątkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia­ ły. Lorda16. Dla rekon­ strukcji historii powstania i przekazu poematów homeryckich ważne znaczenie może mieć również jego inne. że ci z nich. oparte na bezpośredniej obserwacji stwierdzenie. We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywało się bo­ wiem. kiedy to zdaniem więk­ szości współczesnych homerologów powstały w znanym nam kształcie Iliada i Odyse- ja. s. W świetle tego stwier­ dzenia tylko bezpośrednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. która potrafiła to zapisać. Długość trwania tych występów ograniczona jest możliwościami zarówno wykonawcy jak słuchaczy. ich sztuka osiąga pod każdym względem znacznie wyższy poziom artystyczny niż w trakcie bezpośrednich występów publicznych. że pieśniarze są w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzić na seansach poetyckich wokół siebie słuchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego („gęśli"). który podobnie jak M. dotyczące sposobu i momentu utrwalenia tych po­ ematów na piśmie. A. korzy­ stając z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego języka snuć opowieść nie ustępującą rozmiarami Iliadzie i Odysei. S. Lord. Lorda. mimo jego zapewnień. starają się z miejsca utrwalić na piśmie tworzone wcześniej ustnie po­ ematy. Cambridge. B. jaki dzielił oba wykonania. Taki pojedynczy występ. Homer as OralPoet. zauważył. w której tylko niewielki procent społeczeństwa ze środowiska rolniczego i pasterskiego. Dlatego właśnie. Różnice te wzrastały przy tym niemal proporcjonalnie do czasu. idąc śladem A. Wyższa kultura duchowa epoki Homera i jego wyjątkowy talent poetycki mają przy tym stanowić wystarczające wyjaśnienie nieporównywalnie wyższego kunsztu poetyckiego i nieporównywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. trwający 2-3 godziny mógł obejmować recy­ tację 500-900 wierszy. gdzie żywa była jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo­ haterskiej. Mogły się one odbywać z okazji jakichś uroczy­ stości religijnych lub państwowych. doszedł do przekonania. 18 Zob. 1960. czy nawet dłuższe od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. Mass. gdy nauczy się czytać i pisać" („The orał poets powers are destroyed if he learns to read and write"). wypełniają z reguły nie więcej niż jakąś część popołudnia lub wieczoru. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego. Krótko mówiąc. że „żaden ustnie skomponowany poemat nie może być przekazany przez tradycję ustnej pieśni bez zmian". Cambridge 1976. Cambridge 1962. 1968. B. przechowywał tradycje kultury niepiśmiennej. Parry'ego i A. Jeśli jednak przyjmiemy. G.

Kirk20 — całkiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematów w rodzaju Iliady i Odysei. którzy sami mienili się „Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana. Przyjmuje więc. która w przeciwieństwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijała się przez tak długi okres bez znajomości pisma i która dzięki temu właśnie mogła osiągnąć niespo­ tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie. która 19 nie może być poparta żadnymi rzeczowymi dowodami. że zaistniały w wyniku zachodzących przemian społecznokulturowych zanik inwencji twórczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewąt­ pliwie wielkość stworzonych przez Homera poematów sprzyjały działalności odtwór­ czej. T. Wade-Gery19. chociaż nie grzeszą zbyt wysokim ilorazem inteligencji. w której nadal istniała wysoko rozwinięta kultura przedpiśmienna i w nowożytnej Jugosławii. Lorda na temat „dyktowanego" Homera została przyjęta z rezerwą przez takich wybitnych uczonych jak A. który trwał z niewielką przerwą na końcu epoki brązu i początku epoki żelaza przez wiele stuleci. kiedy ze względu na „rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstała w VI wieku potrzeba spisania ich pełnego tekstu. Korzystając z całego dorobku kultury oralnej i tkwiąc mocno w stworzonej przez nią tradycji literackiej. jego zdaniem. wychowanym w kulturze. że nawet w epoce klasycznej. 58. Oczywiście łatwiej nam. s. rapsodzi uczyli się na pamięć tekstów Homera jedni od drugich ze słuchu. by tak wielkie dokonanie. Whitman. mogły mieć miejsce najwcześniej w końco­ wej części VIII wieku przed Chr. Amerykański badacz słusznie przy tym zwrócił uwagę na różnicę płynącą z faktu znajomości pisma w sta­ rożytnej Grecji końca VIII wieku. przyjmuje się. zakładającą ustne przekazanie tych tekstów przez okres jednego lub dwu stuleci. przyjąć tezę. Parry'ego dokumentacji. Są to zjawiska paralelne. Nie ma więc. korzystając z umiejętności pis­ ma. w której zginę­ ły tradycyjne ograniczenia wielkości i formy ustnie tworzonej poezji i stało się możli­ we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematów. gdyby odwołał się on i w tym przypadku do realiów kulturowo-społecznych Grecji VIII wieku. Sądzę. Uważa bowiem za rzecz niemożliwą. Wydaje się bowiem. że łatwiej byłoby nam zgodzić się również z drugą częścią jego hipotezy. rozwój miast i zanik ustroju królewskiego przerwały tradycyjny sposób życia. zachęcały do pamięciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. jak dobitnie uzasadnił A. który był już w stanie stwo­ rzyć tylko naśladujące Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. komponował przy jego użyciu swe monumentalne dzieła. Lorda na temat niemożliwo­ ści przekazu ustnego tekstów literackich w niezmienionej formie i przyjmując. W ten sposób zrodziła się działalność (praktyka) rapsodów. Skoro w V i IV wieku słyszymy o rapsodach. B. The Cambridge History of Greek Literaturę.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. gotów jest nawet zaakceptować ustaloną przez D. Parry. wolna od wpływu na reakcje słuchaczy. którzy. będące wytworem ducha tej samej epoki. przemawia przede wszystkim niespoty­ kana w „twórczości ustnej" zwartość kompozycyjna tych dzieł i ekonomia środków artystycznego wyrazu. I HOMER Hipoteza A. L. aojdos grecki znajomość pisma mógł zatem bez prze­ szkód wykorzystać do zapisania swej ustnie stworzonej twórczości. s. Parry'ego podważonej analogii z oralną poezją jugosłowiańską. jest — jak uzasadnia G. że tradycyjna twórczość poetycka przetrwała aż do epoki. którzy woleli pozostać przy założeniu. chełpią się pamięciowym opanowaniem obydwu całych poematów Homera. S. zwłaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i społecznych. Stało się to możliwe. jakie się dokonały w VIII wieku przed Chr. gdzie znajomość pisma otwierała na­ tychmiast pieśniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych współczesnego świata. B. Kolonizacja. Za przyjęciem takiego rozwiązania. bezpośredniego związku przyczynowego między powstaniem tych poematów i wprowadzeniem pisma. C. a nie z nie podzielonych Zob. Lesky. a nie do wątpliwej i skutecznie przez A. że taki przekaz był w starożytnej Grecji możliwy. w której poezja i literatura ko­ jarzą się natychmiast z tekstem pisanym. a więc i początek ich istnienia jako „literatury". usiłuje podważyć tezę A. że zapisanie dzieł Homera. jakim byłoby spisanie pod koniec VIII wieku dzieł Homera. która miała dość sił. Biorąc pod uwagę powolne rozprzestrzenianie się w Grecji znajomości przejętego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostępność materiału piśmiennego. nie zostało w pamięci Greków odnotowane. jakimi są niewątpliwie Iliada i Odyseja. H. by prze­ trwać jeszcze przez całą epokę archaiczną i klasyczną. tamże. Page'a datę powstania Iliady i Odysei na wiek IX. 84 85 . że to sam poeta. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twórczości Homera G. a sam akt zapisy­ wania przekształcić w proces udoskonalającego tworzenia. 46. który opierając się na zebranej przez M. że dwa największej rangi arcy­ dzieła sztuki poetyckiej. Pokolenie później wraz z rozprzestrzenianiem się znajomości pisma zaczął powoli zanikać twórczy duch ustnej poezji. S. że Iliada i Odyseja są w całości bezpośrednim wytworem tradycji ustnej i że to właśnie ich „monumentalna kompozycja" i „doskonałość artystyczna" pozwoliły im w nie­ zmienionej formie przetrwać przez sto lub więcej lat do momentu. to dlaczego nie mogliby tego dokonać zafascynowani występami Homera jego bezpośredni ucznio­ wie. Brak wcześniejszej znajomości pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie się sprawiły. jego zdaniem. że to jest tylko hipoteza. Kirk. kiedy znajomość pisma była powszechna. wytwórczości. rozwój wymiany handlowej. powstały i zostały przechowane przy użyciu pisma. ale musimy pamiętać. Wy­ wody brytyjskiego uczonego brzmią bardzo przekonywająco. W realiach kultury starogreckiej. ale ze względu na ich „monumentalne aspiracje" za bardziej właściwy uważa wiek VIII.

Ich doskonałość jest bowiem tego rodzaju. recytowanymi publicznie i traktowanymi ja­ ko wspólne dobro wszystkich Greków. Homere. o pokolenie młodszy Kreofylos z Samos w wieku VII. Autor monografii na podstawie szczegółowych analiz w taki mniej więcej sposób rekonstru­ uje prehistorię i historię eposu homeryckiego (s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. N a j n o w s z a rozwiązania kwestii próba homeryckiej W nieco inny sposób próbę rozwiązania „kwestii homeryckiej" podjął w ostatnim czasie G. że aż do połowy VI wieku jego imię oznaczało poetę. którego wyłączności zazdrośnie strzegli i rościli sobie prawo do decydowania o lekturze i pu­ blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu. Wolfa pytania. lecz staje się „jałowa" i zdobywa się na stworzenie poematów cyklu epickiego. D. tworzona ust­ nie poezja aojdów nie zamiera wprawdzie. przybyłych z Beocji. obszerną monografię pt. d'Aubignac i podjęte następnie w r. Tradycyjna. który pod auspicjami Narodowego Komitetu Badań Nauko­ wych (CNRS) opublikował w Paryżu w 1995 r. Wielu z nich. Uważany przez legendę za ucznia Homera Arktinos z Miletu żył w drugiej połowie VIII wieku. właśnie pod koniec VIII wieku przed Chr. jambiczna i liryczna. Homerydzi stworzyli (z pomocą pisma) obszerną. w obliczu śmiertelnego zagrożenia państwowości greckiej (macedońskiej) 86 87 . lecz także tworząc nową wszechgrecką poezję. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli być oczywiście autorzy Hymnów Homeryckich i epickiego cyklu. których można już datować. żywymi. lecz to oni właśnie zachowali to. mo­ numentalną całość. (2) Gdy ten świat z XII wieku prze­ stał istnieć. Ich znajomość była nierozłącznie złączona ze świadomością przynależności do kręgu greckiej kultury. a raczej odpisy tekstów tych poematów na większą skalę pojawiają się dopiero w V wieku i są szczególnie liczne w wieku IV i III. odpowiedź oparta na faktach — faktach językowych. [. 11). towarzysz"). Homerydzi weszli więc w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej. Poematy homeryckie wyrastają więc jednocześnie z pisma i z twórczości ustnej: były zarówno improwizo­ wane według odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formułowego. najpierw w Atenach i Sparcie. Dopiero w drugiej poło­ wie VI wieku wyłania się on powoli jako poeta. Analiza świadectw starożytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia. Lambin. że nie wymaga istnienia genialnego poety. I dlatego w połowie II wieku przed Chr. dostosowanych do nowej sytuacji aojdów. w nowym świecie przyczynili się oni do stworzenia dla wszystkich imigrantów nowej. jak świadczą znaleziska papirusowe. że Iliada i Odyseja są dziełem Homerydów. można powiedzieć. Argolidy. którą na podstawie kryteriów lingwistycznych uważa za utwór późniejszy. jak sam na wstępie zaznacza. historycznych lub archeologicznych. nie różniąc się w zasadniczy sposób zawierały niezliczoną ilość wariantów. że w tym samym czasie był w je­ go posiadaniu również Theagenes z Region. zrzeszeni w ro­ dzaj towarzystw i stąd byli nazywani — homeroi. Odyseja. twórcy heksametru i techniki oralnej. twórcę tradycyjnej poezji epickiej i było nazwą zbiorową w liczbie pojedynczej. musieli istnieć poeci. 165-170). Wydania te. I HOMER na słowa tekstów zapisanych na niewygodnych w użyciu papirusowych zwojach.]. a do głosu zaczyna dochodzić. Homer ukryty jest teraz za fasadą „Homerydów". nie zginęli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze. w „wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwoliła mu na stworzenie śmiałej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera. osiedliło się. którego wersję. co o nim mówiono i opowiadano przez całą starożytność. w kulturze. takich jak Mała Iliada czy Zburzenie Ilionu. do których dołączono zbyt dotychczas lekceważone świadectwa starożytne" i — dodajmy — analizę samych pie­ śni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobraźni (s. Stwierdza. w pierwotnym (achajskim) znaczeniu — „towarzysze". że (1) już na dworach mykeńskich. Bez przesady więc. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczyć się o posiadanie tekstu Iliady i Odysei. jego zdaniem. w Eolidzie i Jonii. Achai i z całego Peloponezu. przez ks. a ściślej — tego wszystkiego. która nie zakłada jednego au­ tora. co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamięci o dawnej świetności. najeździe Dorów. nie tylko podtrzymując tradycję dawnej poezji oralnej. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku następują rewolu­ cyjne zmiany również w dziedzinie twórczości poetyckiej.. która tak wielką wagę przywiązywała do sztuki. miała w podobny sposób po­ wstać w wieku VII w kręgu Homerydów na Samos lub Chios. 1795 przez A. poezja elegijna. określanych po­ spolitą nazwą homeroi. aojdowie. L a m b i n . Tu. Iliadę. tak jak inni Grecy. a jedność taka. wykorzystując rapsodie należące do cyklu o gniewie Achil­ lesa i dołączając do nich „Katalog okrętów" i „Doloneję". le compagnon („Homer. których tradycja łączyła z Homerydami z Chios. lecz całego zastępu pokoleń poetów. korzystając ze znajomości pisma. owoc ich trudu. Jak przypuszcza G. dokonana w świetle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. Tessalii. „panhelleńskiej" pamięci. Jest to. Iliada i Odyseja nie przestawały bo­ wiem być poematami ustnymi. czego przykładem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. „ostrożna i nowatorska odpowiedź na postawione już w 1664 r. która mogła dać początek późniejszej Iliadzie i Odysei. a jest rzeczą prawdopodobną. uważali za miarodajną. którzy rościli sobie prawo wzbogacania tych poe­ matów przez kolejne trzy stulecia. jak też po­ woli dopracowywane przez zawodowych poetów. Analiza świadectw staro­ żytnych o Homerze. najczęściej w formie do­ datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego.. Wydania. którym po części zawdzięczają swą doskonałość i jedność kompozycyjną.

. że istnieje bezpośredni związek między rozbieżnościami we wczesnych tekstach i długą tradycją ustną po­ ematów. czasem dodaniem jakiegoś wiersza. który aktualnie posiadamy. Wcześniej­ sze świadectwa papirusowe. a także uwagi komentatorów okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastów) na temat badań i ustaleń gramaty­ ków aleksandryjskich wskazują. Bollingem. U s t a l e n i e tekstu Niezależnie od tego. zachowało się w sumie ponad 1000 rękopisów z częściowymi tekstami tych poematów. a żaden poemat jak Iliada. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentów przeciwko poglądowi. w klasztorze św. z którego po­ chodzą najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei. [. West papirusów epoki ptolemejskiej. W e s t . lecz rezultatem „zbiorowej woli". spór ten ma pełne uzasadnienie w po­ siadanej przez nas dokumentacji. jest w zasadzie tym samym tek­ stem. że stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowała 'wulgata'" (s. s.. Ich ogromną część stanowią papirusy znalezione głównie na terenie Egiptu i Syrii. który stał się podstawą całej późniejszej tradycji rękopiśmienniczej. nazywane albo według miast wydaniami „z Chios". albo według imion ich prywatnych właścicieli: Rianosa. Podsumowując swoje wywody w „kwestii homeryckiej". Do Parthenonu przyrównuje je natomiast Croiset. pochodzące z czasów od III wieku przed Chr. Eurypidesa Młodszego — różnią się między sobą i od przejętej przez rękopisy średniowieczne „wulgaty" zmianą jednego. jak potwierdzają to zachowane papirusy. Lukę między wiekiem VII i X. Jego brzmienie nie zmieniło się już wiele. Lambin historię po­ wstania poematów homeryckich i ich strukturę porównuje do budowanych i przebu­ dowywanych przez całe wieki wspaniałych katedr. oczyszczony z dodatków rapsodycznych tekst obydwu poematów. M. E. z których wydaniami najłatwiej byłoby ten fakt połączyć. Katarzyny na Synaju. do VII wieku po Chr. przeplatanym parafrazą prozatorską. 84 nn. „z Synopy" czy nawet „z Marsylii". wyraźna stabilizacja tekstu tych poematów występuje od połowy II wieku przed Chr. ale jak stwierdza S. że odbiega ona od tekstów ustalanych kolejno przez trzech sławnych gramatyków aleksandryjskich: Zenodota. „z Argolidy". ten oczyszczony tekst nie jest zasługą ani po­ etów. tekst Iliady i Ody­ sei miał bardziej płynny charakter. Jak podkreśla G. z drugiej na­ tomiast liczba wierszy „wulgaty" zgadza się w pełni z liczbą i sekwencją wierszy pro- Już Sir Artur Evans porównał te poematy do budowli architektonicznej. Dzięki popularności. konkretnie do Łuku Konstantyna w Rzymie. do X wieku. [w:] New Companion to Homer. dwu słów. a ściślej •— „zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagrożonej tożsamości przez zebranie w czystej formie tego.] Nie są wprowadzane żadne nowe epizody i żadne zmiany w akcji. Liczba jej rękopisów jest ponad dwukrotnie większa niż Odysei. Jak wyjaśnia M. G. West. Antymacha. jaką cieszyły się poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel­ kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu.. Tekst Iliady i Odysei. co jako najdoskonalsze stworzyła kultura helleńska (s. I HOMER przez potęgę Rzymian. Jest to jednocześnie moment. której poznanie zawdzięczamy cytowanemu wydaniu S. S. „nieliczne z tych interpolacji wnoszą jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. pojawia się „wulgata". która zdoła­ ła poznać „fenickie znaki". mamy możliwość śledzić przez całe tysiąclecie historię tego tekstu. że „cała nasza tradycja rękopiśmienniczą opiera się na edycji Arystarcha. 21 22 23 The Ptolemaic Papyri of Homer. ani uczonych. że do połowy II wieku przed Chr. od II wieku przed Chr. które chociaż łączą w sobie ele­ menty różnych epok i stylów i chociaż są dziełem wielu pokoleń architektów i wyko­ nawców. do których odwołują się scholiaści. 16). Homeric Papyri and Transmission ofthe Text.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Lambin. a raczej standaryzację tych poematów. Od początku III wieku przed Chr. Poszczególne wydania tych poematów. budzą podziw swym pięknem i doskonałością21. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabów. Okazało się bowiem. tj. Z jednej strony bowiem „wulgata" zawiera rzeczy­ wiście bardzo niewielką ilość „poprawionych" przez Arystarcha wierszy. „z Cypru". która znalazła bezpośrednią kontynuację w średniowiecznych rękopisach. Zob. Poparła ona w ten sposób stanowisko T. Cologne 1967.. ani „wielkich tego świata". W świetle najstarszej tradycji rękopiśmienniczej. 168-9). Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. to właśnie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej był otwarty na interpolacje"22. Arystofanesa i Arystarcha. jaki znano w epoce rzymskiej i średniowieczu. ed. czy zostały podyktowane przez niepiśmiennego poetę osobie. Specjali­ ści zajmujący się tym zagadnieniem nie są jednak w stanie ustalić. s. West stwierdza wprost: „Godny uwagi jest fakt. dotarły one do nas jako tekst. wypełnia zaledwie cztery karty pochodzącego z VIII wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim. w którym odrodziło się zainteresowanie kulturą helleńską w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minuskułę. 13. są czytane. który utrzymywał. H a s ł a m23. 89 . od którego poematy te stają się „literaturą". jakie znaleziono w 1975 r. Żaden starożytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycję rękopiśmienniczą jak Homer. czy też w tych znakach zostały zapisane przez samego po­ etę. komu zawdzięcza­ my „wulgatę". „z Krety". W. S. na który datowane są najstarsze rękopisy średniowieczne w minuskule. cytaty pisarzy antycznych. czy poematy Homera powstały w formie ustnych seansów poetyckich.

I HOMER ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. [w:] Dzieła. s. jaki moglibyśmy otrzymać po uwzględnieniu uwag Arystarcha stał się rodzajem archetypu dla późniejszej tradycji. Pierwszym uczonym.24 przez oksfordzkiego wydawcę T. LXX-LXXXIII. t. 35-48. The text ofthe Iliad. Uczynił to na łamach „Dziennika Wileńskiego" w dwuczęściowym. [w:] Dzieła. Iliada. Nikomu nie udało się do tej pory ustalić wszystkich starożytnych źródeł. s. pierwszym napisanym w języku polskim utworze literackim27. Zob. Ł a n o w s k i e g o 2 9 .Nie ulega wątpliwości. Dmochowski31. Mańkowski. że tekst. Zanim to nastąpi i stanie się podstawą nowego wydania Iliady i Odysei. II. J.M. Pewne nadzieje wiążą uczeni z opracowaniem programu kompute­ rowego26. Początki znajomości Homera w Polsce. 32 O rymotwórstwie i rymotwórcach. znana szeroko opowieść o Troi Daresa i Diktysa). Krasicki32. E. Ich ostateczny kształt jest nie tylko wynikiem starożytnego dziedzictwa. Smith. zawdzięczamy powścią­ gliwości i wyczuciu Aleksandryjczyków (s. K. tym niemniej staje się ona od samego zarania naszych dziejów twórczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego społeczeństwa. t. Stwarza wrażenie autentycznie oryginalnej poezji. 109 nn. „Dziennik Wileński". a także w Pieśni Sandomierzanina. w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdzięczamy opra­ cowaniu Monro-Allena. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e Ślady znajomości poematów homeryckich w Polsce są widoczne już w Kronice G a l l a A n o n i m a . przeł. Warszawa 1861. 112-113. 36 Por. Według uczonego pewne rozwiąza­ nie tego dylematu można znaleźć przyjmując. Wilno 1803. jest realizacją kierunku krytyki aleksandryjskiej.W. J. Dinosaur Dilemma. Warszawa 1788. N. która stworzyła wulgatę przejętą przez średniowieczne rękopisy. M a ń k o w s k i e g o 2 8 i j . III. s. Polski czy­ telnik ma zresztą okazję zapoznać się z tym zagadnieniem dzięki doskonałym i szero­ ko dostępnym opracowaniomJ. który ustosunkował się wprost do tez A.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Papers ofthe British School at Romę 5. Łanowski. Wolfa. s. [w:] K. 35 Dzieła. April 25. s. Akademii Krakowskiej doceniono „sztuki wyzwolone" i wprowa­ dzono wykłady z literatury greckiej i rzymskiej. W . 3. wstępem i przypisami opatrzył J. Nie ma tu miejsca na prześledzenie tego procesu trwającego z mniej­ szym lub większym natężeniem przez cały okres dziejów kultury polskiej. był związa­ ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileńskiego Ernest G r o d d e c k . 5-6. 1. Znajomość ta była wprawdzie możliwa tylko dzięki łacińskim przekła­ dom i parafrazom (takim jak np. na których ona bezpośrednio bazuje. J. Borowski34 czy L. 90 91 . New York Review of Books. Osiński35. L. powstałej w XII wieku za panowania Bolesława Krzywoustego. F. 1910. zdaniem uczonego. 110-116. Oświecenia i Romantyzmu. Nie jest również możliwa pełna klasyfi­ kacja rękopisów i ustalenie wewnętrznych między nimi zależności. Classical Rewiew 13. I. s. Słowacki33. Nasze uwagi chcemy ograniczyć wyłącznie do krótkiego przeglądu tych badań. Tę jakość. Mańkowski.) i to właśnie stulecie będzie świadkiem niezwykle żywego zainteresowania poezją Ho­ mera w Polsce. Z konieczności musimy zatem pominąć interesujące skądinąd obserwacje na temat poezji bohater­ skiej Homera dokonane przez autorów epoki polskiego Klasycyzmu. Według tych samych zasad T . popularnie napi­ sanym artykule Wykład nowego mniemania względem poematów Iliady i Odysei Home­ rowi przypisywanych?6. Wilno 1872. Allena klasyfikacja rękopisów Iliady i w 1910 r. Krytykowana jest wprawdzie dość często przeprowadzona w 1899 r. Nie mniej skomplikowana jest również historia przekazu tekstów homeryckich w średniowieczu. ale jednocześnie głęboka i dość kompetentna analiza przy­ toczonych przez Wolfa dowodów zewnętrznych. Kumaniecki. gdy na powołanej do życia w 1364 r. t. wydanemu w serii „Oxford Classical Text" (ed. Homer. 87). 1916). przypadkowe zbieżności i warianty tekstu. Trudność ta wyni­ ka nie tylko z ich olbrzymiej ilości. 2. II. 33 Kształty epiczne. 29 Zob. 31 Sztuka rymotwórcza. The Text ofthe Odyssey. 1899. Warszawa 1974. Jej jakość jest rzeczy­ wiście nadzwyczajna. lecz także ich wzajemnych zależności i kontaminacji. w której nie ma żadnego zbędnego słowa. która przeciwstawiała się posze­ rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celów afektywnych. K. Wrocław 1986. 1920 i częste dodruki). s. O wykładach na temat Homera na Jagiellońskiej wszechnicy słyszymy jednak dopiero z początkiem XVI wieku (1504 r. których au­ torzy zajęli jakieś stanowisko w omawianej wyżej kwestii homeryckiej. Niewielki jest zresztą od ponad stu lat postęp w badaniach nad tradycją rękopiśmienniczą Iliady i Odysei. Jeżewska. takich jak: F. ale w większym jeszcze stopniu z ich otwartej na różne wpływy natury.25 — Odysei. że dostrzegana przez badaczy rękopisów standaryzacja tekstu poematów Homera w II wieku przed Chr. opartych na świadectwach i autory27 F. 30 O wymowie i poezji. 24 25 26 Zob. Allen opracował również w ra­ mach tejże serii tekst Odysei (ed. 66-82 i nr IV. Golański30. Wrocław 1824. Por. 28 Tamże. 1991. 34 Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytyczno-literackie. ale od tamtej pory nikomu nie udało się wprowadzić lepszej zasady porządku­ jącej te rękopisy. Nie jest to tylko beznamiętne zreferowanie poglądów swego dawnego kolegi z Getyngi. Bezpośrednia zna­ jomość poematów Homera datuje się natomiast dopiero od czasu. Homer. Nr III. który byłby w stanie uwzględnić wszystkie kontaminacje.

na możliwość analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. Nie doceniając „poezji ludowej". Kirgizów pozwoliły zwrócić uwagę na nieporów­ nywalnie wyższe walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyły w dyskutowanej sze­ roko w tym czasie „kwestii homeryckiej" zwolenników teorii unitarystycznej. Dotycząca świata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia świata bogów „ironia komicz­ na" przenika wielorakimi więzami cały utwór. materialne. 41 W. Raz bowiem po­ chwalał Wolfa za jego doskonałą argumentację i nieznajomość jego teorii u Dmo­ chowskiego uznawał za poważne uchybienie. Steinthal. wskazywał nie tylko na różnice. Uważa przy tym. P i e c h o w s k i e g o i wykształco­ nego w Rosji T. przy­ wiązującej wagę do techniki poetyckiej Homera i jego twórczej indywidualności. 39 38 92 93 . Parry'ego i A. Drerup. Zauważył. P i e c h o w s k i już w 1856 r. Berlin 1894. 42 E. że bez trwałości pamięci nie sposób zro­ zumieć tworzenia się eposu wśród ludu. I HOMER tecie pisarzy starożytnych i wewnętrznych. A siłę i piękno poezji homeryckiej widział Mickiewicz właśnie w jej „ludowości". Homerische Poetik. Berlin 1908. Z i e l i ń s k i wpisał się na listę obrońców indywidualności Homera i jedności kompozycyjnej jego poematów jako odkrywca dwu ważnych prawideł jego poetyki: Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823. Oczywiście nazwa ta mogła powstać tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wśród nich poety. w tym. nie rozumiał do końca koncepcji Wolfa i jego ujęcia historii literatury greckiej. wyliczenie wojsk. podnosząc różnorodność i prawdziwość opisów. 1905) i G. po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. działają­ cego w Rosji w drugiej połowie XIX wieku — J. która odzwierciedlać ma „ducha narodu". napisana piękną łaciną. Volkerpsychologie. III.in. Erharda40 i W. W ten nurt wpisały się właśnie również badania dwu polskich uczonych. Das Epos. Prowadząc wykłady o poezji serbskiej. Mickiewicz. L. tak wielka ilość imion własnych. których imaginacja nie może dowolnie przestawiać. których nie wolno jej przeinaczać: opisy miejscowości. Wiirzburg 1921. A. nie odwołują się do jego poglądów. którego talent sławi w rozdziale zatytu­ łowanym „Carmina Homerica". jak przedstawieni w Odysei bardo­ wie. Piechowski. który jako uczeń Groddecka. [w:] Dzieła. mimo że na temat przedstawienia bogów u Homera są po­ dobnego zdania co J. Koncepcja ta odpowiadała natomiast całkowicie A. Lorda oraz całej rzeszy ich następców. Piechowskiego42. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck również w swym najdojrzalszym dziele — Initia historiae Graecorum elementa"1'. że posiadany przez nas tekst poematów Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciałości przez Arystarcha. rodowody. uwagę na przykładzie poematu serbskiego Zaślubiny Maksyma Czernojewicza. zwycza­ jów i samej natury greckiej ziemi. W cym miejscu warto zauważyć. ani roli poety jako „narodowego wieszcza". o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. jakżeż to wszystko urozmaicać i ozdabiać?"38 W swych wykła­ dach o literaturach słowiańskich wyprzedził Mickiewicz etnograficzne badania uczo­ nych niemieckich: H. Literatura słowiańska. Groddeck nie rozumiał bowiem ani wiązanych przez Mickiewicza z poezją idei wolnościowych. zwłaszcza t. Z i e 1 i ń s k i e g o. czerpanych z samych poematów i z krytyki ich tekstu. lecz również na podobieństwa między twórczością bardów południowych Słowian i Homerem. s. była jednak przez długi czas niemal całkowicie zignorowana przez badaczy Homera. hom. Docenił go dopiero E. że Homer nie znał i nie mógł znać pisma. chociaż chciał być „pluralistą". części istotne. Najpełniejszy wyraz dał temu poeta w swych wy­ kładach literatury słowiańskiej w College de France. że jest ona wyrazem wierzeń. Ponadto — „w epopei jest osnowa. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias. przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat. Jej autora nie wymieniano więc wśród unitarystów. Gedichte. ani wartości przesłania poezji ludowej. T. że inni badacze. Neue Jahrbiicher 14. Warszawa 1955. gdzie już w pierwszym zdaniu otwierającym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imię Ho­ mera uznaje za nazwę zbiorową oznaczającą działających między X a połową VIII wieku poetów epickich. Zwrócił m. Leipzig 1906). H. J. M i c k i e w i c z o w i . Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest więc z jednej strony doskonałość formalna poematów zakładająca użycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej — poświadczony przez Józefa Flawiusza fakt. B. Die Entstehungd. który analizując świadczące o jedności artystycznej zasady poetyki homeryckiej powołuje się wielokrotnie na roz­ prawę J. w wydanej w Moskwie doskonałej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentował się jako zdecydowany unitarysta. podjętych na wielką skalę dopiero w XX wieku przez uczo­ nych amerykańskich: M. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer. 40 L.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiadał się Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. Wundta 41 i stał się prekursorem badań porównawczych. Berlin 1868. Serbów. innym razem sławił talent Homera za­ pominając zupełnie o pluralistycznej teorii. który w sposób nie­ podważalny uzasadnił ideową i artystyczną jedność Iliady. jak W. Prowadzone przez etnografów badania porównawcze poezji homeryckiej z ludową twórczością epicką Finów. Wundt. zaakceptował od początku teorię Wolfa i uczynił ją punktem wyjścia dla swego programu poetyckiego narażając się jednocześnie na niezrozumie­ nie i konflikt z nauczycielem. Zob. Drerup. a odkryte przez autora jej subtelne me­ chanizmy dobitnie świadczą o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualności twórczej poety. Rozprawa ta. Steinthala39. Erhard. 269. lecz tworzył i śpiewał w taki sposób. zróżnicowanie charakterów oraz naturalność w przedstawianiu dawnego świata i ży­ cia.

S. uzasadniając istnienie jedności artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei. równie genialnych poetów.monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei. W. 47 Homer. narażając się tym na cierpkie uwagi A. Moskwa 1896. uczeń T. jakiej dokonuje w końcowej partii swej uczonej rozprawy. jakim poprzedził swój przekład. podnosząc walory poznawcze i znaczenie „kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywając tezę Wolfa „genialnym błę­ dem". s. Duży fragment jego „Wstępu". 9. że są one dziełem dwu różnych genialnych poetów. Grono polskich „choridzontów" zaszczyca swą obecnością także K. bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieśni bojowej. inną religię. s. M a d y d a. Czubka (Kraków 1921. XXI Iliada przedstawia zupełnie inny świat niż Odyseja. II. docenia praworządność i niszczycielską siłę bezprawia. odrzucający para­ lele etnograficzne i ludową genezę eposu greckiego. II. 33). W swej najstarszej na ten temat pracy zatytułowanej Ho­ mer zmartwychwstały. Zapoczątkowana przez K. Kraków 1931. 367). ' Zob.l. D m o c h o w s k i w swym posłowiu do przekładu Iliady46 zignorował i nie ustosunkował się do całkiem świeżej wówczas rozprawy A. Tragodumenon libri tres. ale jednocześnie uwydat­ niając dzielące te poematy różnice w zakresie sztuki poetyckiej i światopoglądu staje się rzecznikiem tezy o istnieniu dwu działających w odstępie dwu trzech pokoleń po sobie genialnych poetów. Ten punkt widzenia podtrzymał i poparł rozbudo­ waną wszechstronnie argumentacją również W. s. Siemieńskiego (BN. Mickie­ wicza. jakie zajął w „kwestii homeryckiej" T. zawierający wywód na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysłu artystycznego cytuje T. Morawskiego poematy te są więc dziełem dwu róż­ nych. tłum.A. Najtrudniej jednoznacznie ocenić i określić sta­ nowisko. Odkryte przez niego prawa pozwoliły wyjaśnić cały szereg pozornych „niekonsekwen­ cji" i sprzeczności w obydwu poematach i stały się przedmiotem pogłębionych stu­ diów nad poetycką sztuką Homera45. 3-96). Morawskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim tradycja badań homeryckich znalazła godnych kontynuatorów w osobach profesorów: T. Warszawa 1922. Siemieński. takie jak „Katalog okrętów". Korsza. Warszawa 1968). tłumaczach i uwagami nad Iliadą (s. W ujęciu K. jeden z najwybitniejszych polskich filologów przełomu XIX i XX wieku W krótkim wstępie do Iliady w tłumaczeniu J. Wstęp do Iliady w przekładzie F. Odyseja. 46 Zob. prezentuje się nasz autor jako zdeklarowany unitarysta. inne stosunki społeczne. Warszawa 1801. s. t. S. w ks. Dmochowskiego (BN. s. motywów rudymentarnych44. Prawo chronologicznej niezgodności i kompozycja Iliady (po rosyjsku). 49 94 95 . operuje innymi pojęciami i odmienną techniką poetycką.Greckiej.K. we Wstę­ pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tłumaczeniu J. 45 Do koncepcji T. 16. III tłumacz zamyka wiadomo­ ścią o życiu Homera. K. cz. Zielińskiego nawiązał ostatnio H. Iliada. 16-162. Sinko. T u r a s i e w i c z a . M o r a w s k i . 7-85). Sinki. wyd. Wittlina (Lwów 1924). Warszawa 1935. jednocześnie dostrzegał jednolitość artystyczną Iliady i Odysei i twierdził. nr 21. odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistów i polemizuje ze zwolennikami „teorii pie­ śni". gdyż jego poglądy w tej spra­ wie wyraźnie ewoluowały. G a n s i ń c a. 1-45. lecz formułuje i doskonale uzasadnia swoje własne stanowisko. autor po­ etyckiego przekładu Odysei"1. Zieliński. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cały XIX wiek pro­ blemów kwestii homeryckiej nie mogli pominąć milczeniem również polscy tłumacze i autorzy wstępów do polskich przekładów Homera. nr 17. ale jed­ nocześnie mocno podkreśla różnice między obydwu poematami i opowiada się za dwoma oddzielnymi i równie genialnymi ich autorami48. Parandowskiego (Warszawa 1956. W jego argumentacji za istnieniem dwu odrębnych poetów główny akcent został położony na elementy szeroko rozumianej kultury. F.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I HOMER „prawa chronologicznej niezgodności"43 i istnienia tzw. jako opowieść o wojnie trojańskiej. Kraków 1873 — Wstęp. Do polskich „choridzontów" można zaliczyć również profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. który „przyniósł nauce więcej pożytku niż pobożne trzymanie się tradycji". po­ zwala mu zakończyć ją wnioskiem przywracającym tradycyjną postać Homera jako autora obydwu epickich arcydzieł współczesnemu światu. Iliada. 1-16) nie tylko T. 17). wstęp i tłum. w której zapoznaje polskiego czytelnika z całą złożonością ho­ meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczający prze­ gląd najważniejszych światowych osiągnięć naukowych w tym zakresie po wystąpie­ niu Wolfa. autora Iliady i zainspirowanego jego dziełem i rywalizujące­ go z jego talentem autora Odysei. s. I. Sinko w Homer zmar­ twychwstały (Kraków 1911. Homer. Dopiero Odyseja uznaje istnie­ nie wolnej woli ludzkiej. M a d y d y i R. S i e m i e ń s k i . który jako autor „Dodatku" do poetyckiego przekładu Odysei pióra J. We wstępie. a także Historię Literatury. Do kwestii tej nawiązał natomiast z całą powagą L. T. 11. któ­ rymi w zasadniczy sposób różnią się obydwa poematy. Jedynie F. s. Patzer w swej doskonałej. We wszystkich później­ szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza­ sadnia tezę o jednolitości artystycznej obydwu poematów. Wolfa. Odyseja przedstawia wyższy stopień rozwoju sztuki epickiej i nowa treść otrzymuje w niej nową już formę. ota- Mam tu na myśli obszerny wstęp do Odysei w przekładzie L. które sprowadza się do następujących twierdzeń: Iliada w swym podstawowym kształcie jest dziełem jednego autora. „Doloneja" czy epizod o „bitwie bogów". jest po­ ematem starszym. ale do jej pier­ wotnej wersji dostały się późniejsze wstawki. jego dziełch. S i n k i . Dmochowski. [w:] Charisteria F. reprezentujących kolejne pokole­ nia uczonych filologów krakowskich. L. uwzględnia aktualny stan badań w „kwestii homeryckiej".

Wytrącił w ten sposób z ręki broń zdeklarowa­ nym „pluralistom". o mistrzowskiej ich kompozycji. widzącym w poematach Homera „zlepek" wielu pierwotnych. by uchronić mądrość. Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. s. Homer rodzi się więc w każdym momencie naszego nad nim wzruszenia. I: Homer Iliada. Lachmanna i sprowadzając w związku z tym funkcję poety do „spojenia" w jedną całość wielu heterogenicznych pieśni i elementów. Nie mógł natomiast urodzić się ślepcem. 3-27. „Urodził się od razu starcem z siwą brodą. W. bo swymi oczami „przeniknął całą cudowność świata. lecz również wcześniejszego. Lwów 1924. który na początku ery chrześcijańskiej sformułował zasadę o „kolegialności geniuszów". Wszyscy oni z entuzjazmem wyrażają się o urzekają­ cym swą naturalnością pięknie obydwu poematów homeryckich. Nawiązując do starożytnej alegorezy. Groddeckem i jego uczniami. w późniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej „teorii pieśni" można wymienić tylko wykształconego w Niemczech (na Uniwersyte­ cie Wrocławskim) Z. co błądzi po oceanie świata i szuka ojczyzny. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poetę postaci bo­ haterów i bogów. 96 97 . stwierdza. Nie cieszyły się natomiast w Polsce większym uznaniem teorie „pluralistów". I HOMER cza szacunkiem kobietę. lecz również twórcy i historycy polskiego życia kulturowego. tłumacz i kry­ tyk literacki A. Polskiemu społeczeństwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekładem i opracowaniem Iliady w sposób szczególny zasłużył się I. samodzielnych pieśni bądź „rozszerzenie" pierwotnego ich jądra o nie łączące się 50 51 Zob. który w popularnonaukowym tomiku w serii „Nauka dla wszystkich" (nr 139). powab i czar. Nieco inaczej. z których pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawał sobie sprawę. że miały one jednego. jakie mają dla niego same poematy Homera. sam dokonał wnikliwej analizy „Dolonei". 190 n. 87). W artystycznej doskonałości poematów widzą najlepszy dowód na potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji starożytnej o Homerze jako autorze Ilia­ dy i Odysei. leżący w samym cen­ trum ludzkich serc". zatytułowanym Homer i jego świat (Kraków 1971) swą uwagę kieruje jednak przede wszystkim na wyjaśnienie całego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich. W i e n i e w s k i . tłum. podpatrzył każdy szczegół z tego. Tezę o istnieniu dwu genialnych poetów: autora Iliady i młodszego autora Odysei w pełni akceptuje również R. 52 Wstęp do przekładu Iliady Homera. którą nie jest ani Smyrna. Alegorycznie ro­ zumie również wędrówki Odyseusza i imiona bohaterów homeryckich. tłumacz F. oceniając krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednością poema­ tów homeryckich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Epos greckie. o poezji Homera wypo­ wiada się urzeczony jej pięknem nagrodzony przez Pen Club tłumacz Odysei}. bo śpiewanym w szerokim chórze głosem brzmią wywody polskich unitarystów. Wittlin. S z u j s k i (1835-83)50. pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia się drugiego geniusza. Wittlin odgradza się więc z całą świadomo­ ścią od wszelkich sporów filologicznych. s. Zupełnie inaczej wystąpił na temat poematów Homera w tym samym czasie S . jaką mają nasi lirni dziadowie". J. oznaczającym tyle co „spoideł". ani Chios. Kraków 1867. kiedy sięgamy po Iliadę lub Odyseję z potrzeby serca. w której poprzez analizę wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekście Iliady i Odysei pokazał w spo­ sób nie budzący wątpliwości gęstą sieć nici wiążących w nierozerwalną całość wszyst­ kie elementy fabuły tych poematów. s. W 1928 r. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikował obszer­ ną rozprawę O zapowiadaniu przyszłych zdarzeń u Homera. lecz „Ból. Brody 1912. że odkrył prawdziwą ojczyznę greckiego poety. tacy jak: pisarz i historyk. zakładającą. Poza wspomnianym wyżej E. T u r a s i e w i c z . w świetle których lektura poematów homeryckich może zyskać pełne zrozumienie i głębię. Potężniejszym niewątpliwie. każdy z nas jest wędrowcem. Wstęp do: Homer. choć nie mniej entuzjastycznie. genialnego autora w osobie Homera. krytyk i historyk literatury. moralność i świadomość życia społecznego niż Iliada. L a n g e (1861-1929)51. szczególną wagę przywiązując do istniejących między tymi po­ ematami podobieństw i do wykazania. W i t k o w s k i jako autor nie tylko „Wstępu do wyboru z Odysei Homera" we własnym przekładzie (Lwów 1927). W ę c l e w s k i e g o (1824-1887). za­ kładające istnienie zbiorowego autora poematów homeryckich. W swych Studyach nad Homerem.'Podobnie jak Odyseusz. We „Wstępie" nie wspomina natomiast zupełnie o problemie związanym z „Doloneją" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty. poeta. że nie da się obronić jej funkcjonalnego związku z pozostałą. co sprawia człowiekowi radość i co sprawia mu ból". niezbyt konsekwentnie zresztą podzielającymi tezę Wolfa. by dojść ostatecznie do wniosku. Jeszcze jako wykładowca w Szkole Głównej w Warszawie opracował on podręcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867). Funkcja ta znalazła odbicie w imieniu poety. w którym dość szczegółowo omówił problem genezy poematów homeryckich podzielając w całej rozciągłości poglądy K. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego J. że w każdej dziedzinie pojawienie się uznanego przez społeczność geniusza pozwala innym do korzystania z jego osiągnięć. doskonale skomponowaną częścią Iliady. filozof. W i t 11 i n53. wychwala miłos'ć małżeńską i w ogóle reprezentuje o wiele wyższą. Należą do nich nie tylko filologowie klasyczni. obszernego opraco­ wania Studya nad Homerem (Kraków 1917. Odysseja. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei niż Iliady powołuje się poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa. Warszawa 1876. by być w niej już na zawsze szczęśliwym. CL.

lecz jako jeden z waż­ niejszych elementów decydujących o strukturze fabularnej. W ó j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porównań Homera (Lublin 1971). i rozproszył całkowicie wątpliwości nie zdecydowanych do końca „unitarystów". Problematyka homerycka była również przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof. 54 98 99 . K r o k i e w i c z . Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos.1962. z. której autorstwa odmawiali Homerowi często nawet zagorzali unitaryści. miał gotową do druku dość obszerną książkę pt. Jego praca wpisu­ je się metodologicznie w nurt badań zainicjowanych na KUL przez J. s. o kompozycji i o charakter Przekład ten niezwykle wysoko oceniła jego recenzentka. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry („prawo silniejszego" i „prawo skruszonego serca") pozwoliło autorowi dokonać pogłębionej interpretacji głównych wątków fabularnych Iliady i Odysei. Wojtowicza poddane są bowiem wszech­ stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania. Jeśli nawet nie udało się autorce za pomocą argumentów tożsamości ideowej i arty­ stycznej przekonać wszystkich sceptyków o Homerowym autorstwie „Dolonei". 215-224). potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego. zwanej „Doloneją". pojętego jako prze­ znaczenie kierujące nurtem kosmicznej rzeczywistości za pośrednictwem bogów i lu­ dzi. X.P l i s z c z y ń s k ą (profesora KUL). Za­ owocowało to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonałej. która pozwoliła na pogłębione i nowatorskie odczytanie głównych zasad i mechanizmów rządzących światem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. która — jak sama wyznaje — dzięki jego rozprawie i pracom W. XVIII. a tym samym i starożytnej tradycji o autorstwie Homera. z lektury. Ten właśnie kontekst. 3. lecz także ks. 367-375). z. 1964. V i XI. lecz jednocześnie dostarczyć niezwykle mocnych argumentów na rzecz autentyczności X ks. zebrane materiały przeredagował i opubli­ kował w latach 1950-1955 na łamach „Meandra" w formie dziewięciu artykułów. NiemirskąPliszczyńską. Wydawnictwo „PAX" podjęło się wydania tej książki. których autentyczność nigdy nie była kwestionowana. to niewątpliwie zastosowana przez nią metoda analizy i olbrzymia wrażliwość oraz wy­ czucie problemów estetycznych odsłoniły szereg tajników nieprzemijających walorów poezji Homera. 3. 5. Po drugiej wojnie światowej jako jeden z pierwszych na listę badaczy Homera w Polsce wpisał się profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. które dla „Dolonei" stanowią najbardziej miarodajny kontekst. który już w 1949 r. autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. których jednostkowe «serca» są na ogół posłuszne ich również jednostkowym umysłom" (s. prof. Nie obniżyło to jednak warto­ ści poznawczej opublikowanej książki. dzięki czemu możemy ją nie tylko jeszcze bardziej podziwiać. Jest to jedyne w języku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porównań homeryckich. s. z. pozwala na sformułowanie szeregu „praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzić. pozwalających nie tylko w pełni docenić kunszt poetycki. Jak poszukiwać tożsamości światopoglądowej. 3. s. N i e m i r s k ą . po­ szerzony o analizę kilku innych scen z Iliady i Odysei. Iliady. 5-31). 1960. Krokiewicza stały się inspiracją i zachęciły do zajęcia się problemem jedności epopei J. w całości opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. ale również lepiej rozumieć. Dopie­ ro jednak monografia Wokół Dolonei (Lublin 1967) przynosi pełną prezentację sto­ sowanej przez J. Krokiewicz. Niemirską-Pliszczyńską analizy „strukturalnej". RHum 11. H. s. z prac W. Schadewaldta zrozumiała. w jakim «umysł» i «serce» pozostają do siebie wzajemnie". Nie znalazłszy wydawcy. Wyrosła ona bowiem z wieloletniej lektury poematów Homera i Hezjoda. Odkrycie. Jak autor zaznacza na wstępie. Dopiero w 1959 r. „że górująca ponad bogami Mojra Homera jest poetycką personifikacją rozumnego wszechumysłu. Dla szerokich kręgów społeczeństwa jeszcze cenniejszą pozycję stanowił dokonany przez niego piękny przekład poetycki Iliady. pokazał A. Pewne prawa arty­ styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykułach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. Niemirskiej-Pliszczyńskiej nad Homerem i nazywana przez nią „analizą struktural­ ną" zaowocowała odkryciem szeregu prawideł jego techniki poetyckiej. lecz także w ich funkcji kompozycyjnej i w kształtowaniu struktury fabularnej obydwu poematów. że jed­ ności autorstwa obydwu poematów należy poszukiwać jednocześnie na drodze badania ich tożsamości światopoglądowej i wspólnoty środków artystycznego wyrazu55. Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11. 5-11). 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie. kluczem dla zrozumienia obu poematów było „rozpoznanie stosunku. wydany w Londynie i stąd znany głów­ nie wśród Polonii angielskiej i amerykańskiej54. Schade- waldta można natomiast czerpać inspirację i przykłady analizy środków poetyckiego obrazowania. że „Doloneją" jest autentyczną pieśnią Iliady. którą zgod­ nie z charakterem wydawnictwa autor przystosował dla szerokiego kręgu odbiorców. Z. Analiza ta stanowi dla autora pełne po­ twierdzenie jedności ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematów. Eos LIV. Rozważania nad księgą XXII (RHum 9. H. którzy nie umieli znaleźć przekonujących argumentów świadczących o integralności przekazanego nam przez tradycję tekstu Iliady i Odysei. Niemirską-Pliszczyńską seminarium magisterskiego i doktorskiego. 1962. że „Doloneją" w sferze artystycznej i językowej nie różni się ni­ czym od tych części poematu. Badania A. takich jak „Opis tarczy Achille­ sa" w ks. Moralność Homera i etyka Hezjoda. I HOMER z nim organicznie epizody. Aby wykazać. dokonując skrótów i redukując do minimum przypisy. Abramowiczówna {Nad najnow­ szą polską Iliadą. 1964. LIV. Porównania w rozprawie ks. J. s.

Wilno 1936. lecz także językoznawstwa. 1981. s. 1986) zawdzię­ czamy już niemal w całości opracowaniu J. od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnów Homeryckich^'. ich sztuki poetyckiej i w kon­ sekwencji na stwierdzenie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Łanowskiego. Ł a n o w s k i e m u . że „obydwa eposy są dziełem jednego poety" (s. W badaniach Z. by na tym 6 Les etudes des Hymnes Homeriąues. Oddzielny rozdział przynosi bogatą historię losów i ech Iliady w starożytnej Grecji. 12-14 z lat 1972. nad czasem i sposobem po­ wstania obydwu poematów. K. Siemieńskiego w „Bibliotece Narodowej" (1975-1992). Abramowiczówna wprowadza nas poprzez szczegółową analizę formy i treści poematu w bo­ gaty świat jego problematyki literackiej. by niezwykle kompetentnie przedstawić i ocenić najważniejsze osiągnięcia i trendy homerologii w okresie pierw­ szej połowy XX wieku. 100 101 . jakie muszą przezwyciężyć skrajni unitaryści broniący pełnej integralności dzieła w przekazanym przez tradycję kształcie. Monografia pomyślana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiów homeryckich. 192-201) artykuł Naj­ nowsze kierunki w badaniach homeryckich. o stosunek. obie możliwości uznając za równie uzasadnione. Wolfa z 1795 i dysertację M. zawierające również charakterystykę wszystkich najważniejszych przekładów polskich Iliady. Homer (Warszawa 1974). czy ustnej). W naszym przeglądzie chce­ my jednak zwrócić szczególną uwagę jedynie na jej dwa późniejsze opracowania. o miejsce tych poematów w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewieństwach z literaturą innych narodów. Mańkowskiego. Doskonałe dopełnienie tego „Wstępu" o historii recepcji i kulturotwórczej inspi­ racji Odysei od wczesnych wieków średnich po czasy współczesne w Europie i w Pol­ sce zawdzięczamy J. że opracowanie J. nie można pominąć nawet w tym krótkim przeglądzie bardzo ważnych dla szero­ kich kręgów naszego społeczeństwa opracowań Z. liczący ponad dziewięćdziesiąt stron „Wstęp" pióra J. Jeżewskiej (wyd. Od trzydziestu niemal już lat polska opinia publiczna ma możliwość zapoznawa­ nia się z całą złożonością problemów homerowych również dzięki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposób niezwykle kompetentny przez wy­ bitnego badacza kultury antycznej K. wyznaczone przez dwa przełomowe momenty: wspominaną już wielokrotnie rozprawę A. o autora względnie autorów Iliady i Odysei. Kumanieckiego i J. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. archeologii oraz literaturoznawstwa porów­ nawczego. Wyjaśnia problemy związane z oralnym charakterem stylu Homera. jakich przysporzyły unitarystom językoznawcze badania M. czy dwu różnych poetów. o to w jakiej formie one powstały (pisemnej. Pierwszym z nich jest opublikowany w „Eosie" (LV. Natomiast we „Wstępie" do trzech kolejnych polskich wydań Odysei w serii „Biblioteka Narodowa" Z. autorka powstrzymuje się od sformułowania definitywnie rozstrzygającego wniosku. A b r a m o w i c z ó w n y problematyka homerycka jest obecna już od 1936 r. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975). 144). opracowanego przez T. z historycznością przedstawionego w poematach świata. „Strukturalna" analiza porównań Iliady i Odysei pozwoliła autorowi na wysnucie szeregu wniosków o tożsamości. Kumaniecki (s. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie próby przezwyciężenia wysuwanych wcześniej przez „pluralistów" trudności i przyta­ cza cały szereg proponowanych przez unitarystów ich rozwiązań. a zarazem niezwykle przystępny. I HOMER rze przedstawionego świata. Porównując na zakoń­ czenie na wielu możliwych płaszczyznach Iliadę i Odyseję. drugim — obszerny „Wstęp" do 8-10 wy­ dania Odysei w przekładzie L. Abramowiczówny. z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudności. Sinki były publikowane w latach 1922-1966. 1965. Leumanna opublikowane w książce Homerische Worter (1950). o epokę. lecz jednocześnie niezwykle trafną charakterystykę samego poematu i jego walorów artystycznych. tj. z drugiej zaś jako próba samodzielnego rozwiązania najbardziej kłopotliwych i spornych problemów kwestii homeryckiej. Pokłosiem tych rozpraw jest żywa również w bada­ niach tego okresu dyskusja nad jednością artystyczną.przedstawionych w poemacie zdarzeń do rzeczywistości histo­ rycznej. Łanowskiego jest niewątpliwie najczęściej i najchętniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwającej o nim od starożytności dyskusji. Można zatem powiedzieć. W pierwszej części monografii K. J. w jakiej rozgrywa się akcja Iliady. Łanowskiego. zapewniając nawet nie obeznanemu z kulturą antyczną czytelnikowi pełną zrozumienia i satysfakcji lekturę. Dla pol­ skiego czytelnika szczególnie interesujące jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce. Obszerny. Wykorzystując w pełni osiągnięcia nie tylko nowożytnej homerologii. odpowiedzi na siedem postawionych na wstępie opracowania „pytań zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematów Homerowych. Pokazuje jednocześnie obiektywne trudności. Sinkę57. Otrzymujemy ponad­ to zwięzłą. który wcześniej był autorem zasadniczego uzupełnienia i uaktualnienia „Wstępu" do XI polskiego wydania Iliady w serii „Bi­ blioteka Narodowa" (1968). autor udziela tu w sposób kompetentny. Trzy kolejne wydania w nowym przekładzie K. Wydania 1-10 w opracowaniu T. w Bizancjum i w całych dziejach kultury europejskiej. M a ń k o w s k i m opracował obszerną monografię pt. odkryty dzięki wspólnemu wysiłkowi wielu pokoleń badaczy świat kultury kreteńsko-mykeńskiej i w epokę kultury protogeometrycznej i geometrycznej. który wraz ze swym uczniem J. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga­ ty. z konwencją literacką. Łanowskie­ go jest doskonałą popularyzacją w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. czy są one dziełem jedne­ go. Nie roszcząc pretensji do przedstawienia pełnej i wyczerpującej prezentacji doko­ nań wszystkich polskich uczonych zajmujących się problematyką eposu homeryckiego.. Jeden niespełna arkusz wydawniczy wystarczył autorce.

królem Myken. Vivante58. Trudno byłoby trafniej scharakteryzować zasadę kompozycyjną poematów Homera! Nasuwa się jednak pytanie. Istotę techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krócej i dosadniej formułuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy. Kumanieckiego i Z. zatytułowa­ nym „Motywy homeryckie w twórczości Polaków". Wygląda to tak.przy zachowaniu od­ powiedniego rozmiaru — zbyt zawikłana ze względu na wielką różnorodność moty­ wów. Wybrał więc tylko jeden moment. 19. Kumanieckiego i J. I wreszcie rozdział IV: „Z polskich przekładów Homera" dzięki zestawie­ niu urywków z wszystkich niemal powstałych w Polsce przekładów całościowych bądź tylko cząstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientować się w bogactwie i charakterze tych przekładów. Otwierający ją przemyślany głęboko wybór z najcelniejszych współczesnych studiów o Homerze. M a ń k o w s k i e g o część II. Erazm z Rotterdamu. K. bądź —. W. Aga­ memnon. J. w której otrzymuje­ my najpełniejszą bodaj i najbardziej miarodajną analizę literacką i estetyczną Iliady i Odysei w języku polskim (s. który można określić mianem raczej „przedstawiania" niż „opowiadania". Powodem konfliktu staje się odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wcześniej przez woj­ sko branki Bryzeidy. Homer stanowi doskona­ łe świadectwo obecności Homera w naukowej myśli i kulturze Polaków. Vivante. Na szczególną uwagę zasługuje część ściśle analityczna opracowania. Jedną z przyczyn powyższej techniki kompozycyj­ nej. którymi — jak np. Dwa kolejne rozdziały „Materiałów" stanowią doskonałą ilustrację recepcji poezji homeryckiej w kulturze starożytnej Grecji i nowożytnej Europy (Ksenofanes. pozwala czytelnikowi spojrzeć na Homera i jego poematy jednocześnie z wielu jeszcze innych interesujących stron. jak zauważył P. Homer. Agamemnon waży się na taki czyn w sytuacji. Madydy. Zapowiedziany już w inwokacji „Wyższość boskiego talentu Homera nad innymi twórcami — zauważa Arystote­ les (Poet. gdy na zgroma­ dzeniu zwołanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsłania jako przyczynę pomoru wojska znieważenie przez naczelnego wodza kapłana Apollonowego Chryzesa. swą inter­ wencją u Zeusa sprawiła. w którym znalazły się artykuły Z. Mańkowskiego pt. jest specyficzny styl eposu homeryckiego. Zaczynem jej akcji staje się otwarty konflikt. Katalogiem okrętów -— urozmaicił swój poe­ mat". Dla polskiego czytel­ nika szczególnie interesujący jest materiał przedstawiony w rozdziale III. Jaegera. Z wielką rozwagą analizuje też pod­ noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wspólnemu au­ torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada się za jednym ich autorem. bo byłaby to opowieść bądź zbyt obszerna i niełatwa do ogarnięcia w całości. Platon. którzy już grają dalej swoje role. Tetyda. 221-482). chociaż miała ona swój początek i koniec.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Traktując to jako zniewagę swego rycerskiego honoru Achilles wycofał się wraz z całym swym wojskiem z walki. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. I dlatego fabuła obydwu poematów jest niezwy­ kle prosta. jakby z góry znanych" {Ars Poet. Abramowiczówny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. że Achajowie boleśnie zaczęli odczuwać jego brak i ponosić coraz dotkliwsze klęski w walkach z obrońcami Troi. której skomplikowanie wymagałoby wprowadzenia szerszego tła i zdarzeń nie wchodzących w zakres akcji utworu. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. z drugiej — najcelniejsze wyimki opracowań naukowych na temat recepcji Homera w twórczości polskich pisa­ rzy i poetów. z których każde zdaje się być zespolone z właściwą sobie chwilą i miejscem. XXIII) — objawia się również w tym. E. można zatem powie­ dzieć. a nie na cyklu mitycz­ nym lub całej wojnie trojańskiej. Dante. zażądał w kłótni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je­ go branki Bryzeidy. Oto jak przedstawia się ona w Iliadzie. s. że nie usiłował on przedstawić całej 102 P. a jego matka. 103 . Poszukując odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematów badacz podda­ je z kolei wnikliwej analizie występy homeryckich aojdów i rozważa problem stosun­ ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. Mańkowski przedstawił tu z jed­ nej strony utwory bądź urywki utworów polskiej literatury pięknej inspirowane twór­ czością Homera od Kochanowskiego po czasy współczesne. 77-217). Tego rodzaju wła­ ściwe Homerowi zdania. zmuszony przez sytuację do zadośćuczynienia ApoUonowi i zwrócenia Chryzesowi jego córki. że publikacja K. Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterów. Kubiaka. 148). który jako błagalnik przybył do Achajów. nie pasowałyby do opowieści obejmującej duży okres czasu lub do fabuły. jakby styl wyznaczał kształt fabuły. I HOMER właśnie tle poddać analizie rzeczywistość przedstawioną w poematach homeryckich i pokazać jej kulturową złożoność i jej stosunek do historii. Yale 1986. Achillesem — najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterów. Podsumowując powyższe uwagi. zatytułowana „Ma­ teriały" (s. STRUKTURA I KOMPOZYCJA ILIADY wojny trojańskiej. by wykupić swą córkę Chryzeidę. gdy mówi: „wprowadza [on] słuchacza od razu w środek zdarzeń (in medias res). Petrarka. Agamemnonem i synem bogini Tetydy. a wiele innych zdarzeń z tej wojny wykorzy­ stał jako epizody. Auerbacha. do jakiego dochodzi w dziesiątym roku wojny w obozie oblegających Troję Achajów między naczelnym ich wodzem. Cennym dopełnieniem stworzonego przez K. Akcja rozwija się z momentu na moment i jest raczej następstwem obrazów niż opowiadaniem o zdarzeniach. czym można wyjaśnić to wprowadzenie słuchacza od razu „w nurt wydarzeń" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji. romantycy). Arystoteles.

IX). XI-XV). jak i ich przebieg (ks. a jego przezwyciężenie pod wpływem prośby Priama i jego hero­ icznej miłości do syna Hektora. w którym przybył Chryzes jako błagalnik ma­ my 9 dni panowania zarazy. II-VI. poległego w walce z Hektorem (ks. Od dawna zauważono59. teichoskopia.uje w A New Companion to Homer S. I odpowiada przyjęcie próśb Priama przez Achillesa w ks. motywowi odrzucenia przez Agamemnona próśb Chryzesa jako błagalnika w ks. W ks. 59 Homer and the Heroic Tradition. Symetryczność. a także przez sam przebieg akcji (śmierć Hektora) zapowiedź śmierci Achillesa i upadek Troi. W ks. jak widzimy. Homer and the Herok Tradition. XVI). I po dniu. w którym Achajowie po kłótni między Agamemnonem i Achillesem składają ofiary przebłagalne Apollonowi. XXIV. To właśnie uczucie staje się teraz motorem akcji Achillesa. na uwagę zasługuje fakt. Whitman 60 . a zwłaszcza między jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieśniami (księgami). XXIV. Jeśli nawet nie ma między tymi dniami całkowitej od­ wrotności. Wiąże się z symetrią układu motywów i wyraża się ich równowagą. II) i przedstawionej w taki sposób. Pierwszą zasadę zwykło się nazywać zasadą dynamiczną i linearną. 1958. rodząc jednocześnie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. Końcowe pieśni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. że każda przedstawiana rzecz pokazywana jest w całym charakterystycznym dla niej kontekście rzeczywistości i ma swoją chwilę zogniskowanej na sobie uwagi. będący konsekwencją jego konfliktu z Agamemnonem. że tylko wstęp i epilog Iliady mają tak bardzo rozciągniętą w czasie akcję. a wprost przeciwnie obie uzupełniają się i wzmacniają: symetria i równowaga układu motywów są po części wynikiem równowagi i powtórzenia elementów fabuły. stanowi temat i główny motyw niemal całej Iliady. Mass. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. I. VII) i znajduje swój pierwszy punkt kulminacyjny w wysłaniu do Achillesa po­ słów skruszonego już Agamemnona (ks. XXIV. nierozstrzygnięty pojedynek Menelaosa z Pary­ sem. I HOMER „gniew Achillesa". dziesiątego dnia ma miejsce spalenie jego ciała na stosie. C. w ks. W obydwu pie­ śniach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwają przygotowania do pogrzebu Hektora. XVIII) wprowadzają wielokrotnie w formie pro­ roctw. a linearny rozwój akcji poprzez trzy sta­ dia zawiera powtórzenie pewnych motywów narracji i wypowiedzi językowych. 345-359). jest najbardziej wzruszającą sceną i manifestem najbardziej ludzkich uczuć w całej epice greckiej. poprzedzonej przeglądem sił achajskich i trojańskich ( „Katalog okrętów" — ks. zdaniach da się streścić cała podstawowa akcja monumen­ talnego. 43-52 wysłuchuje on modlitwy Chryzesa i zsyła na wojska Achajów zarazę. Akcja wstępu obejmuje więc 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyleż dni trwa ak­ cja epilogu (12+1+9+1 + 1). wyznaczająca dalszy rozwój akcji. 101 n. jak wykazał C. heksametrów poematu. W niewielu. bogowie debatują nad tym. Scenie na Olimpie na końcu pieśni I odpowiada analogiczna scena na początku ks. jest dla niego niezwykle bolesnym doświadcze­ niem. którego w pojedynku pokonał i nad którego ciałem w swej żądzy zemsty pastwił się wcześniej Achilles. 1958. Cambridge. po tym jak Achilles przez 12 dni bezcześcił ciało Hektora. która w centralnej części poematu rozegra się w ciągu za­ ledwie czterech dni bitewnych.L. następnie 12 dni przerwy. wypełniającego ponad 15 tys. 104 105 . jak temu zapobiec i następnego dnia wysyłają Irydę do Priama. by zmusić Achillesa do przyjęcia okupu i wydania ciała Hektora. Zob. 33-54 karci innych bogów za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciała Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusję. Echem jej przyczyn i początkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy. Mass. Whitman. paralelizmami. a jedenastego — sam pogrzeb. że strukturę Iliady wyznaczają dwie komplementarne za­ sady: jedna dotyczy rozwoju wątku fabularnego i tradycyjnego mitu. widoczna jest w całej Iliadzie. przedsta­ wionego szeroko w I pieśni. II-IV). Druga zasada ma charakter statyczny. H. s. Śmierć najbliższego przyjaciela. który pod osłoną nocy przybywa do Achillesa. czas spotkania Tetydy z Zeusem. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona. Struk­ turę Iliady anali7. Cambridge. jeden dzień. Ak­ cja obydwu ksiąg zrównoważona jest również w aspekcie czasowym. Wy­ tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieśni. Odrzucenie powyższej oferty porozu­ mienia z Agamemnonem uzyskuje finał w śmierci Patroklosa. zarysowany jest w Iliadzie obraz całej dziesięcioletniej wojny. Prostota fabuły idzie więc w parze z rozbudowaną na wielką skalę kompozycją! Staje się to możliwe dzięki temu. jakby to była pierwsza bitwa całej wojny (Helena i Parys.H. usprawiedliwia budowane przez Achajów fortyfikacje (ks. której rezultatem jest decyzja Zeusa. druga — trady- cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. kontrastem i powtórzeniami. Wyznacza ona rozwój fabuły od jej początku do końca — zapowiadającego śmierć Achillesa i zburzenie Troi. Pandaros i zerwanie układów ks. Mimo akcji skoncentrowanej wokół jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych. oczekiwania Tetydy na powrót bogów od Etiopów na Olimp i poranek kolejnego dnia. W ks. wysłanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastępstwie. Trwa niemal jednakową ilość dni. I tak np. XXIV. Jedna zasada nie wyklucza oczywiście drugiej. lecz nadaje charakter i kształtu­ je atmosferę zarówno przygotowań do kolejnych bitew bez udziału Achillesa. które całkowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajów. Ono decyduje o rozwoju zdarzeń ostatnich sześciu pieśni Iliady. Realizuje się w trzech kolejnych etapach.

A. I HOMER Paralelizm między ks. repr. nadaje postępowaniu wielu bohaterów Iliady wy­ miar tragiczny. A. Whitmana i D. którego będzie mógł jutro opłakiwać (599-600). jak zgodnie zauważają współcześni badacze. Formalna. H. To na kanwie tej historii potrafił poeta stwo­ rzyć niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojańskiej i naznaczonego tragi­ zmem świata bohaterskiego. c — powrót do przykładu Niobe: „Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie" (613). w trzech wielkich odsłonach. jak cały szereg motywów wprowadzonych kolejno w pierwszej części mowy lub sceny. d — historia utraty dzieci przez Niobe (603-612). 6] 64 65 Tamże. które ukazane jest w świecie ludzkim jako nieunik­ niona i nadrzędna rzeczywistość. Zmierzanie ku śmierci. cytownego już C. XXIV. tym niemniej od dawna dostrzegany.. II odpowiada paralelnym scenom w ks. b — zachę­ ta do przyjęcia posiłku: „Teraz przyjmij posiłek. A. że równowaga i symetria w budowie poematu nie są czymś wyjątkowym. van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus. b — zachęta do wspólnego spożycia po­ siłku (614). a wszechstronnie ten problem przedstawił w cytowanej już rozprawie C. Op. jaki ona obecnie posiada. W świetle szczegółowych analiz przeprowadzonych przez W. uśmierz serca mękę" (601). że podobnie jak po­ szczególne mowy i sceny również cała Iliada skonstruowana jest według reguł kom­ pozycji „pierścieniowej". London 1922. van Otterlo62. które 62 63 Pierwszy w stosunku do Homera użył tej nazwy i opisał to zjawisko W.s.1969. jest natomiast ostatnią w poemacie walką i zapowiedzią końca wojny. która rozwija się zgodnie z koncepcją bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. pojedynek Achille­ sa z Hektorem. miejsce w przemówieniu Achillesa do Priama (XXIV. Berlin 1970. 106 107 . Jest to jednocześnie wskazówka chronologiczna. Whitman 65 . Podobieństwa strukturalne między Iliadą. o których wyżej była mowa. Pojedynek między dwoma mężami Heleny jest pierw­ szą przedstawioną w Iliadzie walką. Zwrócił na to jako pierwszy uwagę w 1922 r. Nie mogło oczywiście ujść uwagi uczonych uderzające po­ dobieństwo między organizacją świata przedstawionego według zasad kompozycji pierścieniowej a sztuką geometryczną w malarstwie wazowym VIII wieku. I i przyję­ tych w ks. Jak to już mogliśmy zobaczyć na przykładzie przywołanych powyżej trzech pierwszych i ostatnich pieśni poematu. który pojawia się na początku jakiejś sceny lub mowy. z drugiej ku śmierci: śmierci Hektora. Zogniskowana wokół motywu „gniewu Achillesa" fabuła Iliady przedstawiona jest. są pochodną techniki kompo­ zycyjnej. c — przykład jedzącej Niobe: „I Niobe ściągnęła do pokarmu rękę" (602). szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej. 299-356) przepowiedni i znaków na temat minionych dziesięciu lat wojny jest aluzją do jej początków. Zawiera ono w taki oto sposób rozłożone akcenty: a — zgoda na wydanie za okupem ciała jego syna. 599-620). geometryczna symetria poematu mogła być odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonałości i pełni. w tym kształcie. III i XXII wyzna­ czają przede wszystkim paralelne sceny pojedynków Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). stosowną dla początku wojny. nad których losem zatrzymuje się uwaga narratora. której początek i koniec jest wyraźnie zaznaczony wprowadzającą i zamykającą tę mowę formułą. Ma to np. a sztuką geometryczną wskazują. którego bohater zachęca do jedzenia. że motyw. 248-284. Niejednokrotnie można zaobserwować. igrzyska pogrzebo­ we ku czci Patroklosa są natomiast rodzajem ich pożegnania. potwierdzająca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. tworząc schemat: abcdcba. Die Komposition der Reden in der Ilias. jest powtórzony przy użyciu podobnych sformułowań przy ich końcu.cit. podczas gdy sukcesy i porażki poszczególnych bohaterów zapowiadają ich znany z mitologii los w wykra­ czającej poza ramy czasowe Iliady przyszłości. Symetria i paralelizmy. J. Sheppard64. Bezpośrednio uwaga poety skupia się jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii „gniewu Achillesa" jako konse­ kwencji jego kłótni z Agamemnonem. Katalog okrętów i przy­ pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II. a — od jutra będzie właściwa pora na opłakiwanie syna (619-20).A.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. lub — „analogicznej". którą nowożytni ucze­ ni nazwali „kompozycją pierścieniową"61. lecz rzeczą charakterystyczną dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami ówczesnych odbiorców. motywy te i sceny odpowiadają sobie bądź na zasadzie „logicznej". Polega ona najogólniej rzecz biorąc na tym. Lohmanna63 okazało się. Symetrię między ks. Śmierć Hektora jest bowiem równoznaczna z upadkiem Troi. gdy szereg scen z ks. śmierci Achillesa. zagłady Troi i setek bohaterów. jak w przypadku próśb błagalnika odrzuconych w ks. II i XXIII i między III a XXII nie jest już tak rzucający się w oczy jak między wstępem i epilogiem. The Pattern oftbe Iliad. opartej na równowadze i symetrycznym układzie scen i mo­ tywów. Kompozycję tę spotykamy w Iliadzie w każdej mowie włożonej w usta bohaterów. w jej drugiej części po­ jawia się w odwrotnej kolejności. Amsterdam 1948). jest związana z jej wąt­ kiem fabularnym i jej wyraźnie ukierunkowaną akcją. Zasada dynamiczna struktury Iliady. Księga II i XXIII przedstawiają obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrętów i lu­ dzi w pieśni II wprowadza na scenę głównych wodzów wyprawy. Kompozycja pierścieniowa może stanowić jednak bardziej wyrafinowaną strukturę niż tego rodza­ ju obramowanie. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterów. XXIII. 87-101.T. jak już zaznaczono.

706-709). VIII. Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera. Pierwszą część tego seansu stanowi­ ły ks. 358. że wraz ze zbroją wszedł w posiadanie również jego zwycięskiej potęgi. Princeton 1993) i S. On jeden w Iliadzie określany jest epitetem evr]rjc. Nie może jed­ nak stać się „drugim Achillesem". chociaż wydaje mu się. I HOMER mogą być reliktem i jednocześnie świadectwem trzech kolejnych seansów. 600-606). X. 353. którego aristeja z jej kulminacyjną sceną zwycięskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie­ konwencjonalna niż aristeja Patroklosa. Schein (op. naznaczone przewagami Diomedesa. IX). pozbawionej swego naj­ większego obrońcy. ale ma jednocześnie świa­ domość. Przy wsparciu Ateny. w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i śmierci Patroklosa osiąga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. Rozszalałego „na kształt szybkiego Aresa" powstrzymuje więc sam Zob. 96. Schein (s. Achilles. 15 nn. traktowana jest najczęściej jako późniejsze uzupełnie­ nie) i trzecią — ks. 252. Poza tym. XVIII-XXIV. VIII-XVII (przy czym ks. demoniczna siła. 102 nn. zatraca ludz­ kie granice swojej osoby. szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogów. jawi się jako niszcząca. który żyjąc według ustalonych norm i wartości odnosi sukcesy bez ry­ zyka porażki. W każdej z tych części rozwój zmierzającej ku śmierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. XXI. Są to sceny na wskroś „homeryckie". XXIII. K. Przywdziewając zbroję Achillesa zatraca on jed­ nocześnie własną tożsamość i właściwą sobie wyjątkową „łagodność"67. pół czło­ wiek. 60 nn). Jest postacią z pogranicza: pół bóg.. jak widzimy. //. są zarazem. W ks. Jest tragicznym bohaterem również wtedy. Nie waha się walczyć z bogami. the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-ńme also serve as forward-makers in performance-time". który przystępuje do walki. w drugiej — odrzucenie darów Aga­ memnona i oferowanej przez jego posłów zgody (ks. Ściga Apollona. przywiązując sporą wagę do kompozycyjnych walo­ rów tradycyjnego podziału na księgi. ustępuje pola walki zarówno Apollonowi (V. Głównym bohaterem odsłony trzeciej jest już sam Achilles. Achilles jest niewątpliwie postacią tragiczną. walczy nie po to. 408 i 421. 517-26).). Trzy kolejne odsłony poematu. 108 109 . nie znajduje dla siebie właściwego miejsca w świecie ludzkim. I).). 788-821). V-VI stanowią w tej części poematu miarę największych dokonań bohaterskich. któ­ rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. XIX. działa wprawdzie w afekcie. s. Jego aristeja uwieńczona pokonaniem Hektora. Diomedes. a druga na XVIII. O. VIII. a po jego objawieniu się we własnej postaci na zawierające ostrzeżenie słowa: „Jak ty śmiesz boga ścigać. 26 stwierdza on: „the three-part structure matches and arises from Homer's own performance. 473-83 tenże Zeus w rozmowie z Herą przepowiada tryumf 68 Interwencję Apollona można tu oczywiście rozumieć jako poetycką metaforę lub relikt religijnej wiary. jak to uczynił w takiej sytuacji uprzednio Dio­ medes (V. 648). Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad. Najogólniej rzecz biorąc.L. walki w obronie honoru i dla sławy. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad. który wytrąca mu oręż z ręki i oszołomionego wydaje na ła­ twy łup Euforba i Hektora (XVI. Mszcząc się za śmierć Patroklosa na Hektorze. kolejnymi stopniami wznoszącymi się ku śmierci i zagładzie. nie kieruje się tra­ dycyjnymi motywami. 349). odsłona pierwsza przed­ stawia obraz zgodny z tradycją podań bohaterskich i ustanawia normę bohaterstwa Greków jako oblegających i Trojan jako obrońców ojczystego miasta. Najbliższy przyjaciel Achillesa. staje się ucieleśnieniem tradycyjnych war­ tości heroicznych: męstwa. 67 66 „niewidoczny" Apollo68. 439-44). I Zeus przyrzeka Tetydzie. 416. którego aristeja stanowi paralelę do przewag Diomedesa w poprzedniej części poematu.L. choć jest najpierwszym wojownikiem (XVIII. 69 Zob. W ks.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Część druga Iliady (ks. 95. Oxford 1992. jak wykazuje to S. gdy uświada­ mia sobie w rozmowie matką. śmiertelny człowiecze?" odpowiada zu­ chwale i bogoburczo (XXII. drugą — ks. lecz uczuciem miłości do swego przyjaciela. 712. operują całymi księgami jako jednostkami kompozycyjnymi. W części pierwszej obserwujemy jego kłótnię z Agamemnonem i wycofanie się z walki (ks. pozwalając Hektorowi i Trojanom odnosić zwycięstwo nad Grekami (I. z trudem mieszcząca się w granicach ludzkich. podczas których pierwotnie był ten poemat recytowany66. XXI. by zdobyć dla siebie zaszczyty i sławę. o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan. jak Aresowi (V. by po­ mścić śmierć swego najbliższego przyjaciela.). W ferworze walki rani wprawdzie Afrodytę i Aresa. która aż sześciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. 110. — „łagodny" (XVII. zawieszony między dwoma światami. z której opracowania tu korzystamy. VIII-XVII) w odmalowywaniu przeżyć obrażonego Achil­ lesa i konsekwencji jego wycofania się z pola walki. gdy przybrał postać Agenora. XXII.cit. jest jednocześnie zapowiedzią jego własnej śmierci i zapowiedzią zagłady Troi. 204. że tym aktem przyśpiesza własną śmierć. Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. 351 nn. Są one zbudowane symetrycznie. w trzeciej — wyrażona w rozmowie z matką Tetydą gotowość natychmiastowej śmierci byleby pomścić śmierć Patroklosa (XVIII. Patroklos. zacho­ wując właściwe człowiekowi miary. Na s. Patroklosa i Achillesa. 670. Zaślepiony sukcesami nie słucha ostrzeżenia Apollona i nie wycofuje się z walki (XVI. że uczci Achillesa. Na początku każdej z nich ma miejsce sce­ na z główną rolą w osobie Achillesa. Działaniu boga przypisane jest „porażenie" i „odrętwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysiłkiem. I-VII. ale czyni to za radą Ateny i przy jej bezpośredniej pomocy. 440-42). że swym gniewem na Agamemnona przyczynił się do śmierci ukochanego przyjaciela i sprowadził tyle nieszczęść na Achajów. Tracąc swoją tożsamość. Taplin. którego chce w ten sposób uczcić (XVI. 271-272). I koń­ czy się na IX. I. Według niego cz.

Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziału Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezpośrednio nawiązują do sytuacji z początków wojny. s. 353. II. W tym wzmocnionym porównaniami obrazie można dopatrzyć się nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Greków i barbarzyństwa Trojan. 294-325) i Nestorowi (II. 61-77 mówi do Hery wprost. zdyscyplinowani. że śmierć Hektora będzie zapowiedzią nieuniknionej zagłady Troi 71 . Poprzedzające pojedynek dwustronne układy i sam pojedynek stwarzają okazję do przypomnienia przyczyn tej wojny. która chce przeszkodzić ich realizacji lub wyra­ zić dla nich swą dezaprobatę. że „Katalog okrętów" (II. że jako pierwszy zginął on pod Troją. Trojanie natomiast pędzą z wrzaskiem i krzykiem jak „żurawie. op.. S. XV. 704-706). stanowi jednocze­ sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. czyli obu mężów Heleny. które są konsekwencją kłótni Agamemnona z Achillesem i gniewu obrażonego Achillesa i które dzieją się w dziesiątym roku wojny w ściśle przez poetę określonym odcinku czasu (52 dni). Zob. Najlepszą tego ilustrację stanowi przykład potraktowania postaci Protezylaosa (II. A. por. 472 — cyt. Latacz. dzięki czemu przedstawiony w poema­ cie bieg zdarzeń staje się w pełni umotywowany i racjonalny.. 402 nn. (Wege und Forschung 634). Każdemu wystąpieniu Zeusa i odkryciu jego planów towarzyszy reakcja Hery. O adaptacji katalogu okrętów do artystycznych założeń Iliady świadczy i to. ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem — wszystko to ewokuje sytuację początku wojny trojańskiej. Studien zur Struktur der Ilias (1950). 555 nn. Achilles poms'ci śmierć Patroklosa i zabi­ je Hektora. przedstawienie bohaterki. gotowi wspierać się nawzajem i bronić.L. 352 nn. 71 Por. Rozpo­ czyna ją wymowna. Schein. XV. 70 110 111 . boski i ludzki. Dawno zauważono. dzięki aluzyjnemu przedstawieniu niektórych wydarzeń otrzymujemy dość pełny obraz całej wojny trojańskiej. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Darmstadt 1991. akcent natomiast został położony na przedstawieniu wo­ dzów wyprawy. Nie jest jednak automatycznie przez poetę włączony do Iliady. 450-474. na­ tomiast Filokteta z jego nie gojącą się i cuchnącą raną „towarzysze pozostawili na świętej wyspie Lemnos" (II. że to wła­ śnie okręt Protezylaosa zapalił się jako pierwszy podczas zwycięskiego natarcia Hekto­ ra na Achajów (XVI. Pojedynek Menelaosa i Parysa. że podstawowa w nim informacja o ilości okrętów jest tu potraktowana zdawkowo. jako uzgodniona w układach forma rozwiązania konfliktu. przypominają udzielone im wówczas przez bogów znaki wróżby. jednocześnie ewokowane są wydarzenia z początku wojny. W ks. 1-14). Von Homers Welt und Werk. Wymieniając Protezylaosa wyja­ śnia. 350 nn. Wszystko to spełni się zgodnie z obietnicą daną Tetydzie w ks. skazanym na rychłą zagładę. a Trojan zmusi do ukrycia się w grodzie. aby poderwać z roz­ przężenia (spowodowanego zarazą i kłótnią Agamemnona z Achillesem) wojska Acha­ jów do walki. 494-760) należy w rzeczywistości i najprawdopodobniej po­ chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wyprawą trojańską. Ausg. że Hektor będzie Grekom zadawał klęski. s. 122 n.cit. II-IV przypominają początek wojny. zbudowana na zasadzie kontrastu. Odczytano to jako aluzję do wspo- mnianego przypadku jego śmierci70.. Wiodącym motywem jest w tym względzie upadek Troi.. które niosą śmierć i strach Pigmejom" (III. 698-709) i Filokteta (II. ich zalet i pochodzenia. którzy. to jednak dopiero w trzeciej części poematu dzięki częstym odniesieniom sta­ je się oczywiste. zazębiają się nieustannie i dopełniają. W ks. 156-157. 701). gdy ten zabije Sarpedona. ale bezpośredni każe poeta powrócić myślą Odyseuszowi (II. Chociaż jej akcja obejmuje wyłącznie ciąg zda­ rzeń. z przedruku w: J. póki Achilles nie wyśle do walki Patroklosa. Uwagi badaczy nie uszedł też fakt. ale również sama bitwa przedstawiona jest tak. których imiona musiały figurować w katalogu wodzów zebranych w Aulidzie i których nieobecność pod Troją musiał poeta usprawiedliwić sięgając do mitu trojańskiego. I HOMER Hektora uwieńczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okręty. Do początków wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie już w sposób nie aluzyjny. Por. ale odpowiednie­ go dla początku wojny pokazania Trojan jako „niosących śmierć" agresorów. Z. Schadewaldt. Jej za­ gładę wróży wprawdzie Agamemnon już w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV. Hektor zabije Patroklosa. charakterystyka obu armii. w których akcja jest bezpośrednim następstwem gniewu Achillesa i rozwija się z epizodu na epizod. 448-9). s.). „Tchnący męstwem i ustawieni w szyki Achajowie" idą do walki w całkowitym mil­ czeniu. Stuttgart 1965. Tak jak ks. 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie pożegnania z Andromachą (VI. skoro tylko wyszedł na ląd (II. zapo­ wiadające zdobycie Troi w dziesiątym roku wojny. Powtórzony wielokrotnie motyw ich kłótni. Cechą charakterystyczną struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementów mitu trojańskiego.). 4. czym ma spowodować powrót Achillesa na pole walki. I. Heubeck. moral­ nie odpowiedzialnych za wywołanie tej wojny. dokonana przez nią na prośbę starców trojańskich prezen­ tacja wodzów achajskich. do jakiej dochodzi na tym tle (I. s.IV.. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczają przebieg akcji poematu. lecz umie­ jętnie adaptowany.. VIII. 721-722). Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. w analogiczny sposób księgi koń­ cowe poematu nieustannie zapowiadają zdarzenia mitu trojańskiego wykraczające po­ za czas akcji Iliady. 201 nn. jakby to była w ogóle pierwsza bitwa tej wojny. Oba plany akcji.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. która dzięki tej boskiej perspektywie zyskuje swój ironiczny i tragiczny wymiar. 718-25).

Przypomina mu o tym również konający Hektor. Dwie oddzielnie do­ tąd prowadzone akcje. a jego śmierć przez narratora przyrównana jest do pożogi całego Ilionu (XXII. dorastający już jego syn. Jest to historia powrotu jednego z bohaterów wojny trojańskiej. której był on królem. Śmierć Hektora stanowi zapowiedź nie tylko upadku Troi. Zapowiedzi te. 355-360). którzy go znali. W jednym i drugim przypadku podział ten oparty jest na kryterium treściowym i tematycznym. który również zgodnie z pozahomerycką tradycją miał celnym strzałem z łuku śmiertelnie ugodzić Achillesa (XXII. po 12 ksiąg każda.ojca i syna. w Pylos — Nestora i jego syna Pizystrata. a nie Achilleida. W tym samym czasie powraca na Itakę Telemach. Lamenty matki. jak widzimy. jakim jest w tym przypadku powrót Odyseusza. Telemach. Dowiaduje się jednak głównie o tym. dokąd nieco wcześniej przybywa również Odyseusz. występów śpiewaka. jakiego mógł dokonać bohater. z którymi następnie już w pałacu rozprawiają się ostatecznie. gdy bezradnie patrzy z murów Troi na zbliżającego ku osamotnionemu Hektorowi potężnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII. na jego kartach oglą­ damy cały szereg mocno zarysowanych indywidualności. Prostota streszczonej powyżej fabuły nie stanowi oczywiście dla epickiego poety przeszkody dla wypełnienia jej wielkim bogactwem zdarzeń. Chociaż akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarzeń ostatnie­ go roku wojny. moment jego przybycia do własnego kraju staje się momentem przełomowym. którą u brzegów wyspy Feaków rozbija mu zesłana przez Posejdona burza. 95 nn. zabiegają liczni zalotnicy. Przyjrzyjmy się więc pokrótce. udaje im się przy tym pojednać z rodzinami pomordowanych zalotników. Sparcie i w Scherii u Feaków. dzięki aluzjom do jej początku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy­ mujemy obraz całej wojny trojańskiej. który decydował się na pomszczenie Patroklosa.). wypełnił opowieścią o podróży Odyseusza w zaświaty. Teraz właśnie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala bohaterowi odpłynąć. podobnie jak w Iliadzie. dają okazję do przedstawienia obrazu życia w kilku różnych miejscach: na Itace. Im w dużym stopniu zawdzięcza ona swój tragiczny i heroiczny wymiar. które obejmuje akcja związana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu. ale jakby na zasadzie naczyń połączonych wyznacza los Achillesa. Antinoosa i kilkunastu innych zalotników oraz żebraka Irosa. Nadzieję na jego powrót może czerpać tyl­ ko z wróżb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. o rękę jego żony Penelopy i o władzę nad Ita­ ką. 112 113 . pełnej nie­ bezpiecznych przygód wędrówce. Laertesa. do rodzinnego domu. W tym kontekście staje się więc zrozumiałe. stanowią niezwykle ważny element przedstawionego w Iliadzie świata. XIII-XXIV).). libacji i wróżb. i aby uniknąć zasadzki zalotników zatrzymuje się w pasterskiej chacie świniopasa Eumajosa. STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabuła Odysei jest równie prosta jak fabuła Iliady. mając pełną świadomość. Prostota ta. jak od dawna powszechnie się przyjmuje. po długiej tułaczce do rodzinnego domu. „przejadając" jego majątek. 5657). Odyseusz i Penelopa po tak długim rozstaniu łączą się ponownie. XI. Można ją streścić w kilku zda­ niach. Gdy nie było już niemal nadziei na powrót bohatera z dawno zakończonej wojny. w Sparcie — Helenę i Menelaosa. Szczególne wzruszenie wywołują zapadające mocno w pamięć słowa zrozpaczonej Andromachy. I HOMER Jest to oczywiste dla Priama. dokąd dotarł jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimfę Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzący o powrocie do rodzinnego domu. Feakowie ob­ darowują go i odwożą na Itakę. składania ofiar. u Feaków — króla Alkinoosa. mających znaczny wpływ na rozwój i charakter akcji poematu. Przezwyciężyć śmierć stanowiło najtrudniejszy czyn. Nie może nas zatem dziwić fakt. że umieścił go poeta w samym środku przedstawionych w poemacie zdarzeń dzieląc je na takie. I-XII) i na te po powrocie — „w ojczyźnie" (ks. Gościnnie przyjęty opowiada im całą historię swych wędrówek. w jaki sposób organizuje poeta ten bogaty. 727 nn. Odyseusz tymczasem przeby­ wa na wyspie Ogygii. żony i wszystkich Trojan nad śmiercią Hektora tuż po jego zabiciu przez Achillesa i powtórnie w czasie uroczystości pogrzebowych są równocześnie opłakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkańców. dociera jako rozbitek do kraju Feaków. dlaczego poemat ten otrzymał tytuł Iliada. zapowiadającej niewolę kobiet trojańskich i śmierć zrzuconego z wieży Troi ich dziecka (XXIV. Rozpoznaw­ szy się tworzą oni jeden front przeciw zalotnikom. Czterdzieści dni. W sy­ tuacji niepewności i zagrożenia ze strony „butnych" zalotników. by zasięgnąć „języka" na temat losu swego ojca. łączą się teraz w jeden wspólny nurt. w Pylos. Eumajosa. Telemacha. którego ostatnie słowa brzmią jak złowieszczy testament. jak na sześć tetrad. uczt. idzie w parze z rozlewnością epicką i dużymi rozmiarami poematu. jego córkę Nauzykę i małżon­ kę Arete. Chociaż postać Odyseusza wysuwa się w całym poemacie na pierwsze miejsce. Poeta z pełnym rozmachem maluje też zbiorowe sceny zgromadzeń. kim był jego ojciec i ja­ ką cieszył się sławą u tych. z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty. Odyseusza. dzieli się kompozycyjnie za­ równo na dwie części. Jako swego mściciela wymienia Parysa. Można tu wymienić: na Itace — postać Penelopy i jej służącej Euryklei. obrazów i scen rozgrywają­ cych się wokół centralnego motywu. Rzecz godna uwagi. które miały miejsce podczas jego pobytu „na obczyźnie" (ks. 410-11). Na zbudowanej przez siebie tratwie. Ponieważ jej głównym motywem jest powrót bohatera wojny trojańskiej po długiej. Odyseja. tętniący pełnią życia świat przedstawiony w poemacie. że środkową część poematu. że czynem tym skazuje siebie na śmierć (XVIII. jego ks.

tragicznie zakończonych dla jej zalotników (XXI). Wymowny jest fakt. w wyniku których zginęła cała jego załoga. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle ważną osobą dla kształ­ towania tożsamości syna. Pozwala po­ ecie. Wkładając tę opowieść w usta samego bohatera. po­ nieważ ich bohaterem jest Telemach. Kalipso. który zaniepokojony sytuacją swego domu ob­ leganego przez zalotników i swoją w nim pozycją wyrusza w podróż do Pylos i Sparty. O jego aktualnym losie niczego oczywiście dowiedzieć się nie może. którego czyny były już rozsławiane przez poetów. przedstawienie gościnnego przyjęcia Odyseusza przez Eumajosa. a on jako rozbitek dotarł zamiast na upra­ gnioną Itakę na wyspę Ogygię. Rozpoczyna ją analogiczna jak na po­ czątku księgi pierwszej. XIII ponownie miejsca zwolnionemu. tj. aby odzyskać swoją dawną pozycję na wyspie. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze­ nia — mistrzowski. jakim człowiekiem był Odyseusz. O ile poprzed­ nia zapoznawała nas z sytuacją przebywającego „pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza. Na planie narracji powraca bohater na Itakę niemal wprost z krainy śmierci. Poznając ojca. XIII zwrotów z inwokacji. położoną na pograniczu zaświatów. musi on dać się poznać ludziom Itaki. wyznaczonym przez układające się w tematyczne tetrady kolejne grupy ksiąg. Telemach po­ znaje lepiej siebie. który znajduje paralelę i przeciwstawienie w zawodach zarządzonych przez Penelopę. I HOMER Odyseusz udając się do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza się ani fizycz­ nie ani symbolicznie. Z podobnym epickim rozmachem są przedstawione w ks. w formie retrospekcji poszerzyć tę akcję i przedstawić całą dziesięcioletnią hi­ storię jego wędrówek i przygód. w której. Tatrada ta stanowi ponadto do­ skonałe wprowadzenie w sytuację panującą na Itace. Ten dwuczłonowy podział utworu na dwie równe części uzupełnia się z podziałem sześcioczłonowym. Wcho­ dząc w rolę pieśniarza. Jako boha­ ter. na Itakę ma niewątpliwie wymiar symboliczny. by dowiedzieć się czegoś o swym ojcu. bohater sam zapewnia sobie chwałę swych czynów i nieśmier­ telną sławę (kleos). Przedstawienie sze­ ściodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feaków wypełnia w sumie osiem ksiąg. 90-92 ks. odkrywa przed królem i biesiadującymi Feakami swoją tożsamość. który spełnia wiele ważnych funkcji równocześnie. to obecna przywołując raz jeszcze tę samą sytuację tęskniącego za powrotem do ojczyzny boha­ tera. czego zewnętrznym wyrazem jest użycie w w. W tejże zagrodzie pasterza świń. sam przejmuje teraz rolę poety i kontynuując opowieść Demodoka opowiada całą historię swych przygód od mo­ mentu opuszczenia zniszczonej Troi. stanowiąc poprzez rozbudowane sceny „rajskiego byto­ wania" i gościnności w prawidłowo funkcjonującej kulturze pałacowej przeciwwagę dla sytuacji na Itace. Całą ks. Moment tego powrotu potraktowa­ ny jest jako drugi początek poematu. Podróż z Ogigii poprzez krainę Feaków Scherię. zapowiada już bezpośrednio jego powrót do rodzinnego domu poprzez kraj Fe­ aków jako realizację woli Zeusa i akcji jego posłańca Hermesa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Z jego tytułowym bohaterem spotykamy się po raz pierwszy bezpośrednio dopiero na początku drugiej tetrady w księdze piątej. IX-XII można by zatytułować „Odyseusz opowiadający". że pierwszą osobą. XV analogiczne sceny pożegnania Telemacha z Heleną i Menelaosem w Sparcie oraz okoliczności jego podróży do Pylos i na Itakę. Tego potwierdzeniem są opowiedziane przez niego w ks. odczuwany z wiel­ ką siłą brak Odyseusza w domu — przygotowują i uzasadniają akcję całej drugiej czę­ ści poematu. dzięki któ­ rym mógł on doświadczyć i poznać samego siebie. Urządzone na cześć gościa zawody sportowe. biegowi zdarzeń. poszerzają poza tym wizję przed­ stawionego świata o zdarzenia pominięte w Iliadzie i przygotowują spotkanie z nim jako bohaterem powracającym z wojny trojańskiej. Stanowi ona przygotowanie dla części drugiej. XIII wypełniają sceny związane z podróżą Odyseusza z kraju Feaków na Itakę. Pierwszą część poematu wypełnia przedstawienie wędrówek Odyseusza. którą zamieszkiwała bogini śmierci. lecz wyznaczała za pośrednictwem Ateny akcję Telemacha. wypełniające całą ks. Ona go wyposaża w ubranie. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mogą mu natomiast powiedzieć. wiążąc losy bohatera z mitem trojańskim. uważającym go za dawno zmarłego. że śmierć jest dla człowieka czymś nieuniknionym i na­ turalnym. a nawet można powiedzieć — powtórnie przywołana i do- kończona — scena narady bogów na Olimpie nad losem Odyseusza. który posługuje się przecież jego imieniem jako częścią swe­ go nazwiska. Podróż Telemacha jest więc ważnym etapem na drodze jego wejścia w życie dorosłe. w których bierze on udział i odnosi zwycięstwo. marząca o zamążpójściu królew­ na Nauzykaa. Ks. XIV. Niezwykle szybki tok wydarzeń zawarty w „opowieściach" Odyseusza ustępuje wraz z początkiem ks. który właściwą akcję utworu skoncentrował na przedstawieniu ostatniego etapu podróży Odyseusza i na momencie odzyskania przezeń pozycji suwerena w domu i na Itace. Jest powrotem bohatera do świata żywych. Przedziela je. karmi i wprowadza do miasta. która spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej. po­ zwala mu potwierdzić jego tożsamość wobec siebie samego i wobec Feaków. Pierwsze cztery księgi Odysei nazywane są najczęściej „Telemachią". „boskiego" Eumajosa przemieniony przez 114 115 . XII przygody. odmierzanemu rytmem kolejnych długich dni. ale ma okazję osobiście doświadczyć mglistej natury pośmiert­ nych cieni ludzkich i poznać. jest młoda. postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy. Bohater wzruszony do łez jako słuchacz i przedmiot opowieści Demodoka o koniu trojańskim i zdobyciu Troi. są więc jawnym wykorzystaniem i przekształceniem ludowego motywu rywalizacji o rę­ kę królewny. snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie. trzecią część całego utworu. Wspomnienia na temat Odyseusza. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotników i ich niepokój wywołany podjętą przez Telemacha próbą roz­ wiązania sytuacji.

a. 2) rzeź zalotników (XXII). 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupełnianie wątków Iliady. ks. Trący. XXI w momencie. idąc za sugestią gramatyków aleksandryjskich. 10. nacechowaną emocjonalnie. XIX. w którym — po nieudanej „próbie łuku" podjętej przez Telemacha i zalotników — Odyseusz napina łuk i przeszywa strzałą otwory ustawionych rzędem toporów. abc7i. ks. Gdybyśmy zatem. na moment udania się Odyseusza i Pe­ nelopy po ich rozpoznaniu na wspólny spoczynek. Przedstawiona powyżej w ogromnym skrócie dwu i sześcioczłonowa struktura fa­ bularna Odysei układa się. to w centrum księgi następnej stoi postać Penelopy. wy­ znaczyli koniec poematu na XXIII. dokąd udają się oddziel­ nie najpierw Telemach (XVII. IX-XII Odyseusz odsłania swą tożsamość i staje się śpiewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie królowej Arete Zaświaty. 205-247). Pró­ ba ta będąc dowodem dorównującej Odyseuszowi przebiegłości i mądrości Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstawę dla wprowadzenia niezwykle emocjo­ nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. przez wieszczka Teoklimenesa — w. pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieśni stale narastającego napięcia. Trący. ks. XVI). którzy w ks. 3) spotkanie Odyseusza z Penelopą i rozpoznanie małżonka (23). Po tak wielkich momentach tylko nagłe przerwanie akcji pozwoliłoby uniknąć wprowadzenia wyciszających je scen życia powszedniego. 116 117 . The Structure ofthe Odyssey. 290-308) i oczekującej spotkania z przybyszem. I HOMER Atenę w żebraka Odyseusz ma okazję spotkać się i rozpoznać z powracającym z Pylos synem Telemachem (ks. scenę pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po bliźnie przez starą nianię Eurykleję (w. 372 n. W ten sposób zlewają się w jedno dwie oddzielne do­ tychczas akcje poematu. s. Atmosfera. 5) spotkanie Odyse­ usza z ojcem Laertesem i pojednanie się z rodzinami pomordowanych zalotników (w. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstępne wystawienie Odyseusza na próbę przez Penelopę związane z tajemnicą ich małżeńskiego łoża. XXIV do­ strzegają wiele partii słabszych. 216-548). „Wstęp" do: Homer. w formę dwu paralelnych tryptyków. na początku tej księgi. 1-185).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. staje się coraz bardziej napięta. bohaterowie trojańscy 73 72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi. Akcję ostatniej części poematu (XXI-XXIV) wyznaczają następujące motywy: 1) próba łuku (XXI). 1-210). i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotników są lo­ gicznym następstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za­ kończeniem. XVII uwaga poety skupia się głównie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejściu do swego domu. Odyseja. 164). 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotników z du­ szami bohaterów wojny trojańskiej w Hadesie (XXIV. s. V-VIII podróż do pałacu Alkinoosa Spór. Przede wszystkim niespełniona pozostałaby zapowiedź roz­ wiązania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformułowana w XXIII. to trudniej usprawiedliwić relację duszy Amfimedona z „rzezi zalotników". zawody z młodzieżą ukryte zawody o rękę królewny Nieznana tożsamość Odyseusza c. W kolejnej księdze powraca znów do służby i do zalotników. że Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uważali. Z drugiej strony trudno nie przyznać słuszności badaczom. że akcja poematu osiąga swój szczytowy punkt wraz z końcem ks. XVII-XX miejscem akcji jest już pałac Odyseusza.V. na skutek zuchwałego zachowania się zalotników. O ile opowiedziany dokładnie przez duszę Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. a następnie w postaci narażonego na drwiny służby i zalotników żebraka — Odyseusz (XVII. matka. V. Ojciec i syn wspólnie przygotowują plan walki z zalotnikami. W ks. I-IV Itaka Atena i Telemach Nadużywanie przez zalotników prawa gościnności Podróż Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowują zasadzkę na Telemacha b. 52-607). iż na tym wierszu kończy się cały poemat. Rozpoznanie z ojcem. L. 350 nn. Maluje zaślepienie i butę wielu z nich oraz na różne sposoby zapowiada (np. tj. 29672. w jakiej toczy się teraz akcja. Agamemnona i Ajasa. będącą skrótowym powtórzeniem świeżo przedstawionej sceny. jak to wykazuje S. Abramowicz. Największe zastrzeżenia budzi scena tzw. tworzących strukturę kompozycyjną: abc. Przygotowuje w ten sposób poeta przedstawioną w ks. O ile w ks. Z. 21). byłby on wyraźnie pozbawiony właściwego zakończenia. związana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa­ nych zalotników i ich spotkania z duszami Achillesa. Warto zauważyć. przyjmującej podarunki od zalotników (XVIII. bez którego potwierdzenie tożsamości Odyseusza nie byłoby kompletne. [w:] A New Companion to Homer. Wrocław 1992. (BN seria II. drugiej Nekyji.) czekającą ich zgubę. Dyskusję na ten temat zob. 118-122. S. 189 — XVIII. wyd.

że są podziwiani. układają się w następujące grupy po trzy opowieści. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. 265-290. wy­ pełniająca całą ks. Nie mając możliwo- 74 Tamże. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczynę jej śmierci. dwie krótsze i jedną dłuższą: Kikoni. Eumajosem i Filojtiosem. 128-129). że w tym przypadku groźne. ojciec Paralelizmy zachodzące między pierwszą i czwartą. 1-434). XI. w. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarłych (XI. przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne części. Kalipso) tak jeden. dostarcza dowodów. Trący75. scena rozmowy Odyseusza z duszą swej zmarłej matki Euryklei w ks. mówiąc najpierw o żonie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu. 51-627). Tamże. Lotofagowie i Polifem. Kompozycja pier­ ścieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie. Syreny. gdy w opowieści Demodoka sły­ szy o swoich własnych dokonaniach (VIII. V. Atena dodaje splendoru wyglądowi każdego z tych bohaterów i sprawia. Obie kobiety są niechętne ich wyjazdom. których pomoc stanie się niezbędna w walce z zalotnikami. mimo to w ich przedstawieniu istnieją pewne podobieństwa.XVII-XX Podróż do pałacu Odyseusza Walka z żebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rękę królowej Nieznana tożsamość Odyseusza c. Doskonałym przykładem kompozycji pierścieniowej o układzie motywów tworzą­ cych schemat: abc . 435. 188-244) wypełnia krótki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sługami. co utwierdza słuchaczy w przekonaniu. 45-46). Telemach. zbudowana jest też długa. 47-48) i zamykająca tę scenę czynność wypuszczenia strzały z łuku przez Ody­ seusza (w. Na tej samej zasadzie. Są one. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługuje podobieństwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. Trący74. Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wyspę Ogygię płacze w samotności nad swoim losem. że Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. VIII. 171-203. s. że paralelizm stanowi zasadę porządkowania i układu motywów również w szeregu poszczególnych mniejszych lub większych części i scen poematu. jakiej dokonuje S. bohaterowie trojańscy. (c) syna. 73 118 119 . Na podkreślenie zasługuje fakt. warunkująca dalszy przebieg zdarzeń. 420-421) wyrażone są częściowo za pomocą tych samych sformułowań... 83-86). V-VIII. (d) żony. Po wymianie zdań ze swoimi paniami domu (Penelopa. 84-85. 114-115). 363. Otwierająca tę scenę czynność Penelopy (wejście do skarbca po łuk. jak zauważa uczony76. Korzysta­ nie z uświęconego tradycją tworzywa językowego i fabularnego w naturalny sposób zachęca poetę do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmów. W obydwu przy­ padkach otwiera je scena narady bogów i w jej wyniku bezpośrednia ingerencja bó­ stwa (Ateny. krwawe wydarzenia są przedmiotem opowieści na zmianę z niegroźnymi. cba jest np. 12-13. 76 Tamże. jak się zazwyczaj przyjmuje naturalną konsekwencją techniki kompozycyjnej tworzącego ustnie poety-improwizatora. (b) los jego ojca. a także całość feackich opowieści Odyseusza. Cel i charakter tych podróży są oczywiście odmienne. s. Tak samo zachowuje się Odyseusz. jak wykazuje S. Odyseusz: XIX. VIII. gdy pokazują się publicznie (II. I HOMER a. Skylla (Charybda) i Helios. Paralelizm sytuacyjny między Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt. jak drugi bohater wyrusza w podróż. ks. Hermesa).XXI-XXIV Odyseusz odsłania swą tożsamość wobec zalotników i staje się łucznikiem Zyskuje zaufanie królowej Opowiada swe przygody Penelopie Zaświaty. Podobne wrażenie wywiera na Odyseuszu wspaniałość pałacu Alkinoosa jak na Telemachu pa­ łac Menelaosa (VII. że obaj zostali wychowani przez tę samą pia­ stunkę Eurykleję (Telemach: I. Telemach płacze i zakrywa twarz. Eol. 17-20). Laertesie i dopiero na końcu wyjaśnia okoliczności swej śmierci. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjątkowa gościnność Eumajosa Powrót Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Tełlemach przygotowują zamach na zalotników b. Nietrudno zauważyć. wypełniająca cztery długie pieśni Odysei (lx­ xii). do którego przybywa pod postacią Mentesa Atena. Obaj wysłuchują opowieści o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV. który często korzy­ sta nie tylko z formuł językowych. ks. 482-483) i przez próbę łuku (XXI. gdy Menelaos wspomina jego ojca (IV. I tak np. ks. IV. 492-520). drugą i piątą oraz trzecią i szó­ stą tetradą są uderzające. XXI scena próby łuku Odyseusza (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po­ rządku. Lajstrygonowie i Kirke. również na płasz­ czyźnie językowej. lecz także z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc­ kiej scen „rodzajowych" i z powracających w różnych wersjach motywów. Ponadto wszystkie przygody. jest przygnębiony sytuacją w swym domu. w której po ojcu najbliższy jest sukcesu ze wszystkich zawodników. W ten sposób zbu­ dowana jest np. V. Analiza kompozycyjna Odysei. że sam środek tej sceny (w. 375 n.

jaką zaprezentował już M. np. 172-320). 1-240) i z Laertesem (XXIV. zobaczmy na jednym przynajmniej przykładzie zaczerpniętym z I pieśni Iliady w wiernym przekładzie K. Kompozycja Odysei jest podporządkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia­ dania. W anali­ zowanym przypadku ważność tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji pierścieniowej sceny. jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. Jest to „powrót" z całkowitego odizolowania i usunięcia się z życia rodzin­ nego do pełnego zaangażowania w to życie. Formuła. 560). o ile tylko spełnia uwarunkowania metryczne tej części wiersza. A. Odyseusza — odkrywaniem granic człowieka ja­ ko istoty śmiertelnej. takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI. Jak poeta posługuje się taką jednostką frazeologiczną. dzięki którym odzyskuje Odyseusz swoją pozycję na Itace. a Laertesa — przywróceniem go życiu. lecz również wymownym znakiem spełnienia się ich podróży i zakoń­ czenia doskonale skomponowanego poematu. 172). Zeus chmurozbiórca". Odyseusz i Laertes symbolicznie umierają i odradzają się w trakcie swojej podróży. przez jego syna. z Eurykleją (XIX. Parry'ego jako „jednostka frazeologiczna regularnie używana w tych samych sytuacjach metrycznych". To właśnie ta młodzieńcza publikacja miała przełomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. odgrywają kluczową rolę w rozwoju akcji całej drugiej części poematu. a nie pojedyncze słowo. którym autor Iliady i Odysei posługuje się z ogrom­ nym mistrzostwem. Najważniejsze z nich. 523-25). ściśle zrośnięty z formą heksametru daktylicznego. 36769) staje nawet na czele obrońców pałacu przed rodzinami pomordowanych zalotni­ ków i zabija ich wodza. wiersz i styl Iliady i Odysei są w ogromnej mierze ukształtowane przez wielowie­ kową tradycję wysoko rozwiniętej poezji ustnej. powtarzających się epitetów. W świetle tych badań podstawową cechę poetyckiego języka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji „formułowość". Język poetycki tych poematów.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry. 77 120 121 . Eupeithesa. Formuła złożo­ na z imienia i określającego go epitetu wypełniająca z reguły całą część wiersza do średniówki bądź po średniówce stwarza możliwość łączenia się w obrębie jednego heksametru z ogromną różnorodnością form czasownikowych. Ich najbardziej typowym przy­ kładem są wyrażenia zawierające imię bohatera i jego epitet. Telemach dzięki podró­ ży do Sparty i Pylos odrywa się od swej matki i niani i upodabnia się do swego ojca. jaki stanowią paralelne po­ dróże i powroty Odyseusza. są rozbudowane i udramatyzowane i zapadają głęboko w pamięci słuchacza czy czytelnika. „władca i wódz Agamemnon" (w. 285). Jeśli więc pomnożymy tę różnorodność form czasownikowych przez setki fraz złożonych z rzeczownika i epiJedną jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r. „niezłomny boski Odyseusz". że język. których użycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. Analiza tego języka. ojca Antinoosa (XXIV. Ukazanie razem trzech bohaterów: syna. 130) i jego warianty: „nad wodze wódz Agamenon" (w. W przypadku Laertesa jego „podróż" ma przy tym bardziej psychiczny niż fizyczny charakter. w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad pół wieku badania porównawcze poematów homeryckich z tworzoną ustnie poezją nowożytną południowych Słowian jednoznacznie wskazują. np. Odmłodzony przez Atenę (XXIV. Jeżewskiej: Powstał wśród nich i głos zabrał o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedział o szybkich nogach Achilles 148 Spojrzał na niego złym okiem i rzekł szybkonogi Achilles 364 Ciężko wzdychając tak odrzekł o szybkich nogach Achilles 84 58 POETYCKI KSZTAŁT EPIKI HOMERYCKIEJ A. „Zeus co obłoki gromadzi" (w. jego ważność wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. że poematy te zostały skomponowane ostatecznie przy użyciu i pomocy pisma i z faktem tym połą­ czymy ich skalę oraz ich doskonałość kompozycyjną i artystyczną. jego syna Telemacha i ojca Laertesa do pałacu na Itace. Jeśli nawet przyjmiemy. wiersza i stylu bez odwołania Oczywiście w tego rodzaju formułach wprowadzających wypowiedzi bohaterów jednostka frazeologiczna „o szybkich nogach Achilles" może być łatwo zastąpiona przez imię i epitet innego bohatera. Wydobywa i podkreśla główny motyw poematu. „potężny wódz Agamemnon" (w. Każdy z często wystę­ pujących bohaterów określany jest oczywiście całym szeregiem różnych. Podróż Telemacha jest jego podróżą w dorosłość i w „samoświadomość". lecz również do pewnego stopnia odsłonić charakter i rolę poprze­ dzającej ją poezji tworzonej wyłącznie za pomocą mówionego słowa. opublikowane dopiero w 1971 r. która go zrodziła. J ę z y k . Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77. 219-360). W żadnej z tych prac jednak autor nie mówi jeszcze o „oralności". Paris 1928.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. to nie bylibyśmy w stanie w pełni zrozumieć i ocenić charakteru ich języka. drugą — wykonana pod kierunkiem prof. z Penelopą (XXIII. jest jednocześnie najbardziej wiarygodnym świadkiem całej tradycji literackiej i kulturowej. pogłębiona przez jego późniejsze studia i przez wielu innych uczonych. „o szybkich stopach Achilles". rozumiana przez M. Meillet na Sorbonie i publiko­ wana w Paryżu: UEpithete traditionel cbez Homere. I Iliady. Spotykamy je nawet w tej samej ks. ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow­ nym obrazem. się do improwizowanej poezji ustnej. Rozpoznania. Zyskują one w poemacie wymiar symboliczny. pozwala więc nie tylko lepiej zrozumieć charakter poezji homeryckiej. I HOMER ści szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pró­ by łuku. 357502).

Dodajmy. 203-217. 276 Zob. będziemy mogli już łatwo sobie wyobrazić. zbieranie i rozpuszczanie wojsk. gdy dialekt ten znalazł się pod wpływem joń­ ski ego81. a elementy dialektu zachodniogreckiego. Kara SaKoua XĆouaa — roz-łzy-lejąca {II. 122 123 . Eolizmy homeryckie. który znajduje liczne para­ lele w folklorze wszystkich niemal kultur starożytnych i nowożytnych. Analiza poetyckiego języka Homera w aspekcie dialektologicznym. pożegnania. to jednak charakter i kształt poetyckiego języka Homera jest ściśle zwią­ zany przede wszystkim z czterowiekową historią szczepów greckich po tzw. tj. Jeśli w tej epoce istniała poezja epicka. roz­ mowy. które charakterystyczne jest dla pierwotnych języków indoeuropejskich i które nie występuje już w pisanym języku mykeńskim. przed Chr. spotkań. uwzględniająca ponadto takie zjawiska jak: skracanie długich sylab i dyftongów w pozycji przedsamogłoskowej. które podlegają modyfikacjom stosownie do kontekstu i które tworzą rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposów retorycznych). ed. która była zjawiskiem dość powszechnym w dialektach greckich ok. dostarczyła mocnych argumentów na poparcie tezy o cią­ głości tradycji językowej: wschodniogrecki (mykeński) — dialekt joński (Homer). Inną cechą stylu poetyckiego Homera. W kontekście kultury Grecji mykeńskiej anachronizmem stają się jednak takie termi­ ny jak „joński" i „eolski". w świetle dialektologii mykeńskiej jawią się jako efekt jej postmykeńskiego rozwoju datowanego na ok.. przemówień. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczególną rolę musieli odegrać Jonowie. przed Chr. na jakim oparty jest również wątek fabularny Odysei. np. rytuałów. ubieranie się i strojenie. I HOMER tetu określających ludzi i bogów w Iliadzie i Odysei. metryczne wzdłużenia. s. na widzenia senne. Horrocks. na poselstwa. weszły do niej dopiero po r. którą zawdzięcza on poprzedzającej go tra­ dycji poezji ustnej. Parry odkrył poza tym istnienie „systemu formularnego". Horrocksa. ponieważ pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je­ dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. opisy uczt. Stwarza to nieograniczone wprost możliwości pomnażania i wzbogacania ję­ zyka poetyckiego w systemie heksametru78. 1200-1000 r. Chociaż w języku linearnym B uczeni znajdują sporą ilość słów i form homeryckich. s. oddzielenia przed­ rostka od reszty słowa i przedzielenia ich innym wyrażeniem. w którym to zjawisko przetrwało. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych także jednostki narracyjne są formami dy­ namicznymi. s. Sceny spotkań dzielą się przy tym na sześć form gościnności. 142).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zaginięcie digammy w poetyc­ kim języku Homera można zatem rozumieć jako dowód na jego kształtowanie się w żywiole jońskim. wizyty bóstw. Do „typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczają np. Po­ dobne kryterium stanowią występujące w języku Homera ślady digammy. które mogłyby poświadczać istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeńskich. a ściślej ze stworzoną przez nich i rozwiniętą ustną poezją bardów. W poematach Homera może być ono zatem albo reliktem epoki przedmykeńskiej. prośby. Zamiast pojawiania się zawsze ściśle tych samych jej elementów. bądź w postaci szeroko rozbudowanych mo­ tywów. poświadczonego głównie na terenie Tesalii i Beocji. jest motyw „powrotu". musiała korzystać z dialektu wschodniogreckiego. Obok form jońskich i arkado-cypryjskich. Formy charakterystyczne dla dialektów „zachodnich". a więc również „eolizmy". jest jego „formularność" również na poziomie jednostek narracyj­ nych. w jońskim zaginęła natomiast przed pojawieniem się pisma (inskrypcji). Najbardziej znanym motywem „wędrującym". najeździe Dorów (XII-VIII wiek). narad. 120080. podróży. mogą one stosownie do sytuacji ulegać pewnym modyfi­ kacjom. że dla homeryckiego języka jako rzecz charakterystyczną M. 199. po­ chodzą natomiast z okresu po 1000 r. ułatwiającego lub wręcz umożliwiającego oralną twórczość poetycką. które w świetle świadectw pisma linearnego B jawią się jako bezpośrednia kontynuacja języka mykeńskiego. The Making ofHomeric Verse. The Colected Papers ofMilman Parry. 1000 r. Por. bądź w postaci „typowych scen". III. dokonana ostatnio przez G. bitew. spotykamy sporo form eolskich oraz form właściwych dla dialektów zachodnich: tessalskiego i beockie- go79. Homer's dialect. które niegdyś uważane były za świadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej. wyparci na wyspy i środkowe wybrzeże Ma­ łej Azji. uwodzenie. Parry. formy kontrahowane. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze względu na całkowity brak świadectw pisanych i materialnych. Tamże. i która przetrwała w większości z nich do epoki archaicznej i klasycznej. G. tamże. by A. na czym polega styl formułowy i jak dalece jest on w stanie wyposażyć poetę-improwizatora w gotowe i generujące środki komponowania. [w:] A New Companion to Homer. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma świadczyć najdobitniej niezwykle częste w języku Homera zjawisko tmezy. rozumianego jako zespół zasad umożliwiających tworzenie w obrębie „formuły" wariantów i substytutów. Dialekt joński stanowi bowiem podstawę poetyckiego języka Homera. albo -— co uważane jest za mniej prawdopodobne — zapożyczeniem w okresie wie­ ków ciemnych z dialektu zachodniogreckiego.

ńwuoEic = dveuoEic. Niektóre sformułowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej. i|>. 692-694 — cyt. 3 tys. dwu długich i krótkiej (np. West. są właściwymi składnikami homeryckiego heksametru i w większym stopniu niż stopy wyznaczają strukturę wiersza. przy czym dwie sylaby krótkie bywają zastąpione przez jedną długą w pierw­ szych dwu stopach w ok. Homer's Meter. Każdy wiersz heksametru posiada przy tym średniówkę w jednym z następujących trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (męska. niekiedy jeszcze w epoce mykeńskiej. tj. Pierwszy z nich cha­ rakteryzuje się rytmem opadającym. s. ułatwiało tworzenie i umożliwiało improwizację.cit. łączy w czwartej stopie dwie krótkie sylaby. czy sylaba jest otwarta (zakończona na samogłoskę). swobodę w „wydłużaniu" z potrzeb metrycznych samogłosek w słowach nie dających się ina­ czej użyć w wierszu daktylicznym. Omawia je krótko w cytowanycm wyżej opracowaniu M. a jego schemat wyznacza opozycja sylab długich i krótkich. To właśnie te człony (cola). 124 125 . Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpływ na uprzywilejowanie słów o pewnej konstrukcji rytmicznej w stałych miejscach wiersza. W przy­ padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguły poza połowę drugiej sto­ py. miejsce heksametru. x. 84 G. W przypadku otwartej sylaby. cp. Chociaż struktura zdania nie ma bezpośredniego związku z budową wiersza. za: M. niespotykaną później. £)> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamkniętej. ale tylko wyjątkowo wewnątrz tego samego słowa. Odstępstwa od tej reguły występują sporadycznie. co stanowiło przedmiot badań fdologicznych już w XIX wieku84. i stąd zwany „mostem Hermana" 83 . a Platon {Państwo 400b) i Arystote­ les {Poet. jako całostki rytmiczne. tj. podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe. Hermanna w 1805 r. 600 wiersz został utworzony z uwzględnieniem tego zaginięcia.L West. gdy digamma była jeszcze wymawiana. Każda sylaba zamknięta jest natomiast długa „z pozycji". Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjaśnienie w historycznych przemianach języka. utworzona jest „stychicznie". 224 nn. długa samogłoska ulega z reguły skróceniu przed samogłoską rozpoczynają­ cą kolejną sylabę. podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstałe w in­ nych kulturach.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. tzn. Ze względu na taką budowę nazywa się go właśnie „heksametrem daktylicznym katalektycznym". Średniówka dzieli każdy wiersz na dwa niecałkiem równe człony. przy czym częściej nieco występuje średniówka żeńska niż męska. ponieważ posiadają kolejno trzy lub cztery samo­ głoski krótkie (np. [w:] A New Companion to Homer. Wiersz homerycki. ma charakter kwantytatywny. Hermannus. między dwiema krótkimi sylabami stopy trzeciej (żeńska — na­ zywana inaczej: „po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres. 40% wierszy. w czwartej w ok.3). 1460 a 3) nazywali go po prostu „wierszem heroicznym". odkryty przez G. „po siódmej półstopie". Daktyl o schemacie: . co może wskazywać na ich powstanie w tym czasie. 15%. 223. Nie trzeba natomiast specjalnych badań. Najbardziej wymownym przykładem ta­ kiej ewolucji językowej jest zaginięcie jeszcze przed spisaniem poematów digammy. s. Składa się on z sześciu miar (stóp) daktylicznych o schemacie: sylaba długa i dwie sylaby krótkie (-^J). West (s. 5% wierszy w piątej stopie. Inną granicą jednostki semantycznej jest średniówka (cezura) lub koniec czwartej stopy. którego schemat odnajdujemy w każdej kolejnej linii poematu. Już Herodot (V wiek) nazwał ten wiersz „heksametrem epickim" (VII. Leipzig 1805. 222. drugi — wznoszącym. I HOMER B. sta­ ły się po tych przemianach „niemetryczne". op. 30% i tylko w ok. y£ivóu£voc = yevópevoc) lub zbudowane są z sylaby krótkiej. po części na­ tomiast od tego. s. ouvoua = óvoua. OAtunwio zmienia się w OuAiurccoio). Tylko w ok. H o m e r y c k i e metrum •4 Iliada i Odyseja. Orphica.^ może być zastąpiony spondejem: —.L. które w swej pierwotnej formie pozostawały w pełnej zgodzie z wymogami heksametru. czy zamknięta. „po piątej półstopie"). Schemat ten przedstawia się następująco: M Długość sylab zależy po części od długości tworzących je samogłosek. w trzeciej — w ok. przypadków w poematach homeryckich zaginięcie to nie spowodowało spodziewanej elizji. Obowiązują bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) „samogłoska (długa) skraca się przed inną samogłoską". nouAiSccuac zamiast IloAioauac. Większość tradycyjnych formuł epickiego języka ma rytmiczną budowę jednego lub drugiego członu. Szósta stopa jest zawsze niepełna i składa się z dwu sylab: długiej i krótkiej bądź z dwu długich. prze­ ciętnie co pięćset wierszy. która zależnie od iloczasu samogłoski może być długa lub krótka. Ponad 98% wierszy posiada średniówkę w trzeciej stopie. w pojedynczym wierszu. C. w którym z reguły unika się kończenia słów.. most.). Ponad 60% homeryckich wierszy kończy się w sposób wymagający jakiegoś znaku interpunkcyjnego. Koniec wiersza jest więc jednocześnie najczęściej granicą jednostki semantycznej. co pozwa­ lało na ich łączenie w cały wiersz. Przeciwieństwem średniówki jest tzw. 220. W ok. Zupełnie sporadycznie takie zastąpie­ nie pojawia się jednocześnie we wszystkich pierwszych pięciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. gdy następują po niej dwie spółgłoski lub zbitka spółgłosek (np. Jeden z najbardziej znanych „mostów". i 2) samo­ głoska (krótka) wydłuża się. nazywana też —pentemimeres. Zachowały mimo wczesnego zaginięcia swe spółgłoskowe wartości 83 82 Podaję za: M. Oparty jest na naturalnym i charak­ terystycznym dla języka greckiego iloczasie. by dostrzec w wierszu homeryckim pewną. to jednak można dostrzec między nimi pewne zależności.

Bakker. których połączenie stworzyło po odpowiedniej adaptacji formę heksametru daktylicznego. Bakker87. [sr]. nro). Trudno byłoby bowiem znaleźć jakiś inny język starożytny pasujący lepiej do ryt­ mu heksametru od języka greckiego. [sm] lub [snl. że grecki wiersz heroiczny miał przed Home­ rem co najmniej siedmiowiekową historię i nie był zapożyczony z żadnej obcej kultu­ ry. dlaczego w słowach zawierających zbitkę spółgłosek ndr. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuły języ­ kowe. [sil. traktowane są w wierszu homeryckim. Określając w tych terminach składnię homerycką ja­ ko parataksę. sequ-. L. H. West85. że analogicznie również w kulturze greckiej pierwotną formę wiersza mogły stanowić oddzielone średniówką człony hek­ sametru. Westa z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć. 87 Discourse and Performance. Słowa. s. zob. sw-ekyre = hekyre). gdy opisujemy ją jako jedną z charakte­ rystycznych cech języka mówionego. sporo światła na długą historię kształtowania się wiersza i języka poetyckiego.M. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato­ miast wiersz starohinduskiej Vedy. Co więcej. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z czego M. gdy jej tam nigdy nie było. Podwojenie wedyjskiego ośmiozgłoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgłoskowego może natomiast sugerować. Involvement.. zwłaszcza jego monografię: Poetry in Speech. którego imię przypomina hurycką nazwę walczące­ go z rydwanu wojownika: maryannu. a zwłaszcza E. Consciousness. hepłac. operowanie nie tyle poszcze­ gólnymi słowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formułami. „dodawania". pochodzi najprawdopodobniej cały wiersz //. New York 1996. System wzdłużeń „metrycznych" i sy­ lab zamkniętych stworzył ponadto możliwość włączenia w rytm heksametru wielu słów z natury „niemetrycznych". mimo zaginięcia początkowego s. -oraroc -> -area-roc) dla uniknięcia ciągu krótkich sylab. WŁAŚCIWOŚCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak język i wiersz również styl poematów homeryckich ukształtowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekową tradycję poezji ustnej. że heksametr jako miara poezji heroicznej istniał już w XV-XIV stuleciach. Przedmiotem analizy jest początek Op. 234. ponieważ powstały przed rozwinięciem się powyższej grupy z krótkiej sylaby istniejącej na bazie zgłoskotwórczego r w sąsiedztwie m lub n (mro. że jest ona przejawem prymitywnej i nie­ wykształconej umysłowości. Z tej epoki. Foley (ed. potwierdzonej w zabytkach pisma li­ nearnego B. s. takich jak F. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing. Pod­ stawową jego cechą jest. 651 o kreteńskim bohaterze Merionesie. sal. 1-29. and „Presence" in Homeric Poetry. s. które przekształciły się w h. jak już podkreślono powyżej. mogło powstać olbrzymie dzieło Nonnosa Dionysiaka. Bauml86. 86 126 127 . II. Chicago 1994.). Forma ta. Na dostosowanie tego języka do wymogów heksametru wskazuje przy tym chociażby bardzo wczesne wzdłużenie spójki o w zakoń­ czeniu stopnia wyższego i najwyższego przymiotników (-oteooc -> -COTEOOC. ale kulturze starohinduskiej nie znane było zupeł­ nie metrum daktyliczne. jakby się rozpoczynały od podwójnej spółgłoski: powodują one wzdłużenie poprzedzającej je krótkiej sylaby. przez analogię poeci nadawali następnie często początkowym spółgłoskom płynnym wartość pierwotnej podwójnej spółgłoski nawet wtedy. oparte na retorycznym akcencie. dupoÓTr). możemy natomiast dostrzec jej rzeczywistą na­ turę i właściwie ocenić jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. daje się wyjaśnić również to. jak widzimy. rozwijana przez około siedmiu stuleci w twórczości ustnej i doprowadzona do szczytu doskonałości w poematach Homera przetrwała jako no­ śnik treści epickich przez całą starożytność. zapisywane w nagłosie w formie przydechu mocnego {hals — łac. 45-54. Powyższe przykłady anomalii metrycznych rzucają. Sformułowania takie jak: NuE. „apozycji". dv&QOTr')c zachowują krótkość sylaby. mbr nie następuje przed tą zbitką wzdłużenie. and Time. sugerujemy bowiem zarazem. Ithaka. L. W świetle historii języka greckiego. a także początkowe sw. [w:] J. A Memoriał for Milman Parry. L. Chafe88. I HOMER również początkowe i interwokaliczne s. W świetle wywodów M. Wykształcony dla potrzeb improwizacji i łatwej percepcji przez zbiorowego słuchacza w zasadniczy sposób różni się od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. 88 Zwłaszcza w jego monografii: Discourse. Orality and Homeric Discourse. Comparative Research in Orał Traditions. E. The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text. dla których uczeni znajdują analogie w języku z epoki mykeńskiej. że nie da się po­ wiedzieć prawdy o składni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo­ rzonej do opisu tekstu pisanego. Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli­ skiego Wschodu posiadały zupełnie inne zasady wersyfikacji. pokazują. nawiązując do teoretycznych ustaleń W. dokonuje przykładowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrębnionych przez niego kategoriach: „elementu świadomości". CA 12. Ohio 1987. Wynika stąd. Opozycja mię­ dzy charakterystyczną dla stylu Homera „oralnością" i stylem literatury tworzonej z myślą o czytelniku przy użyciu pisma uwidacznia się z całą ostrością również na płaszczyźnie składni. z którego korzysta autor Iliady i Odysei. „jednostki intonacyjnej". Visualisation. a nie na iloczasie. Dopiero wtedy. jak celnie zauważa M. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykańskich ba­ daczy. West wysnuwa wniosek. 1993. że heksametr powstał na gruncie języka greckiego już po rozpadzie pierwotnej jedności grecko-aryjskiej. które pierwotnie rozpoczynały się na [wr]. i poprzedzającą ja sylabę traktowali jako wzdłużoną.cit.

Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasadę „dodawania" i zasadę „kontynuacji". jak walczą. gdy podzieli się go na „jednostki intonacyj­ ne". Powyższa technika ma więcej wspólnego z zasadą „ukierunkowywania". Poeta nigdy niczego nie analizuje. lecz również kolejnymi zwerbalizowanymi „elementami świadomości" i jednostkami syntaktycznymi: a. W ko­ lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e — „zaś wiele dusz dzielnych") pojawia się po raz pierwszy w Iliadzie partykuła Se. że spójność tę zawdzięczamy specyficznej logice. Nie służy też jako znak przeciwstawienia. „który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił". która pozwala spojrzeć na jego język poetycki w kategoriach psycho. Niech ta krótka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez amerykań­ skich uczonych nowej perspektywy badań stylu Homera. m. WŁAŚCIWOŚCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauważono. Tę samą funkcję pełni także luźno dodane zdanie. W tym przypadku spodziewa­ my się jednak raczej kolejnego zdania względnego: „i który. k. która w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowiedź nowego zdania głównego. The Study ofHomeric Discourse. jak to ma miejsce nieco dalej. Przejście od pierwszego motywu do dru­ giego w członie k jest syntaktycznie niezręczne. Jak wyżej wspomniano.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krótkich całostek językowych. że najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera są konkretność i urozmaicenie. d. ale na pytanie. nie można analizowanego urywka traktować jako zdania w kategorii syntaktycznej. I HOMER Iliady.". Jako a p o z y c j ę należy również traktować imiesłów (c = „zgubę niosący"). E. Bakker dostrzega wprawdzie ogromną spójność. Swoich bohaterów pokazuje wprost w ich działaniu. s. [w:] A New Companion to Homer. Spójrzmy jednak. który tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady. która krok po kroku dopełnia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym słowie inwokacji „gniewu". 128 129 .. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgubę niosący. udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. ale jak zauważa Bekker. jak się zbroją. tworzenia kontekstu dla słuchacza niż z poprawnością składniową. jej pierwsze siedem wierszy. W cytowanym urywku. a ciała ich wydał psom na pożarcie i ptakom drapieżnym na ucztę i Zeusa spełniała się wola. pokrywających się z reguły z po­ znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi. koordynacji. b. /. Każdy dotychczasowy segment wypowiedzi jawi się więc jako oddzielna jednostka „intonacyjna" i semantyczna.i socjolingwistycznych jak na proces analo­ giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mówionego. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekście uzasadnienie nie w r e k c j i . zwłaszcza od dnia. jako wyraz uporządkowania jego podstawowych elementów. w jaki sposób i na ja­ kiej zasadzie powiązane są ze sobą kolejne człony analizowanego wstępu Iliady. określający skutki gniewu. tworze­ nia z krótkich zdań bardziej skomplikowanych.. motyw gniewu. (dusz) bohaterów. jak świętują czy podróżują. c. dość luźno połączonych ze sobą syntaktycznie. że strukturę syntaktyczną i semantycz­ ną proojmionu Iliady najłatwiej dostrzec. dyskurs wstępu Iliady rozwija się najpierw poprzez uzupeł­ nianie. analogicz­ nie jak partykuła uśv nie jest więc wyrazem podporządkowania. h. i. Partykuła ta u Homera. E. j. 292. a „śpiew" w członach k-n. dodawanie nowych aspektów charakteryzujących główny motyw pierwszego członu. z jego początkiem i końcem. gdy partykuła ta użyta jest po raz drugi w członie j — „I Dzeusa spełniała się wola". Partykuła 6e występu­ je tu w funkcji łącznika. jest znakiem aktu „kontynuacji" oraz przejścia do nowej myśli. n. zaczynające się formalnie od zaimka względnego ewokującego bezpośrednio ideę „gniewu". e. f. W opisach akcji konkretność opowiada- Zob. g. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstępie utworu (a) dwa zespo­ lone ze sobą pojęcia „gniewu" i „opiewania" są w kolejnych częściach tej wypowiedzi rozwijane i uzupełniane o nowe aspekty. lecz — a p o z y c j i . czy spełnia on kryteria syntaktyczne zdania. bliskiego znaczeniem „i". Cóż za­ tem decyduje o spójności tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy­ nika. Z tej perspektywy nawet „for­ muły" uważane dotąd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element ułatwiający improwizację traktowane są jako pochodne natury języka mówionego. lecz raczej przejawem ruchu. „Gniew" staje się przedmiotem eksplikacji w członach b-j. ale ma walor dy­ namiczny. który klęski nieprzeliczone Achajom sprawił. które są nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka. gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli władca narodów Atryda i równy bogom Achilles. Okazuje się. zaś wiele dusz dzielnych strącił w krainę Hadesu. antytezy. przejścia do nowej myśli. Zewnętrznym tego znakiem jest zauważalna w jego języku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. charakterystycznej dla dyskur­ su ustnego.

skarcenia. a wdzięk i uroda Heleny do pło­ miennej miłości małżeńskiej Andromachy. Uwagi Ateny łączą naganę z czułością. Uwaga poety zatrzymuje się na każdym kolejno wyodrębnionym szczególe rzeczywistości podobnie jak na każdym momencie akcji. co późniejszy dramat grecki. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykującego się do pierwszej w poemacie walki z Trojanami. że „unaocznia się dokładnie wszystkie zjawiska. które indywidualizuje bohaterów. przyrównany jest do łuny palącego się na wierzchołkach gór lasu. Auerbach. lepiej znaną i bardziej swojską rzeczywistość. ale takiego. sugerując w ten sposób ich żywą obecność. jakim są rozbudowane obrazy porównawcze. także w chwili afektu. Achillesowi jego upór. Bohaterowie dzielnie się biją. Nazywane są po imieniu wszystkie części opisywanego uzbrojenia zbrojących się bohaterów. gdy bawią ją zręczne kłamstwa Odyseusza. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia. ale również nie gorzej przemawiają. Podobnie dzieje się też z wydarzeniami roz­ grywającymi się wewnątrz świadomości bohaterów. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane są na zmianę z indywidualnymi pojedynkami. lecz także jego wspaniałe uzbrojenie. że są oni wszyscy do siebie podobni. wszystkie detale ubioru i ozdób strojących się bogiń i ko­ biet. W tym kontekście trudno nie wspomnieć o szczególnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku. II. Łatwo można byłoby przedstawić wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawić na scenie. Boha­ terstwo i gwałtowność uczuć Achillesa nie są w niczym podobne do pełnej odpowie­ dzialności za rodzinę i miasto waleczności Hektora. Szczytowym tego osiągnięciem jest przedstawienie w ks. również i tutaj nie może być żad­ nych ukryć i niedomówień. Mowa wprost dramatyzuje akcję. Nie trudno przy tym dostrzec.T. Najpierw lśni z dala błyszczący oręż. człon porównawczy przywołujący inną. Ludzie Homera odsłaniają swe wnętrze bez reszty. podkreśla im tylko właściwe cechy. Zresztą różnice postaw i charakterów są często akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sobą bohaterów: E. 200. lecz także jego rodziny i całej Troi. Zadanie ciosu jest za każdym razem odmienne. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszającego „niebo i ziemię" dramatu. Homer przedstawia. O dramatyczności stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz­ dzielenie kwestii między osoby mówiące. wprowadzo­ ny przez spójnik „jak". poprzedzając często walkę orężną walką na słowa. Jak zauważył E. 50. w której naliczono ich ok. Sama treść Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. Patroklos zarzuca np. s. Ponieważ jed­ nak potrafi on prawdziwie przedstawiać uczucia poprzez ich zewnętrzne przejawy. ko­ rzysta z kilku kolejnych porównań. Świadectwo platońskiego łona pokazuje zresztą. w przedstawieniu pojedynków czynom często towarzyszą wystąpienia słowne (dla dodania odwagi. Porównania te są czterokrotnie częstszym elementem narracji w Iliadzie. czyni się je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich częściach i określa się je dokładnie we wszystkich ich związkach przestrzennych i czasowych. I HOMER nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegłości technicznej odsłaniającej naszą niewiedzę. wojenna na ogół rzeczywistość czasów bo­ haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i naświetlenie w przywołanej przez obraz porównawczy rzeczywistości bliskiej poecie i słuchaczom ze sfery życia codziennego lub ze świata przyrody. Zróżnicowane są również przedsta­ wienia samego przebiegu walki. nie tylko Hekto­ ra. Powtarzające się ich stałe epitety mogłyby sugerować. mimo że poeta miał tu do dyspozycji sporo gotowych formuł językowych. że uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. każe przy tym swoim postaciom zawsze mówić wprost od siebie. czego nie powiedzą innym. a Hektor Parysowi — jego zniewieściałość. zelżenia).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ —. które stanowią doskonałą ilustrację dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien­ nej rzeczywistości w obrębie tej samej jednostki kompozycyjnej. niezmierną liczebność i doskonałych dowódców. którego „blask sięga­ jący nieba". 445-483) jesteśmy świadkami nagromadzenia aż pięciu porównań. I. nieświadomego. Podstawową funkcją porównań homeryckich jest oczywiście zilu­ strowanie i unaocznienie jakiegoś momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poetę rzeczywistości. że rapsodyczna recytacja poematów homeryckich była bliska sztuce aktorskiej. trzech osób na scenie". Przykład ten jest jednocześnie świadectwem. wszystkie części budowanej tratwy czy okrętu. Prawdziwym dramaturgiem okazuje się po­ eta zwłaszcza w przedstawianiu pełnych napięcia scen pojedynków. Warszawa 1964. t. że sceny dialogów homeryckich rządzą się tym samym prawem „dwu. Mimesis. powiedzą to sobie w duchu. W tym przypadku {II. Dramatyzacja sprzyja oczywiście urozmaiceniu. Niekiedy. potem na równinę Skamandra wylewają się „od okrętów i namiotów z krzykiem tłumy woj- 130 131 . że rozmawia z boginią. inny też jest w każdym przypadku charakter śmiertelnego zranienia. aby czytel­ nik się o tym dowiedział"90. Jest to w pełni zrozumiałe. W ich przedstawieniu na przemian występują sceny boskie i ludzkie. niż w Odysei. które ilustrują nie tylko kolejne mo­ menty wymarszu wojska. Służy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko. które objawia się jednak przede wszystkim w rozmaitości przedstawionych postaci i w zróżnicowanym bogactwie ich charakterów. podstawowy rys stylu homeryckiego po­ lega na tym. Auerbach. Wymownym tego przykładem jest również reakcja Ateny w Odysei. zażyłością i żartem. przejawy te pokazywane są w wielkim bogactwie zróżnicowania. Nic bardziej mylnego. jak to ma np. jakimi są w Iliadzie walki i pojedynki bohaterów. Homer nie dokonuje oczywiście analiz psychologicznych opisując różne uczucia. Wielkie urozmaicenie można obserwować nawet w sposobie przedstawienia naj­ bardziej typowych zdawać by się mogło scen. W Iliadzie twarda.

ÓQLCovTec). miasto oblężone przez wrogów. że ich teza o róż­ nych autorach Iliady i Odysei nie zyskała szerszej aprobaty u starożytnych uczonych i krytyków. ILIADA A ODYSEJA — PODSUMOWANIE Między Iliadą a Odyseja przez długie wieki dostrzegano w starożytności wyłącznie podobieństwa i traktowano je jako dzieło jednego genialnego twórcy — Homera. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literaturę. winobranie i tańce dziewcząt i chłopców podziwiane przez licznie zebranych widzów. Porównanie obydwu poematów homeryckich. Kirk'a. ale dopiero w Odysei stały się pierwszoplanowym przedmiotem świata przedstawionego"94. I HOMER ska podobne do olbrzymich stad „gęsi. nie heroizm okryty publiczną sławą. Jak celnie zauważa. part 1. dostrzegając ogromne różnice w charakterze obydwu poematów.CW. toczy się spór stron przed sądem. widzimy i wieś z pasterzami. Homer. „są czasy niełatwego pokoju. zob. które przed odlotem zbie­ rają się na łąkach azyjskich. Wspaniałym dopełnieniem obrazu współczesnego poecie świata nakreślonego w porównaniach są sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//..in. Możemy tu oglądać nie tylko płaskorzeźbę kosmosu. polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny. jak niezwykle trafnie ujmuje to G. i dlatego jako całość odznacza się stylem surowym i wzniosłym. Decydujące w tym przypadku było podobieństwo języka. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorów greckich. stosunków wewnątrzrodzinnych. który nic nie wie o wojnie. stosownym dla bohaterskiej tradycji. 470-607). oraczami i żniwiarzami. wiersza i problematyki z kręgu wojny trojańskiej. 33. a wygląd i postawa naczelnego wodza wydo­ byta jest przez porównanie go do trójcy najpotężniejszych bogów: Zeusa. które stają w centrum zainteresowania Odysei. jakie nastały po wojnie trojańskiej. Op. XVIII.. „Sprawa mi­ łości. jednego z najwybitniejszych homerologów naszych czasów93.] widok na inny świat. ciągle są w drodze". którego przedmiotem jest wojna. Szukając źródła. przeł. by nagle pośród mieczów i dzid. miała niewątpliwie wojenny i bohaterski charakter. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon. odmówili Homerowi autorstwa Odysei i stąd zyskali niepochlebne miano „rozdziela­ czy" (gr. Dla wyrażenia nowych myśli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko właści­ wych sformułowań. 5. I. Iliada jest poematem w peł­ nym tego słowa znaczeniu bohaterskim. IX). a zwłaszcza poświęcenia ze strony syna. w starości natomiast Odyseje (O wzniosłości. cwałujących koni. przyjmuje (s. można zatem powtórzyć celną obserwację J. gościnność i jej formy. S. a nie zbiorowa walka. 5-6. żurawi czy łabędzi. dzielona z bogami współodpowiedzialność za klęski i nieszczęścia — wszystkie te sprawy nie były wprawdzie zupełnie obce Iliadzie. s. inni. żony. 38. 12. że „system zrośniętych z heksametrem formuł frazeologicznych. cit. jak Odyseusz. s. M. połączone z ich estetyczną oceną. Dopiero w II wieku przed Chr. autor traktatu O wzniosłości. wiele różnic między Iliadą i Odyseją łączy się bezpo­ średnio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. Parandowski. że odmienny ro­ dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistości nie mógł być wyrażony za pomocą tych samych formuł językowych. Przedmiotem Odysei. sprawił. Autorytet Arystarcha. vol. Inny jest więc również wachlarz spraw.. na dzień powszedni. J. który podjął z nimi polemikę naukową i wykazał bezpodstawność ich lingwistycznych wniosków92. 15. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona. lecz również tętniące życiem miasto w okresie poko­ ju. jak zauważa Kirk (s. jest oczywiście wspólna obydwu poema­ tom. s. Podsumowując nasze uwagi na temat homeryckich porównań. s. choćby w największym zamęcie bitwy. Umiejętność sprawiania wojsk przez dowódców porządkujących szyki zobrazowana jest przez czynność doświadczonych pasterzy kóz. wierności i zdrady małżeńskiej. Odyseja. 34). cit.269. Większość formuł frazeologicznych. poległych i rannych otworzyć [. Niekiedy w sposób zupełnie nowy wyrażone są również zwyczaj­ ne rzeczy. Liczebność wojska porównana jest z kolei do ilości „kwia­ tów i liści na łące w porze wiosennej" oraz do rojów wiosennych much. O jego polemice z Hellanikosem zob. S.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.. w którym odbywają się gody weselne. dzięki któremu mogła tak łatwo rozprzestrzeniać Zob. Przypuszcza bowiem. Troi i bohaterach. nie szuka dla nich oddzielnych autorów. genialnego poetę. 33 n. że najstarsza tradycja poezji epic­ kiej. co walki i cierpienia w Iliadzie. II. w którym żył poeta daleko poza heroiczną przeszłością"91. Tu panuje czas teraźniejszy. SchoYaAadll. z którego zrodził się formularny styl eposu homeryckiego. zdobywanie łupów czy okazy­ wanie lojalności wobec swych przyjaciół i współtowarzyszy broni". Jasne. lecz wyjaśnia je jako dzieła stworzone w róż­ nym okresie życia przez tego samego. który w swej dojrzałości miał ułożyć poważną i „wzniosłą" Iliadę. Op. wychodząc ze specyficznego rodzaju obserwacji językowych. Kirk. znany jako Pseudo-Longinus. 92 51 Zob. jakim był działający w I wieku po Chr. Posejdona i Aresa. sług. znane czytelnikowi z Iliady. która odcisnęła się mocnym piętnem na języku95 Homera. Parandowskiego: „Co chwila Homer zawiesza akcję poematu. Ten. 38).651. i oprać. problem winy i kary. pozwala i dziś lepiej zrozumieć specyficzny charakter i walory artystyczne każdego z nich. Doskonałym tego potwierdzeniem jest ich krótka charakterystyka porównaw­ cza dokonana przez G. 185. Warszawa 1998. której pewni uczestnicy nie­ dawno wrócili do domów. 132 133 . Scholia A ad II. Jej przedmiotem są zatem: „raczej osobiste. 245.

że jacyś nowi znakomici poeci przenieśli stary poetycki styl na te dziedziny życia. o poniżające przebra­ nia. s.). W Odysei nowa­ torstwo idzie nieco dalej. Page96.^ta- ciami z Iliady.. co ma ogromne znaczenie dla zróżnicowania nastroju i rytmu akcji"97. O. występy śpiewaków. zrodził się najpierw do opisania czynów wojennych. problem autorstwa tych po­ ematów mógł być raz na zawsze. jak zauważa G. Miinchen 1929. że Odyseja jest młodsza od Iliady tylko około 30-40 lat i że obydwa poematy pochodzą zasadniczo z tej samej tradycji. o knucie intryg. znajdujące potwierdzenie w kulturze mykeńskiej". 39. co ze wspólnego skarbca „mitu trojańskiego". — „cyklicznymi"101. W. W Iliadzie można obserwować tendencje do archaizowania i zachowawczości. IV. cit.). akcentowane przez nowożyt­ nych badaczy podobieństwa i różnice językowe. Naj­ starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczała się jednak tylko do przedstawiania czynów wojennych. 99 134 135 . Schmid. ale można odnieść wrażenie. które jako poematy „prag­ matyczne". Jeśli zgodzimy się z hipotezą W. uroczystości. by je wyra­ zić. lecz pałace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wędrówek Odyseusza. 43: „gardzę poezją cykliczną". które przedstawiały całą mityczną prehistorię Greków. w Odysei — do nowatorstwa i eklektyzmu. autor tego poematu nie odwołuje się nigdy do żadnego wydarzenia z Iliady. Nie wykluczają tego zachodzące między tymi poematami różnice. Page. jak na to wskazują chociażby na­ zwy elementów uzbrojenia... Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". skupiające swą uwagę na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i śmierć n Op.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a zwłaszcza w Odysei zdradza­ jące znajomość całego mitu trojańskiego. mimo że są one dość istotne. 158. a nawet mogą być dziełem jednego autora. opowieść Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. Postacie z Iliady występujące w Odysei tracą jednak. Geschichte der Griechischen Literatur. uroczystości religijne. Odyseja poszerza ponadto świat wartości bohaterów o „umiejętność ustę­ powania wyższej konieczności. Można by zatem sądzić. 39). że ich imiona są wzięte nie tyle z Iliady. 101 Najstarszym bezpośrednim świadectwem jest epigramat Kallimacha. są postaciami nieco papierowymi. Jak wyjaśnia Schmid.in. 96 97 Por. Świat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterów i przez ich wspomnienia w bezpośrednim związku z tradycyjnym światem bohaterskim.. Natomiast Nestor. że jego bezpośrednią kontynuacją były interesujące nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr. 10(1 Zob. który jednak jest raczej wytworem wyrafino­ wanego rozwoju niż bezpośrednią pochodną języka ściśle bohaterskiej poezji". Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojowników postacie czarodziejów i czarodziejek. relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. IV. poprzedzającego powstanie Iliady i Odysei. którego męstwo i pomysłowość rozwinięte są w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskują pełne uzasadnienie tradycyjne epitety. Page98. mają wyraźne zabarwienie heroiczne. Menelaos.] Sposób przedstawienia tych motywów i język. III. 195 n. by podniesiony przez starożytnych óoiCoytŁę. D. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegółowa ana­ liza porównawcza form językowych w obydwu poematach. Jedynymi bezpośrednimi dowodami są dość liczne wzmianki w Iliadzie. Choć trudno byłoby dziś zgodzić się z radykalnie sformułowaną na tej podstawie i obserwacjach językowych tezą D. o cierpliwość. pasterzy i służących. ale swym zakresem mogła obejmować również „morską żeglugę. Nestora o kłótni Agamemnona i Menelaosa na temat planów opuszczenia Troi {Od. D.). Kirk. I HOMER się ta poezja.cit. s. będziemy mogli również przyjąć. Bd. Nową inspirację i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowił sukces Iliady i Odysei. Sceny rozmów. The Homeric Odyssey. przedstawieni dość szeroko w związku z podróżą Telemacha w pieśni III-IV.s. CYKL EPICKI Oprócz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka łączyła szereg krótszych poematów epickich. jednookich potworów. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do „gniewu" Achillesa ani do śmierci Hektora. że autor Odysei nie znał w ogóle Iliady. 325 nn. AP XII. uczty i ofiary towarzyszące walkom i bohaterskiemu stylowi ży­ cia. jedną z najbardziej charakterystycznych cech „epiki historycznej" było sku­ pienie uwagi na samej zdarzeniowości i na przedstawieniu jakiejś historii bądź losów jakiegoś bohatera od samego początku do końca. Po­ wyższe obserwacje upoważniają go do akceptacji tradycyjnego poglądu. Schmida100 o ist­ nieniu „eposu historycznego". 103 n. uczucio­ we relacje między kobietami i mężczyznami i w ogóle wszystkie nowe tematy wyrażo­ ne są również w języku formularnym. G. jednoznacznie w najbliższej przyszłości rozwiązany. Ich znakomita większość dotyczyła mitu trojańskiego i stanowiła — patrząc z naszego punktu widzenia — uzupełnienie. [. Oxford 1955. Helena. znajdziemy natomiast szereg bezpośrednich odwo­ łań do wydarzeń związanych ze zdobyciem Troi. Jak celnie zauważył w podsumowaniu swych wykładów na temat Odysei D. Tylko ich imiona potwierdzają ich tożsamość z pełnymi życia i namiętności p. stylistyczne i światopoglądowe nie wskazują. s. a raczej dopełnienie związanych z wojną trojańską wątków Iliady i Odysei. Page'a. op.S. I. Stahlin. jakiego się używa. które stanowiły przedmiot poema­ tów cyklu trojańskiego. którymi obdarzono go w Iliadzie. Nie dotyczy to Odyseusza. niekiedy swój heroiczny wymiar. Page {ibidem) przypomina m. Miejscem akcji nie jest już obóz wojskowy i pole bitwy. 149-156. 266 nn.S. słów i spraw anga­ żujących się w różnego rodzaju walki arystokratów. której wyniki przytacza D. Kirk (s.

Według pierwszego fragmentu klątwę tę sprowokował Polynejkes. powrót Odyseusza w Odysei). Przeklinając swych synów życzy im Edyp. Całej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako króla Teb możemy się tylko domyślać na podstawie późniejszych jej ujęć przez tragików i mitografów. Diomedes syn Tydeusa. przepiękny wykona­ ny ze srebra stół i nalewając mu wina do pięknego. Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu. drogocenny. bratobójcza walka i śmierć obydwu synów Edypa. W lepszej nieco sytuacji jesteśmy w przypadku Tebaidy. Ob­ cy mu był również motyw odmowy wydania zwłok poległych bohaterów i związany z tym konflikt z Tezeuszem. przygotowanie siedmiu stosów po­ grzebowych i grobowców dla poległych bohaterów argiwskich. poeta elegijny Kallinos uważał go za dzieło Homera. da­ jąc do użytku oślepionego. Poza krótką in­ skrypcją wskazującą na Kynaithosa jako autora poematu103 zachowały się tylko dwa późne świadectwa: Pauzaniasza IX. Kłócąca się z prawdą wizja „siedmiobramych" Teb. IX. że w Tebaidzie przedstawione były ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty­ deusa i Polinejkesa przez Adrastosa. od których utworzono liczbę siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który śmiertelnie zraniony przez Melanippa prosił bo­ gów.) nie ukrywa dlań swego zachwytu i stawia go tuż za Iliadą i Odyseją™4. Nieznajomość powyższych motywów lokalnej legendy tebańskiej wskazuje. Poematy cyklu tebańskiego nie były podzielone na pieśni i miały liczyć Edypodia — 6600 wierszy. od których później to miejsce nazywano miejscem „siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). IX. mogła bowiem zro­ dzić się jedynie w oddali od tego miasta. 5. jak można się ła­ two domyśleć — wyruszyli pod Teby. z której „wodzowie". Pierwszy wiersz poematu. Etiopidzie. Paus. historię wojny tro­ jańskiej oraz powrotów z tej wojny innych bohaterów (poza Odyseuszem). Obydwa przed­ mioty stanowiły rodową pamiątkę po Kadmosie i zapewne dotknięty nieszczęściem Edyp zakazał ich używać. określanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odróżnienia od późniejszego analogicznego dzieła Antymacha z Kolofonu). wątek trojański natomiast aż w sześciu: Opowieściach Cypryjskich (nazywanych też Cypriami). Przyj­ muje się. 271-274). I właśnie ta szeroko rozumiana historia powiązanych ze sobą w legendzie102 wojen o Teby i Troję stanowiła przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. wy­ różnienie się bitwie Tydeusa. et Sicii. Klątwa Edypa i jej konsekwencje to niewątpliwie jeden z ważnych motywów przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej świata.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. Pauzaniasz przywołuje świadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze­ komej opinii Homera {Od. wypełniają­ cymi w sumie 17 heksametrów. że matką dzieci Edypa była nie Jokasta. Wiemy. porcję ofiarnego mięsa. że już w VII wieku przed Chr. lecz przeniesionych przez emigrantów do Jonii. a niektórzy nowożytni badacze uważają ten utwór za starszy od Iliady i Odysei. a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy każda. lecz Euryganeja. że Sfinks po­ rwał „Hajmona. I HOMER Hektora w Iliadzie. 105 Zob. Wątek tebański był rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii. podobnie jak świadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotyczą klątwy rzuconej przez Edypa na swych synów.5. którzy mieli powiedzieć. że poemat nie powstał w Tebach. Autorowi Tebaidy nie był natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego złamanie przez Antygonę. pozostawiły do zagospodarowania przez innych poetów całą historię dwu wypraw przeciw Tebom. 9. złotego pucharu. a informujący nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr. „by nie zdołali podzielić się zgodnie ojcowizną i by trwali w ciągłych walkach ze sobą i wojnach". nieszczęśliwego Edypa. Tebaidzie i Epigonach.. Scholiasta Eurypidesa mówi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych. np. skoro w tych niewielu fragmentach pojawia się podwójne jej uzasadnienie. W drugim przypadku synowie Edypa narazili się na jego przekleństwo bratobójczej śmierci. atak na mury Kadmei. że wyrasta on z kręgu prastarych legend powstałych w Grecji lądowej. Znamy więc z bezpośrednich świadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy. by go pomścili. Powrotach i Telegonii. córka Hyperfasa. Najmniej in­ formacji przekazała nam starożytność na temat poematu o Edypie. niż mu się jako królowi należała. bliski dźwiękowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKT£c jako temat utworu za­ powiada sławienie „bardzo suchej Argolidy". Allena. jego zwycięstwo w zawodach i szczęśliwe uniknięcie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczyków. 1292 II. ukochanego syna Kreona." i cytuje na dowód dwa wiersze z tego poematu. 5. które w rzeczywistości posiadały tylko trzy bramy105. Ty- Synowie bohaterów z wyprawy na Teby walczą pod Troją. podając mu do spożycia gorszą.. Siedmioma argiwskimi wo­ dzami. ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie. 8. namawianie Amfiarosa do udziału w wyprawie i jego odmowa. dziewięciu poema­ tów. Świadectwa starożytne pozwalają stwierdzić. XI. Paus. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesięciowierszowy fragment. Zburzeniu Ilionu. W. poselstwo Tydeusa do Teb. Małej Iliadzie. 11. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowało się zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana­ ście świadectw. 136 137 . Następnie śmierć Tydeusa i jego pogrzeb na równinie tebańskiej. Przedstawiona była w związku z tym drastyczna scena „żłopania" mózgu z odciętej przez Amfiaraosa głowy Melanippa przez umierającego Tyde­ usa. stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa. CIG Ital. motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo­ tyw (kazirodczego) małżeństwa Edypa. wypełniających niecałe 6 stron wydania T. Nigdy zresztą w starożytności jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem.

by odwzajemnić Parysowi jego uprzednią życzliwość. została. które skłaniają Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurów w Lacedemonie. Achillesa. po­ emat w jedenastu księgach. węża. Utwór rozpoczynała bo­ wiem scena narady między Zeusem i Temidą „na temat wojny trojańskiej". Związane są z nim niepomyślne wróżby Helenosa i Kasandry. Kapaneus. Mekisteus. nękani zesłaną przez Herę burzą. informuje nas o losach wieszczki Manto. a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazują na Antymacha z Teos (V wiek) ja­ ko na autora Epigonów. Mała Ilia­ da. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II. Znają go dopiero późne źródła doksograficzne. cit. Rozpala więc w ich sercach wza­ jemne uczucie i sprawia. w swej strukturze fabularnej stanowił bezpośrednie na­ wiązanie do Tebaidy i przedstawiał zwycięską wyprawę na Teby synów poległych tam bohaterów. Autor poematu zdumiewa nie tylko starożytnych komentatorów. ubranym w szatę mitu i poezji. staje się doskonałą okazją dla bogini miłości Afrodyty. która uciekała przed nim przybierając różne kształty: wiatru.. synów Afareusa i stoczyli z nimi zwycięską 138 139 . są najlepiej poświadczonym utworem całego cyklu. lecz przez wojny. ognia. ale również kolejne pokolenia nowożytnych badaczy swym racjonali­ zmem.s. lecz do opowieści o całej wojnie trojańskiej. 116). Parthenopaios. lecz także jej braci. że kochankowie pod osłoną nocy odpływają wraz z drogo­ cennym majątkiem. Nie można jednak wykluczyć. 204. bliźniaków Kastora i Polideukesa. ptaka. 61) do Iliady (I. Wystarczyło. Scholia (A. że Homer nie jest autorem tego poematu. przypisywany również Homero­ wi i liczący 7000 wierszy. że chodzi w tym przypadku o inne zupełnie dzieło. i stamtąd do Troi. Nie osiągnął on chyba doskonałości poematów Homera. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie się nań powołują. Przyjrzyjmy się pokrótce każdemu z nich. lub z filozofem z V wieku. drzewa. lwa. identyfikowanego przez nowożytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu. Etiopida. Ten drugi wątek był w poemacie wiodącym. do Sydonu. co oznaczało w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformułowa­ nie: „tak Zeusa spełniała się wola". Vind. Schmid106.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Polyneikes. by zaczęły opiewać młodsze pokolenie bohaterów. Oto bowiem na prośbę Ziemi. u których wcześniej bawił Parys. Cykl ten tworzyło sześć poematów: Cypria. Poetę interesują nie tylko losy Heleny. Sąd Parysa jest pierwszym ogniwem całego szeregu zdarzeń tworzących trzon akcji poematu. którego rozwlekłość stała się przysłowiowa. który sądzi. a następnie do Menelaosa w Sparcie. 308) Apoloniusza Rodyjskiego. 1 HOMER deus. Oprócz liczniejszych fragmentów i świadectw zachowało się bowiem w wyciągu Focjusza streszczenie tych poematów dokonane przez Proklosa. Był to obszerny. Cypria. przywołując ten poemat. tygrysa. 5) informują nas dokładniej o okolicznościach tej narady i o tym. Kolejny poemat cyklu tebańskiego — Epigoni. ale innego autora nie wymienia. jako na źródło informa­ cji o Hyperborejczykach. Oprócz obszernego streszczenia Proklosa starożytni autorzy cytują w sumie ok. na których ucztowali razem z ludźmi olimpijscy bogowie. Nie wiele więcej niestety na jego temat świadectwa starożytne pozwalają nam po­ wiedzieć. że „autor jego był nieznany". którego autorstwo późniejsza tradycja przypisywała sa­ memu Homerowi bądź Stasinosowi z Cypru. Pobyt trojańskich gości na dworze króla Menelaosa. Historia rodziców głównego bohatera Iliady. skoro w V wieku przed Chr. wysoko ceniony. misternie połączona przez motyw sporu z opowieścią o przyczynach wojny trojańskiej. Zburzenie Ilionu. Hefą i Afrodytą o tytuł najpiękniejszej bogini. Nieporównywalnie łatwiej jest zrekonstruować treść i charakter zaginionych poe­ matów cyklu trojańskiego. Powroty. Imiona siedmiu tebańskich obrońców stworzył dopiero Ajschylos. Autora poematu nie znają również Op. rozstrzygnięty „sądem" Parysa na rzecz Afrodyty. o ile jest on autorem Epigonów. Amfiaraos. że Zeus za radą tegoż Momosa zrezygnował z zalotów do bogini morskiej Tetydy i skłonił Peleusa do ubiegania się o jej rękę. gdzie odbywają się ich gody weselne. którą uprzednio przedstawił jako córkę Zeusa i Nemesis. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjęli z nim rywalizację tworząc nowe Tebaidy. Z jego „woli" wybuchła więc wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna trojań­ ska. udręczonej nad­ miarem i niegodziwością ludzi. ale jak zauważył już W. że autor tego poematu zamierzał dokonać wprowadzenia nie do Iliady. uwieńczone zostały jednak sukcesem i konse­ kwentnie wspaniałymi godami weselnymi. w starożytności nazywane również Opowieściami cypryjskimi (Kuncna 5iAeyŁ\iaxa). Poza tym Herodot (IV. które sami ludzie będą prowadzili. obfitująca w okropności i przerażające nieszczęścia spowodowane bratobójczą wojną fabuła poematu wymagała od poety użycia bardziej ciemnych kolorów niż w Iliadzie i rezygnacji z wesołych epizodów. córki Tejrezjasza. w którym przywołuje się Muzy. Niełatwe zabiegi Peleusa o rękę Tetydy. Zachowane fragmenty przez swą szczupłos'ć nie pozwalają na sformułowanie jakiejś' miarodajnej opinii na temat właści­ wości stylistycznych i charakteru całego poematu. Można więc powtórzyć za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26). Telegonia. który wyjeżdża na Kretę i zostawia ich pod opieką swej pięknej małżonki Heleny. Scholiasta do Argonautyk (I. i na których został sprowokowany podstępnie przez (nie zapro­ szoną) Erydę („Waśń") spór między Ateną. Zeus za radą „chytrego Momosa" pragnie jej ulżyć nie poprzez klęski i kataklizmy. Streszczenie Proklosa pozwala wnosić. jak widzimy. które znalazły odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. Platon i Arystoteles. 32) powołuje się na Hezjoda i na Homera. a niekiedy — Hegezjaszowi z Salaminy. a którzy obecnie wyprawili się do Messenii po stada Linkeusa i Idasa. Jako przyczynę wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkości i przeludnienie.

Składały się na nią dwa ciągi wydarzeń. Szczegółowo były poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na sąsiadujące z Troją miasta. A. cit. przed Chr. Zabiera następnie jego ciało ze stosu pogrzebowego i za- Tak twierdzi. ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa nieśmiertelność. katalog sprzymierzeńców Troi. I. złożeniem ofiar i wróżbami Kalchasa. przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. Nie ulega wątpliwości.). Wkrótce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem. a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa. według przepowiedni. co drugi zaś spędzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt. który chciał uniknąć udziału w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. wziętej pomyłkowo za Troję. Opowiedziane i przedstawione w nim były szczegółowo przygotowania i podjęcie dwu karnych wypraw na Troję. być może107. który zabiwszy syna Polinejkesa. 9). gdzie zgadza się go uleczyć Achilles. poemat w pięciu księgach. poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie. który opowiada mu z epicką rozlewnością historie tragicznych związków małżeńskich Edypa. którą Hory i Charyty przyoble­ kają w szaty pachnące wspaniałym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatów wiosen­ nych skłaniają nowożytnych badaczy do twierdzenia. ponieważ nie mogła być bez jego pomocy zdobyta Troja. Heraklesa. by obaj co drugi dzień żyli. gdzie Agamemnon polowaniem na łanię rozgniewał Ar­ temidę. Artemidy i Latony przez Odyseusza. 61 do II. które­ go lżąc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwłok Pentezylei. rom.). a także podział łupów. rozpoczęta również od zgro­ madzenia wojsk w Aulidzie. zamieszczony na końcu poematu. aby złożyć ją w ofierze Artemidzie. Achilles ściga Trojan aż za mury miasta i zostaje śmiertelnie ugodzony z łuku Parysa. powołując się na świadectwo piszącego o Ho­ merze Artemona z Kladzomenoi. Słyszymy też o udawaniu szaleństwa przez Odyseusza. lecz równocześnie bardzo udramatyzowana.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Memnon sroży się w walce i m. którego autorem miał być według zgodnego przekazu świadectw starożytnych Arktinos z Miletu. O wiele szerzej przedstawiona była druga wyprawa. Opowiadał więc szczegółowo o dotarciu wyprawy na wyspę Tenedos. o wylądowa­ niu Achajów pod Troją i zabiciu przez Hektora Protesyłaosa. Poeta opowiadał następnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez boginię i o jej przeniesieniu do kraju Taurów w Kolchidzie. Tezeusza i Ariadny poszerzając w ten sposób znacznie ramy przed­ stawionego w poemacie świata.in. zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. Podczas przygotowań do pierw­ szej wyprawy Menelaos udaje się najpierw do Agamemnona. Vind. W zaciętej walce z Trojanami ratuje ciało i zbroję Achillesa Ajas. A więc: jej wyróżnienie się na po­ lu walki. śmierć z ręki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi. zabija Antylocha. działającym w okresie I Olimpiady (776 r. Przypuszcza się. Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia można wnosić. Wspomniane na wstępie świadectwo scholiasty (Schdl. I. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentów można po­ wiedzieć o motywach wypełniających treść poematu. o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem. śmierć Tersystesa. Szcze­ gólnie dużo miejsca poświęcił poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowódz­ twem Agamemnona sił achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywającym się pod Troją w ciągu ośmiu lat poprzedzających akcję Iliady. Dysponujący zbroją wykonaną przez Hefajstosa syn Jutrzenki. o ukąszeniu tam przez węża wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojącą się i cuchnącą raną na bezludnej wyspie Lemnos. którą według wyjaśnień Kalchasa można było przebłagać tylko ofiarą z córki królewskiej. co pozwalałoby datować go na VII wiek przed Chr. jak obdarzony nieśmiertelnością Polideukes błagał u Zeusa o nieśmiertelność dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodził się jedynie na to. Rodzajem epilogu był. syna Nestora.. został zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa. Pierwsza wyprawa. że autor Cypriów z całą świadomością i konsekwencją dążył do wypełnienia swą opowieścią ca­ łej przedakcji Iliady. 68) na­ zwany najstarszym greckim poetą epickim. Pierwszy związany był z przybyciem na pomoc Troja­ nom Amazonek z ich królową Pentezyleją na czele. 140 141 . Bezpośrednią kontynuację akcji Iliady stanowiła natomiast Etiopida. opierając się na świadectwach Apollodora. a Bryzejdę — Achilles. Drugi z kolei ciąg wydarzeń był połączony z przybyciem na pomoc Trojanom króla Etiopów Memnona. że akcja tego utworu była dość prosta. Główny trzon akcji poematu wyznaczały jednak przede wszystkim konsekwencje porwania żony Menelaosa Heleny przez Parysa. mógł być uleczony. że atmosfera tego poematu była bliska liryce jońskiej i eolskiej. Bizantyjska Księga Suda. Schmid {op. Dlatego pod pozorem zaślubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigenię. zakończyła się zniszczeniem Teutranii. nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi­ ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. aby opłakiwać syna. o daremnym poselstwie Achajów do Troi z żądaniem wydania Heleny. Poeta opowiadał też o tym. 740 r. na które przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda. że dla potrzeb tego poematu został też stworzony „katalog okrętów" achajskich. Poemat kończy opis uroczystości pogrzebowych. bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa. I HOMER walkę. Tersandra. W. a następnie do Nestora. 209 i przyp. 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojańskiej i dłuższe frag­ menty opisujące w stylu barokowym toaletę Afrodyty. s. na mocy któ- rego' Chryzejdę otrzymał Agamemnon. przed Chr. Przybywa więc do Argos. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwagę na historię króla Myzji Telefosa. który stanowił przegląd sprzymierzonych sił zebranych w Aulidzie. odpłynięcie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za­ bójstwa przed ołtarzem Apollona. którego wspomaga Apollon. Swym zakresem obejmowała wydarzenia dziesiątego roku wojny trojańskiej od śmierci Hektora do śmierci Achillesa.

Motorem dalszej akcji był Odyseusz. I. najczęściej wymieniano w starożytności Leschesa z Mytileny na Lesbos. czynią nieśmiertelnymi i przenoszą do krainy wiecznej szczęśliwości. za to podob­ nie jak u Hezjoda myślało się o winie i karze. przeciwstawiona tu była przemyślność i roz­ waga Odyseusza. Pozostaje to w pełnej zgodzie z wyobrażeniem pośmiert­ nych losów pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. Trojanie odzy­ skują od Menelaosa ciało Parysa. pozorując odstąpienie od oblężenia i odpłynięcie floty. Wyliczone przez Stagirytę ich tytuły wskazują nie tylko na bogactwo treścio­ we Małej Iliady. Paralelę do Iliady można dostrzec chociażby w po. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje się do Troi. na próżno jednak zabiegają o ich ura­ towanie. neoanalizy w ich bada­ niach nad kwestią homerycką. Na tym kończy się streszczenie Proklosa. W jakiś czas potem Deifobos po­ ślubia Helenę. równorzędnych komnat. którą T. I. na którym oparliśmy powyższe wyliczenie motywów sta­ nowiących treść Etiopidy. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziałem Tetydy. kolejnego poematu z cyklu wojny trojańskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który mimo wa­ leczności ginie z ręki Neoptolemosa. odebrał sobie życie. Niemniej wzruszająca jest również śmierć Antylocha. od sporu o zbroję Achillesa. Nereid i Muz uznany został na­ tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystości pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowił punkt wyjścia dla przedstawicieli tzw. składają­ cych się z szeregu samodzielnych. po śmierci opłakują ich. stawie Tetydy. Jako autora Małej Iliady. a inni Leschesowi z Les­ bos. Oszalały Ajas. zdobycie Troi. do którego dążą bohaterowie. zhańbiwszy się wyrżnięciem bydła. W jego ujęciu Achil­ les po śmierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywającym w Hadesie. Podobny jest pośmiertny los syna Jutrzenki. 139 nn. ale jednocześnie na jej kompozycję. lecz dzięki in­ terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa „w raju". jak się wydaje. Mała Iliada (lAiac uiKod). Mnogość starożytnych świadectw na temat tego poematu wskazuje na jego dużą popularność do późnej sta­ rożytności. Następuje oblężenie Trojan i kolejna akcja Achajów inspirowana przez Atenę. który uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym łukiem Heraklesa ma zapewnić Achajom zdobycie Troi. W poemacie nie mówiło się również o „sławie" jako celu. Sinko {Zarys literatury greckiej. Brutalności i bezwzględności srożącego się Neoptolemosa. Poeta lubi sceny wzruszające: dwie bogi­ nie przewidują śmierć swoich ziemskich synów. Zburzenie Ilionu (w dwu księgach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojańskiej. która również w tym poemacie wstawia się u Zeusa za swym synem.). Konia za radą Synona mimo ostrzeżeń Kassandry wprowadzono do Troi. Aby zrealizować jego wróżby o zdobyciu miasta. Do­ strzegano bowiem wiele momentów wspólnych między tym utworem a Małą Iliadą. którego obecność miała zapewniać Troi bezpieczeństwo. jak też i wymowne nowości. z których można by ułożyć po jednej tragedii. którego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu. Stwierdza on. a opis walki o ciało i zbroję Achillesa stanowi wyraźną analogię do opisu walk o ciało Patroklosa. Podobieństwo na płaszczyźnie motywów nie oznacza bynajmniej w tym przypad­ ku podobieństwa ideowego i artystycznego. jak już zauważył T. Nieprzypadkowo. światopogląd naszego poety. który podczas samotnej wyprawy do Troi schwytał w zasadzce wieszczka Helenosa. syna Telefa. Wypełniająca cztery księgi akcja tego poematu jest bezpośrednią kontynuacją Etiopidy. Kolejny wątek akcji łączył się już z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeńca Eurypylosa. mimo swej zwięzłości pozwala uchwycić zarówno pewne paralele z eposem homeryckim. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa. według streszczenia Proklosa. o cnocie i pośmiertnej nagrodzie. Rozpoczynała się ona. Diomedes sprowadził pod Troję z Lemnos Filokteta. któremu przekazuje zbroję jego ojca Achillesa. którego opłakuje uratowany przez niego Nestor. wprowadzone przez po­ etę zgodnie z duchem jego epoki. s. 141). że w przeciwieństwie do Iliady i Odysei. Konden­ sację i paralelny układ motywów Małej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary­ stoteles. Streszczenie Proklosa. syna Achillesa. które wykonały ten manewr. I HOMER nosi je na wyspę (Szczęśliwych) Leuke na Morzu Czarnym. że zawierał on jeszcze szereg scen. Achajowie zaś usypawszy grób ustanawiają na czes'ć Achillesa igrzyska. Obydwa poematy rywalizowały niejako między sobą w przedstawieniu wydarzeń bez- 142 143 . los Eneasza i branek trojańskich oraz odpłynięcie Achajów spod Troi. poemat ten dostarczał tematów co najmniej do ośmiu dra­ matów. ale dość liczne świadectwa innych pisarzy starożytnych na temat tego utworu i za­ chowane fragmenty pozwalają wnosić. wymieniano tych właśnie dwu autorów. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa. s. którą przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. czy też w postaci Antylocha przedstawionego na wzór Patroklosa. Sinko {Za­ rys literatury greckiej. Przy pomocy jej sług wraz z Diomedesem porywa następnie posążek Ateny. Palladion. wyszli zeń pod osło­ ną nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyłych z sąsiedniej Tenedos głównych sił achajskich. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze­ nia bohatera wobec bogów Delfickich. by wtajemniczyć w plany Greków Helenę i zyskać w niej sprzymierzeńca. Inny jest też. który urastał w tym poemacie do roli głównego bohateta. Losy miasta są już właściwie przesądzone. aby je pogrzebać. Memnona. przedstawia­ jących nocne walki z zaskoczonymi Trojanami. celnie porównuje do konstrukcji pałaców kreteńskich. Pojedynek Achille­ sa z Memnonem przypomina scenę jego pojedynku z Hektorem.

III. Główną część poema­ tu wypełniały opisy powrotów głównych bohaterów. O nieszczęśliwych powrotach Achajów spod Troi śpiewa zasłuchanym zalotnikom Femios {Od.). by przebłagać Atenę za profanację jej świę­ tego ołtarza. 326). s. Ajas Lokryjski hańbi kryjącą się przy ołtarzu Ateny Kasandrę i porywa drewniany posąg bogini. który — jak się przypuszcza — pewne początkowe motywy tego poematu włączył do streszczenia Małej Iliady. X. starożytnych interesowała głównie przedstawiona w poemacie historia trojańskiego kultu Palladionu oraz pochwała sztuki lekarskiej Machaona. Tym razem kłócą się między sobą dwaj Atrydzi. Poe­ mat ten stanowił najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezpośrednią kon­ tynuację i dopełnienie Etiopidy. cit. chcącymi ukarać go śmiercią za ten haniebny czyn. Zob.. chroniącego się na ołtarzu Zeusa. nie daje jednak żadnej wskazówki. 28 nn. którego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny. które stanowią przedmiot tego poematu. które śmiertelnymi splotami udusiły Laookona i jednego z jego synów. Menelaos nalega na natychmiastowe odpłynięcie. Treść poematu Hagiasa z Troidzeny można zrekonstruować jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa. Poemat kończyło przedstawienie zabójstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestrę. 29. W czasie morskiej burzy koło Kaferyjskich skał ginie bluźnierczy Ajas.6. otwarcie bram przez wojowników ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie się do miasta głównych sił achajskich. Dość szeroko opowiedzia­ ne były okoliczności powrotu Neoptolemosa. gdzie urządzają po­ grzeb zmarłemu Tejrezjaszowi. by powrót Odyseusza uzupełnić opowieściami o „powojennych" losach in­ nych bohaterów. Słyszymy o tym wielokrotnie w Odysei. Cieszył się on niewątpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych niż przedstawiająca te same zdarzenia z większą rozlewnością epicką Mała Iliada. gdy opisuje obraz Polignota109. że wszystkie powyższe motywy autor zamknął w dwu pieśniach poematu. przedstawiał wydarzenia stanowiące bezpośred­ nią kontynuację Małej Iliady i Zburzenia Ilionu. Streszczenie Proklosa. syn Ojleusa. Agamenon jest zdania. jego matkę Andromachę otrzymuje zaś przy podziale łupów syn Achillesa. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie­ lokrotnie świadectwo Pauzaniasz. spełniając uchwałę Hellenów. Losy bohaterów powracających spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu. Hellenistyczna przeróbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 stała się jednak inspiracją dla poetyckiego przed­ stawienia tych zdarzeń w drugiej pieśni Eneidy. że rozpoczynał się od „sporu o zbroję" po Achillesie i przedstawiał następnie już zgodnie z relacją Proklosa: odpłynięcie Achajów na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia. Przed Achajami. która sama jest największym i najwspanialszym przykładem poematu o powrocie Odyseusza. Treść Zburzenia Ilionu znamy niemal wyłącznie ze streszczenia Proklosa. Leontes i Polipoites ze swoimi drużynami docierają pieszo do Kolofonu. 9. naradę Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obręb murów miasta ja­ ko świętego wotum dla Ateny. Agamemnon i Menelaos.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Grzebie zmarłego po drodze Fojniksa. I. Schrnid. że należy jeszcze pozostać w Troi. Słyszymy o szczęśliwym dotar­ ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domów i o wylądowaniu w Egipcie Menelaosa z pięcioma okrętami po stracie reszty załogi. Nie wiemy również. 130 nn. Kalchas. Agamemnon podejmuje powrót mimo ostrzeżenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. który potrafił w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowiedź jego szaleństwa. pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie. Neoptolemos. Przy łunach pło­ nącej Troi Hellenowie odpływają do domów. Powroty (NÓCTTOI).. aby ocalić od zagłady tę gałąź królewskiego rodu. Syno­ wie Tezeusza odnajdują i zabierają przybyłą z Heleną do Troi Aitrę. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okręt odzyskaną Helenę. do której pobudza bóstwo. uzupełnionego odnośnymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowidła Polignota u Pauzaniasza (X. Odyseusz zabija. oddala się na Idę ze swoimi ludźmi Eneasz. w którym miejscu poematu i w jaki sposób przedstawiona była scena zej­ ścia Odyseusza do Hadesu. 297 i przyp. op. sam ratuje się schronieniem na ołtarzu Ateny. Wędrując po Tracji. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta. Wzorując się na Iliadzie i Małej Iliadzie. na podsta­ wie którego dokonaliśmy powyższego rejestru motywów. Jak można wnosić na podstawie ist­ niejących świadectw. 28.7. 144 145 . w wyniku tego zda­ rzenia. IV.) i w ogóle wykorzystuje Homer każdą okazję. składają natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa. poemat w pięciu księgach. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt. budziły niezwykle żywe zainteresowanie. lm Zob. do tematu tego powraca też Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. X. X. że poemat ten był nadmiernie skon­ densowany i nadmiernie przeciążony ilością przedstawionych zdarzeń. spotyka się on w Maronei z Odyseuszem.5. 350 nn. ale gniew bogini Ateny będzie ich ści­ gał na morzu. I HOMER pos'rednio związanych ze zdobyciem Troi przez Achajów. jego zniszczenia i okrutnych mordów: Neoptolemos zabi­ ja Priama. pojawienie się na ołtarzu ofiarnym dwu wężów. autor rozpoczął swój poemat od sceny kłótni głównych bohaterów. potraktowanego jako zła wróżba. któremu udziela rad na drogę Tetyda. podstęp Synona i powrót pod osło­ ną nocy achajskiej floty. W. Można zatem przypuszczać. gdy Menelaos powra­ cał do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. przybywa do kraju Molossów i stamtąd już do swego dziadka Peleusa. syna Hektorowego Astyanaksa. musimy stwierdzić. Drugą córkę Priama. Poliksenę. 30.

z Odyseją też łączył Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. z której identyfikacją miał trudności nawet Strabon (438). XI. Battiadzi. II. jak do tego doszło. VI. według ustaleń R. Tradycja starożytna wśród poematów homeryckich wymieniała również dwa starej daty poematy związane tematycznie z postacią Heraldesa. Eurytosa. który wieńcząc tematycznie cykl epicki stanowi jednocześnie doskonały przykład przeobrażeń.). Powyższa genealogia mo­ gła być poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantów z Peloponezu. Inspirację dla swej fabuły. opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. co poeta wbrew intencjom autora Odysei każe rozumieć „z morza". Ale i tu nie zazna spokoju.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Przedstawiona na kraterze historia. na lata 568565 przed Chr. gdzie jako gość kró­ la Poliksenosa zwiedza odziedziczoną przez niego stajnię Augiasza i otrzymuje od nie­ go w darze wspaniały krater (mieszalnik wina i wody). który poinformowany przez matkę o swym ojcu wyprawił się na jego poszukiwanie. Miał je zdobyć Herakles i zabrać dla siebie piękną Iole. XI. Już na podstawie tego krótkiego streszczenia widać wyraźnie pewne charaktery­ styczne dla tego utworu tendencje. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski. 133 n. 570 r.czerpał nasz poeta głównie z Odysei. stano­ wiącego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze. XIII. która miała doń przyjść w późnej starości — Łl dAóc {Od. by wkrótce tam przybyć z większymi si­ łami jako najeźdźca. udaje się do Elidy. którzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. Kirke czyni ich nieśmiertelny­ mi. Kolejnym ogniwem cyklu trojańskiego związanym tematycznie z Odyseją. jawi się jako wypełnienie proroctwa Tejrezjasza {Od. akceptowane jest w pełni przez nowożytnych badaczy jako najbar­ dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii. R. Na Itakę przybywa bowiem nieznany mu jego własny syn zrodzony z Kirke. Z jednej strony autor czerpie inspirację z Odysei i do niej bezpośrednio nawiązuje. Postać Eurytosa. z drugiej natomiast kosztem pogwałcenia jej moc­ nych etycznych zasad i wyniesionego na piedestał związku monogamicznego dąży do urozmaicenia fabuły wątkami fantastycznymi i podporządkowuje ją aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. z wyrzeźbionymi (lub nama­ lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa. Poemat ten spełniał w odniesie­ niu do Odysei analogiczną funkcję jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopełniał jej ak­ cję. Znany nam już z Odysei („Telemachia") baśniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie. że chodziło w tym utworze o miasto położone na Eubei. którym Odyseusz ma przebłagać gniew Posejdona. Jej władcy. poeta działający w pierwszej połowie VI wieku przed Chr. wywodzili bowiem swój ród od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mówi o jego narodzinach. Griechische Mythologie. rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie. Cały ten długi pobyt w Epirze. postanawia zabrać ze sobą na Ajaję Telemacha i Penelopę oraz ciało Odyseusza. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twórczości Eugamona na 53 Olimpiadę. mitycznych architek­ tów. była wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. 355 nn. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha­ ter. pięknej Iole. doprowadzając ją aż do śmierci głównych bohaterów.co dAóc). 134 = XXIII. Prellera111. a nie „spoza morza" {ŁE. Przyjmuje się. I HOMER z której księgi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczący „odmłodzenia" Ajzona przez Medeję. którzy mieli zbudować Augiaszowi skarbiec. Telegonosa. jest Telegonia. Przybywszy na Itakę plądruje wyspę. króla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII. Tylko sąsiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podróży Odyseusza do Elidy. uzupełnionego dwoma zaledwie i to póź­ nymi świadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. Pierwszy nosił tytuł Zdoby­ cie Ojchalii.). złożywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 . XXI. Herakles miał podjąć z synami Eurytosa zawody w strzela­ niu z łuku i w przypadku odniesionego zwycięstwa w nagrodę miał otrzymać rękę córki królewskiej. poematu. córkę króla Ojchalii. poślubia królewnę Kallidike i wspomagany przez Atenę prowadzi zwycięską wojnę z Brygami. którego autorem był Eugammon z Cyreny. Odyseusz powraca na Itakę i po złożeniu poleco­ nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji. Poemat opowiadał o tym. gdzie zastaje urodzonego już po swoim wyjeździe przez Penelopę syna Arkesilaosa. zdobyć je siłą i zabrać królewnę. 146 147 . Ten ostatni poemat cyklu trojańskiego kończył opis podwójnego wesela: Telego­ nosa z Penelopą i Telemacha z Kirke oraz zapowiedź ich rajskiego szczęścia. od którego uderzenia Odyseusz umiera. 224. prowo­ kując jej obronę pod wodzą Odyseusza. poemat w dwu księgach. Telegonos.25. 35). Akcja poematu rozpoczynała się od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotników. całą część poematu o Tesprocji miał przejąć „żyw­ cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. Morze jest reprezentowane tu przez oścień ryby płaszczki będący grotem włóczni. Poeta połączył go przy tym z baśniowym związkiem Ody- v seusza z czarownicą Kirke i wykorzystał przepowiednię Tejrezjasza na temat śmierci bohatera. Gdy ze słów umierającego ojca Telegonos odkrywa tajemnicę i rozpoznaje swój błąd. 2. przejrzystej i opartej na ustalonej mito­ logii twórczości Homera do wzburzonej i pełnej niepokoju. tj. Tytuł poematu utworzony był od imienia syna Odyseusza i Kirki. 25 n.). Preller. którego nie znając zabija włócznią zakończo­ ną grotem wykonanym z ościenia morskiej ryby. jakie grecka poezja epicka przeszła od pełnej spokoju i skupienia. 281). bracia odmówili przyrze­ czonej nagrody.1) i Eustatiosa (1796. Zob. Kiedy odniósł zwycięstwo. a sam przybywa znów na Itakę. Dopiero po śmierci małżonki władcą Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa. s. Treść utworu znamy niemal wy­ łącznie z krótkiego streszczenia Proklosa. 12 nn. dlatego oddalił się z miasta. gdzie przebywa przez długie lata..

359e. że znany był również w epoce wczesnego cesarstwa. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos. kończy się typową dla tego rodzaju utworu prośbą wyrażoną w trymetrach jambicznych. Ich drobna. Hipponaksa). lecz za oryginalną twórczość. o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiających ukaranie takich bohaterów jak Amfion i Tamyrys. ujawniających się w różnych sytuacjach życio­ wych i w jego spotkaniach z różnymi ludźmi. lecz nawet w gatunkach lirycznych. symbo­ lizującą bogactwo. I. rodyjska pieśń jaskółcza. Rozwijając się na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI). którzy buntowali się przeciw Apollonowi. we­ dług której autorem tego poematu był Kreofllos. W jaki sposób reminiscencje homeryckie były w tym poemacie wykorzystane. że utwór ten stanowił inspirację dla Trachinek Sofoklesa. Ep. akcentowały jego humor. Chelidonismos i Koronistai Foiniksa. przytoczone przez Atenajosa (VIII. Analogiczne utwory związane z obrzędami wiosen­ nymi. Autor Żywota łączy zresztą ułożenie tej pieśni przez Homera z wiosennymi uroczystościami Apollona i z ludową tradycją „kolędowania" przez chłopców odwiedzających domostwa z „maikiem". o którego treści i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy Żywot Homera (16). Dla nas natomiast stanowią ważne oka­ zy małych form poetyckich i poezji okazjonalnej. Wyrażając sprawy osobiste i jednostkowe podkreślały biedę wędrownego poety. co pozwalało na wprowadzenie zmian. Zachowane fragmenty mówią natomiast o śmierci Meleagra. z którą legenda wiązała autorstwo Homera. Drugi tego samego rodzaju utwór. zatytułowany jest Kaminos {Piec garncarski). którego świadectwo jednocześnie wskazuje. F. Istnieje jednak również tradycja. w tym co nowe. jaką posiadają Iliada i Odyseja. a nawet do doryckiej Sparty. Na temat autorstwa tego poematu świadectwa odwołują się do legendy. zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. Kallimach {Epigr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. jak można wnioskować z tytułu. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) można widzieć jej ostat­ niego reprezentanta. Są jednocześnie świadectwem przenikania tej poezji do niższych warstw społeczeństwa. lecz swój arty­ styczny cel upatrywały w samym bogactwie materiału. zlekceważony jest natomiast w mocy wezwać wszelki ród demonów-psotników. 360c) utworzone są w trymetrze jambicznym. formułowego stylu i problematyki mitologicznej. przedstawia poetę w roli poety-żebraka i maga zarazem. 8. miało być m. jak widzimy. Spoty­ kamy w nich cały szereg dłuższych lub krótszych utworów poetyckich łączonych z różnymi okolicznościami życia poety. I HOMER ten poemat i fakt. jedyne świadectwo istnienia tego poematu. przypisy­ wanym Prodikosowi z Focydy. Cyd. Nie można ich zatem uważać za niewolnicze naśladownictwa Homera. Jest natomiast rzeczą prawdopodobną. na uzupełnianie lub motywowanie akcji. 12 PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA —EPIGRAMATY Jednym z głównych źródeł pozwalających poznać okruchy wiązanej z imieniem Homera poezji okolicznościowej są niewątpliwie zachowane w liczbie siedmiu Żywoty Homera na czele z Żywotem. trudno powiedzieć. poezja ta rozprze­ strzeniła się na sąsiadujące z Małą Azją wyspy (Cypr. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dążyły nigdy do osią­ gnięcia tej spójności kompozycyjnej. którego autorstwo przypisywano Herodotowi. pozostała kontynuatorką homeryckiej tradycji epickiej w sferze języka. IV. 439-461) utworów. że heroicz­ ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu. wyrastająca z ludowej inspi­ racji lub wręcz ludowa w swym charakterze twórczość mogła się jednak zachować tyl­ ko w ramach legendy homeryckiej i to za cenę jej całkowitego wtopienia w kontekst Homerowego żywota. Prezentowane w Żywocie Pseudo-Herodota epigramaty miały pokazać. według której Homer miał go podarować w po­ dziękowaniu za gościnę Kreofilosowi z Samos. Dla wyrażenia treści tych utworów heksametr daktyliczny nie był oczywiście naturalną miarą wiersza. okazjonalna. będący — jak można przypuszczać — heksametryczną parafrazą lirycznej pieśni obrzędowej. radość i pokój. który miał ułożyć Homer na życzenie garncarzy na Samos. by porozbijali garnki i zniszczyli cały trud garncarzy. Czujemy w tym utworze żartobliwą atmosferę poezji jambicznej (np. utożsamia się ten poemat z utworem Minyas. gdy jest nagrodzony. ograniczała się. co osobliwe. fantastyczne. tj. że łuk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa. Pieśń bohaterska. Ten najdłuższy ze wszystkich przytoczonych w Żywocie Pseudo-Herodota (w. 6 Wil. Jego przedmiotem. który. Służą one oczywiście jako ilustracja charakte­ ru. 237 148 149 .in. która choć przestała już być bezpośrednią spadkobierczynią kultury mykeńskiej. Idąc za G. Reprezentuje ją m. wymyślne. Chios i Samos) i dotarła bezpo­ średnio (Kynaithon) i za pośrednictwem liryki na grecki kontynent. niemal całkowicie do kręgu podań tebańskich i trojańskich poszerzonych w późniejszym okresie o znajdujące swe źródło w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie.in.32) mogą stanowić świadectwo. Niejakiemu Testorydesowi miał natomiast Homer podarować obok Małej Iliady również poemat Dzieje Focydy. postawy moralnej i talentu poety.). Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. że poemat ten cieszył się jeszcze popularnością w epoce hellenistycznej. Welckerem112. prośby i życzenia. potrafi swą poetycką modlitwą zapewnić swym dobroczyńcom wszelką pomoc opie­ kuńczych bogów (Ateny). syna Eurytosa. z których wędrowni poeci musieli się coraz częściej wywodzić i wśród których i dla których tworzyli. miasta Minyasa. Jeden z nich — Eiresione — zdradza nawet wprost swą ludową genezę i chociaż cały ułożony jest w wierszu heroicznym. z przybraną wełnianymi wstążkami i owocami gałązką oliwną.

przypisywano Homerowi.) przybiera formę sentencji. nie pozwalają na jego bliższą charakterystykę. stwierdzając. Jeśli adresatem jest bóg. jaką legenda związała z imieniem Homera. Margites należy niewątpliwie do kręgu epiki jońskiej. że swoją przypadkową obecnością na rozstaju dróg przeszkadza składającej ofiarę kobiecie. Do tej cechy Mar­ gitesa jako bohatera homeryckiego nawiązują również rozmówcy Platońskiego Alcybia­ desa. że według poety „znał on wprawdzie wiele rzeczy. Inna modlitwa skierowana do „patronki młodych" — Kouoótoocpoc (Afrody­ ty) brzmi nieco ironicznie i złośliwie. jaki miał rzeczywiście widnieć na grobowcu Midasa w Kyme pod postacią wykonanej z brązu dziewczyny przedstawiającej Syrenę lub Sflngę. 147B). co piękny ma dźwięk. Zbiorowym adresatem są najczęściej mieszkańcy jakieś nowej miejscowości. „ponieważ w sposób dramatyczny przed­ stawił nie szyderstwa. Inskrypcję tę cytuje również Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q). o szczęśliwe przybycie do stóp górzystego przylądka Mimas i o przyjęcie przez życzliwych ludzi.a) pisze. morze szu­ mieć. natomiast o ukaranie tego. znany był w starożytności poemat heroikomiczny. zwrócił się do czczonego bóstwa z prośbą. słońce i księżyc świecić". Margitesem miał nazwać złośliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. pochodzącym od imienia głównego bohatera. który razi z oddali. lecz młodych duchem staruszków (w. „póki woda będzie płynąć. którzy okazali się dla poety niegościnni (w. boski aojdos Sługa Muz i Apolla.v. 2. 909) i Arystoteles. któremu zwrócono uwagę. I tak np. Margites — pod takim tytułem. „którego bogowie nie obdarzyli ani umiejętnością orania. jakie zachowały się z tego poematu. s. Stanowi on rodzaj pomostu między epiką heroiczną i jej parodią na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. I tak np. w którym został scharakteryzowany tytułowy bohater jako bez­ graniczny głuptas. 262-265). Poeta. 173-189). Arystofanes (Av. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) oświadcza wręcz. 101-105). Na żadnej sztuce się nie znał!". a nawet synonimem naiw­ ności i głupoty. zachowa­ ny trzywierszowy początek poematu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. u Diogenesa Laertiosa (I. Dernosth. 305-309). 6). będąc młodzieńcem nie wiedział. Powyższy trójwiersz stanowił prawdopodobnie rodzaj pieczęci wskazującej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyznę i nawiązywał w ten sposób. rzeki spływać. Potwierdza to. 4. niczego nie wiedział o pożyciu małżeńskim"113. Był nią bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. Na utwór ten jako na dzieło Homera powołują się tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. lecz to. Podobną prośbę kieruje również do żeglarzy. by to miasto przyjęło go jeszcze gościnniej (w. w. który go jako ślepca oszukał. Nic dziwnego. być może. z którymi ma płynąć do Chios (w. stworzonej w miarach heroicznych. a chociaż się ożenił. który nie potrafił li­ czyć do pięciu. epigramaty przy­ bierają z reguły formę modlitwy. trzymając w miłych rękach lirę. a epigramat. by kobieta ta spotkała się z niechęcią u młodych i stała się otwarta na miłość oszronionych siwizną. Suidas. w której poeta siedząc już na okręcie zwraca się do boga o pomyślne wiatry. wyrażone w refleksyjnej formie pożegnanie Kymejczyków. że tak jak poprzez Iliadę i Odyseję stworzył Homer podstawy tragedii. 127128) oraz pełne goryczy i melancholii. drzewa kwitnąć. Już nawet jego forma wiersza łączy w sobie element heroiczny z komediowym. W przypadku adresata ludzkiego ich formy są na­ tomiast zróżnicowane. 23). 57). ma charakter regulaminu pasterskiego. J. Osobisty charakter ma również prośba bezdomnego poety o gościnę w miasteczku Neon Teichos (w. 100-105). l47b). że imię Margites stało się już w okresie klasycznym symbolem. podobnie jak życzenie związane z zamiarem udania się do Kyme. Pięć wierszy. ani kopa­ nia. 150 151 . który daje się czytać i od przodu i od końca. do której przybywa wędrowny poeta. tak dzięki Margitesowi można go uznać za prekursora i prawodawcę komedii. co śmieszne". którego adresatem jest pasterz Glaukos (w. 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozważań na temat rodzajów „mądrości" powołuje się na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz. a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. kto go urodził. że będzie sławić imię pochowanego tam Midasa. Starożytne świadectwa. gdyby nie potrafił obliczyć. ale wszystkie znał niewłaściwie" (II. 417-20). ani jakąkolwiek inną mądrością. gdzie po dwu wierszach ułożonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przybył do Kolofonu starzec. które przykładowo powyżej zostały przywołane. Obwieszczała ona poprzez słowa napisu. a Polibiusz (XII. w Fajdrosie Platona (264 C). I i HOMER Taką bardzo osobistą prośbę w konkretnej sytuacji zawiera chociażby modlitwa skie­ rowana do Posejdona (235-242). aż do II wieku po Chr. 212 n. którego autorstwo powszechnie. Hesychius. W Etyce Nikomachejskiej (VI. do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. poza licznymi świadectwami autorów greckich i rzymskich. że „Eforos przewyższyłby w głupocie Margitesa. upoważniają " 3 Por. Charakterystycznym rysem „homeryckich" epigramatów jest posiadanie jakiegoś indywidualnego bądź zbiorowego adresata. Do mieszkańców tych zwraca się oczywiście z reguły z prośbą o gościnę i uszanowanie przybysza (np. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjaśnia dokładnie budowę tego epigramatu jako typowego „cyklonu". iż suma 42 i 23 wynosi 65". ojciec czy matka. Leksykony bizantyjskie postać Margitesa jako bohatera przy­ pisywanego Homerowi poematu określają z reguły jako „głupca. epigramat adresowany do Testoridesa (w. Jego autorstwu przypisała legenda również napis. u Diona z Prusy (XXXVII). Margites. Pseudo-Herodotowy Żywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesującej okazjonalnej poezji.

1..). Homeri Opera. Finley M. Finley M. Stuttgart 1974. Ithaca.S. Bloomington. Die Odyssee. TAPhA 97.. Typical Battle Scenes in the Iliad. Ed­ wards M. Hoekstra A. 1-29. 3-152.. Gould T. Classical World 7. Cohen B... Salem. Kahane A. Brillante C . 1957. Homer and Bibie.F. Carpenter R.P. New York 1962.R. A Tribute to Emily Townsend Vermeule.. Neoanalysis: A Bibliogmphical Review. 1997. Sullivan J. 379-394. The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image. 1969. The Muse Learns to Write.P. Wiesbaden 1968.I. (Wiener Studien. 1962.. Cambridge 1990. The Singer of Tales in Performance. Books 17-20.. Modern Critical Theory and Classical Literaturę. Studies in the Odyssey. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction.H. (eds. Copenhagen 1980. Davies M„ Epicorum Graecorum Fragmenta.W.. s. Bakker E. 115-179.. Aloni A.T.. and the Serbo-Croatian Return Song. (Hermes Einzelschrift 30).F. Poe­ mat ten utorował zarazem drogę rozwojowi parodii epickiej. 133-159. Powell B... Oxford 1968. Conventions of a Homeric Funeral.J. 1966.. s. The Ages ofHo- Homer. Cook E. Bristol 1989. Hainsworth J. Oxford 1912. Homeric Modifications of Formulaic Prototypes. s. Atti del convegno di studi polacco italiano Poznań 2. Fenik B.W. TAPhA 120. Hope Simpson R.. The Iliad: A Commentary III. Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica.. Hainsworth J. Homeric Discourse andEnjambement. A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey. s. Beowulf. Mass. The Presentańon ofthe Story in the Iliad. s. Bakker E. New York 1978.B. Oxford 1980. Before the Bibie. Lirica greca e latina.. Written Voices. Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej.. Wien 1988.W. Havelock E. (eds. Romę 1992. jak n p .. Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica.). Kalff J. Amsterdam 1969. Performance.. and the Epic Text. Di Luzio A. Books 1-4. Green (eds.W. 130). (eds..3 maggio 1990. Danek G. The Aegean and the East. Edwards M. vol. Davies M. Milano 1986. Cambridge 1991. The Origin and Character of East Mediterranean Literaturę. Homeric Ouestions.. De Jong I. s. New Hampshire 1984. Phoenbc 48. Oxford 1923. Oxford 1989. Holscher U... Ithaca. 257-283.J. Books IX-XVI.. New Haven.M... Books 9-12. 28-30 settembre 1977. Cantilena ML..J. s. Hainsworth J...LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1-5. Pavese C O . i znane tylko z tytu­ Psaromachia {Wal­ {Walka Pigmejów z żurawiami). który znalazł naśladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa. Narrators and Focalizers. Studies in Honour ofT. The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory..W.. Folktale. Discourse and Performance: Involvement. Janko R..C. Fittschen K. The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer.21.J. Epos zwischen Marchen und Roman.J. Cerri (ed. I: 'Prolegomena.. Part I. Gordon O . 3 rd ed. Egypt and the Near East in the Bronze Age. The Homeric Formuła and the Problem ofits Transmission. Cincinnati 1955. Annandale-on-Hudson—New York 1992. Myths of Cultural Origins. Historia 6. s.. Aloni A. 1993. Mullen W.B.B. Morris S. Foley J. The Odyssey in Athens.).E. Korojbosa.. że w tym poemacie został stworzony typ bohatera kome­ diowego. Enjambment and Binding in Homeric Hexameter. Allen T. J. Texas 1995. Heubeck A.. rev. Jensen M. The Iliad: A Commentary IV. s. Some Features of Homeric Craftmanship. Hooker. Twórczość ta należy już jednak do późniejszego okresu i zostanie omówiona w opracowaniu epiki epoki kla­ BIBLIOGRAFIA W y d a n i a i k o m e n t a r z e .W. 57-68. 84-92.. Foley J. De Jong I. Dimock G. The World of Odysseus.B. s. Berkeley 1990.S. 1968. Cambrigde. Orality and Homeric Discourse.W. Conn. A Commentary on Homer's Odyssey II. Homer. Bakker E. Fenik B. Paris 1954. Visualization. New York 1995. Indiana 1995. Simpson M. 171230. Gaisser J. {Walkapająków {Bój Żabiomysi) z muchami).. Allen T. Rhdsta di cultura classica e mediovale 11. Amsterdam 1965. Epic Verse Before Homer. Homer: The Origins and the Transmission.. Hainsworth J.W. Kirk G. The Common Background of Greek and He brew Civilizations..). (eds.. Poetry in Speech. Gordon C .). Giovannini A. Clark M. Atti del convegno di Yenezia. Oxford 1931. (eds.M.). Homer: Poet of'the Iliad. Germain G. Bremer J. The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition. (Mnemosyne Supp. Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux. Tradition. Janko R. Apthorp M.M. Carter J. Romę 1994. Some Stylistic Notes on Iliad XVIII. Góttingen 1988.B. Austin. Vol. Heubeck A. Spoken Signs. Edwards M.S. Buitron D. Cambridge 1982. Homeri Ilias. 1969. Cambridge 1993.J. The Iliad: A Commentary I. Amsterdam 1995.. Poetae Epici Graeci. Homer and Mycenae: Property and Tenure.. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean. Hoekstra A. Bakker E.L. New York 1996.F.B.. I HOMER nas jednak do stwierdzenia. A Commentary on Homers Odyssey I. AJPh 89. Genese de TOdyssee. Di Benedetto V. LazenbyJ.B.. Amsterdam 1987. and „Presence" in Homeric Poetry.. Griffin J. Darmstadt 1974. De Jong I. Orał Tradition 1. T e n sam typ bohatera można rozpoznać również w nowożytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach. Fiction. HSCPh 73. Die homerische Frage. Books 13-16..). Clark M.. Recent Trends in Homeric Interpretation. The Catalogue ofShips in Homer's Iliad. Beiheft 12). Crielaard J.I.. The Iliad: A Commentary II. Aix-en-Provence 1958. Oxford 1988.. Amsterdam 1987. Berkeley 1946. CA 12. Horrocks G. 1986.E. A Cognitive Approach.. Homer on Life and Death. która na przestrzeni kil­ ku kolejnych wieków objawiła się w formie takich heroikomicznych poematów jak zachowany w całości utwór Batrachomyomachia łów i fragmentów: Geranomachia ka szpaków) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej. 95-114. Leipzig 1988. Crowley J. Jonsered 1989. Edwards M. le fantastiąue et le sacre.P.W. The Iliad: A Commentary II.. [w:] J. Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen.. Heidelberg 1980.. Cambridge 1992. Edwards M.. [w:] G. Allen T. Telemaąue et la structure de 1'Odyssee.. 1990.. 1986.. Kirk G. s. Traditional Orał Epic: The Odyssey. 1986.. Nel laboratorio di Omero. Space and Time in Homer. 99-130. Berlin 1969. and Saga in the homeric Epics.. Books 5-8. Amsterdam 1981. 1-43. Delebecąue E. The Flexibility ofthe Homeric Formuła.. Studien zur Dobnie. ed. Books I-VIII. Berne 1969.. West S.. Kirk 152 153 . Testimonia et Fragmenta.. Hoekstra A. 1994. Padua 1981. Baltimore 1987. Webster.. Edwards M. Bristol 1986. Homer and Orał Tradition: The Formuła. (ed. Heubeck A. Leiden 1994. Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale.. Bernabe A.. s. The Epic Cycle. Munich 1990. Cambridge 1985.. O p r a c o w a n i a . Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic.. Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9. niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrzał.. Oxford 1970. Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliadę.J. Hoek­ stra A.).F. Homer: Beyond Orał Poetry.

Ithaca. Homer. Penglase C . s.... 1973.. 154 155 . 1960. s. 1993. Stanley K. Ruijgh C. Atlanta 1991. Lamberton R. Scully S. Naas M. s.B. Part II. s. Innsbruck 1991.M. Cambridge. s. Kullmann W. Y. Die Ilias und ihre Ouellen.L. Violence. 307-323. Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome- ric Composition. The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad. s. avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec. Zurich 1945... 113-129.M. Homeric Ouestions. Princeton 1987. Greek Myths and Mesopotamia. Rudhardt ].J. C Q 23.. Princeton 1993. Parry M.M.B. The Rise ofthe Greek Epic. Die Achilleis ais Ouelle der Ilias. Orał Tradition 8.J. Page D. 3. Cambridge 1991. Koln—Opladen 1967. ed... The Singing of Homer. Formale Konventionen der homerischen Epik. [w:] Crielaard J. Munich 1985 (ang. Singers. 1978.. Princeton 1992. s... Parallels and Influence in the Homeric Hymns.. Wiener Studien 15. Latacz J. Ausg. Von Homers Wek und Werk. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798).S. 1983. Nagy G.. Snodgrass A. transl. (eds.P. Linear B: A 1984 Suruey. Lynn-George M. Lord A. Princeton 1990. Vivante P. Die Ouellen der I Has. New Jersey 1995. Lying and Poetry from Homer to Pindar. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. 1973.. MH 35. Pellizer E.. Ilias und Aithiopis. Page D. Powell B. Simonsuuri D. Q U C C 27. Folktales in Homer's Odyssey. Cambridge 1962. Homer in the Papyri. Nesselrath H. Cambridge. C Q 17. Homer and the Heroic Tradition. s. Homer: die Dichtung und ihre Deutung. Sons ofthe Gods.. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage. 1967. Trący S. New York 1992. Homeric Misdirection. Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad. and Socięty in Homer and History. At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey.. Orał Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research. Mi. Ithaca. Morpurgo Davies. Darmstadt 1966. Darmstadt 1991. Thomas R. London 1994.. Eine Einfuhrung.. s. "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion. Part I..B. Darmstadt 1979. The Tragedy of Hector. Berkeley 1984.. Rosę P.B.. Auśg.. Oxford 1971. Berkeley 1991. Kullmann W. 118-139. Ungeschehenes Geschehen. Analyse dialectologique du langage homeriąue.B.. s. The Songs of Homer. Berlin 1881. Lord A. Ruijgh C... London 1984.. Homer and the Sacred City.. 3. 1-46.. Orał Tradition and Written Record in Cłassicał Athens. 81). 1-77. History and the Homeric Iliad.. Wiesbaden 1960. 381412. Oxford 1992. Cam­ bridge 1976. Segal C .A.V..H. von. The Singer Resumes the Tale. Stubbings F.. Schliemann of Troy. TAPhA 122. Studi di filologia omerica antica I. The Unity of Homer. 1978. Webster T.G. and Gods in the Odyssey.V. Sale W. Ithaca. Homers Ancient Readers. Ithaca. 87-142. Oxford 1907. Cambridge 1996a. Homer. Sherratt E. Homerische Motive.M. 133-150. 1992. Ann Arbor 1996. Lord A. Latacz J. Slatkin L. 1958. by A. West M. s. New Jersey 1988. London 1995. Mueller M.B.A... Homeric Ouestions andHittite Answers.. Rutherford R. A Companion to Homer.. Redfield J. Pisa 1979. Homer and Roland: The Shared Formular Techniąue. by J.. New York 1994. Innsbruck 1982... Iliasstudien. 17-22.M.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nashville. PCPhS n. Texas 1996b.M. Princeton 1990. JHS 101. Po­ etry as Performance: Homer and Beyond. Schoeck G. [w:] A.B. 1-96. Wace A. Van Wees H.).s. New York 1991. Sutton D. Miller D. Aus­ tin. Ruijgh C. A propos de 1'hymne homeriąue a Demeter. Amsterdam 1957.. and Hesiod. 1993b. Sale W.). HSCP 72.G. The Homeric Imagination.. Stuttgart 1992.B.). From Mycenae to Homer.. Atlantic Highlands. GRBS 25. West S. 807-824. Mi. Homerische Untersuchungen. False Predictions in the Iliad. Studies in Early Greek Orał Poetry. Narratwe and the Iliad.. Homer — Rezeption bei Hesiod.. The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad. Holoka. Nagy G. London 1982.. AJPh 104. Morrison J. Epos: Word. Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il­ iad.. I HOMER G. Naturę and Culture in the Iliad. Ithaca..W. Zurich 1961. London 1962. Tennssee 1990.. Taplin O. Miilder D. Chicago 1975. Mass.. Parry. Orał Tradition 8..J. Vortrage und kleinere Schriften 47). 99-114. Interpretation ausgewahlter Passagen. 1993a. Pratt L.F.. Krischer T. The Story ofthe Odyssey. Peradotto ]. West M. Cam­ bridge 1989. (Wege der Forsching 634). Ann Arbor. Pavese C.. Amsterdam 1995. (eds.S. Cambridge 1979. 1993. (ed. Le mycenien et Homere.O. Ho­ meric Ouestions. Roma 1974.B. War.). 1990.. Bonn 1975.. Berkeley 1959. The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad. s. (ed. New York 1987. Homer: His Art and His World. Duhoux (eds.. 1964. s. Schadewaldt W.C. The Homeric Narrator.. Berlin 1910.. computer software).. (Beitrage zur klassischen Philologie. Edinburgh 1971. London 1958. The Contest of Homer and Hesiod.J. Stuttgart 1959. Epic Singers and Orał Tradition. Ann Arbor. Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece. Greek Poetry 2000-700 B.. Scott J. The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry. s. Composition by Theme in the Odyssey. Riggsby A. Status Warriors. Louvain-la-Neuve 1985. Puhvel J.). Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica.. Homer and Hittite. Meisenheim am Glann 1977. Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite. Indiana 1970. (American Philological Association. Keaney J. Mass. Powell B. Schein S.J. Latacz J. Amsterdam 1992..J. 1-17. 143-190. Munich 1971. Heroes.. Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung. 433-450. Pucci P. s. Studi sulla tradizione epica rapsodica. D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiąue. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos.. (Papyrologica Coloniensia 3). (ed.).. Wilamowitz-Moellendorff U.. 1981. Tradition und Neuerung. Ann Arbor 1992. s. The Strangers Welcome: Orał Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scenę. Montanari F.. Pestalozzi H. Kullmann W. New York 1990. Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad. Puhvel J. Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet. Berkeley 1921.. HSCPh 63. Murray G. Disguise and Recognition in the Odyssey. New York 1995. Kirk G. (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft. 1985. Bloomington. The Dark Age of Greece. The Ptolemaic Papyri of Homer.. Schadewaldt W. 31..H.. Whitman C. Reece S. Murnaghan S.L.. Notopoulos J. Homer as an Orał Poet. West M.. 5-42.. Velement Acheen dans la langue epiąue. The Singer ofTales. Richardson S. Ithaca. Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey.. 1981.. Homer and the Ionian Epic Tradition. Cambridge. Mass.H. Kullmann W. Ho­ mer and Roland: The Shared Formular Techniąue. Neitzel H.S. Antiąuity GA. Ong W. Lord A. Homer and the Orał Tradition. Homers Original Genius. Stuttgart 1992. 1984. 1968..L. The Iliad..L.L. Atlantic Highlands..L. s. Traill D. 115-144.

słowem: całą aretalogię. Niektóre rozpoczynają się na sposób epicki — inwokacją do Muzy. I. XXXII). 2 Griechische Literatur. XXXI. hymny: VI. Trudno się zatem dziwić. Geistes. że utwory te nie mają nic wspólnego z kultem. Apollon w hymnie Do Hermesa. bądź przez przytoczenie jakiejś legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga. że od dawna stawiano pytania o ich związek z kultem i o ich przeznaczenie. przydomki i epitety ma zamiar sławić poeta. Niemal wszystkie rozpoczynają się od inwokacji do bóstwa. Ze względu na rozmiar zwykło się je dzielić na tzw. pod płaszczem pozornej religijności kryją się często — zaskaku­ jące nas w tego rodzaju poezji — żarty. Demeterhymnus. epitety. uważał. tłumaczących istotę i początki kultu opiewanych bóstw. owa pierwotna legenda kultowa. Th. chociaż prawie zawsze zawiera w sobie cały szereg momentów aitiologicznych. oraz w Hymnie do Demeter. XVIII. XXX. różniące się zarówno objętością i charak­ terem.und Sozialwiss. XXVII. groteskowo niemal potraktowane po­ stacie bogów (np. W innych hymnach większych. humor. Deichgraber (Eleusinische Frómmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. Pan w hymnie Do Pana). Przez zwykłe wymienienie imion rodziców. że należą całkowicie do poezji świeckiej i chociaż ich treść koncentruje się wokół bogów. Akademie Mainz. który odsłania początki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezpośrednim związku z misteriami eleuzyńskimi1. Zbiór obejmuje 33 utwory.). Wzniosłość i powagę w peł­ nym tego słowa znaczeniu można odnaleźć wśród hymnów większych: w Hymnie do Apollona. KI. 1950). 744. jego przydomki. jak też walorami estetycznymi. które z tego względu zachowują pozory poezji epickiej. że sprawia wrażenie zupełnie świeckiej poezji. miejsca urodzin bądź miejsc kultowych przechodzi najczęściej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. którego imiona. XXVIII i in. . przed­ stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposób.HYMNY HOMERYCKIE H e n r y k Podbielski O G Ó L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY „PROOIMIA"? Oprócz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rękopiśmienniczej pod imieniem Ho­ mera zachował się zbiór anonimowych utworów adresowanych niemal do wszystkich bogów greckich. następnie bądź przez opis (hym­ ny: XIX. Mit. Bergk2 np. nawiązującym do początku jego kultu na Delos i w Delfach. a zwłaszcza w hymnie Do Hermesa. Bardzo obszerne opowiadania mitu są właściwością hymnów większych. Na powyższe pytania padały jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. hymny większe i hymny małe. s. Wszystkie utworzone są w heksametrze daktylicznym. 1 Kwestię tę szerzej wyjaśnił jako jeden z pierwszych K.

). Będąc niczym innym jak „pochwalnymi pieśniami na cześć bogów" („Lobgesange auf Gótter"). Oprócz formuły końcowej. Th. Demodok. że jakkolwiek nie może być mowy o ich ścisłym związku z właściwymi praktykami kultowymi. 499 nn. s. a taką funkcję miałyby pełnić właściwe „prooimia". Costantini. W tym przypadku jednak. s. 6 W 1795 r. Milano 1975 . J. 1. Op. 104). Cassola (ed. VIII. w Teogonii Hezjoda hymn na cześć Muz. Mu­ simy przy tym pamiętać. 11. 233). s. Schmid {Griechische Literatur. o trudach / mężów półboskich zaśpiewam". że jako „prooimia" funkcjonowały niewielkie wstępy na cześć Zeusa i innych bogów. Takim wstę­ pem jest. do „prooimion" należą tylko te wiersze. Leprooimion est-ilunproeme?. h. miejsce w hymnie XXXII10. „wprowadzenie". że właściwe „prooimia" nie mogły być rozbudowanymi utworami i że nazwą tą można objąć tylko pewną grupę mniej­ szych hymnów homeryckich7. który cytując w. którego prezentacja mogła wypełnić cały seans poetycki i dlatego wśród nowożytnych uczo­ nych znajduje wielu zwolenników i obrońców teza. RE IX. eng. 112-113) uznał wszystkie hym­ ny za „prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. I. 9 8 158 159 . który w swej olbrzymiej mo­ nografii poświęconej kompozycji Hymnów homeryckich3 usiłował wykazać. co funkcję i dlatego później stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajów poezji. byłyby więc również pod względem kompozycji spokrewnione z liryką. to jednak łączą się one z kultem w sposób pośredni o tyle.) i Z. „Prooimion" jest zresztą. 161. M. a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjaśnia. Wolf {Prolegomena adHomerum. o ile zawierają pochwałę bóstwa i o ile były wygłaszane z okazji jakichś uroczystości religijnych. Jakie było przeznaczenie tych utworów. s. końcowe wiersze wielu z tych utworów: „Zacząwszy od ciebie. do których przecież należy cytowany przez Tukidydesa utwór. XXVII-XXXIII. W. A. terminem określającym nie tyle ga­ tunek. lecz również w prozie. 19. wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawierają wezwanie do bóstwa. 7 Tezy tej bronili już E. zapowiadającej dalszą recytację wszystkie one są utworami niewielkich rozmiarów. Abramowiczówna {Etudes sur les hymnes Homiriąues.1) wraz z komentarzem scholiasty. nazwę „prooimion" można by rozszerzyć również na hymny większe. w której pieśniarz Feaków. 148 n. Wskazuje na to określenie tym mianem różnego rodzaju pieśni u Homera. [w:] Le texte et les representations. 429. Gimny. Paris 1987. po którym poe­ ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogów greckich. Afr. Wręcz przeciwnego zdania był natomiast A. Nie można ich wykorzystać jako wprowadzenia do żadnej innej recytacji. VIII. Innym dowodem jest świa­ dectwo Tukidydesa. Op. Podobnego zdania są m. można się jednak tylko domyślać na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy­ towanej już wypowiedzi Pindara {Nem. Zdaniem E. 15-17). I. IX. gdy wstęp do właściwej recytacji ma formę samodzielnego utworu. Lallot. Dzisiaj podziela się na ogół wyważoną opinię E. Zob. Od. przejdę do innej pieśni". 179). 146 nn. Opierając się na tym świadectwie. s. 29 n. 37. Zob. s. ich zdaniem. T. 51. F. Na tę właśnie funkcję większości utworów zachowanych pod nazwą „hymny homeryckie" wskazują ich formuły końcowe. że są one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolikę cyfr. Dopiero w epoce klasycznej (poczynając od Platona) znaczenie słowa uuvoc zostało zawężone do pieśni adresowanych do bogów. ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowała jako synonim dotSf] i oznaczała każdą pieśń niezależnie od charakteru jej adresata i treści5. 13-27. 18-19: „od ciebie zacząwszy. które bez wewnętrznego związ­ ku poprzedzają właściwą pieśń — olufj. np. Sinko {Literatura grecka. zapowiada się wprost recytację poezji bohaterskiej lub najczęściej tylko „przejście do innej pieśni". Wielu bada­ czy uważa wszystkie te utwory za wstępy do większych rapsodii epickich i w związku z tym ich powstanie wiąże z praktyką rapsodów recytujących teksty poetów epickich. Lnni Omerici.cit. jego krótką pochwałę poprzez epitety. Derevicki {Gom. h. 70. Wiinscha4 . Hymnos.). Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion. s. wymienienie miejsc kultowych i funkcji. 15 n. cytacji epickich od „wstępów do Zeusa" nawiązuje Pindar na początku drugiej Ody Nemejskiej. 1. Owo „rozpoczęcie od boga" przy­ pomina opinię Pindara na temat Homerydów rozpoczynających swe pieśni od inwo­ kacji do Zeusa. 10 Hymn do Selene w.). które po­ przedzają. XIX. Taką funkcję pełniły niewątpliwie hymny: VI. jego zdaniem. Jej charakteru się jednak bliżej nie określa. którymi poeci na różnego rodzaju uroczystościach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy­ nali publiczną recytację utworów epickich. Charkov 1889. Podobna rozbieżność zdań istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. Na takie ich przeznaczenie wskazują. Hezjoda i samych Hymów homeryckich. Bethe. jak po­ twierdziły to badania współczesnych uczonych9. 294 etc.. jak to ma np. który twierdził. trąd. z hymnu Do Apollona pisze. Wszędzie oznaczał tyle co „wstęp". związaną z poszczególnymi bóstwami. s. np. Wilno 1937. XXV. 1985. s. Wy­ mowne jest zwłaszcza świadectwo Odysei.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. XVIII. Apoll. 161. 202. nie łącząc się jednak z jej treścią. Hez. który jako jeden z pierwszych nowożytnych uczonych wysunął problem „prooimionu" jako gatunku literackiego8. XIX. Leipzig 1931. 28 n.in. Trudno jednak wyobrazić sobie sytuację. X. podobnie jak w przypadku wstępnego hymnu na cześć Zeusa w Pracach i dniach „prooimia" stanowią integralną część utworów. A. że pocho­ dzą one „z prooimionu do Apollona" (III. s. Do powszechnej praktyki rapsodów rozpoczynania re- 3 Ą 5 Die homerische Hymnenbau. 622. Leipzig 1908. Ludwich. w których niekiedy. I HYMNY HOMERYCKIE panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem właśnie stoją w najbliższym związku. „rozpoczyna od uczczenia boga" swój występ przy biesiadnym stole na temat trojań­ skiego konia i zdobycia Troi {Od.

with commentary by T. von Wilamowitz-Moellendorfa17. 497. 160 161 . Stanowią też. Wunscha. Meyer nie przywiązuje bowiem żadnej wagi do formuły kończącej „prooimia" jako wstępy do dalszej recytacji. Jak zauważa J.cit. Pfisterem i z R. W. R. E. zdaniem uczonej. Epizod z wojny trojańskiej recytuje poeta w ka­ meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole. opowieść o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego występu na agorze. E. Niektóre z małych hymnów są bo­ wiem wyraźnie wyimkami z hymnów większych. L. B. Lenza trudno byłoby zaakceptować również twierdzenia H. odzwierciedlenie „prehisto­ rii" naszego zbioru Hymnów homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich — podobnie jak opowieść o Afrodycie i Aresie — były od początku samodzielnymi. nie ma nic wspólnego „z poprzedzaniem właściwej pieśni". Inne utwory. XVII i XVIII. hymn XIII jest wyjęty z hymnu II. jak brak tego rodzaju formuł u sporej grupy „hymnów małych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimków o charakte­ rze dubletów w wymienionych wyżej hymnach: XIII. poprzedzającymi epicką recytację. ramy konstrukcyjne (początek i koniec) dużych hymnów z pominiętą „częścią epicką". W. s. 4 0 1 . 17 Timotheos. s. 140-183. nie mogły pełnić funkcji wstępu i stanowiły. na jakie podzielił tzw. lecz reprezentują autonomiczny ro­ dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym. roz­ budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogów. Jak zauważyli już T. Allen. s. rozwijający się równolegle z epo­ sem bohaterskim12. Koln—Wiirzburg 1933. Sikes18. Uczona wy­ snuwa stąd wniosek. że „prooimion" jest właściwą nazwą gatunkową dla wszystkich hymnów homeryckich i oznacza pieśń adresowaną do bogów poprzedzają­ cą recytację pieśni epickiej (oiun). słusznie podnosi. Złożoność tej problematyki i dobrze uzasadnioną próbę jej rozwiązania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. która funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa. Przedstawione przez Homera wystą­ pienia Demodoka odzwierciedlają więc. 278-286. hymn XVIII z hymnu IV. Leiden—New York 1997. Meyera. na­ zwą „prooimion" objął tylko jedną z dwu grup. 2nd ed. W. że „małe hymny homeryckie" nie muszą być wyłącznie skróconą formą hymnów większych. op. Die Perser. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas. Śpiewa on przypominającą swym charakterem „duże hymny homeryckie" pieśń o miłostkach Afrodyty i Aresa. Meyera15. Lenz. których formułę końcową zawdzięczamy redaktorowi zbioru.W.R. lecz tak jak niemieckie „Vor-trag" oznaczała pierwotnie „publiczny występ". Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15. które kończą się pozdrowieniem bóstwa. I HYMNY HOMERYCKIE tej samej pieśni Odysei mamy również świadectwo na temat innego typu wy­ stępu pieśniarza Demodoka. [w:] A new Companion to Homer. Nieuzasadnione jest poza tym określenie charakteru całego zbioru na podstawie trzech „małych hym­ nów". W artykule Hymnos w RE IX. Opinia ta jest oczywiście sporym uproszczeniem roztrząsanej przez całe z górą stu­ lecie problematyki związanej z wyjaśnieniem genezy i charakteru zbioru utworów zwanych Hymnami homeryckimi. 18 The Homeric Hymns. D. ed. Potwierdzają to tematy pieśni śpiewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. 498. punk­ tem wyjścia dla dokonanej analizy czyniąc reprezentatywne stanowiska wybitnych uczonych niemieckich: R. ed.iss. 12 Tamże. Allen. któremu towarzyszyły tańce i zawody sportowe. Bóhme16 i U. jego zdaniem. 16 Das Prooimion. Biihl 1937. być może. R. s. że przyjęciu hipote­ zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarówno zróżnicowanie formuł kończących „duże hymny". W świetle analizy L. Halliday i E. Halliday. Bonn 1975.E. inne krótkimi. Wunscha14. które zawierają formułę wskazującą na przejście do dalszej recytacji. Nie zgadza się też z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy „małych hymnów" nazwy „prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung. lecz także przejście od prywatnej re­ cytacji aojdów do publicznych na wielką skalę występów rapsodów. lecz mogą być zgodnie z ich formułą końcową wstępami do recytacji innych utworów. H. R. że wszystkie „małe hymny" pełniły funkcję rozpoczęcia i zakończenia wypełniającej środek epickiej recytacji bądź stanowiły ramy dla „dużych hymnów" i że nazwa „prooimion". małe hymny. że obok siebie współistniały pieśni o bogach i o (sławnych) czynach daw­ nych ludzi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. uznając duże Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie.. które są najwyraźniej wyimkami z zachowanych w kolekcji „hymnów większych" 14 15 '' The Homeric Hymns. wymowny jest w tym przypadku fakt. Strauss Clay11. sakraler Dichtung der Griechen. Oxford 1936. W okresie rapsodycz­ nym ewoluowały więc już jako dwa odrębne nurty poezji hymnicznej. Leipzig 1903. s. Wiinsch. Morris. a „duże" nie muszą być rozszerzoną o część epicką i za­ leżną od poezji epickiej formą małych hymnów. Wskazują one wyraźnie. a mianowicie te utwory. analizując stanowisko R. że obydwa wystąpienia poety odbywają się w odmiennych okolicznościach. J. czyli poezja hymniczna i świecka poezja epicka. nie tylko praktykę aojdów recytujących pieśni przy akompaniamencie liry. Eine Form. 158-160) dziewczęta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei. 279. hymn XVII z hymnu XXXIII. Sikes. które mogło mieć miejsce w VIII wieku przed Chr.. Bóhme. której publiczna recytacja poprzedzona była zazwyczaj okolicznościowym pozdrowieniem bóstwa. Lenz13. 19 Lenz. H. inwokacyjnymi zwrotami do bogów. Powell.

. Lenz po przeanalizowaniu poglądów wymienionych wyżej uczonych i po roz­ patrzeniu podniesionego przez Bóhme stosunku hymnów homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku. Należy raczej przy­ jąć. że ci. roz­ poczynają się od zapowiedzi pieśni bądź w pierwszej osobie („będę opiewał") lub przez inwokację do Muzy. Trudno byłoby w tym przypadku wyjaśnić. 22 W zakończeniu tych utworów przywołana jest jednak sytuacja wykonywania pieśni. że większość „małych hymnów" homeryckich stanowiła gotowe ramy dla „wy­ miennych". 18 nn. Również w sferze tematycznej „prooimion" jest spadkobiercą starszej formy hym­ nu kultowego. Przez przedstawienie epizodu z jego „świętej historii". Wiinsch. które dostarczają przy­ kładów dla wszystkich trzech możliwych form uczczenia bóstwa. z wyjątkiem hymnów XXIV i XXIX. uroczystości religijne. cit. miejsce w Iliadzie I. 18 n. XVII i XVIII są wyimkami z „hymnów większych". błędnie wydedukowanego z użycia tego słowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu „pieśń".. Kończy je natomiast przeważnie jedna z dwu formuł umożli­ wiających przejście do recytacji właściwego utworu: „Ja zaś o tobie i innej pamiętać będę też pieśni" lub: „Ja zaś zacząwszy od ciebie. 10. I HYMNY HOMERYCKIE i które najprawdopodobniej funkcjonowały jako „wstępne pozdrowienie bóstwa" w sy­ tuacji. 1 nn. najczęściej związany z prośbą o pomyślność w konkursie. a hymn XXV (do Apollona i. XII. potrzebowali stereotypowych ram dla jego początku i zakończenia. 11. lub prośba o łaskawość. charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. a także IX. że zachowany zbiór hymnów homeryckich w całości należy objąć wspólną nazwą „prooimion". s. XXIX. 94-97). jak np. Składają się na nie zazwyczaj krót­ kie zwroty pożegnalne. którzy potrafili stworzyć samodzielny utwór. co wydaje się mało prawdopodobne. Przywołują jego epitety.. Uczony nie daje też odpowiedzi.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. że przedmiotem konkursu była poezja bohater­ ska. jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII. XXV. Najlepszym tego dowodem są „małe hymny". s. 9 nn. Poprzez przedstawienie specyficznego działania bóstwa dla ludzi i wymienienie jego „czynów" (eoya) lub „darów" (bwca). Bezpodstawne jest również nadanie słowu „prooimion" nowego znaczenia. dlaczego w tym samym zbiorze hymnów homeryckich zachowały się obok siebie pełne utwory i ich wyimki. gdy rapsod występował w konkursie jako kolejny artysta. 3. czy np. na cześć którego odbywały się powyższe uroczystości. 21 Zakończenia obydwu tych utworów potwierdzają. X. Brak jest w tych hymnach części błagalnej. Meyer (op. L. XX. 2. Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie. co wprost po­ świadczają hymny VI. 140 nn. Lenz. Wymieniają imię boga. Patzer. XXX. hymn XXXIII. to musimy jednocześnie przyjąć. który będzie przedmiotem pieśni. Okolicznościom zewnętrznym zawdzię­ cza więc „prooimion" swą funkcję pośredniczenia między kultem i świecką poezją epicką i swoje cechy gatunkowe. por. Wiesbaden 1962 s. 20 23 Uzasadnia to w sposób przekonujący H. 24 162 163 . 3. Przez zdanie względne wprowadzają dalszą aretalogię. z którego wyimkiem jest hymn XVII. błędnie wnioskuje.. cit. XIII. 4. Brakuje im zdecydowa­ nego wezwania w wołaczu i przywoływania boga.. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystości religijnych swe występy w konkursach poezji epickiej. 1-26 hymnu XIX. przedmiotu dostarczało natomiast bóstwo. będąc sam hymnem „ma­ łym" nie powinien być również uznany za wyimek z jakiegoś większego hymnu. że hymny XIII. op. 19-22). a także: XXI. że wszystkie powyższe formy pozostawały pod wpływem starszych pieśni kultowych23. Appela). ale same do kultu nie należą. jak wiadomo. Jeśli przyjmiemy za Bóh­ me. adresowanych do Hestii22. op. R.21 Przy całym ich zróż­ nicowaniu można dostrzec jednak pewne stałe elementy ich struktury: 1. Formuła pozdrowienia i pożegna­ nia zarazem: x«iQ£ jest w nich często jedyną apostrofą do bóstwa wyrażoną w imperatiwie. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. Zastępuje ją tylko krótki zwrot: „wysłuchaj!". 101 nn. op. 451 nn. cit. stanowiące mieszaninę cech pieśni kultowej i epiki. XXXI-XXXIII i w. 2. Stąd można wysnuć wniosek. Również zakończenia „prooimiów" są typowe. z reguły historii naro­ dzin. XXII. poeta będzie opiewał „ludzki ród półbogów". Lenz. niekiedy wprost o sukces w konkursie. i I. 1920 i XXXI. Forma zewnętrzna utworów i ich szata językowa bliskie były sztuce epickiej. jaka ma np. słowa szacunku. w hymnach XV-XVIII.. że stanowią one gotowe wstępy do rapsodycznych występów. Wszystkie.. Realizują to hymny: XI. mą pieśnią więc kieruj" (przekład W. Okazję do tworzenia hymnów rapsodycznych dawały. że również wszystkie inne „małe hymny" są ekscerptami z zaginionych dla nas „hymnów większych" i stanowią ramy wyznaczające ich początek i koniec. jak zgodnie z ich funkcją nazywano je w starożytności. Zob. „objawienie". cit. s. XXIV. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdzięczają wiele li­ rycznym hymnom kultowym. przypominają również formę homeryckiej modlitwy. Ten typ uczczenia bóstwa łączy się przeważnie Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: „Spraw.. XXIII. bym w tym oto agonie zwyciężył. rozbudowanych opowieści epickich. Por. Bóhme natomiast na tej podstawie. ku innej przejdę już pieśni". „Prooimia" rozpoczynają się więc podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego. H. 37 nn. oraz XXXII. Przez wysławianie specyficznego objawienia się bóstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji. której recytację poprzedzały.

cieszyły się szczególnym powodzeniem opowieści zawierające powyższe typowe ele­ menty. Hymny „małe". Przedstawienie bogów w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogów olimpijskich w eposie homeryckim. „DUŻE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnów zwanych homeryckimi cztery utwory ze względu na roz­ budowaną część narracyjną i rozmiary dorównujące pojedynczym pieśniom Iliady i Odysei zyskało miano „dużych hymnów". Są to: hymn II Do Demeter. takimi jak Demeter i Persefona. Gaja. a nie w tle działania bohaterów. Ich regularne pojawianie się w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko­ wać. Hymny „duże" można w tym przypadku traktować jako rozwinięcie typu mitologicznego. Dioskurowie. lecz tak­ że technikę i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele. na którą wypadnie zwrócić uwagę przy krótkiej prezentacji każdego z nich. który oczywiście mógł je łączyć i tworzyć z nich własne kombinacje. czy akcent w nich spoczywa na dzia­ łaniu. Legendy opowiadane przez rapsodów wobec tłumnie zebranej publiczności różniły się w sposób zasadniczy od opowieści o bogach w sagach bohaterskich. Dionizos. Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung. czy też przed ludźmi dla założenia kultu. zasługiwały za­ pewne w oczach starożytnych najbardziej na miano homeryckich. Meisenheim 1963). czy też na „świętej historii" opiewanego bóstwa. s. hymn III Do Apollona. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. Wymowny jest w tym względzie fakt. że w hymnach z reguły przedstawia się p i e r w s z e w y s t ą p i e n i e b o g a . Czwartym typowym dla wszystkich „dużych" hymnów elementem jest e t i o l o g i a . Do pierwszej grupy należą: 25 26 Op. to przedstawiają ich jako samodzielne istoty. Wszystkie po­ wyższe elementy z wyjątkiem scen na Olimpie są z reguły przekazane wraz z fabułą wybranej w hymnie legendy. która pełni funkcję ich aretalogii. s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziałem Zeusa). inspirując się kultem. Motorem napędowym ich akcji jest z re­ guły jakiś k o n f l i k t i jego rozwiązanie. 1. Jeśli obok epifanii lub opisu działalności boga pojawia się również przytoczony mit o jego narodzinach. Ich wspólną cechą jest przedstawiona żywo w udramatyzowanej poprzez przemówienia formie opowieść mityczna o bogach. można zatem powiedzieć. I HYMNY HOMERYCKIE z opisem jego epifanii (typ 2). Hestia. które z reguły należą do typu zainteresowanego mitem. lub takimi. To te właśnie utwory. Nie są więc wytworami samych rapsodów. którzy w ogóle u Homera nie występują. 164 165 . posiadają wiele cech wspólnych. słownictwo i formułowy styl. XXXI-XXXIII. Powyższe trzy sposoby uczczenia bóstwa. Jest bowiem w pełni zrozu­ miałe. podporządkowane mu jako epizody. to również i ten mit pełni funkcję aretalogii (uczczenia). Lenz25. liczący 59 wierszy. również ten utwór. interesują się bogami nie odgrywającymi u Homera większej roli.. Pan. z akcen­ tem położonym na „opowieść". że w przytoczonym przez poetę epizodzie mitycznym aretałogia objawia się w sposób paradygmatyczny. z którego zachowały się tylko dwa frag­ menty. Lenza typów aretalogii wszystkie hymny homeryckie można podzie­ lić na trzy grupy utworów w zależności od tego. na postaci. Biorąc pod uwagę niezbyt wprawdzie rozbudowaną. Inny sposób przedstawienia bo­ gów przez hymn i epikę bohaterską wynika głównie z ich odmiennych uwarunkowań i założeń gatunkowych. 14-20. jak to ma miejsce u Homera. jak np. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsłania i obiektywizując sławi charakter i potęgę opiewanego boga. Jeśli natomiast przedstawiają tych sa­ mych co w eposie bogów. W mniej lub bardziej ścisłym związku z tym konfliktem pozostają zazwyczaj. Do grupy tej należał też nie­ wątpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa. wyko­ nywanych przez aojdów w megaronach wielmożów w ramach poobiedniej rozrywki. XIX. Selene. utwory te. cit. jak to zauważył już L. że w świetle wyróż­ nionych przez L. powtarzające się w hymnach ele­ menty konstytuujące ich fabułę potwierdzają pośrednio jednorodność tego gatunku. przybierająca postać opowieści o narodzinach boga. legendy związanej z ustanowieniem kultu lub z wyja­ śnieniem jakiegoś jego przydomku kultowego lub jakiejś jego funkcji. hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. ale opartą na jednostko­ wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa. czy to przed innymi bogami zaraz po jego na­ rodzinach. że na występach rapsodycznych. Z powyższych trzech typów na dalsze przekształcenia najbardziej podatne okazała się opowieść mityczna. Są bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnów. Macierz zwierząt. Problem ten dokładnie wyjaśnia D. jak to widzimy w hymnach: VI. dzieląc z eposem homeryckim nie tylko miarę wiersza. Rapsodzi. Podstawowymi formami aretalogii bóstwa pozostaje przy tym przedsta­ wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dlań sfery działania. nie mogą być w tej sytuacji uważane za relikty hymnów „większych". XXVI. wykształcone w pieśni kultowej. 27 nn. na różnego rodzaju uroczystościach religijnych. stały zatem do dyspozycji rapsoda. Cztery wyliczone powyżej. Podsumowując powyższe uwagi. Przyjrzyjmy się więc funkcjo­ nowaniu tych elementów nieco bliżej zaczynając od e t i o 1 o g i i2f>. która stała się podstawowym elementem struktury „dużych" hymnów homeryckich.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. z akcentem spoczywającym głównie na działaniu i postaci bóstwa. Mimo bogactwa i całej tematycznej różnorodności. można dołączyć do grupy „hymnów dużych".

w „dużych" natomiast jest podporządkowana tokowi narracji. 211 n. a z gru­ py „małych hymnów": hymn VI Do Afrodyty. 138 nn.) adresowanego doń hymnu. 256 nn. Mit stawia je więc w sytuacjach zagrożenia i konfliktu. Bóg przedstawia się ludziom. 47 — Pana. nie jest przedstawieniem „pierwszego" wystą­ pienia boga. mu­ si stać się tym. które samo musi wywalczyć sobie pozycję. Afr.. h. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest częścią akcji fabularnej. Dem. aby objawić się w jeszcze większej mocy. Hermes przeciwko Apollonowi. lub gdy wyczuwali. Uczczenie boga podczas urządzanej na jego cześć uroczystości jest jednoczesnym świętowaniem po­ czątków tej uroczystości. Porównywalne z tym jest rów­ nież wejście Demeter do pałacu Keleosa (h. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera swą właściwą po­ stać i przemawia do ludzi jako bóg.). Żadna inna z dość licznych scen boskich przedstawionych w Ilia­ dzie i Odysei nie ma związku z kultem. potraktowane jako „święte aition". Typ opowieści wyznaczony przez historię narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi się z eposu homeryckiego. W ten sposób można wytłumaczyć nierozerwalny związek między etiologicznie uwarunkowaną sławą boga i miejscem jego kultu. Demeter podejmuje akcję wobec porywaczy swej córki. jak wyżej wspomnieliśmy. przed którymi zaprezentował swą postawę i wolę „objęło wówczas zdumienie" (w. on sam wprowadzał ich w błąd. z przekazanego wraz z mitem konfliktu. ale — jak trafnie zauważył F.). 493-496 — całego szeregu kultowych przydomków Apollona. 282. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologię królewskiego rodu Eneadów. a zwią­ zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednocześnie jako ostatni związek mię­ dzy istotą boską i człowiekiem. cit. h. Herm. Można tu wymienić np.9 — Dioskurów. Żywa w „dużych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguły. h. a boginie. XIX. przychodzą jej na pomoc liczne boginie. Apoll yil-yjA. Odblaskiem epifanii jest również to.. Afr. wyjaśnione jest w ten sposób imię Eneasza. spotykamy również w eposie homeryckim. Epifania boga połączona jest z reguły z jego „roz­ poznaniem". 166 167 . Ta forma sławienia boga stanowi w grupie „małych" hymnów podstawową i samodzielną strukturę. W takich funkcjach jawi się w h. jaką posiada. RE. Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach. nie towarzyszy jej epifania potęgi boga ani jego uczczenie na Olimpie. którzy nie rozpoznawali go dotychczas. 130 nn. przedstawia po­ eta Apollona w całej jego chwale jako potężnego łucznika na początku części delijskiej (h. [VII] 2 nn. IV. ofiarę „całopalenia" złożoną bogom przez Hermesa (h. Niekiedy tego rodzaju poje­ dyncze zdarzenie staje się „przyczyną" nadania komuś lub czemuś imienia lub przy­ domku27. Dem. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejście w scenerii dzikich zwierząt przez Idę (h. kończący epokę bohaterską (półbogów). któremu się bóg objawia. Bóg daje się w końcu rozpoznać po to. 61 nn. Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinów. powiązanych z jakimś miejscem i posiadających oparcie w micie.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h. w h. znajdującemu swój punkt kulminacyjny w scenie epifanii. Sceny boskiej epifanii. 198 n. Mając tę scenę przed oczami. Suppl. które mają wpływ na przebieg akcji. Pfister29 — u Homera podczas epifanii boga głównym bohaterem jest zawsze człowiek. hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. 135 n.. Dionizos przeciw piratom. Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawień postaci boga w hym­ nach pojawia się z reguły jako czynnik motoryczny akcji — epifania. Dem. Dion. Apoll. (VII) 55 nn. 2 nn. XXXIII. 172 nn. które pozwalają na ujawnienie się zalet opiewanego boga. Konflikt ten ma uzasadnie­ nie w koncepcji bóstwa. kim jest.).) i pojawienie się Dionizosa na morskim wybrzeżu (h. że pełni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie.) i pytyjskiej (h. moment ten staje się zazwyczaj momentem kul­ minacyjnym bądź zwrotnym akcji. A7A nn. Apoll. Apoll. 3.). Jedną z najbardziej typowych form uczczenia bóstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (się) boga w charakterystycznej dla niego postaci. gdy intryga Hery zatrzymującej boginię porodów godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem. a część druga -— w Delfach. szp. Lenz28 — tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI. W eposie homeryckim można znaleźć wprawdzie szereg scen boskich. 27 W h. jako legenda zaczerpnięta z kultu Dionizosa. urzeczone przyszłą wielkością mającego narodzić się dziecka. 187 nn.s. Nic więc dziwnego. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiadał także fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa.. Podobnie pierwsza częs'ć hymnu Do Apollona poprzez s'więtą opowieść wyjaśnia założenie jego kultu na Delos. I HYMNY HOMERYCKIE hymn I Do Dionizosa. 385 nn. 1. 2. VI. hymn Do Hermesa. W części delijskiej hymnu Do Apollona. że Delos po narodzinach Apollona „cała okryła się złotem". W hymnie Do Demeter cała fabuła podporząd­ kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. kim aktualnie jest. w h. hymn XVIII Do Hermesa. lecz z sytuacji uroczystości religijnych. Dion. Dochodzą do tego pojedyncze czyny boga. ale — jak zauważa L. Jego aQ£xai muszą być zdobyte i potwierdzone czynem. 18 Epiphanie.). Op. których skutki trwają nadal. w których konflikt stanowi podstawę ukazanej w nich akcji dramatycznej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. część delijska hymnu Do Apollona. stanowi bezpośrednią paralelę dla hym­ nów homeryckich. 182 nn. w h.

. Dion (I) 13 nn. Ruhnken (17231798). Ograniczenie władzy Afrodyty jest spełnieniem się woli Zeusa. Dem 460 nn. w Ilia­ dzie stanowią ważny element świata przedstawionego i akcji poematu. W polskiej literaturze problem podziału tego utworu omawia dogłębnie W. W Teogonii (881-885) mówi się tylko ogólnie o dokonanym przez Zeusa podziale „zaszczytów".) 2 nn.podobnie jak Muzy (68 nn. W Teogonii Hezjoda znajdu­ ją zresztą paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I. Zebrania bogów mają na ogół przebieg burzliwy i zawsze dotyczą spraw ludzkich. s. Chociaż akcja fabularna w „dużych" hymnach homeryckich rozgrywa się zasadni­ czo na ziemi. Motyw ten zaznacza się mocnym akcentem również w kilku „mniejszych" hymnach.. Sceny na Olimpie nie są obce również eposowi homeryckiemu. to jednak niemal stałym elementem jawi się w nich epizod przedstawiający p o b y t l u b p r e z e n t a c j ę t y t u ł o w e g o b ó s t w a n a O l i m p i e . W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodąca jest w tym względzie rola Zeusa. w hymnach sami są głównymi bohaterami i z ich perspek­ tywy patrzy się na ludzi i na całą przedstawioną rzeczywistość. 474 nn. który w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 . datowanego przez wielu badaczy na VII. co do niedawna było rzeczą niemal powszechną31. w h. przyjmowano zarazem najczęściej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. s. 1-2.. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguły są zaangażowani w ziemską akcję bohatera i przedsta­ wieni z jego perspektywy. s. 504 nn. że Hymn do Apollona Pytyjskiego powstał znacznie później i jest naśladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2. czy i dlaczego jego część delijską i pytyjską traktuje jako jedną całość lub jako dwa odręb­ ne utwory. h. h. Poczęty ze związku z Anchizesem Eneasz jawi się w tym świetle jako ostatni he­ ros (f|ui§£oc). Homer nie przedstawia narodzin żadnego z nich.). op..). W hymnach: VI {Do Afrodyty). nie mógł pominąć milczeniem kwestii. L. Do Hermesa i „małych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX). 1975. Czegoś ta­ kiego nie znajdziemy w żadnej scenie epifanii w eposie homeryckim. 179-546)30. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiają pokojowe współdziałanie bogów i akceptację ustalonego przez Zeusa porządku. I HYMNY HOMERYCKIE W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie są statystami. Poza kryterium stylistycznym i językowym podstawę tak wczesnego datowania delijskiej części utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu. Stanowisko zajęte w powyższej kwestii rzutowało oczywiście z kolei na sposób traktowania wzajemnych relacji między częścią delijską i pytyjską utworu. s. że pytyjską część 30 Szeroki przegląd badań nad hymnem Do Apollona daje K. Przedstawionym w hymnach bogom zależy. wyspach i morzu) starożytnej Grecji. 32 W szczupłym gronie zwolenników przeciwstawnej tezy znalazł się wybitny uczony brytyjski M. Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta­ ły wyraźnie zdominowane przez kwestię jego jedności kompozycyjnej. a raczej świadkami objawie­ nia się boskiej postaci. Z polskich uczonych wymienić tu można nazwiska Z. że w przekazanym przez rękopisy hymnie Do Apollona są połączone w jedną całość dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. 21 nn. jak po­ szczególne bóstwa zdobywają konkretne funkcje i zaszczyty. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. (pyth. I. związanych z akcją poematu. 20-62). Z „pomyślaną" sceną na Olimpie połączone jest zatem wyjaśnienie ważnego dla kultury greckiej „aition" końca epoki bohater­ skiej.). 1985. 31 168 169 . W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziału.. która miała się znaj­ dować w świątyni Artemidy na Delos33. i 484 nn. Bogowie nie interesują jednak Homera jako bóstwa kultowe. 71-81. aby żą­ dać od ludzi czci okazywanej w kulcie (h. Dem. 312 nn. wybitny filolog holenderski D. Bochum 1979. (del. Epifania staje się doskonałą okazją. cit. Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie. snuje wobec Anchizesa wizję utraty swej do­ tychczasowej władzy nad bogami olimpijskimi. Warszawa 1959. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywają rangę opiewanego boga wśród bogów olimpijskich i są niewątpliwie ważnym elementem jego aretalogii. by ich boską wiel­ kość objawić ludziom jako przykładową. 33 Zob. a nawet VIII stulecie przed Chr. Tę długotrwa­ łą dyskusję zapoczątkował w 1782 r. który wystąpił z tezą. Appel {Zagadnienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. s. Specyficzne wyko­ rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn. hymny natomiast pokazują. XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) połączony jest z motywem narodzin i jawi się jako pierw­ sza prezentacja bóstwa i pierwsze jego przyjęcie w gronie bogów olimpijskich. Już nigdy nie będzie mogła łączyć ich w miłości ze śmiertelnikami (250 nn. Co więcej.) 186 nn.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn. West. a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich stałego pobytu.) — tuż po urodzeniu mają okazję stanąć na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski­ mi i potwierdzić zakres swych godności i władzy. Apoll. Fórstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos. w h. w różnych miejscach (na lądzie. który podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwyższą instancją ustanawianego przezeń porządku kosmicznego i moralnego świata. Wilno 1937) i T. 148). 270 nn. Ap. Abramowiczówny {Etudes sur les hymnes homeriąues. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej. a także — przy założeniu. Ktokolwiek od tej pory zajmował się interpretacją tego utworu. Fórstel. Ubolewając nad swym upadkiem.. Me­ ander XL.). Widzimy to w h. Herm. których boscy bo­ haterowie —. ale jest tam obecna w swych my­ ślach.

rozwinięte w w. 87-89. określenie ich funkcji). uważane dotąd przeważnie za nieporadną próbę połączenia dwu oddzielnych poema­ tów. milczenie na temat wyścigu rydwanów w Delfach. Knox. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi. uczeni dostarczają dość przekonywających dowodów świadczą­ cych o jego jedności kompozycyjnej. M. Por. drugą — legen­ da kultowa na temat założenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca. że Kynajthosowi okazję do połącze­ nia obydwu części hymnu i jego wygłoszenia w całości stworzyły ustanowione przez tyrana Samos. W w. sprowadzenie kapłanów. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns. Berlin 1979. 529-537). TAPhA CIX. Starą nazwę miejscowości Pytho wyjaśnia poeta jako „Gniłki" —. i to nie tylko Apollona.. The Politics of Olympus.S. Burkert35.) jako pierwszy recytować na Sycylii poematy Homera. 57-67. Millera jawi się jako świadome i zręczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla połączenia w jedną całość dwu wątków narracyjnych37. Jeśli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwór. 170 171 . 54-60. Polikratesa w 522 r. szeroko przedstawione jest spo­ tkanie Apollona z nimfą Telfuzą wyjaśniające jego tradycyjny epitet kultowy — Telfusios (244-277 i 375-387). J. że stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna między jego pierwszą i drugą częścią. Princenton 1989. 35 Kynaithos. motyw gniewu Hery (w. nie można tego traktować jako kryterium chronologicznego. który usiłował wykazać. W podobny sposób Hezjod w „prooimion" Teogonii dokonuje przejścia od Muz Helikońskich do olimpijskich. Świadectwo scholiasty Pindarowego z całą powagą potraktował dopiero w 1979 r. W świetle prze­ prowadzonej przez uczonego analizy całego hymnu w aspekcie strukturalnym. związanego z ujarzmianiem źrebców. 230-238 znajdujemy wyjaśnienie osobliwego rytuału w kulcie Posejdona w Onchestos. rapsodowi z Chios. 30-45 i 215. Obracamy się w tym względzie wyłącznie w świecie mniej lub bar­ dziej prawdopodobnych hipotez. 34 downictwa. połączony z zapowiedzią jego funkcji oraz ustanowienia obrzę­ dów kultowych i opisem odbywającej się tam aktualnie uroczystości. które uważane były dotychczas za przejaw naślaZob. 112-115. Cha­ rakterystyczny dla ekskursów etiologicznych części pytyjskiej nieco zawiły i prozaicz­ ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem części delijskiej. Cam­ bridge 1982. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989).przez połączenie jej ze skazaniem na „gnicie" zabitej przez Apollona „wężycy" (363-374). Korzystając natomiast z wypracowanych przez lite­ raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomości kultury greckiej w epoce archaicznej. W. W części pytyjskiej zauważono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektów zaginionej digammy38. ale można to wyjaśnić jako konsekwencję ingerencji kapłanów z Delf w tekst utworu. pod jakim był czczony również na Krecie. uroczystości religijne połączone z konkursem po­ etyckim ku czci Apollona na Delos36. 38 Zob. musimy w jego kompozycji uwzględnić dwie części. Pierwszą wyznacza mit o narodzinach bo­ ga na wyspie Delos. w świetle analizy A. Podobnie brak jest pod­ staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. Ostatnie 150 wierszy poświęca wyjaśnieniu początku kultu Apollo­ na w Delfach z przydomkiem Delfinios. Homer. s. 53-62. s. takie jak: katalogi geograficzne (w. Przejście łączące opowieść o narodzinach boga na Delos i o założeniu wyroczni w Delfach. 95-101 i 305-55). Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. jak hymny homeryckie. Millera. W. w których ma miejsce stylizacja na epos homerycki. centrach jego kultu podkreśla poeta jego panhelleński charakter. Podstawy te nie mają jednak siły dowodu i są nadal przed­ miotem sporu uczonych34.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Homer.245). 36 Zob. I HYMNY HOMERYCKIE jest późniejsza — zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej Świętej Wojny i zniszczenia Krizy. 1979. wybór miejsca kultowego i zapewnienia kapłanom życia z ofiar (w. Ta część charakteryzuje się przy tym wielkim zamiłowaniem poety (nieznanym w części pierwszej) do wyjaśniania „pierwszych przyczyn" kultu. Tak późna data występów Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podważała oczy­ wiście wiarygodność tego świadectwa i dlatego przez długi czas nie było ono przez nowożytnych badaczy brane pod uwagę przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. 2-13 i 186-206). Hesiod and the Hymns. 173-186. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. W świetle posiadanych świadectw nie ma oczywiście możliwości pełnego rozstrzy­ gnięcia sprawy autorstwa tego hymnu ani określenia okoliczności jego skomponowa­ nia i wygłoszenia. a nikt przecież nie twierdzi. Janko. sceny na Olimpie (w. Teza ta stanowi punkt wyjścia dla rozprawy A. 504-501 r. Jest to niewątpliwie to samo bóstwo i czcząc je w obydwu najważniejszych. Aloni: Aedo e i tiranni. Na uwagę zasługują w tym względzie prace ame­ rykańskiego uczonego A. cit. s. W strukturze języka i stylu badacze nie dostrzegają poza tym jakichś znaczących różnic między częścią delijską i pytyjską poematu. 37 Op. M. R. który według tego świadectwa miał w czasie 69 Olimpiady (tj. a zwłaszcza jego monografia From Delos to Del­ phi. że opiewanie Muz z przy­ domkiem „Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. tegoż autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!. Clay. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). należy raczej traktować jako wyraz jego jedności kompozycyjnej. s. wprowadzone­ go na igrzyskach w 586 r. ale w tego rodzaju utworach. s. W minionym dwudziestoleciu odżyła na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiastę (Nem. Janko. reto­ rycznym i tematycznym okazuje się. a wśród nich również jako Homerowy własny Hymn do Apollona.

Hades w momencie pożegnania z boginią uciekł się jednak do podstępu i dał jej do zjedze­ nia pestki granatu. Dem. Dem. Dem. swej kompozycji i treści. Afr. Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotarł do nas tylko w jednym średniowiecznym rękopisie. Anurjteooc — N 322. cp 76). W. h. które spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty. 156. CQXXV.. Dem. 805) w zwrocie: „plony Demetry" (mctn. chociaż występuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. Nie wykluczone. żadnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania.. nie pozwolił poecie na rozwinięcie motywu porwania Persefony. 257. najpierw sama. 397). Tak w największym skrócie przedstawia się treść fabuły Hymnu do Demeter. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z połą­ czenia motywu porwania Persefony przez boga śmierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. 188 n. który w Teogo­ nii (w. którym zagrażał głód. Co więcej. Nie można jednak 172 173 . I HYMNY HOMERYCKIE Wobec braku w części delijskiej zainteresowania etiologią trudno natomiast byłoby zgodzić się z tezą. Dlatego bogini może przebywać ze swą matką tylko przez dwie trzecie części roku. s." (w. obie boginie nie pozostają tam w żadnym ze sobą związku. Nie przeszkadza to na podstawie chociażby braku wzmianki o Atenach datować Hymn do Demeter na VII stulecie. 1975. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawierają. Persefony w momencie. Dem. Gdy zrozpaczona Demeter. Chcąc go uczynić nieśmiertelnym. poszukując bezskutecznie zaginionej córki. Halliday i E. odkrytym zaś w Moskwie przez Ch. 173 n. ale nig­ dzie nie mówi się.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pogodzona z wolą Zeusa Demeter ożywia przyrodę i poucza królów Eleusis: „jak wypełniać ofiary i piękne odprawiać misteria. której imię. odsłania wówczas swą boską postać i poleca Jest to teza głoszona m. 284.40 swą treść. h.E. jak np. Heitscha należy przyjąć. Afr. że została ona porwana za przy­ zwoleniem Zeusa. 350 nn. 194). h. 268). 33. karmi go potajemnie ambrozją i w porze nocnej „niby głownię zanurza w ogniu".. Afr.) mówi: Wszedł on [Zeus] również do łoża Demetry wszechżywicielki ona mu białoramienną Persefonę zrodziła. Zaniepokojony powyższą sytuacją Zeus na próżno przez swych posłańców próbował obietnicą darów i zaszczytów skłonić Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. 569. na okres gdy Eleusis nie było jeszcze włączone do gminy ateńskiej. W poematach Homera na próżno bowiem szukalibyśmy jakiejkol­ wiek wzmianki świadczącej o jej znajomości. a Hades porwał ją od jej matki. 91-302) i z kolei po odzyskaniu córki ustanawia tam swoje święte obrzędy (w. że mają one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego są wskaźnikiem jego chronologicznego priorytetu. że tylko odzyskanie córki może zmienić jej postawę. Kat' ó u u a x a icaAa |3aAo0rja (h.: TLuaoxoc (h. przez L. 470-84). że modelem dla niej jest część pytyjska39. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. 157. Aexoę Ei3crtoa>Tov {h. KaAuKumę {h. zrywając budzące jej zachwyt kwiaty wiosenne. że jej matką jest Demeter. w kontekście którego wymieniona jest Demeter i jej córka.) zwrócili uwagę na pewne rzadkie słowa i wyrażenia. która po stracie córki przebywa w roli piastunki królewskiego syna w Eleusis (w. Afr. Sikes w swym komentarzu (s. 205. Persefonie i Hekacie) przybyła do Eleusis Rea. K 495.M. natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy postać staruszki w swej ziemskiej wędrówce przybywa do Eleusis. 1-90) i powrotu ze świata zmarłych Persefony (w.in.) i powraca w towarzystwie bogiń na Olimp. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo.R. Już T. 40 39 zbudować dla siebie w Eleusis świątynię. prze­ chowywanym obecnie w Lejdzie. 285). Dem. gdy wraz z Oceanidami „na Nysejskiej równinie" wesoło ba­ wiła się na łące. przestali bogom składać ofiary. Od tego momentu nie przestaje on intrygować badaczy starożytności walorami swego stylu. navT£ooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b. h. Demofonta. ueAaSoou icuoe Kdcn (h. 476 n. paSuKoAnoc (h. 8). h. Afr. 466. 302469) przeplata się z akcją Demeter. Afr. Gdy te niecodzienne praktyki wychodzą przypadkiem na jaw. gdzie przyjmuje funkcję piastunki królew­ skiego syna. A 217). Afr.) W świetle analizy tych sformułowań dokonanej przez E. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju świadectwo literackie związane z misteryjnym kultem Demeter i jej córki Persefony w Eleusis. przyroda zaczęła obumierać. a następnie w towarzystwie Hekate. Allen. Persefona jest wprawdzie nazywana córką Zeusa i przedstawiana jako „królowa świata zmarłych" (I 457. Rozpatrywana w świetle tradycji epickiej powyższa opowieść zaskakuje nas swoim nowatorstwem. dowiaduje się od Heliosa. że sam charakter kata­ logu małżeństw Zeusa. Dopiero gdy poznał. 161-170). 31. a na jedną trzecią musi powracać do męża i królestwa zmarłych. w którym akcja porwania (w. Ponieważ zrozpaczopa bogini zaniechała przebywając wśród ludzi swych boskich funkcji zapewniających płodność natury. tj. a do pewnego stopnia również kompozycję zawdzięcza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaśniającej początki i charakter misteriów eleuzyńskich. h. Skomponowany najprawdopodob­ niej w VII wieku przed Chr. 5). F. polecił Hermesowi uwolnić i wyprowadzić z Erebu Persefonę. Akcja utworu rozpoczyna się od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarłych przez Hadesa córki Demeter. którą oznajmia uradowanym ze spotkania bo­ giniom (Demeter. Taka jest zresztą również wola Zeusa. 912 nn. Dem. jak widzimy. Historię porwania przez Hadesa Persefony jako córki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod. 597. wymieniane jest również wśród śmiertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imię kochanki bohatera kreteńskiego Jazjona. zaś Zeus na to mądry zezwolił. a ludzie.W. h.

nie tylko pełni funkcję przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzędów przedstawionych w końcowej części utworu. W akcji związanej z porwaniem Persefony bogi­ ni działa wśród bogów. by wydać za mąż swą córkę za władcę zmarłych.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zeusem Chtonios. Uderzający jest bowiem fakt.cit. Gdy Metanejra przeszkodziła jej w pielęgnacji syna. Jak zauważa J.. epifanii może żądać od całej społeczności Eleusis zbudowania dla siebie świątyni (w. od dawna zwracano uwagę na sztuczne nieco połączenie motywu porwania Perse­ fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. spotyka się najpierw z dużym oporem ze strony Demeter. tutaj przeniesiona jest do wydarzeń po epifanii bogi­ ni. Klęska głodu. a końcowy kompromis przyzwalający na pozostawanie Kory jako małżonki Hade­ sa przez trzecią część roku w krainie zmarłych i przez pozostały okres pośród bogów olimpijskich. 174 175 . Ausg. 3. ściąga oburzenie bogini nie tylko na siebie. że znaną nam z hymnu formę mit o Demetrze i jej córce Persefonie zyskał dopiero w eleuzyńskim kulcie tych bogiń. lecz w pierwszym rzędzie staje się pomo­ stem między epizodem eleuzyńskim i akcją Persefony zarówno w wymiarze fizycznym jako wspólne miejsce akcji. szczególnego rodzaju miejsce pobytu. w. za­ chowując się w sposób typowy dla ludzi. a więc najpóźniej pod koniec VII stulecia przed Chr. że rolnik winien zanosić modły o obfite plony do „Podziemnego Zeusa i świętej Demeter" w momencie rozpoczynania wio­ sennego siewu {Pr. uwieńczoną ustanowieniem „świętych obrzędów". Skoro Demeter już wcześniej dowiaduje się od Heliosa. II. Oxford 1974. Rzutuje też bezpośrednio na charakter wydarzeń w Eleusis. że Hezjodowi nie był jeszcze znany dalszy ciąg tej opowieści na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do mał­ żonka w świecie zmarłych. 93). które­ mu zawdzięczamy niewątpliwie połączenie tego mitu z historią przybycia Demeter do Eleusis.). Świątynia jako jej nowe. przedstawiona w Hymnie do Demeter opowieść różni się od dość licznych paralelnych przedstawień mitu o porwaniu Kory w wielu wy­ mownych szczegółach. opuszczenie Olimpu (w. Przez swe słowa. 463 nn. a nie darem uprawy rolnictwa. którego jedności nikt już obecnie nie podwa­ ża. 256nn). Akcja Kory i epizod eleuzyński są nie tylko odmiennymi motywami. I-II. U. W swym cierpieniu solidary­ zuje się z cierpieniem ludzi (por.). lecz reprezentują dwie różne akcje i rozgrywające się na różnych poziomach konflikty. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można zatem sądzić.cit. co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludności za pomoc w poszukiwaniu zaginionej córki bogini. którego bogini jako piastunka chciała uczynić nieśmiertelnym. s. Strauss Clay43. pokazu­ jąc zarazem ich wzajemną od siebie zależność. dzięki którym uwidacznia się potęga i uznanie jej boskości przenosząc akcję na płaszczyznę boską umożliwiają zatem przejście w naturalny sposób do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarłych Persefony. Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowożytnym uczonym wnioskować. w epizodzie eleuzyńskim obraca się natomiast wśród ludzi. która zazwyczaj towa­ rzyszy akcji poszukiwania córki. 43 Op. 49.41 W kompozycji Hymnu do Demeter. 91). pojawia się wyłącznie w naszym hymnie. Naturalne jest zatem. Richardson. 504. Ziemię i Podziemie. 242 rin. Hymn kończy się ustanowieniem misteriów. potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bóstw wegetacyjnych. że Demeter podczas swej 41 Problem ten szerzej wyjaśnia w swym doskonałym komentarzu N.). 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. Richardson {The Homeric Hymn to Demeter. Epizod eleuzyński spaja się w ten sposób w jedną organiczną całość z obramowującym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. ale ostatecznie pozwala matce i córce ustalić więzy ze światem górnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczyć lekarstwa na ludzką śmiertelność. przez żądanie kultowej czci i zmianę wyglądu dystansuje się od ludzi. dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludźmi (w. s. 42 Der Glaube der Hellenen. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angażuje wszystkie części wszechświata: Niebo. 216 n. że musiało się to dokonać przed przejęciem opieki nad misteriami przez Ateny. vol. Berlin 1931/32. w którym pierwotny zamysł Zeusa. Motyw świątyni. ponieważ pozwala na rehabilitację bogi­ ni w świecie ludzkim. von WilamowitzMoellendorf pisał na tej podstawie wręcz o „późniejszym stworzeniu epizodu eleuzyńskiego na kanwie akcji Kory"42. wprowadzony już w tym miejscu utworu (w. Epifania bogini i motyw świątyni.J. jak i duchowym.. kto jest sprawcą porwania jej córki. Stary agrarny mit hymn nasz przekształca w olimpijski dramat. 270).). Wzmianka o tym.' że Demeter zaangażowana jako piastunka królewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa córki. w którym główną rolę odgrywał „święty związek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia. Porwanie Persefony jest aktem znieważenia Demetry ze strony potężnych bogów i stąd jej ból (w. 74-86. jej zagniewanie na Zeusa (w. 270 n. por. Metanejra. op. podkreśla jej status bogini. jej podróż do Eleusis i zabiegi pielę­ gnacyjne wokół Demofonta wydają się nieuzasadnione. 5-12). 147 n. 90). s. Darmstadt 1959 . lecz na cały ród ludzki (w. I HYMNY HOMERYCKIE wykluczyć również możliwości. s..

że „Eneida" z XX pieśni Iliady. Jacoby. uczony powstrzymał się od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio­ sków na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworów. Nawiązując do analitycznej interpretacji C. hezjodejskim i cyklicznym. Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus. hrsg. 1965. jak autor „Eneidy" w XX pieśni Iliady. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Opladen 1970. Ziarnem. Afr. Diss. że nasz hymn. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem. 1-13. który ostrze swej krytyki zwrócił zwłaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. Parry'ego na temat „oralności" eposu. Uczony ame­ rykański J. jakie liczy utwór. 47 48 Ilias und Homer. Podbielskiego (KUL. konty­ nuując badania M. s. F. Lenza pokazany w innej zupełnie perspektywie. ale i żyć... Wiss. i obserwacji językowych pokazał. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest często przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworów tej kolekcji. Zob.. Już na progu XX wieku U. który wprowadził zapowiedź panowania nowej dynastii w Troi i jej „bezgranicznego uczczenia" za cenę złamania konwencji epickiej. Hermes 88. Die Ilias und ikr Dichter. 200 nn. Hypomne­ mata 15. Góttingen 1961. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematów Homera została w sposób niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. 42 n. inspirowana dziełami Hezjoda. 153-174) oraz A. skomponowany również z myślą o tej dynastii. s. usiłował poprzez analizę kompozycji i języka udowodnić. 83 n. Solmsen. Heitsch. Jego i późniejszych badaczy nie in­ teresowały już niemożliwe do weryfikacji hipotezy dotyczące autora i genezy utworu. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. został. bogini nieznanej Home­ rowi. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. Hermes LXVIII. w rozprawie L.Aeneas und Homer. s. 337-368). 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . h. W historii ba­ dań na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpił zdecy­ dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53. lecz również na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomków Eneasza. Śmiała hipoteza K. Landes Nordrhein — Westfalen 41. h. Heitscha.. E. Leipzig 1867. mianowicie Homer. Aeneas und Ho­ mer. XX 213 nn. s. był autorem zarówno Iliady. że aż 160 wierszy z 290. Windisch. a całą swoją uwagę skupił na próbie precyzyjnego określenia funkcji paralelnych elementów w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. Heitsch49. Podnoszony przez wiele dziesiątków lat problem skomponowania hymnu na cześć królewskiego rodu Eneadów w Troadzie przez tego samego autora. 1960. K. E. 232 n.). Lenza52. von U. opubli­ kowanej w przekładzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la 176 ni . 223-28 51 Zum Yder Ilias. cit.A)Ph LXXXIII. jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty królewskiego rodu. uznając integralność Iliady. Reinhardt. Aphroditehymnus. że Hymn do Afrodyty rozpatrywa­ ny był zazwyczaj w kontekście wątku Eneasza i „kwestii homeryckiej" w Iliadzie. Berlin 1916. była pierwotnie samo­ dzielnym poematem. Swoją hipotezę podbudował poza tym celną interpretacją „poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. że jej twórca. s. s. ale że go naśladował. jak Hymnu do Afrody44 Obliczono. F. Ro­ berta50 i R. Notopoulos (The Homeric Hymns as Orał Poetry. Nie można się zatem dziwić..). s. De hymnis homericis maioribus. Nie tylko bowiem jego język i styl44. Abh. 302 nn. 1960. że Homer nie tylko tworzył po Hezjodzie. zestawiając obydwa teksty ze świadectwem Strabona (13. 1-50. które wytyczały jeszcze kierunek badań językoznawczych E. 607) o żyjącym w Skepsis przez długie wieki królewskim rodzie Eneadów. Afr. Kirk (Formular Language and Orał Ouality. uważa. 196 n. a więc mit o charakterze genealogicznym. Jeszcze mocniej przeciwstawił się powyższej tezie E. Berlin 1901. 49 Aphroditehymnos. F. zwłaszcza w. który zapowie­ dział ich panowanie również w XX pieśni Iliady. 23 nn. 1933. Aprobując współzależ­ ność między aristeją Eneasza w Iliadzie i wątkiem rodu Eneadów w Hymnie do Afro­ dyty. Naj­ pełniej objawia się on w XX pieśni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadów (w.S. w eposie homeryckim. Philologus 97. Hólscher. 1969 r. Konstruktywną polemikę z taką interpretacją hymnów homeryckich przeprowa­ dzili G. s. K. zapoczątkował długotrwałą dyskusję nie tylko na temat zachodzą­ cych między tymi tekstami relacji. von Wilamowitz-Moellendorf45. 237. 42-47. 50 Studien zur Ilias.) oraz w przywołanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. Merkelbacha51. Homerisches. Hypomnemata 15. 1965. YC1S 20. s. Zdaniem uczonego w ten sposób uczcili panujących aktualnie w Troi Eneadów zarówno autor Hymnu do Afro­ dyty. musiał sam po­ zostawać w bezpośrednich kontaktach z tą dynastią i nie tylko na jej dworze wystę­ pować. znajduje bezpośrednie paralele w eposie homeryckim. np. który doskonale pokazał uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motywów w hymnie. jak widzimy. 1962. z którego wyrasta jego fa­ buła. co tradycyjnie interpretowano jako naśladowanie Homera. powstał w ścisłej zależności od Iliady^. 303-311. że jeden i ten sam twórca żyjący na dwo­ rze Eneadów. Uważał też konsekwentnie. Solmsen na przykładzie analizy motywu Hestii. Jacoby. F. Reinhardta dość szybko spotkała się z ostrą krytyką. zwłaszcza s. Reinhardt poszedł jeszcze dalej i na tej samej podstawie uznał. że autor Hymnu do Afrodyty zna i twórczo ko­ rzysta z poematów Hezjoda48. lecz również wątek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. 52 Op. zbieżności językowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowód ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematów. Przyjęcie tezy Reinhardta oznaczałoby więc. Dihle (Homer-Probleme. s. 1948. 48-511 45 46 ty47.

że jedną z najbardziej cha­ rakterystycznych cech hymnów homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho­ mera z refleksyjną Hezjoda. narracja koncentruje się głównie wokół samej przygody miło­ snej „bogini miłości" ze „śmiertelnym człowiekiem". wypełniająca niemal trzecią część utworu. Podstawową for­ mą przekazu. 53-291). „Lam­ pas 14. Utwór kończy formuła za­ wierająca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypową zapowiedź przej­ ścia do innej recytacji. ukształtowaniu stylistycznym i językowym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wszystko to — zdeterminowane sym­ bolizowaną przez Afrodytę władzą •—• stanowi pośrednie rozwinięcie i wspaniałą ilu­ strację zapowiedzianego w inwokacji tematu. nad którą sprawuje pieczę i której symbolem jest Afrodyta. Ci. s. że brak jest w tym hymnie uwielbienia bóstwa. 40-77. Tak rozumiana zapowiedź jest reali­ zowana od początku do końca utworu. którego związki ze śmiertelnymi kobietami zostały tak mocno wyeksponowane. łączy się wstęp za­ wierający aretalogię bogini (w. W pierwszej. również: Van der Ben. starości i śmierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogłębia wymowę tak pojętego tematu i pod­ kreśla jego ponadczasowy charakter. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformułowanie: egy' AcpooSitnę tematem hymnu są „czyny" Afrodyty. Wokół zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje się też w zasadzie nie­ mal cała końcowa wypowiedź bohaterki. N. We wszystkich prawie szczegó­ łach jest pomyślana jako ilustracja prawa natury i dziedziny życia. 1949. 270. za nim następuje tzw. co dyskwalifi­ kowało przynależność do gatunku hymnów i kazało w nim widzieć rapsodię epicką. postanawia położyć kres władzy Afrodyty w inspirowaniu związków bogów ze śmiertelnymi ludźmi przez skłonienie jej samej do takiego związku z Anchizesem. s.. Lam­ pas 13. że został on uło­ żony na cześć któregoś z książąt trojańskich. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego główna bohaterka. której patronką i zarazem ofiarą staje się. gdy w drodze do pasterskich szałasów Anchizesa łagodzi swą mocą drapieżne instynkty dzikich zwierząt i skłania je do łączenia się w pary w cienistych wąwozach Idy i wreszcie. rozumiane jako zwyciężająca wszystkie żywe istoty miłość fizyczna. musimy przyznać. AJPh LXX. Rozwinięcie za pomocą dygresyjnych przypowieści i wyjaskrawienie poprzez odpo­ wiednie środki stylistyczne problemu przemijania. Zeus. Cała wstępna część utworu pomyślana jest przy tym jako podsta­ wa i uzasadnienie dla wprowadzonego następnie wątku fabularnego. De Homerische Aphrodite-hymne I. 69-107. podobnie jak w narracyjnej epice Homera. Nie jest on jednak rozwinięty przez przypowieści i bezpośredni wykład. 178 179 . Wytyczony w inwokacji temat zyskuje większą jeszcze ekspresywność i ściślejsze zespolenie z osobą bogini w epizodzie obra­ zującym oślepiające działanie i potęgę upersonifikowanej miłości na wymownym przykładzie paradoksalnych z perspektywy bogów związków samego Zeusa ze śmier­ telnymi kobietami. Chociaż u podstaw fabuły leży mit genealogiczny łączony z narodzinami protopla­ sty królewskiego rodu. 1-52). gdy swym wyglądem i „zwodniczymi" (dTtarai) słowami osnutymi wokół motywu „małżeństwa" (yauoc) rozpala uczucie miłości w sercu pasterza. lecz nawet już w samym sformułowaniu tematu. Jego powitalne przemówienie w tonie hymnicznym. o związkach z innymi bogami itp. informacji o je­ go narodzinach i początkach kultu. Zob. Jeśli zgodzimy się ze spostrzeżeniami H. Analogicznie do ujęte­ go w formę uogólnionego problemu „sprawiedliwości" czy „pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda związany jest z uogólnionym problemem „fizycznej miłości". 1981. Portera34. ograniczonego konkretną sytuacją czasową 54 Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. reakcja na jej słowa. charakter następnej wypowiedzi. s. co uwidacznia się nie tylko w jego kompozycji. Z inwokacją. 1980. Wykorzystana tu zasada ścisłego rewanżu ze strony Zeusa oraz złączona z tym ironia „władzy" Afrodyty oparte są więc na tym samym tematycznym motywie i jego piętnem znaczą rozwój wprowadzonego następnie wątku fabularnego. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz­ winiętego w utworze wątku. W konsekwentnej realizacji tak pomyślanego tematu szukać też należy wytłumaczenia dla wyrażanych dość często przez badaczy opinii. Rozwinięta jest najpierw w formie aretalogii bogini. jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia. gdy jako bogini miłości dokonuje toalety tradition litteraire. Nie wymaga zaś chyba w tym miejscu komentarza szczegółowy opis momentu poprzedzającego jej miłosny związek z paste­ rzem ani dość szczegółowa relacja z sytuacji będącej rezultatem jego spełnienia. Tu więc znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczająca dygresyjne wstawki. którą w tym przypadku stanowi opowieść o okolicznościach spotkania i miłości Afrodyty z Anchizesem jako protoplastą królewskiej dynastii (w. tenże. w swej świątyni pafijskiej na Cyprze. I HYMNY HOMERYCKIE Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych ogólnych założeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie­ go. Wrocław 1971. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekąd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. że Hymn do Afrodyty obie powyższe techniki łączy w sposób zadziwiająco naturalny i konsekwentny. skłonni byli przypuszczać. że tematem utworu jest miłość i że Afrodyta przedstawiona została jako symbol i ofiara tejże miłości. w której sformułowany jest temat opowiadania. którzy nie dostrzegali. pars epica. w formie wyeksponowanej bezpośrednio jej władzy nad całym ożywionym światem i pośrednio — przez ścisłe ograniczenie liczby wyjątków do symbolicznej „trójcy" mitologicznych dziewic — uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzglę­ dem symbolizowanej przez Afrodytę miłości.

28 n. 33-47. P. Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest związany z kultem. w h. Gescbkhte der griechischen Religion. Analizy tego problemu zob. 81. Z motywem epifanii połączył bowiem poeta włożoną w usta samej bogini zapowiedź ograniczenia jej władzy i zwią­ zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. Ramy. Lenz. 247 nn.E. Dem. gdzie w otoczeniu swych boskich służebnic dokonuje toa­ lety (w. można powiedzieć. 3. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie. 58 T. opierając się głównie na kryteriach językowych (neologizmy. ale nawet oni nie potrafiliby chyba podważyć panhelleńskiego cha­ rakteru jego głównego bohatera. z. potraktował ten przedmiot jako okazję do wydobycia momentów humorystycznych i doskonałej za­ bawy dla siebie i swoich słuchaczy. MUnchen 1967. choć niektóre z nich wykorzystane są w nieco osobliwy sposób. jak wykazał na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L.). I. s. w którym wielkim powodzeniem cieszyły się jeszcze ogólnogreckie konkursy rapsodyczne. h. lecz by mu oznajmić o poczęciu syna Eneasza i aby za­ powiedzieć długie panowanie zapoczątkowanej przez niego dynastii. najbardziej udramatyzowany i najradośniejszy. tkwią natomiast mocno w wyobrażeniach i wierzeniach re­ ligijnych związanych z naturą bóstwa Afrodyty i jej pozycji wśród bogów olimpij­ skich. Dem. gdy Afrodyta zyskała pełną świa­ domość. jak widzimy. 8). Niektórzy badacze na podstawie obserwacji językowych łączą wprawdzie jego powstanie z Beocją i kwitnącą tam po­ ezją hezjodejską. 140-150).). 3. Naszemu utworowi nieobcy jest również motyw epifanii. h. zadowolić się ogólnym stwierdzeniem. Nazywana jest ciągle córką Zeusa (w. Apoll. które stanowią uzasadnienie i wy­ jaśnienie dla tego epizodu. s. oparty głównie na przebiegłości. Należy w tym miejscu podkreślić. że została pokonana swym własnym orężem. — 63. 191). 57-62). Wykorzystał więc najbardziej typowy dla rapso­ dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania 57 Według obliczeń E. w której się urodził. cit. cit. 67) tylko 4 wier­ sze tego hymnu znajdują bezpośrednie paralele w eposie Homera (w h. Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze języka57 ze wszystkich hymnów epickich.. do swojej świątyni w Pafos. 276) skłoni są datować go na połowę VII wieku przed Chr. by ustanawiać dla siebie obrzędy i żądać wprowadzania kultu. w.R.P. już nigdy nie będzie mogła skłaniać bogów do związków miłosnych ze śmiertelnymi ludźmi. Z dużym prawdopodobieństwem jego powstanie można datować zarówno na VII. Windischa (De hymnis Homericis maioribus. s. chytrości.W. Halliday i E. stanowiące uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. 100-102).. że wątek fabularny nie kończy się na samej zapowiedzi narodzin syna. o czym świadczy chociażby brak reakcji bogini na ofertę jej kultu w powitaniu Anchizesa (w. Por. Lipsiae 1867. Osądzając dzieło po jego „efektach". Ausg. Hymn do Afrodyty.. która niekoniecznie musi dotyczyć motywu narodzin i początków kultu. Podbielski. Afr. w h. jak podkreślał już M. jak i na drugą połowę VI wieku przed Chr. Sikes (op. 1966. w naturalny sposób łączy wysławianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej władzy z opowieścią konkretnego zdarze­ nia. 177 nn. s. Utwór ten wymyka się wszelkim próbom dokładniejszego określe­ nia czasu. w wyniku którego zmienią się radykalnie wszystkie przyszłe związki między bo55 56 gami i ludźmi. gdy sama weszła do łoża śmiertelnika.1. Sam epizod został opowiedziany jako „świecka historia". Lenz55. 2-6 pokazują powszechną władzę Afrodyty jako bogini miłości nad wszystkimi ożywionymi istotami: bogami. W. s. w artykule: H. że utwór ten jest wytwo­ rem końcowego okresu epoki archaicznej. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I wreszcie z jej specyficzną władzą nad bogami wiąże poeta powstanie napięcia i konfliktu z Zeusem.. Przed przybyciem na Idę udaje się z kolei bogini na Cypr. ptactwem oraz zwierzętami żyją­ cymi na lądzie i w wodzie. W tym przypadku. s. Hermesa. Utwór ten.. Funkcja zapożyczeń języko­ wych i neologizów w „Hymnie do Hermesa". 20. Humory­ styczne traktowanie postaci boskich właściwe jest przecież już sztuce poetyckiej Ho­ mera. 22-50. aż 190 słów ma w stosunku do eposu Homera rangę neologizmu (h. mimo że przedstawia go poeta na wstępie jako patrona Arkadii. zanikanie digammy). Ale sytuacja ta potraktowana jest jednocześnie jako tło i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. M. że poeta wybierając za przedmiot swej opowieści bóstwo symbolizujące wysoko ceniony w archaicznej kultu­ rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) „życiowy spryt". nie po to jednak. Odtąd. Afr. Nilsson56. Handbuch der Altertumswissenschaft V 2. a jednocześnie najdłuższy z nich. I HYMNY HOMERYCKIE i przestrzenną. miejsca i okoliczności jego powstania58. Afrodyta objawia się w pełni swego bóstwa przerażone­ mu Anchizesowi (w. Nilsson. 522.cit. RHum XIV. Funkcja tego zdarzenia jako „aition" zmiany stosunków bosko-ludzkich wpisuje się jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie może być traktowana jako właściwe dla epickiej rapsodii proste rozwinięcie motywu genealogicznego. ludźmi. I tak np. Dyskusję na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. lecz z legendą kultową. Musimy zatem. Apoll. krętactwie i kłamstwie. — 22. zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego. op. ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. 44. Nie powiodły się też próby łączenia żarto­ bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta­ ci nie tylko Hermesa. 180 181 . s. stanowi nawiązanie do znajdującego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo­ tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. 107. Op. — 90).. Allen. Janko (op.

B. z. J. 14 III 1963 r. Ricerche sulT inno omerico a Apollo. a także w nadzwyczajne umiejętności oratorskie. cała. 2"d ed. / wieczorem w dal godzącemu skradł krowy Apollonowi" (w. with comm. Hermes otrzymuje od ocza­ rowanego jej dźwiękami Apollona całe stado 50 krów i funkcję „pasterza". poeta nie waha się przedstawić parodii powyższej wróżby po przy­ byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa. 1-2. Romę 1989. Allen. przedsta­ wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sądowa. Burkert W.. Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos.. 17-18). co Apollo bierze za wróżbę i umacnia się w przekonaniu.W. Zagad­ nienie jedności lub podziału homeryckiego Hymnu do Apollona. wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzież krów Apol­ lona. Jak wykazałem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59. Richardson. Leiden—New York 1997. Bochum 1979. w tym przypadku. ed. s.. 21 nn. co pozwoliło zwielokrotnić komediowe efekty. gdy już dzięki relacji świadka po­ znał sprawcę kradzieży swego stada (w. Milano 1975. Apollon. 53-62. nie wie nadal. tekst. Gottingen 1965. Bonn 1975.). 1950. Wystraszony nieco zjawieniem się po­ tężnego łucznika Hermes „ze swego żołądka wysyła ptaka. Meander XL. Chociaż ze względu na żartobliwy ton. wyznacza dalszą akcję utworu. s. W. Meisenheim 1963.ady. 1963. Gom. Heitsch E. Janko R. W. W zamian za wykonaną z żółwia lirę. nie tracąc niczego ze swej podstawowej funkcji. Fórstel K. Poza tym nawet po wypuszczeniu wróżebnego ptaka. Wilno 1937.E. pokpiwając z lekka z jego umiejętności wieszczbiarskich. charakterystyczny niemal od początku do końca dla rozpatrywanego utworu. Demeterhymnus. Clay J. 213 nn. The Homeric Hymn to Demeter. E. który „rano się narodziwszy. Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung. gdzie są ukryte jego krowy. s. Aloni A. N. nieodzow­ ny składnik wszystkich „większych" hymnów. Princenton 1989. Oxford 1936. 182 183 . Gimny. Inni Omerici. Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. Powell. odnosi się pozorne wrażenie. Oxford 1974. Meander XVIII. KL. Die homerische Hymnenbau. [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. pełnego bezwstydu zwia­ stuna". Ludwich A. Etudes sur les hymnes homeriąues. Kolk D. F. Clay J.... Daje ona sposob­ ność wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogów olimpijskich. Aeneas und Homer. uczy się swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka. Halliday.]. 321-338. by sprawę rozsądzić przed trybunałem Zeusa. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo­ łania lub wzmocnienia efektów humorystycznych zgodnie z żartobliwym charakterem całego utworu. zalecający zwrot skradzionych przez Hermesa krów Apollono­ wi. Biihl 1937. TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie. Wy­ posażywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona złodziei i oszu­ stów. ed. Bóhme R. Cassola. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen. [Referat wygłoszony na Zjeździe Kół Naukowych Młodych Klasyków w Warszawie dn. Kynaithos.S. Appel W. Akademie Mainz.. to jednak okazuje się. Toruń 2001. które nie pomniejszają jednak hołdu złożonego muzyce już w samym akcie wymiany liry za 50 krów. przekład. Deichgraber K. potęż­ nym i dostojnym bogiem Apollonem. Derevicki. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu. która się komplikuje dzięki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. wstęp i opracowanie W. która z reguły stanowi uwieńczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkreśla jego rangę w gronie bogów olimpij­ skich.Sikes. Morris.. Aedo e i tiranni. BIBLIOGRAFIA W y d a n i a t e k s t u i przekł. Geistes-und Sozialwiss. Beitrage zur Klassischen Philologie 6. The Politics of Olympus. pod jakimi był on czczony w rozlicznych miejscowościach greckich.i usankcjonować jego miejsce na Olimpie. przedstawił go w związku z dokonaną kradzieżą krów w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem. Abramowiczówna Z. Wynaleziona przez Hermesa lira staje się w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla włożonej w usta Apollona i w jego z kolei usta wspaniałej pochwały muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania­ mencie przez wytrawnych mistrzów okolicznościowych pieśni lirycznych. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej. 1985.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Hypomnemata 15.. Berlin 1979. Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15.. Das Prooimion. że ma przed sobą sprawcę kradzieży swych krów. O p r a c o w a n i a . Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias. ed.. Werdykt Zeusa. by T. Leipzig 1908.. w południe grał na kitharze. z. Homer. wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno­ cześnie pomyślana jako bezpośrednie. którą przez cały czas ukrywał pod pieluchą (rozśmieszając tym niebian). Form and Meaning in the Major Homeric Hymns.. chociaż odnajduje Hermesa. Czar jego muzyki i śpiewana przy jej wtórze pieśń kosmogoniczna skłania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjaźni. Cambridge 1982. S. Scena na Olimpie.J. The Homeric Hymns.. z których korzysta dopiero wtedy.. a częściej jeszcze aluzyjne nawiązanie do epite­ tów i kultowych przydomków Hermesa. Appel. [w:] A new Companion to Homer. Nie potrafi jednak sam mimo całej swej potęgi zmusić noworodka do przyznania się do popełnionego przestępstwa i przystaje na jego pro­ pozycję.. Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction. Lenz L. Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo. daje oczywiście zamierzone efekty hu­ morystyczne. że podstawowy tok narracji kon­ struuje poeta w oparciu o elementy kultowe. I HYMNY HOMERYCKIE uczynił Hermesa jako noworodka. oszustów i złodziei. Knox. Co więcej. The Homeric Hymns. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem. że nie ma on nic wspólnego z poezją religijną.R. Charkov 1889. Aphroditehymnus. pozwala tym samym dopełnić jego charakterystykę jako patrona mówców. ' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. 7-8. Poeta nie oszczędza zresztą również Apollona.

Pozostałe. The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?. 1960. Prace i dnie oparł zaś na kanwie sporu ze swym bratem Persesem. Objaśnienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytułów i z fragmentów. który — inspirując się zapewne wzo­ rami twórczości bliskowschodniej — nie wahał się wprowadzić do swych utworów pierwiastka osobistego i przekazać swym słuchaczom o sobie i swym życiu sporo kon­ kretnych wiadomości. 40-77. Hermes 88. od incypitu poszczegól­ nych całostek kompozycyjnych („E hoje" — „Albo jak ta"). (Mnemosyne). Wielkie Ehoje. 337-368. Góttingen 1961. Wesele Keyksa. takie jak: Ka­ talog Kobiet.... przypisywane mu tradycyjnie utwory. teogoniczno-kosmogoniczną i genealogiczną. De Homerische Aphroditehymne I. hrsg. TAPhA CIX. 1991. Lampas 14. Reinhardt K. 22 n. Leipzig 1867. De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht. przed Chr. dzieła przypisywanego przez całą staro­ żytność Hezjodowi. s. Die Ilias und ihr Dichter. Wielkie Prace. Podbielski H. Zamieszkał w pobliżu miasteczka Tespiai u podnóża Helikonu. 635). Hezjod jest pierwszym poetą europejskim. Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung. Do Beocji przybył jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. otrzymawszy po śmierci ojca część tego majątku. Z tej bogatej twórczości przetrwały w całości do naszych czasów tylko trzy utwory: Teogonia.M. 1979. CQ 25. Leiden 1985. Van der Ben. Diss.T. s.. 173-186. jego przeżyciach i troskach złączonych z sytuacją gospo­ darczą i społeczną archaicznej Beocji. Miller A. Katabaza Tezeusza. von U. Notopoulos J.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ . którą najprawdopodobniej opuścił razem z dużą grupą kupców morskich. powołany do głoszenia „prawdy o spra­ wach minionych. razem z kolonistami z Eubei założyli kolonię Cumae w Kampanii. Windisch E. wytężoną i dobrze zorganizowaną pracą musiał zapewnić sobie i swojej rodzinie godziwe środki do życia. AJPh LXX. zajmując się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. 1949 s. G&R 38. Jego wynurzenia i dokładna znajomość wszyst­ kich prac związanych z uprawą ziemi jednoznacznie wskazują. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ H e n r y k Podbielski Mayer H.L. Parker R. wskazujące. półboskich protoplastów ary­ stokratycznych rodów greckich. że był on osiadłym rolnikiem. West M.M. AJPh LXXXIII.. Lampas 13. 140-183. Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite. "W starożytności uważano Hezjoda za autora szesnastu poematów reprezentują­ cych epikę dydaktyczną. Porter H. Ojciec jego nie był jednak rodowitym Beotą. 1980. Paluchy Idajskie. Miller A. Diss. Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus. Wunsch R„ Hymnos. Katabaza Perithoosa. zwanego często Ehoje. Cynatheus' Hymn to Apollo. Pieśń o Melamposie.. De hymnis homericis maioribus.. Hezjod.N. Prace i dnie. które w związkach z bogami zrodziły herosów. RE IX. największego. Dzięki odkryciom papirusowym najwięcej fragmentów posiadamy z kontynuującego Teogo­ nię. któ- 184 . A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo. roszczącym pretensję do odziedziczonej przez Hezjoda części ojcowskiego majątku. We wstępie do Teogonii (w. 161-170. wypełniającego pięć ksiąg.. Wrocław 1971. Astronomia. którzy ok. The Homeric Hymns as Orał Poetry. Katalog Kobiet. Ajgimios. 69-110. The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns. From Delos to Delphi. s. Koln—Wiirzburg 1933. szp. Rady Chejrona.. 1962. pt. i D.) zdradził swe imię i przed­ stawił się jako natchniony przez Muzy poeta. Wiele odkrytych na papirusach tekstów nosi na sobie wyraźne znamiona późniejszych czasów (VII-VI wiek).. Tylko dwa pierwsze uznawane są przy tym niepodważalnie za jego własne dzieło.. Tarcza Heraklesa. 750 r. przedstawiających kolejne kobiety. s. Solmsen F. 1981. s. Sądząc z jego porad skierowanych do co najmniej średniozamożnych rolników. s. że zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna była kontynuowana przez jego naśladowców. Van der Ben. Z tego też poematu dowiadujemy się kilku szczegółów o sytuacji materialnej poety. 1 nn... teraźniejszych i przyszłych". La Structure de 1'Hymne Homeriąue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire. 1-13. 270.. 1975. s. Holscher.

Wziął tam udział w konkursie poetyckim na pogrzebie króla Amfidamasa z Chalkidy. Musiała ona zatem poprzedzić dokonaną w latach 700-680 zmianę taktyki wojennej wprowadzającej falangę i cięż­ kozbrojnych hoplitów. podjęta ok. znajdujące usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po­ ematów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. West3 — była ona najprawdopodobniej adresowana do synów poległego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. atletów i rybaków oddanych pod szczególną opiekę Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. jeźdźców. 502. że Teogonia była właśnie tym poematem. Rację miał zatem B. lecz raczej znanym już. s. możemy więc w przybli­ żeniu ustalić datę jego urodzin na lata 740-730 przed Chr.) i w hymnie do Hekate (w. z któ­ rym wystąpił Hezjod w Chalkis i za któiy otrzymał w nagrodę wzmiankowany trójnóg. Idąc za sugestją H. Tylko przyjęcie takiego kontek­ stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w „prooimion" Teogonii po­ chwały królów i dla reprezentatywnych dla społeczeństwa Eubei warstw: królów. p. Stahlin. wojną lelantyjską. 15. vol. s. 766) i służącą do prac domowych. w bezpośrednim związku z tzw. Terminus antę quem wyznacza na­ tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo­ sobie walki przy użyciu kawalerii (Pol. 608. że wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem. Z ilości przypisywanych mu poematów można wno­ sić. 1. s. M. W nagrodę za hymn otrzymał piękny trójnóg. L. jak się przyjmu­ je. rec. O długości jego życia nie posiadamy żadnych informacji. który ofiarował Muzom Helikońskim i który po wie­ lu jeszcze wiekach. 638). nie był początku­ jącym. W. 750 r. 3 Op. 430-434) królów -— basileusów. M. Przyznanie przez królewicza Panedesa zwy­ cięstwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewającym wojenne czyny Essays in Greek History. Amsterdam 1960.4 Przyjmując. że jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. 441-446). West. Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wspólna akcja kolonizacyjna.. G. Berlin 1929.) tylko raz w życiu opuścił Beocję. [w:] Homeri Opera. 8. 44. Hesiod. którzy są właścicielami pary dorodnych wołów i mułów. co najmniej 30-letnim poetą. 654 nn. T. I HEZJOD: ŻYCIE 1 TWÓRCZOŚĆ rzy mają zatrudniać do pracy na roli (orki. I (1989). a kiedy śpiewał przed ludem. bo — jak tego dowodzi M. 411-452). Oxford 1966. wo­ jowników. i D. s. New York 1958. 597. podobnie jak nowożytni poeci ludowi. którzy posiadają służących do pracy w gospodarstwie (w. Wade-Gery'ego'. 186 187 . ich pochodzeniu i współzawod­ nictwie''. cit.L. 3). 80 nn. 52 5 Por. gdy odniósł zwycięstwo w konkursie. mimo narzekań na panującą w Askrze biedę (376 n. że musiał być czynnym poetą przez długie lata. [w:] The Cambridge History of Classical Literaturę. West przytoczył cały szereg ważkich argumentów przemawiających za tym. O Homerze i Hezjodzie. Allen. Zgodnie z powyższymi wylicze­ niami jego twórczość poetycka przypadałaby zatem na lata 710-670 przed Chr. która została przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasów Hadriana pt. że Teogonia była recytowana przed audytorium basileusów. Nie był więc wędrownym poetą czy rapsodem utrzymującym się ze swego poetyckiego talen­ tu.W. 254. 1 (repr. s. należał do dość zamożnych rolników. można wnosić. która „podzieliła całą Helladę na dwa wrogie sobie obozy". że Hezjod. ed. Bd. że zamieszkana od epoki brązu wschodnia krawędź równiny lelantyjskiej została bez­ powrotnie zniszczona przez wojnę w ostatnich dziesięcioleciach VIII wieku przed Chr. Hezjod. że również on. Jak sam wyznaje (Pr. 225-238. van Groningen2. Nic więc dziwnego. i D. 1 4 Por. jak donosi Pauzaniasz (IX. t.. Kirk. Dostępne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi. 44-45. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziły. występując przed audyto­ rium możnych nie skąpił pochwał na ich cześć. atako­ wał z kolei arogancję i niesprawiedliwe rządy królów. s. por. L. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostają bowiem. O. Geschichte der griechischen Literatur. prowadzoną między dwoma miastami Eubei — Eretrią i Chalkis o dzielącą je równinę Lelanton. V.S. Tbeogony. gdy twierdził. może być jego Teogonia. HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycięstwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa już w VI wieku przed Chr. Hesiod. 573. 1995). Z dużą dozą praw­ dopodobieństwa można zatem przyjąć. T. stała się pretekstem i pod­ stawą do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyższym konkursie Hezjoda z Homerem. Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycięstwie w konkursie poetyckim poczy­ niona przez poetę w Pracach i dniach stanowi bardzo ważną wskazówkę chronolo­ giczną. 13. 3) jako jedyną w dawnych czasach. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycięstwa mogła być oczywiście przyznana wyłącznie Hezjodowi. by udać się drogą morską na pobliską Eubeję. można było oglądać w ich świą­ tyni na Helikonie. żniw) będącego w sile wieku mężczyznę (Pr. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie­ zwykłe i jakże kontrastujące z postawą przyjętą w Pracach i dniach uczczenie w „prooimion" Teogonii (w. przez obydwa zaprzyjaźnione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. 260. Tę wojnę wła­ śnie wspomina Tukidydes (I. Schmid. którym zwyciężył on w konkursie na igrzyskach ku czci poległego Amfi­ damasa. I. 1289 b 36-9). s. 2 La composition litteraire archaique grecąue. zasiewów.

która na długo przed po­ wstaniem Iliady i Odysei ukształtowała w głównym zaiysie epicki język artystyczny. " Zob. które — wbrew opiniom wielu nowożytnych uczonych — nie mają cha­ rakteru pytań filozoficznych. s.West (op. Berlin 1857. i D. ostatecznie tę kwe­ stię na korzyść priorytetu Homera. zanim poe­ maty Homera dotarły do Grecji lądowej i dały impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. podobnie ja język Iliady i Odysei. A. fakt. The Ouestion ofthe Unique Expression. Bez­ pieczniej zatem byłoby przyjąć twierdzenie. nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni­ cy poglądu o naśladownictwie Homera przez Hezjoda. Zbieżności językowe czy stylistyczne nie muszą być zatem wynikiem bezpośredniego zapożyczenia. lecz są przejawem myślenia religijnego i mitycznego. Hesperia 29. że za poetyckim języ- kiem Homera stoi długotrwała tradycja twórczości ustnej. o ustanowiony w nim ład i porządek. • . G. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ bohaterskie nie znalazło jednak uznania w późniejszej tradycji i określenie „sąd Panedesa" stało się przysłowiowe na oznaczenie głupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnięcia. Early Greek Armour and Weapons. Parry'ego8 i kontynuowane po dzień dzisiej­ szy przez wielu uczonych9. Homer. której echa przetrwały przez całą starożytność w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetów: Olena. odmiennych założeń artystycznych i celów. Hesiod and Achean Heritage of Orał Poetry. podsumowując dotyczącą tej kwestii dyskusję. że stawia on pytania o początek i pochodzenie świata. Innych podobieństw. J. jak się mogło wydawać. problemami etycznymi losem jednost­ ki. gdy mówiono o najstarszych greckich poetach. Iliada i Odyseja zawierają wiele śladów wskazujących na wiek VII. Orfe­ usza. Schoemann10 zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę w wyobrażeniach religijnych obydwu. nie tylko czyni obydwu poetów sobie współczesnymi. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica. Snodgrass. Istotne znaczenie ma w tym przypadku również sprawa gatunku lite­ rackiego.B. Jest zarazem świadectwem dostrzeganej różnicy między najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe.A Notopoulos. tenże. że utwory Hezjoda są pohomeryckie. język ten musiał już być stworzony przez Homera. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygnęły. C Q 14. Musiało poza tym upłynąć trochę czasu. Powyższa anegdota. 25 nn. s. 155 nn. 9 Największe nasilenie tych badań można było zaobserwować tuż po 1960 r. najlepszy dowód. dlaczego tworzył on swoje poematy w dialekcie jońskim. 1-77. Hesiodos. Rzach. Zainteresowanie Hezjoda życiem społecznym. odziedziczonym po kwitnącej uprzednio religij­ nej i epickiej twórczości ustnej. jakim miały służyć i służyły po­ równywane poematy. że współczesną sobie epokę określa on jako epokę żelaza (Pr. Z charakterem twórczości teogonicznej Hezjoda wiąże się np. 1964. a przedstawiony przez Ho- Świadectwa starożytnych na ten temat zestawia M. Kwestia relacji chronologicznej między Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpływu jednego poety na drugiego stała się przedmiotem badań również filologów nowożytnych. na iiine tematy i w innych zupełnie celach. A . uznających Homera za poprzednika Hezjoda. London 1964. 188 189 . a nawet VI. Jak wykazały badania współczesnych homerologów i archeologów kla­ sycznych". dostrzegając w ich twórczości raczej podobieństwa niż różnice. że obaj poeci korzystali ze skarbnicy języ­ kowej i fabularnej tradycji ustnej. wynika w głównej mierze z dydaktycznego charak­ teru poematu zaangażowanego w problematykę współczesną. W świede tych badań okazało się. Skoro tworzył w poetyckim języku epickim.L. Paris 1928. 177=197. Stwierdzono bowiem. a nie w beockim. J. mimo że poematy hezjodejskie zostały stworzone w Grecji lądowej.. s. jakie przebija z jego Prac i dni. Zob. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze względu na ich charakter formułowy nie mogą stanowić kryterium chronologicznego. poza językowymi. RE VIII.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Hezjoda zaś nie można datować później niż na przełom VIII i VII wieku. s. 176). łącząc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim. stwierdza. szp. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo­ mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pełne uzasadnienie w tym. A. 10 Zob. Aż do wy­ stąpienia gramatyków aleksandryjskich przeważał przy tym pogląd o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. 176 nn. w odmiennym środowisku. Później podzielano natomiast najczęściej opinię uczo­ nych aleksandryjskich. trudno byłoby zrozumieć. 1962. Rzach7. Muzajosa. a nie w Jonii. Obydwu poetów traktowano przy tym jako rówieśników lub różniących się wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. przekształcając ją na własny użytek zgodnie ze swymi. F. s. lecz także stanowi wyraz docenieniatwórczości beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. Powyższą opinię podważyły jednak wkrótce pogłębione studia nad charakterem języ­ ka epickiego. Studies in 7 6 the Early Greek Orał Poetry. . Structure and Content in Epic Formulae. HSCPh 68. że gdybyśmy przyjęli tezę o chronologicznym priorytecie Hezjo­ da. cit. 1960. jego zdaniem. Pamfosa i innych. np. Heinsworth. s. społecznych i świa­ topoglądowych. je­ śli zamiast szukania wzajemnych wpływów i uzależnień wskaże właściwe źródła wszel­ kich podobieństw czy różnic w uwarunkowaniach kulturowych. co oczywiście można wyjaśnić odmiennymi warunkami środowiska. 47). np. Przeciwnie. jakże odmiennymi założeniami poetyckimi i światopoglądowymi. Język poematów Hezjoda. że język i styl epicki Hezjo­ da jest w zasadzie zbliżony do stylu i języka Homera. że przez całą starożytność tych właśnie dwu poetów wymieniano obok siebie niemal automatycznie. Jest to. zapoczątkowane przez M. 1174. jest w du­ żym stopniu językiem formułowym. już w 1857 r. Z o b . innymi założeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy­ daktycznej. Konfronta­ cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej może być zatem celowa i niezwykle owocna. Fakt. poeto w.

jak głosić kłamstwa liczne do prawdy podobne. Został stworzony specjalnie dla tego dzieła i pozostaje z nim w ścisłym związku tematycznym i stylistycznym. West13. Umiemy też. stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich. Hypomnemata 1963. Ba­ dania stylistyczne i językowe nad dziełami Hezjoda zapoczątkowane przez I. ]. 5 nn. 22-34): Olimpijskie Muzy. H. Paralele wschodnie są jednak w świetle współczesnych badań wymownym elementem inspiracji również dla jego dydaktycznego poematu. Metaforyczne użycie w Iliadzie i Odysei epitetu „żelazny" w odnie­ sieniu do stanów psychicznych12 wskazuje. 25-79. W świetle jego argumentacji należałoby uznać Teo­ gonię jeśli nie za najstarszy w ogóle. córy berłowładnego Zeusa. Solmsena18. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod. do której wielką wagę przywiązuje Zob.cit. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki. J. który w taki oto sposób opowiada o tym wydarzeniu (w. Wiemy. że tradycja literacka i mityczna. wszystkie główne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzedniości Homera i jego wpływie na twórczość Hezjoda nie mają siły dowodu. moment narodzin. przypomnieć ich genealogię. czego bezpośrednim wyrazem jest skierowana na pożegnanie bogiń prośba poety: „Bądźcie pozdrowione. Jedno jest pewne. //. Okazało się jednak. s. samą prawdę obwieszczać. Mimo przestrzeganej dość rygo­ rystycznie konwencji epickiej ślady znajomości żelaza są widoczne w obydwu poema­ tach homeryckich.. IV 510. 211. 6. scenę ich objawie­ nia się człowiekowi. L. do której obecnie przechodzimy. nauczyły kiedyś Hezjoda pięknej pieśni. XX. 12 Solmsen. 372. Troxlera17 ukazują da­ leko posuniętą przez beockiego poetę racjonalizację i modernizację tradycyjnego języ­ ka epickiego. to przynajmniej za najwcześniej spisany poemat literatury europejskiej. Bonn 1970. undHesiod. lecz także wprowadzić. z charakterystyczną dla tego gatunku rozbudowaną aretalogią. 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer. w tym przypadku — samemu poecie. W ten sposób najpierw do mnie przemówiły: Wiejscy pasterze. Jak widzimy. Forma hymnu na cześć Muz. jeśli zechcemy. poematy homeryckie odtwarzają żaś chwałę epoki dawno minionej. jakie po części znalazły wyraz w epickich poematach Homera. to również nieobce mu były idee religijne i mitologiczne. złe trzewia. s. Ithaka 1949. Od. 1-115). czy świadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystąpienia — trudno powiedzieć. Obok jego własnej inwencji.s. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken. Przekonywających dowodów na to jednak nie posiadamy. zgodnie z konwencją gatunku. 494. Nic więc dziwnego. Wstęp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. Dlatego element ten nie może być pominięty przy analizie obydwu zachowanych poematów. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods. na której bez­ pośrednio bazują poematy Homera. Można zatem przyjąć. 190 191 . Miały zapewnić pieśniarzowi przychylność uczczonego bóstwa i powodzenie w czasie publicznego występu. epoki bohaterów żyjących w okresie brązu. kiedy pasł owce u stóp świętego Helikonu. XIX. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ mera świat bohaterów należy do epoki brązu. same brzuchy wy tylko. Dotyczy to zwłaszcza tzw. Formułuje w nim poeta swój program poetycki. i dajcie mi budzącą tęsknotę pieśń" (w. Owoc­ ność ukierunkowanych światopoglądowo badań twórczości Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdziła zresztą w sposób dobitny rozprawa F. córy Zeusa. Śpiewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cześć Zeusa i wszystkich potęg boskich stanowią model dla jego własnej twórczości teogonicznej. Op. Zurich 1964. 104). że obecnie coraz częściej można spotkać się z argumentami zmie­ rzającymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He­ zjoda. wymowny katalog dziewięciu ich imion. że żelazo musiało być znane od dawna. Błuscha16 czy H.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Cornell Studies nr 30. 18 Hesiod and Aescbylus. Czy jest to jednak rezultat tylko większej zachowawczości Homera jako bezpośredniego kontynuatora kwitnącej na większą skalę w poprzednich wiekach po­ ezji heroicznej. 46-48. którą w XX wieku odsłoniły archeologiczne odkrycia tekstów ugaryckich czy hetyckich. posiadająca formę „prooimionu" w rodzaju „hymnów homeryckich". Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. z okazji których miała miejsce ta recytacja. jakimi zazwyczaj poprze­ dzano recytacje epickie. Darmstadt 1967). Krafta15. a także w sposób pośredni charakteryzuje i oce­ nia swą twórczość teogoniczną. Najwięcej argumentów na poparcie tej tezy zgromadził we wstępie do swego wydania Teogonii M. Funkcję tę niewątpliwie spełnia również interesujące nas „prooimion" Teogonii. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys­ temu kosmogonicznego. niż samą zawartością recytowanego następnie tekstu. pozwoliła poecie nie tylko przedstawić ich typowe zajęcia. nie może również stanowić dowodu na późniejszy okres życia autora Prac i dni. Były raczej uwarunkowane charakterem uroczy­ stości. że rozpatrywanie poezji Hezjoda wyłącznie w kontekście epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących źródeł inspiracji dla jego koncepcji dydak­ tycznych i religijnych. wyprzedza o wieki wystąpienie beockiego poety. że skoro Hezjod zna wykształcony przez tę tradycję język i po­ trafi z niego w sposób twórczy korzystać. Hamburg 1934 (repr. „Prooimia" towarzyszące wspomnianym recytacjom epickim zachowywały jednak swą autonomię. Seelschopp14 i kontynuowane przez F.

Rzeki etc). 81-103: Kogo chcą uczcić córy potężnego Zeusa i zobaczą. W tym kontekście szczególnej wymowy nabierają słowa poety na temat ulubionych przez Muzy królów i pieśniarzy i na temat ich funkcji społecznej w. jak utrzymuje L. co wymaga dużej inwencji od poety..s. jawi "Op. Charyty. jaką ma wypełnić. 32). to jednak gdy pieśniarz. s. że struktura drzewa genealogicznego bogów jest w zasadzie wzorowana na strukturze społecznej rodziny ludzkiej. cit. choćby wielki. Pontos. zaraz mu myśl się odmieni i o kłopotach zapomni. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Tak powiedziały prawdomówne córy wielkiego Zeusa i zerwawszy różdżkę kwitnącą wawrzynu wręczyły mi berło przecudne. West20 składa się sześć grup bóstw: 1. poza tym wszystkie rodziny układa razem z mitami w pewien porządek kompozycyjny. ukrytej przed oczami zwykłych śmier­ telników i samouświadomieniem swej wyjątkowej pozycji płynącej z otrzymanego da­ ru Muz. na który. kiedy rozstrzyga on spory wydając słuszne wyroki. zaśpiewa mu o sławnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczęśliwych. Bóstwa posiadające podobną natu­ rę łączone są więc w obręb jednej genealogii. Walka. Gwiazdy. pozwala mu dostrzec prawdziwy sens życia.. temu na język leją słodką rosę. Szczególną radość. Dar poezji. Podstęp. Gyges. posługując się zasadą określenia podobieństwa znacze­ niowego przez relację pokrewieństwa i sąsiedztwa. Podkreśla się zwykle. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze­ niu świata i jego boskich władcach nie miałaby większego znaczenia. bóstwa kultowe (Zeus. społecznego i psychicznego czło­ wieka (Śmierć. ze zrozumieniem posłannictwa. cór Zeusa i Mnemosyne (Pamięci). Keto. Astrajos)21 4. ubóstwione przejawy życia biologicznego. Sen. jako propagator prawdy. liczący około 400 postaci panteon. Hera. bóstwa mitologiczne (Tethys. Tęsknota etc). Bezpośrednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta­ rza. jak można sądzić na podstawie przedstawionych w „prooimion" opisów śpiewanych przez Muzy pieśni. łucznika. które choćby z racji swej genealogii jako „córy Pamięci i Zeusa" znają burz­ liwą historię kosmogoniczną i teogoniczną. Krejos. Muzy) 5. pewna liczba bóstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. Briareus etc). 31. 3. Przypomnienie przez poezję przeszłości niesie jako przeciwwagę zapomnienie te­ raźniejszości. w którym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony. Jeśli nawet forma powyższej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon­ wencją literacką. 159-160. łatwo potrafi uśmierzyć. W systematyzacji świata bogów poeta dokonuje podwójnej operacji: łączy po­ szczególne bóstwa w rodziny.] Tak wielką ma moc święty dar Muz dla ludzi. decydując o przynależności poszczególnych bóstw do poszczególnych rodów. Apollon. Objawienie się poecie Muz. Thaumas. Nawet jeśli ktoś odczuwa w swej piersi świeżo do­ znany ból i srodze się nim dręczy. 2. sprawiają słuchaczom pieśni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. Uwypuklenie swej osoby łączy się ze zrozumieniem doniosłej roli poety jako pośrednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat świętej historii wszech­ świata. Eter. Meliai. dar głoszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzować i włączyć w ramy jednej boskiej historii cały różnorodny. w których przez całą niemal starożytność widziano istoty konkretne. którego porządek i kompozycję wyznaczają drzewa genealogiczne. Poezja teogoniczną. Poprzedzona hymnicznym wstępem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa­ nym katalogiem. że jest on boskich królów potomkiem. W innych wypadkach musiał ustalić je sam poeta. odkrywając przed człowiekiem właściwą naturę boskich rządów nad światem. Foibe. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poetę imiona bóstwa grupowe (Nereidy. jak zauważa M. cit. natomiast od Zeusa — królowie. 6.. M. spełni powierzoną misję. Jeśli on. która z kolei musi być włączona w usta­ lony już wcześniej system. równoznaczne z uzyskaniem świa­ domości na temat sankcjonującej ziemską rzeczywistość boskiej historii świata. Kottos. Z ust jego słodycz płynie.cit. tym niemniej jest ona wyrazem głębo­ kiego przekonania poety o jego specjalnej misji. Niesłusznie jednak dość długo Op. 21 20 192 193 . Od Muz więc i od Apollona. bym sławił sprawy minione i przyszłe i poleciły mi uczcić wieczny ród bogów szczęśliwych oraz je sa­ me opiewać zawsze na wstępie i końcu. L. [. się jako rodzaj wtajemniczenia.L. ubóstwione elementy świata widzialnego (Uranos. zaraz spór. a wszyscy ludzie z podziwem nań patrzą. Artemis. West19. Szczęśliwy jest ten. W przypadku bóstw kultowych i mitycznych związki genea­ logiczne wyznaczone już zostały wcześniej przez mity i kult. Cyklopi. bo słodki głos płynie z jego ust.$. Natchnęły mnie głosem wieszczym. Westa są one wprowadzone wyłącznie ze względu na potrzeby genealogii przez sa­ mego Hezjoda lub jego poprzedników {op. A gdy przekonywająco przemó­ wi. Olimpu mieszkańcach. Noc. jakie on spełnia odkrywając przed oczami od­ biorców boskie tajemnice świata. gdyby nie zosta­ ła przekazana ludzkości za pośrednictwem poety. którą mu wszczepiły. Zdaniem M. Hory. pochodzą na ziemi mężowie — pie­ śniarze i kitarzyści. Demeter etc). kogo Muzy ko­ chają. zostanie nawiązany kontakt między światem boskim i ludzkim. którzy zapoznają się z głoszoną przez niego „objawioną prawdą". sługa Muz. Stąd staje się zrozumiała autoprezentacja Hezjoda jako poety. dar bogiń wnet wszystko przemienia. wyrazem jego wia­ ry w posłannictwo głoszenia prawdy boskiej.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a za jego sprawą również wszyscy.. Góry.

337819 (Tytani — w. Sturęcy — w. Wyjątek ten tym bardziej potwierdza regułę. 901) i Mnemosyne (w. związki w Teogonii mają charakter patrilinearny. 404 nn. Uczony zwraca uwagę na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich.) i Forkysa (w. 265). Perses wprowadzony jest poza tym już wcześniej do genealo­ gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. którego Zeus musi pokonać. 362 nn. 617-819). ist­ nieje tylko jeden wyjątek. bo na nim kończy się cały rodowód. Porządek systematyzacji oparty jest przeważnie o zasadę chronolo­ giczną. 240 nn. a nie większe lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. W tego rodzaju związki wstępu­ ją: spośród Oceanid — Doris (w. 939). 241).). 232 nn. Dornseiff. 375 nn. tamże. potomstwo Thaumasa (w. 35. 820 rozpoczyna się nowa całość. Z reguły związane ze sobą genealogicz­ nie części bywają do siebie przyległe. Noc. Kojos.). 23 22 Op. przyjrzyjmy się pokrótce ich układowi na kartach utworu. ponadto Nereida — Amfitrite (w. Themis i Mnemosyne dopiero w związkach z Zeusem (w. Wskazywano poza tym. Theja (w.. 57. który stanowi szczególny przypadek. Reja (w. gdy wewnątrz głównego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedną generację.). 124 nn. 25 Hesiodos. Poza katalogiem potworów. Pramatka Gaja wchodzi w nowy związek z Tartarosem.). Westa23. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porządek genealogiczny. 371). co znalazło jeszcze pełne odbicie w opinii M. którego podstawę stanowi związek Gai z Ponto­ sem i Uranosem. którymi kieruje się poeta przy tworzeniu boskich rodowodów. spośród Tytanek — Themis (w. którego autentyczność była często podważana przez nowożytnych badaczy. 134-138.s. ponieważ te z kolei nie miały żadnego potomstwa. Styks (w. Kriosa (w. Historię narodzin bogów rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu. zgodnie z katalogiem męskich potomków Pontosa (w. Rodzi się z tego związku Tyfon. Jest to związek Asterii z Persesem. Jak wykazał H. Jak zauważa H. że właśnie ojciec. W tej wyjątkowej sytuacji uwypuklony jest właśnie dom męża. RE Suplbd. 404). Fojbe (w. s.. podzieleni na dwie grupy Uranidzi — w w. 442 n. wchodzi zatem zgodnie z porządkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. 410).). Tak więc np. Astrajos. Erosa. 377). Metis (w. Epizod o Sturękich. Za­ chowany jest w nich układ zgodnie z ich katalogiem w w. kończą drugą generację. O tym odstępstwie. Patrilinearny porządek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach. 453). 337). Pontydzi są przedmio­ tem zainteresowania w w.). Kojosa (w. Sądy powyższe były oparte na powierzchow­ nej obserwacji. które wymienione jest już w obrębie drugiego po­ kolenia. Każda generacja wraz z jej odgałęzieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia się następnych pokoleń. 270 nn. a nie matka. Zarys genealogii dany do w. 337-619. Gdyby bowiem była ściśle przestrzegana zasada pokoleń. 915). 288). Jeśli jednak jakieś drzewo genealogicz­ ne nie jest zbyt rozwinięte. Elektre (w. jest wcze­ śniej wprowadzony do genealogii. Opisane jest za­ tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. I tak np. a jego wnuki rozpoczynają trzecią i wprowadzają Tytanomachię. że matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. Po krótkim przedstawieniu wywodzącej się od Chaosu genealo­ gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez nią samą oraz ze związków z Uranosem i Pontosem (w. cit. Kronosa (w. 507). że Perses wprowadził Asterię jako ukochaną małżonkę do swego domo­ stwa (w. To samo można powiedzieć na temat epizodu o Tytanach. Gai. L. poza partenogenezą (gdzie rodzące same przez się istoty są bezrodzajowe lub żeńskie: Chaos. Leipzig 1959.). 265 nn. 915). Klymene (w. Znając już zasady. Pallas)24. SchwabF.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 35. 907).. 901. 383). Córka Pontosa — Keto występuje w tym miejscu tylko ze względu na swego męża Forkysa. do któ­ rego wchodzi małżonka. 136-239). Wymienione tu dzieci Gai jawią się jako główni aktorzy następnych urywków. W przedstawieniu poszczególnych ro­ dowodów bóstw realizowany jest konsekwentnie porządek zgodny z ich linią męską prezentowaną w poszczególnych katalogach. bywa przedstawione od razu do samego końca. 507 nn. jak wyjaśnia H. Łączy zwycięstwo Olimpijczyków z udziałem potęg pierwotnych i nawiązuje tematycznie w opisie świa­ ta podziemnego do początku Teogonii. 26 Op. s. 886).. Antike undAlter Orient. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ utrzymywano22. Eurynome (w. Z przestrzeganą przez poetę zasadą porządku patrilinearnego łączy się fakt.) rozwinięty jest szerzej epizod na temat Pontydów: Nereus i jego potomstwo (w. Skrzyżowanie linii genealogicznych następuje wy­ łącznie poprzez wejście bogini do rodu z linii męskiej. linia potom­ stwa Chaosu została podjęta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. szp. Kallirhoe (w. że Hezjod właśnie tutaj moc­ no podkreśla. 453 nn. Schwabl27. Tartar jako ojciec Tyfo27 Zob. szp. Dzieci Pontosa np. Schwabl26. Z w. Hyperiona (w. Tytanki pojawiają się wyłącznie ze względu na swe związki małżeńskie w innym zupełnie miejscu i kolejności niż w katalogu Tytanów: Tethys (w. 443. zadecydowały względy natury religijnej. Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo.). że w Teogo­ nii obowiązuje struktura matriarchalna. że mężowie są niekiedy postaciami mało znaczącymi (np. cit. F. Dzieci Nocy poczęte bez ojca wymienione są natomiast dopiero w następnym pokoleniu. szp. 240-336.). 371 nn. Gaja. 444 194 195 . Op. XII. 240 rozwinięty jest więc następnie w pełny katalog. cit. Japetosa (w. narastająca liczba mniejszych odga­ łęzień stałaby się zbyt szybko trudna do przedstawienia. by osią­ gnąć pełnię władzy nad światem. 24 Zob. Eris i w późniejszej fazie Hera). synem Kriosa i ojcem Hekate.

821 nn. 133-138). W zwią­ zek z Posejdonem wchodzi Nereida — Amfitryte. Żonami Zeusa są: Oceanidy — Metis i Eurynome. Kiedy więc z na­ dejściem nocy zbliżył się „wielki Uranos" do Gai. „grozę budzi używanie ich imion. Są „ogromni. co mogłoby wskazywać i uzasadniać łącz­ ność kompozycyjną tego katalogu z poprzednią częścią Teogonii. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy związków bogiń z mężami śmiertelnymi. a zarazem najpotężniejszy wymieniony jest Kronos. Każda z tych bogiń jest uprzednio wprowadzona w porządek genealogiczny. podczas gdy inne dzieci z przerażenia i lęku przed ojcem zastygają w mil­ czeniu. Jest ona niezbędna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porządku świata) i łączy się z systematycznie przedstawio­ nym ciągiem genealogicznym. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworów. która nie miałaby pełnego uzasadnienia w systemie genealogicznym. Herakles •— w. Theja.. jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa. że nie można traktować Tyfona z katalogu potworów i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. Krejos. Ce­ chuje go przy tym nienawiść i wrogi stosunek do ojca (w. a z Aresem'— córka Uranosa Afrodyta. córki Kronosa — Demeter i Hera.) jako dwie różne postacie. Pierwszą grupę stanowi katalog tzw. chytrze myślący Kronos". 126-239. Reja. rodząc mu ogółem osiemnaścioro dzieci. że główny zrąb całego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowód. ich potomstwa i okoliczności towarzyszących okalecze­ niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrót „w łonie Ziemi1' i nie wypuszcza na światło. Pierwszą część tego mitu wyznacza opowiadanie na temat związku Gai i Uranosa. którzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleśniają wizualne i słuchowe aspekty burzy. w. Obarczona uwięzionym w swym „łonie" potomstwem Gaja postanawia ukarać za to Uranosa. 807).) wskazuje. To z kolei byłoby niemożliwe bez naruszenia jedno­ ści wielu partii poematu. Themis. 937). W w. 240-819 całość do w. Odrzuciwszy Tyfonomachię jako nieautentyczną. warunkującej wyniesienie Zeusa do godności króla bogów (w. 116937 nie pojawia się zatem żadna postać. Następny katalog koncentruje się wokół postaci Zeusa jako ojca w związkach z mniejszej rangi boginiami i śmiertelnymi kobietami. 736 nn. Ta część Teogonii stanowi nieprzerwaną i zamkniętą ca­ łość. córka Kojosa — Latona. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej ściśle związana z ziemią niż idea nieba i morza. katalog ten uzasadnia niejako wieczną trwałość jej panowania. Na jej wezwanie odpowiada jedynie „wielki. trwogę •—• siła i sam widok". Hyperion. by „okryć ją całą" i legł z nią w mi­ łosnym uścisku. można cofnąć aż do potęg pierwotnych: Gai lub Chaosu. Są to: Kottos. Bezpośrednio po katalogu Sturękich rozpoczyna poeta zwięzłą opowieść na temat dramatycznych wydarzeń na tle nienawiści Uranosa do jego potomstwa. Z dokonanego przeglądu treści Teogonii widać wyraźnie. które w sumie tworzą tzw. ukryty w kryjówce Kronos odcina mu „zębatym sierpem" jego mę- 196 197 . Względy genealogii rzutują zatem na konieczność uznania Tyfonomachii za autentyczną część Teogonii. 886-. 139-146). Stanowi go opowiadanie o pełnych okrucieństwa wydarzeniach związanych z sukcesją trzech kolejnych władców wszech­ świata: Uranosa. 147-153). że małżonki panujących bogów pochodzą z różnych pokoleń i różnych odga­ łęzień rodu. z których urodzeni synowie weszli do kręgu bóstw olimpijskich (Hermes. prowadzący od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porządku przyrodniczego i moralnego wszechświata. Przygotowuje podstępnie „ogromny zębaty sierp" i zwraca się do swych dzieci ze słowami zachęty do współdziałania w ukaraniu „haniebnego po­ stępowania" ich ojca. Wszystkie były już wcześniej włączone w system genealogiczny. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ na i mąż Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Należy dodać. bezpośrednio przylega katalog małżeństw Zeusa i Kronidów (w. Kronosa i Zeusa. jego zdaniem. Powyż­ sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogów (w. odrzucić w ten sam sposób również epizod o Tyfonie w katalogu potworów. jak zamknięta w. 453 nn. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka. Dionizos. wcześniejsza wzmianka o Tyfonie jako mężu Echidny w systemie genealogicznym (w. w której rodowód każdej istoty. Należy przy tym zauważyć. że oni właśnie wyposażyli Zeusa w jego najpotężniejszy oręż: piorun i grzmot (w. że tej właśnie głównej gene­ alogii towarzyszą obszerne dygresje mitologiczne. 306 nn. Ukazując związki małżeńskie i liczne potomstwo dynastii panującej. W grupie dru­ giej wymienieni są trzej potężni Cyklopi: Brontes. są to: Okeanos. 123210). Tytanki — Themis i Mnemosyne. 154-210). należałoby. Schwabl.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Kronos przyrzeka spełnić planowany przez nią czyn zemsty. Japetos.. Tethys. co jest wyraźnie za­ powiedziane poprzez inwokację jako nowy temat. potężni". Steropes i Arges. Kompozycyjnie nawiązuje on w ten sam sposób po linii ojcowskiej do w. mit suk­ cesyjny. Uranosa i Pontosa (w. Kojos. Gór i Pontosa wchodzi teraz w związek ze swym najstarszym synem. Poeta opowiada. Tytanów: sześciu synów i sześć córek. W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wśród czterech wielkich części wszechświata obok Gai. Briareus i Gyges. Fojbe. Do Tyfonomachii. zarówno w linii ojcowskiej jak macierzyńskiej. Każdy z nich ma sto rąk i pięćdzie­ siąt głów wyrastających z potężnie umięśnionych ramion (w. wyrastający z mitu kosmogonicznego. że Zeus może stać się władcą świata dopiero po zwycięstwie nad jego synem — Tyfonem. Mnemosyne. Jak sądzi H. 820-885). Trzej kolejni sy­ nowie Uranosa i Gai przedstawieni są przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siły. Zasadę patrilinearnego układu genealogii poświadcza w tym wypad­ ku fakt. wymienionych w trzech oddzielnych grupach. Na ostatnim miejscu jako najmłodszy ze wszystkich.

do przedstawienia. Pokonanych Tytanów Sturęcy wrzucają do Tartaru. jak wysoko od niej oddalone jest nie­ bo". które wyda­ wały najbardziej przeraźliwe dźwięki. kto przyjdzie mu z pomocą. wyposażonych w ziejące ogniem oczy i w straszne migające języki. grzmot i błyskawicę. Karmi ich nektarem i ambrozją oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. Utworzone w kształcie „przełyku" wejście do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrójnym murem. zwycięstwo. Sturęcy zgadzają się chętnie. zatrzyma swój urząd. Z powstałej piany wynurza się po pew­ nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. a jeśli ktoś nie otrzymał go za panowania Kronosa lub został przezeń pozba­ wiony należnego mu „udziału" w rządach nad światem. Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej części swej opowieści mitycznej do uzasadnienia jego królewskiej władzy. które urodziły się w konsekwencji tego okaleczenia. że potrafi już „przez podstęp i gwałt" zmusić Kronosa do wydania na świat połkniętego uprzednio przezeń potomstwa. Sturęcy ciskają olbrzymie głazy na Tyta­ nów. w związku z czym walka przeobraża się w rodzaj kosmicznego pożaru. 383403). której przedstawienie będzie przedmiotem dalszej części mitu sukcesyjnego. Akcję Tytanomachii przygo­ towuje poza tym wymieniając w katalogu Uranidów dwie triadyczne grupy bóstw: Cyklopów i Sturękich (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Po zwycięstwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogłaszają Zeusa (za radą Gai — w. Jednakże za radą tejże Gai. uzbrojony — podobnie jak w końcowym etapie walki z Tyta­ nami — w piorun. Na straży te­ go wejścia stawia zaś Zeus Sturękich olbrzymów. odzyska go zgodnie ze spra­ wiedliwością (w. Zeus tymczasem bez przeszkód osiąga pełnię dojrzałości i sił. że Tytani nie wydostaną się już nigdy na powierzchnię. jak wiadomo. Od grzmotów cały wszechświat drży w swych posadach (w. Kiedy nierozstrzygnięta walka trwała już dziesięć długich lat. Na apel pierwsza zgłosiła się Styks. prowadząc swe dzieci: Zazdrość (Zelos). siła i przemoc. Staje się na tyle potężny. uwalnia również olbrzymich Sturękich (w. Zeus uczynił cór­ kę Okeanosa „wielką przysięgą bogów". a jej dzieci zatrzymał przy sobie (w. gdyby nie pod­ jął z nim walki Zeus. Zeus zaś. „tak głęboko pod ziemię. miejsce zamieszkania zwycięskich bóstw olimpijskich. Drugą część mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwójnych na­ rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk­ cie również przekształca się w kosmiczną pożogę. Koncentruje zaś całą uwagę na opisie i wyli­ czeniu istot. Kiedy Tytani zostali już strąceni do Tartaru. Dzięki powyższej akcji Zeusa rodzą się ponownie wszystkie jego siostry i bracia. Okrutnemu ojcu podaje zaś do połknięcia zamiast dziecka za­ winięty w pieluszki kamień. Re­ prezentowane przez jej potomstwo: zazdrość. Należy zauważyć. dochodząc aż do uwięzionych w Tartarze Tytanów (w. Cyklopów uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczęciem Tytanomachii. pozostające do dyspozycji nowo kreowanego króla bogów. Zapowiedź ta stanowi już aluzyjne przy­ gotowanie akcji Zeusa. 210). wraz z całym potom­ stwem pierwszej pary boskiej uwięzieni w „łonie Ziemi". Jest to pierwszy przejaw władzy nowo kreowanego króla bogów. 139-152). by unik­ nąć przepowiedzianej mu przez Gaję detronizacji na rzecz potężniejszego potomka. 884) królem bogów. Rozpoczyna się teraz okrutna bitwa. Gaja wchodzi w związek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona — smoka o stu gło­ wach. 841-868). Wdzięczni za wyprowadzenie ich na światło i obdarzenie nieśmiertelnością stają się sojusznikami Zeusa. Żar obejmuje wszystkie części kos­ mosu. które miały miejsce w prahistorii świata (w. że każdy. ponieważ już wcześniej przy okazji opisu narodzin poszczególnych bóstw niejednokrotnie wspominał o przydzielonych im funkcjach w królestwie Zeusa. 453-506). Zostali oni. Odcięte członki Uranosa wpadają do morza. Stanowi to gwarancję. Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potężnych. Kronosa i uwięzionego potomstwa. 390 nn. że poeta pomija całkowitym mil­ czeniem reakcję Uranosa. stają się atrybutami jego władzy i jed­ nocześnie jako aspekty „wielkiej przysięgi" gwarancją nienaruszalności i trwałości jego 198 199 . Zapowiedź upadku Tytanów wkłada poeta w usta Uranosa już w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. Poprzez okoliczności jej urodzin usiłuje poeta wyjaśnić zarówno jej imię. grzmot i błyskawicę. Zwycięstwo (Nike). Zeus wraz ze swymi braćmi. korzystając z proroctwa Gai. Nie mówi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu. uzbrojony w atrybuty boga burzy. Przed walką z Tytanami Zeus wezwał wszystkich bogów na Olimp i przyrzekł. Kronos wypluwa naj­ pierw połknięty na samym końcu kamień. miota ogniste pioruny. Wyróżnienie Stygi jako wielkiej przysięgi bogów nie jest tu przypadkowe. którą będą zmuszeni w przyszłości za ten czyn zapłacić. 453-506). Kronos połyka swoje dzieci. On zaś rozdziela im funkcje. Przemoc (Bie). Ten właśnie kamień umieszcza Zeus w świętym Pytho u stóp Parnasu. Siłę (Kratos). jak i szereg epitetów kultowych. 626). Dopiero po dokładnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krótko o reakcji okaleczonego Uranosa.). Rea uciekając się do podstępu ukrywa w „grocie" na Krecie najmłod­ szego syna — Zeusa. Potwór stałby się władcą świata. pojawia się nowy przeciwnik Zeusa. Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wyłącznie geneza imienia Tytanów jako sprawców okrutnego czynu. Wymowna jest również zapowiedź kary. lśniących zbroją Gigantów oraz Nimfy Melijskie. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skie członki i odrzuca je daleko. która uprzednio współuczestniczyła z Kronosem w okale­ czeniu Uranosa. w jaki sposób przez pokonanie Tytanów i „potwornego Tyfona" został królem wszechświata i twór­ cą nowego porządku. jako przedmiot kultu dla ludzi i żywy znak wyda­ rzeń. biorąc w ten sposób w swe posiadanie po­ darowane przez nich piorun. Nie wspomina też ani słowem o skutkach tego czynu dla Gai. 671-712).

Zob. s 125 nn. jak widzimy. która przedstawia bunt Kumarbiego prze­ ciw nowym rządom boga burzy. J. Kryje się tu też niewątpliwie próba wyjaśnienia jednego z najbardziej znamiennych epitetów Zeusa — unttETa. cit. Dopie­ ro udzielona przez boga mądrości Ea rada. podjął walkę z Kumarbim i go pokonał. W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. Sprawiedliwość (Dike) i Pokój (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho. Solmsen. tak i tu w konsekwencji okalecze­ nia Anu rodzą się nowe istoty. Kronosa i Rei oraz Zeusa. którymi dysponuje bóg burzy. Goetze. 25 28 200 201 . zanim zdążyła ona urodzić poczętą w swym łonie córkę. Natomiast Anu. Połknięta „Mądrość" mieszka na stałe w Zeusie. I. że Zeus połyka Metis. Zachowany w dużych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytów Hatusas tekst przejętego od Hurytów poematu O królestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemocą sukcesji władzy na niebie przez czterech kolejnych boskich królów. 120 nn. które będzie musiał urodzić. jest jego immanentną cechą28.B. przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. udało się uczonym zrekonstruować przebieg dalszych zdarzeń32. obdarzonych imionami: Alalu. Taszmi. za radą Gai i Uranosa. Następne małżeństwo Zeusa ma rów­ nież charakter alegoryczny. rodzi Zeusowi trzy Ho­ ry: Praworządność (Eunomia). W relacji na temat małżeństwa z Metis (Mądrość) przekształcony jest. Wymowne w tym kontekście są zwłaszcza dwa jego pierwsze małżeństwa: z Metis i z Temidą. Z nasienia. zapładnia wielką skałę. opowiedziana przez poetę przy okazji prezentacji katalogów potomstwa Uranosa i Gai. Kumarbi. Charakter tego panowania ilustrują z kolei liczne związki małżeńskie Zeusa. Bezpośred­ nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy władca nieba — Ala­ lu. Temida. 33 Op. a jako zrodzona z sa­ mego Zeusa staje się jego żeńskim dubletem. Szczegółowej analizy rego mitu dokonaliśmy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Okoliczności tego okaleczenia są wprawdzie zupełnie inne. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt. tłumaczowi tego tekstu na język angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament. oparty na ramionach huryckiego Atlasa — Upelluri. s. Nie ulega wątpliwo­ ści. Angielski przekład poemasu do­ konany przez tego uczonego ukazał się w „American Journal of Archeology" (52. Teszup. Tak zatem w głównych zarysach przedstawia się opowieść mityczna. zapewniając sobie wieczne rządy nad światem. który podobnie jak grecki Zeus. musi pokonać buntujące się przeciw jego władzy poprzednie pokolenie bogów. 32 Rekonstrukcję tę zawdzięczamy A. Ullikumi. s. 129-177. W walce ze skalistym po­ tworem bezskuteczne okazują się nawet pioruny. a w swoim wnętrzu począł dwa potężne bóstwa: Teszupa. która miała mu urodzić w przyszłości (jako drugie dziecko) potężniejszego od niego syna. boga burzy i jego wezyra.). Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. 1948. jest nie tylko pozbawiony władzy przez odpowiadającego Kronosowi bo­ ga Kumarbi. 1-53. tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. Ostatecznym władcą staje się więc bóg burzy Teszup. gdyż Kumarbi dopada Anu w pościgu i walcząc z nim „od­ gryza mu jego lędźwie i je połyka". aby zapewnić trwałość swych rządów. by odciąć jego stopy od podstawy sierpem. Atena jako córka Metis może stać się uosobieniem mądrości. a więc „prawo boskie". Anu. że dorosły już Teszup. Zawarta jest poza tym w powyższym opisie alegoria związana z imieniem Metis („mądrość"). Najbardziej uderzające podo­ bieństwo do historii Uranidów można dostrzec w hurycko-hetyckiej pieśni O króle- stwie niebieskim50 i Pieśni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona. 10. których opisem wieńczy poeta swój poemat o narodzinach bo­ gów (w. ale również przez niego okaleczony. jak się zdaje.. Wymaga ona niewątpliwie przynajmniej krótkiego komentarza29. Fenicjan i Babilończyków.. Princenton 1955. pozwala go ostatecznie pokonać. zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). Chociaż ta­ bliczka zawierająca dokładny opis narodzin boga burzy jest dość mocno uszkodzona. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ panowania. wyrażony najpełniej w historii Kronosa. z której wyrasta olbrzymi „diorytowy mąż". Lublin 1978. będąc mężczyzną. wspomagany przez starszą generację bogów na czele z Anu. które zdołał wypluć. „którym kiedyś oddzielono Niebo od Ziemi". Hetytów. potrójnie brzemiennym. Kumarbi jest ukarany za swój ohydny czyn i zgodnie z przepowiednią Anu staje się. od­ zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne połączenie porządku przyrody (Hory) ze społecznym porządkiem rządów królewskich (praworządność) i podziałem dóbr (moimi). 67. czemu daje poeta wyraz powtórnie w długiej dygresji na temat „świętej wody" Stygi (w. narodziła się potężna rzeka Aranzah (Tygrys). s. brzemienną już małżonkę. Ziirich—New York 1946. ed. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potężniejszego sukceso­ ra połykał swoje dzieci. Analogię z Tyfonomachią przynosi Pieśń o UllikumP. Uniknął w ten sposób narodzin ewentualne­ go sukcesora.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. sięgający głową nieba. Kumarbi. Hesiod andAeschylus. podobnie jak hezjodejski Uranos. 886-944). s. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa. 2"d ed. 30 Taki tytuł nadał temu poematowi H. a także etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z głowy Zeusa. 31 Tekst Filona znamy pośrednio dzięki Euzebiuszowi — Praeparatio Evangelica. aby pokonać nowego króla świata. Por.G. Pritchard. Lachesis i Atropos. Tylko tym bowiem można wytłumaczyć fakt. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. 775-806). 123 nn. która przecież nie zagrażała panowaniu ojca. Związek Zeusa z Temidą. tak Zeus z tej samej przyczyny połknął. pierwotny motyw mityczny. że przedstawiona przez Hezjoda opowieść znajduje dość bliskie paralele w starszej o kilka wieków literaturze mitolo­ gicznej Hurytów.

bez uwzględnienia wpływu modelu wschodniego. wierzeniach i kulturze narodów starożytnego Wschodu. Opo­ wiadanie o huryckim ojcu bogów Kumarbim przedstawia w tym ujęciu „pierwszy okres panowania Hurytów nad światem" i z tego względu było poprzedzone historią panowania bogów pochodzenia babilońskiego (Anu. którzy według relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie również w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babilońskim poemacie o stworzeniu świata Enuma Elisz. 1971. Biorąc pod uwagę fakt. Opowiada­ nia Hurytów i Hetytów relacjonując. lecz również rzutują na jego inter­ pretację w kategorii kosmogonicznego aktu „oddzielenia nieba od ziemi"37. Lesky36. podobnie jak Uranos. datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeńskiej38. Dokładną analizę wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. Błyskawice i grzmoty są przede wszystkim jego orężem. ^ Op. Grecy mieli jedynie zmodernizować mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. 40 202 203 . 43. Trzy pokolenia bogów hetyckich. Zdaniem L. s. Można by zatem sądzić. Przejęty od Sumerów bóg Anu oznacza. O przejęciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Greków świadczą. Paralele hurycko-hetyckie wskazują zatem. Nie można jednak w tym wypadku. bo — jak sądzimy — omówiona wyżej paralela hurycko-hetycka jest już wystarczającym świadectwem bliskich związków kulturowych Grecji z cywilizacjami starożytnego Wschodu. w jaki sposób doszło do upadku ich głównego bó­ stwa. że asymilacja mitów wschodnich dokonała się w kręgu kapłanów i poetów delfickich. związek Gai. nr 11-12. H. który jako pierwszy dokonał publikacji tekstów hetyckich w ich orygi­ nalnym piśmie klinowym. pozostałaby niezrozumiała na terenie greckim. hezjodejską historia związana z postaciami Uranosa. 470 nn. mówić o greckiej modernizacji mitu. Oj). 145 n. gwarantującym trwałą supremację nowego króla bo­ gów. ponadto analogie dotyczące okaleczenia boga Niebo i związanych z tym faktem następstw. gdyż motyw oddzielenia nieba od ziemi za pomocą sierpa pojawia się dwukrotnie w Pieśni o Ullikummi. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte.29. zdaniem H. I tak np. Związek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina. 45). Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda. Forrer35 podkreśla natomiast polityczny charakter opowieści hetyckich. które decyduje o potędze i supremacji jego władzy. Popko. s. L. jakie posiada u Hezjoda. Ea). zestawił z Gają. jak zauważa A. jej wyjaśnienia również winniśmy szukać w historii.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zwycięstwo nad nimi jest więc ostatecznym aktem walki z potęgami zakłócającymi porządek świata. Forrera.1955. Munchen 1906. w ujęciu Homera i Hezjoda zatraciły już zupełnie swój pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa związane z funkcją boga burzy. z Kronosem. 498 nn. Forschungen und Fortschritte 1935. H. Obydwa potwory zagrażają zdobytej już władzy najwyż­ szego bóstwa. Podbielski. który racjonalizując hezjodejską opowieść Pierwszy taką interpretację zaproponował A. Zapomniane zostały azjatyckie miejscowości. gdzie Uranos i Gaja stanowią pierwszą kosmogoniczną parę. jego zda­ niem. Meander 26. „niebo" i zostaje okaleczony przez swego następcę. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mimo zauważalnych różnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza silną analogię. zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wieków poprzedzającej jego po­ etyckie wystąpienie. jego zdaniem. Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient. Nie ma jed­ nak potrzeby w tym krótkim zarysie wchodzić w szczegóły tego zagadnienia. 477 nn.s. Nie wystarcza nam już dziś interpretacja wybitnego religioznawcy O. s.) pochodzili pierwotnie z Krety. Odkrycie wcześniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uważane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodów przemawiających za autentycznością tego epizodu w Teogonii. Na związek z Kretą wskazuje zaś wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th.. Z krwi okaleczonego boga rodzą się w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. cit. s. Orientalna geneza „Teogonii" Hezjoda. U Hetytów mit ten nie ma. w których zachowano i pokazywano połknięty przez niego kamień (w.). 398 n. dlaczego skończyły się „dawne złote czasy". znaczenia kosmogonicznego. stabilizację jego władzy i nowego porządku. a okaleczenie Uranosa ma być symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. pierwszy też zwrócił uwagę na szereg analogii między nimi i hezjodejską wersją mitu sukcesyjnego34. Jak wyżej wspomnieliśmy. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. s. Saeculum 6. że w opowieści Hezjoda przetrwały relikty bliskowschod­ nie. 35-62. GriechischerMythos und Yorderer Orient. Gruppe41. Wszystkie bóstwa występujące w opowiadaniu hezjodejskim mają charakter tradycyj­ nie grecki. London 1885. wyjaśniały tym samym ludowi.s. 463-473. s. reprezen­ towanych przez Alalu. Berlin 1949. Lang (Custom andMyth. Na wschodzie historia świata była historią królowania poszczególnych bogów.. Historia Kronosa związana jest przez Hezjoda już z Delfami. 425 n. M. 38 37 Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung. który przy okaleczeniu Uranosa występuje w podob­ nej roli jak Kumarbi.). Westa39 na tak wczesne zetknięcie się Greków z religijną i mitologiczną literaturą Wschodu wskazuje daleko posunięta asymilacja motywów tej literatury na gruncie greckim. West40 — stanowi jedną z przesłanek do twierdzenia. cit. Przedstawiona przez He­ zjoda sukcesja władzy królewskiej na niebie w ukazanym ciągu: Uranos—Kronos— Zeus. nie tylko na blisko­ wschodnią genezę motywu okaleczenia Uranosa. że mit ten został przejęty ze Wschodu w okresie kultury kreteńskomykeńskiej. s. Uranosem i Kronosem. jego zdaniem. M. która -— jak dowodzi tego M. Otten. jego zdaniem. 28 n. Anu i Kumarbiego.

a więc z kosmogonicznym aktem ich powstania. Dlatego właśnie chaos musiał narodzić się jako pierwszy. oddziela od jej małżonka. że żadna z przytoczonych przez Staudachera paraleli starożyt­ nych. że w wyniku okaleczenia Ura­ nosa powstały wyodrębnione ziemia i niebo. który dokonał te­ go aktu. Ten zaś mit stanowi najbliższą paralelę z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. s. podobnie jak opis w Księdze Rodzaju (1. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker. a fakt. O tym. W ocalałych tekstach starożytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia się zbyt często. Wilamowitza von Moellendorfa. s. że kosmogonia i mit sukcesyjny w ujęciu Hezjoda muszą się na tym motywie opierać. bóg powietrza Szu. Kronos nie może być jednak traktowany jako stwórca świata. motyw okale­ czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrębnienia się nieba i ziemi przez powstanie chaosu. który odrzucając wszelkie analogie etnologiczne42. dostarczony przez etnologów i orientalistów na temat mi­ tycznego motywu oddzielenia bądź oddalenia Nieba od Ziemi. Paralela z babilońskim 45 46 The Song of Ullikummi. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. I. Szeroką akceptacją religioznawców. Cornford. nie zawiera w zasadzie motywu o od­ dzieleniu Nieba od Ziemi. która niszczyła wszystko. któ­ ra z konieczności posługuje się upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. 204 205 . boga ziemi Geb. że hezjodejski opis powstania świata jest jedynie zredukowaną i spekulatywną formą opowiedzianego następnie mitu. RitualandReligion. że chodzi w niej o wytłumaczenie. by na tej podstawie pokazać. Nie może to jednak stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia a priori. filologów i historyków filozofii starożytnej zyskała natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysów interpretacja A. świadczy to. to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed­ ności nieba i ziemi. że został królem bogów. Zob. 2. 299. A takie założenie leży u źródła zarówno interpretacji Staudachera. poprzedzające o kilka wieków twórczość Hezjoda. że poza Grecją i Indiami. Ucieczka Anu do nieba nie może stanowić wystarczającego argumentu. bezpośrednio ukazującym podział pier­ wotnej jedności nieba i ziemi jest następująca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieśni O Ullikummi. 45 nn. 100. jego zdaniem. Babilonu. Nie ma też mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywołanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. Ttibingen 1942. s. który pierwszy wysunął hipo­ tezę. Langa. s. 6-8). 43 42 z tradycji mitycznej starożytnego Wschodu. że u Hezjoda motyw ten jest już tylko odległą reminiscencją i zdławionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej. Nie satysfakcjonuje też dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjaśnienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przełomu XIX i XX wieku U. Reprezento­ wane przez kastrację oddzielenie nieba i ziemi jest. że Kronos. Berlin 1931. dążąc do wykazania. zyskał miano króla bogów. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadził wszelki możli­ wy materiał porównawczy. Lekceważy on przy tym fakt. III. Rozcięcie Tiamat w Enuma Elisz. Teza Langa zyskała rangę klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dzięki dwu późniejszym na ten temat rozprawom: W. zostało zastąpione przez aktualny. że mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedną z wersji mitu o oddzie­ leniu nieba i ziemi43. której podział miał zapoczątkować istnienie świata. jak i Cornforda. poza legendą egipską na temat bogini nieba Nut. Jedynym poza legendą egipską źródłem znanym nam Der Glaube der Hellenen. 48. że w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matką Nieba (Uranosa). rozumianego jako rozdzielająca je przestrzeń. którą jej ojciec. F. Różnica między obydwoma ujęciami jest jednak wyraźna. Vol. równoznaczne z ich wyodrębnieniem się jako samodzielnych bytów. Staudachera i F. w których przetrwały relikty tego motywu w for: mie obcych wpływów. Bd. jest aktem rozdzielenia i uporządkowania wód. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizować wyelimi­ nowanie Nieba z grona działających potęg świata. s. w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widział symboliczne wyjaśnienie użyźniania gleby przez wody niebieskie. Zbliżają się do siebie tylko jako małżonkowie w czasie nocy. 198. Powyższe dwa świadectwa mo­ głyby jednak stanowić wystarczający dowód na jego stosunkowo wczesne pojawienie się w kulturze basenu śródziemnomorskiego. w całej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego śladu. M. włożona w usta podtrzymującego niebo Upelluri: „Kiedy niebo i zie­ mia były budowane na moich ramionach — nic o tym nie wiedziałem. Principium Sapientiae. tłumaczy się doskonale w świetle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. Hurytów. gdyż dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przezeń przestrzeni mogły się wyodrębnić ziemia i niebo. w. Cornforda. jego: Gustom and Myth. The Unwritten Philosophy. a następnie również jego małżonką i że oboje traktowani są od początku jako oddzielne byty. Lon­ don 1887. O ile Staudacher dąży do wykazania. co zdołało się uro­ dzić. i Hetytów i Egiptu. w jaki sposób pierwsze pokolenie bo­ gów. I kiedy bo­ gowie przyszli i rozcięli ostrym narzędziem niebo i ziemię na dwie połowy — nie po­ wiedzieli mi o tym również"45. Jest więc poniekąd traktowany jako stwórca świata. wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zbliżenia między niebem i ziemią. gdyż tego pojęcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ stwierdza. 243. Ten fakt przypisuje on wyłącznie „mitycznej formie opowiadania. M. W. New York 1952.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Na­ leży jednak zauważyć. Tab. Fenicji. London 1885. Motyw ten natomiast ma występować w tekstach religijnych i w mitach na te­ rytorium starożytnej Palestyny. oparte na bezprawiu i charakteryzujące się rodzeniem wszelkiego rodzaju po­ tworów i niesłychaną wprost płodnością. oraz Myth. uregulowany porządek przekazywania życia przez istoty sobie podobne.

że w kultach tych wszyst­ kich bogiń płodności ważną rolę odgrywała rytualna kastracja dokonywana w eksta­ tycznym szale pod wpływem orgiastycznej muzyki i tańca przez ich młodych kapła­ nów. Paris 1963. Jest formą ponownego kontaktu ze źró­ dłem życia. jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo są pokazane i zaakcentowane narodziny no­ wych istot. aby mógł się na nowo urodzić53. Frazer. a także: Aspects du rnythe. 103. że wyjaśnienia motywu kastracji Uranosa należy szukać raczej gdzie indziej niż w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. 129-174. połykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa. The Unwritten Philosophy.). Bd. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. potwierdzony użyciem tych samych sformułowań językowych. 3 Eliade. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio­ znawcom. 267. stworzenia nieba i ziemi. Eliade. nie jest więc ade­ kwatna. Np. t. jak sugeruje M. s. Religijne znaczenie kastracji jako aktu mającego zapewnić płodność natury i ży­ zność ziemi jest nam najlepiej znane z rytuału i mitu związanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej — Kybele. G. Erynie i Giganci. Nilson51? Zdaje się temu przeczyć jego pojawienie się w każdej kolejnej generacji boskich bohaterów mitu sukcesyjnego. jak błędnie sądził Cornford47. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza się z powstałej po okaleczeniu piany bogini miłości. „w łonie świętej ziemi" (Th. G. Złota Gałąź. s. że w interesującym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosłownie o „powrocie" nowo narodzonych bogów do „łona matki Ziemi" i w związ­ ku z tym o ich powtórnych narodzinach. którzy faktycznie mieli dokonać tego „powrotu". uwarunkowanych kontekstem kulturowym i społecznym. M. s. ich główna idea pozostaje wszędzie ta sama: „aby uzyskać wyższy stopień egzystencji. dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieści o Kumarbim. Jest to wymowne świadectwo. P. który zapewnia trwałość istnienia lub jego wyższą formę. 100 nn. potwierdzające. Kronos połyka całe swoje potomstwo z wyjątkiem Zeusa (Th. Geschichte dergriechischen Religion. który był jednocześnie bóstwem wegetacyjnym. Co więcej. w związku z czym paralela z okaleczeniem traci nadaną jej przez uczonego wymowę. badającym obrzędowość w kultach bóstw wegetacyjnych. s. W tym świetle staje się bardziej zrozumiałe. mity opowiadają o przygodach bohate­ rów. Ich regressus ad uterum równoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasową śmiercią i pozbawieniem światła. Między sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa można dostrzec ścisły paralelizm. „ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie. Afrodyta. Na związek kastracji służących w jej kulcie kapłanów z kastracją Uranosa w micie hezjodejskim zwrócił już uwagę J. zanim mogły ją przekazać światu" (s. 157 n. 309). Naissances mystiąues. 106 nn. tworzącym analogię do cypryjskiej Afrodyty. Musiały być zapłodnione życiodajną energią. 467). który interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzieł52. s. „o połknięciu bohaterów przez potwory morskie i o ich zwycięskim wyjściu na światło". Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. 287-310. Warszawa 1965. Motyw „powro1 Zob. Walka Marduka z Tiamat nie może być zestawiona na jednej płaszczyźnie z okaleczeniem Uranosa. Zob. Rzecz charakterystyczna. szamanów czy magów. 1. Miinchen 1941. W micie huryckim z ak­ tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego połączone są narodziny trzech potężnych bóstw. Bardziej owocna okazała się w tym przypadku próba powiązania całej hezjodejskiej opowieści mitycznej na temat historii Uranosa. Mimo wielkiego zróżnicowania tego rodzaju rytuałów. Frazer w swej roz­ prawie na temat Adonisa49. która nasunęła Cornfordowi powyższe spostrzeżenie. w tym życiodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy. uwięzienia potomstwa Gai i Uranosa w łonie Ziemi. jako motyw „powrotu do łona" nazywany najczęściej po łacinie regressus ad uterum. 104.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Paris 1959. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieści w świetle bliskowschodnich mitów i rytuałów48 stało się ja­ sne. o ile w rytuałach „powrót do łona" ma charakter wyłącznie symboliczny. zwłaszcza 148 nn. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Mardukiem. 206 207 . Mity mówią więc np. Podbielski. że to one stanowią właściwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motywów kastracji Uranosa. Adonis. s. narzędzia dla spełnienia swych dobroczynnych funkcji. wskazuje na jego ścisły związek z rytuałami typu inicja­ cyjnego w kultach bóstw wegetacyjnych. Z dokonanej przez niego w Złotej Gałęzi rekonstrukcji przebiegu uroczystości wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika.P. że wszystkim rytuałom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzyszą opowiadania mityczne. I. Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli­ skowschodnich z rytuałami i religią wschodnich bóstw płodności. ukrycie Zeusa w „łonie Ziemi" na Kre­ cie. 483). aby uchro­ nić Zeusa przed losem jego rodzeństwa. Za­ mienia się nowicjusza w rodzaj „embrionu". Nilson. s.. Aspects du mythe. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawierają jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwięzienia w łonie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. s. 2 M. ale powtarza się je rytualnie i symbolicznie". W opowiadaniu Hezjoda z zapłodnionej w ten sposób Ziemi rodzą się nimfy Melijskie. „Kobiece bóstwa płodności — zauważa Frazer — musiały otrzymywać od swych kapłanów. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę rów­ nież na fakt całkowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. Nietrudno zauważyć. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w „łonie Gai" (Th. Czy powyższy motyw i analogiczny z nim obraz połykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byłby tylko „ein Marchenmotiv". Motyw rozcięcia Tiamat nie dotyczy poza tym. uosabiających boskich kochanków. Rea. trzeba powtórzyć proces brzemienności i narodzin. 483.

w. jak można sądzić na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57. Poza obrzędami publicznymi. pragnie w nim spalić wszystko. Byka ze złoconymi ro­ gami i przystrojonego w girlandy kwiatów doprowadzono do kraty i zakłuwano po­ święconą włócznią. cuchnąca krew lała się strumieniami przez otwory. Obaj autorzy zaznaczają. Kybele i Attysa. który ponownie narodził się do wiecznego życia i zmył wszystkie swe grze­ chy w krwi byka. symbolizującym zapewne stos pogrzebowy. połknięte przez swego ojca i powtórnie narodzone. że Hezjod w swej opowieści poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty. a także przez powtórzony trzykrotnie motyw „powrotu do łona" nawiązuje. Odrodzenie wiernego od­ bywało się w tym samym czasie. z inicjacją w misteria eleuzyńskie. za wyższą formą życia i przezwyciężeniem wszelkich ułomności. 231-262. Z kolei należy zwrócić uwagę na znany powszechnie fakt. obejmowały sakramentalną biesiadę i krwawy chrzest. jako temu. szczęście i nieśmiertelność.. trzeba o tym pamiętać. Na zakończenie tego opisu wspomina zaś o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopów i uzasadnia w ten właśnie sposób atrybuty jego władzy jako boga burzy (grzmot. że jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtórnie w łonie Ziemi. istniały pewne mistyczne ceremo- 54 55 56 W ten sposób interpretują ten motyw psychoanalitycy. III. że problem nieśmiertel­ ności jest szczególnie aktualny w rytach agrarnych związanych z religią bóstw wegeta­ cyjnych. Wj 2. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tu do łona". co więcej składali należny bóstwu hołd. czy Jonasza po­ łkniętego przez wieloryba55. Jednocześnie. 865-879. 57 Por. przez powrót do prapoczątków. zaznacza.purpu­ rowy od stóp do głowy. przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie. 13. Jn 2. Frazer58. co śmiertelne. symbolizującym prawdopodobnie stos pogrzebowy. I tak np. podobnie też mogą osiągnąć wyższy stopień doskonałości lub nawet nieśmiertelność ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bóstw wegetacyjnych. zgodnie z sankcjonującym powyższy rytuał opowiadaniem. a zwłaszcza precyzyjne określenie. chcąc mu zapewnić nieśmiertelność. W świetle przytoczonych przykładów mamy prawo sądzić. 458). o których wspominaliśmy wyżej w związku z motywem okaleczenia Uranosa. zyskały boską rangę i nieśmiertelność. z które­ go się uprzednio narodziły. Aspects du mythe. Rod. przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. jak pisze G. Argon. Trzeba się niejako po­ wtórnie. by uczynić bohatera nieśmiertelnym. Ten pier­ wotny stan można zatem odzyskać. Podobna historia związana jest z Romulusem i Remusem jako późniejszymi założycielami Rzymu. że cały cykl jego życia zamykał się w obrębie roku (w. Dem. które m. zgodnie z powyższą dialektyką. Kie­ dy poeta mówi o jego narodzinach. a mianowicie podczas wiosen­ nego zrównania dnia z nocą". wyłaniając się z jamy cały uwalany krwią. symbolicznie narodzić. łączyła się. Złota Gałąź. co śmiertelne. Bibl. Wzmianka o szybkim wzroście Zeusa. Przez pewien czas utrzymywano fikcję jego ponownych narodzin karmiąc go tylko mlekiem. jaka znajduje odbicie w mitach o złotym wieku czy raju54. Pewne potwierdzenie bezpośredniego związku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bóstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuałach motywami okaleczenia i „powtórnych narodzin" stanowi sposób przedstawienia pielęgnacji ukrytego na Kre­ cie Zeusa. Wskazuje. są dość powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidów najbardziej wymownej paraleli dostarczają obrzędy w kulcie azjatyckich bóstw płodności. będą­ cych wynikiem późniejszego „rozdarcia" pierwotnej i nieskażonej u swych początków rzeczywistości. Wystarczy przypomnieć o biblijnym opisie narodzin Moj­ żesza. a wierny nurzał się w niej gorliwie. Apollodor. zapewniające wtajemniczonym większą doskonałość. Stanowi ono wyraźne nawiązanie do kultu kreteńskiego bóstwa wegetacji i płodności. czy wreszcie sam Zeus. Na gruncie greckim wymownego przykładu dostarcza postać Achillesa. postępuje po­ dobnie z małym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. być może nie uświa­ damiając sobie tego. Towarzysze go witali. jak nowo narodzone niemowlę. Powtórne narodziny. IV. pewna forma rytuału oczyszczającego. przysłowiowa „pięta" staje się powodem jego śmierci. z którym łączono kult kreteńskiego kurosa. Por. analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bóg burzy. Eliade. do rytuałów i kultów bóstw wegetacyjnych. s. wrzuconego jako niemowlę w zamkniętym koszu do wody. nie. Demeter. błyskawica i piorun). h. którego Tetyda.6. Według innej wersji56 trzyma go na ogniu. za­ nurza całego w wodzie i tylko nie zanurzona.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Podczas chrztu. Apoli. ma niewątpliwie charakter archetypowy. „wierny w złotej koronie i opleciony wstążkami zstępo­ wał do jamy. że chodzi o spalenie wszystkiego. której wejście było przykryte drewnianą kratą. Gorąca. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce „życia i śmierci" i wyraża ludzką tęsknotę za nie­ śmiertelnością. 97 nn. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierającej i odradzającej się przyrody.in. złożony po narodzeniu w „łonie Ziemi" na Krecie. 493} jest wymownym reliktem nawiązania do roczne­ go cyklu wegetacji. przewijający się pod różnymi formami we wszystkich religiach świata i w folklorze wielu narodów. że „od jego grzmotów cała ziemia się trzęsie" (w. 311. Jego mit kosmogoniczny przedstawia historię wzorczą dla tego rodzaju rytuałów. i wszystkie dzieci Kronosa i Rei. co odrodzenie boga. 208 209 . Trzymając go jak „głownię" na ogniu. s.

s. w Kopenhadze60. Umacniają go liczne małżeństwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. który ma zapewnione panowanie na wieki. a główna część na ok. Ponad dwadzieścia tego rodzaju utworów zachowało się w samej tylko literaturze sumeryjskiej.. trzon i kręgosłup poematu poświęconego „narodzinom" i „rodowodom" zróżnicowanego świata grec­ kich bogów. szukając dla nich ostatecznej i najwyższej sankcji w micie kosmogonicznym. Works and Days. kradzieże. Przemoc i Zawiść. 1800 r. Zresztą. Hesiod.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zob. jak pokazuje to doskonale we wstępie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. która jako „pory roku" rodzi mu: Praworządność. Obydwa po­ wyższe motywy połączył poeta z motywem połknięcia pierwszej żony Zeusa. jako syna Zeusa. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Nietrudno zrozumieć to dość niezwykłe na pierwszy rzut oka połączenie ZeusaKurosa. Wymowny jest zwłaszcza związek Zeusa z Temidą. Zob. umożliwiającego rozwój wszel­ kich form życia powraca i ukazuje się w bezpośredniej. cieszyła się dużą popularnością w starożytności we wszystkich pań­ stwach Bliskiego Wschodu. W ten sposób wieczność jego panowa59 nia zyskuje realną podstawę w wieczności wszechświata. Z zagwarantowaniem porządku kosmicznego w ścisłym związku pozostaje wybór Zeusa na króla bogów i dokonany przezeń podział rządów nad światem. Jeśli na­ wet synkretyzm bóstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny. jaką obserwowaliśmy nieco wcześniej w nakreślonym portrecie Afro­ dyty. Alster. krzywoprzysięstwa. opubliko­ wany w 1974 r. a jednocześnie nawiązuje do kultów rolniczych. stanowi on bowiem. Nowo­ żytni uczeni dopatrują się nawet wykorzystania w nim czegoś w rodzaju bajki zwie­ rzęcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu człowieka61. datowane na lata 1500-1200 przed Minoan-Myceneaen Religion. kontynuujące tradycję sumeryjską w formie zbiorów sentencji i przysłów oraz tego rodzaju dzieł jak babilońskie Porady mądrości. 208. jak wyjaśnił to już M. zapewniając mu wieczną trwałość. 690 nn. B. achajskim bogiem burzy". P. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane są na połowę III tysiąclecia przed Chr. które staraliśmy się w powyższym opracowaniu przybliżyć pol­ skiemu czytelnikowi. jego Prace i dnie. porwania. Interpretując hezjodejski mit kosmogoniczny w świetle rytuałów wschodnich bóstw wegetacyjnych. których najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo­ rych rozmiarów (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka. przed Chr. mocno zaakcentowanej formie w następnej fazie opowiadania mitycznego. West. Metis. jak sądzimy. 4. nad­ używanie gościnności. że Teogonia jest poematem.. Trwałość ustalonego porządku jest przy tym zabezpieczona przez wielką przysięgę bogów na wody rzeki „pogranicza". Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda. można odnieść wrażenie . with Prolegomena and Commentary by M. s. Wpisuje się on w długą tradycję poema­ tów dydaktycznych. W naszym omówieniu Teogonii skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na wyja­ śnieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowań mitu kosmogonicznego. Jego pełna interpretacja jest przy tym niemożliwa bez uwzględnienia pa­ raleli wschodnich. w zwycięskiej walce z zagrażającymi jego panowaniu przeciwnikami przez swój „święty ogień" odnawia cały wszechświat. Sprawiedliwość i Pokój. jeśli weźmiemy pod uwagę. przejawiających się w cy­ klicznym porządku praw przyrody. bóstwa o charakterze wegetacyjnym. 3-29. który obok epifanii potęgi „piorunnego" Zeusa może pełnić funkcję aktu puryfikacyjnego. 850 nn. L. miłostki. w którym połączył poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy­ pryjskim bóstwem płodności. zakończone uwięzieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. budzącej grozę Stygi. tym bar­ dziej staje się on wymowny w kontekście rozpatrywanego mitu. śmierć i zmar­ twychwstanie bóstwa nie mogły być zupełnie obce religii mykeńskich Achajów. Znają je także kultury Akkadu i Babilonu. Pouczenia „mądrego" Szuruppaka adresowane są do syna i sformułowane w pierwszej części w formie zakazów angażowania się w spory.L. dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopów oraz mieszkające w najbliższym sąsiedztwie Zeusa dzieci Sty­ gi: Potęga. Nilsson59. znajduje. W kontekście trwałości sprawiedliwych rządów Zeusa. Towarzysząc głównej genealogii. Copenhagen 1974. Jest on wyrazem tej samej tendencji. morderstwa. Problem zagwarantowania porządku kosmicznego. rów­ nież cały szereg paraleli bliskowschodnich.) pożar wszech­ świata. Dalsza część utworu ma charak­ ter dość luźnego opowiadania na temat ludzkich zachowań i ludzkiego życia. 61 60 210 211 . West62. którego mityczna treść uzasadnia powstanie ca­ łego wszechświata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczną trwałość. Wiecznotrwałość rządów Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych­ czasowego ciągu sukcesji i poprzez jego utożsamienie się z „mądrością". że pełnią obaj w zasadzie tę samą funkcję przy wzroście wegetacji. skoro z taką siłą odrodziły się w ekstatycznym kulcie Dionizosa. z „gromowładnym Zeusem. The Instructions ofSuruppak. Na straży tego porządku stoją sturęcy olbrzymi. 62 Tamże. W obydwu przypadkach poeta spłaca niejako dług szla­ checkiej tradycji religijnej. ed. podobnie jak Teogonia. Gwarantuje go poza tym najpotężniejsza broń. nowego znaczenia nabiera przedstawiony w koń­ cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. Gwarantują go zwłaszcza zwycięskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem. Zeus. s. Oxford 1978. Literatura dydaktyczna.

w jaki sposób odbyło się i czemu zawdzię­ czamy to niełatwe przejście od świata bogów w Teogonii i herosów w Katalogu do twardej rzeczywistości dnia codziennego w Pracach. które niekiedy znajdują paralelę w literaturze Bliskiego Wscho­ du. Hezjod. że tak głośno kwi­ czy64. Cardiff 1966. długotrwałych doświadczeń oraz mądrości i autorytetu płynącego z wieku nauczającego autora. rolnika). spisane na ołowianych tabliczkach. 90. można zestawić z Księgą Przysłów 26. Tu również analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy­ rażenia podobnej myśli własną. że dzieło to powstało nie tylko po Teogonii. s. którego bohaterami byli herosi. obcą w dużej mierze ich praktycznemu myśleniu. 31. który w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu­ dowany na niespotykaną w poematach bliskowschodnich skalę wykład etycznego po­ stępowania. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. w czasach nowożytnych był przedmiotem studiów wielu pokoleń badaczy. Zmierzały do formowania charakteru mło­ dzieńca na podstawie starodawnej tradycji. ciężkiej pracy. wstępem i przypisami opatrzył J. panowania nad swym językiem. która tak bujnie kwitła przez całe ty­ siąclecia w kulturach starożytnych na Bliskim Wschodzie. opowiedziana w w. Łanowskiego. co zło doradza63. Autorzy tych dzieł zwracali się w nich z re­ guły do młodszych. Narodziny bogów. Poemat Hezjo­ da. zapisany w 828 wierszach heksametru. pisarza. Autorami tych poematów są najczęściej wysoko wykształceni starsi ludzie. Podobieństwa z literaturą dydaktyczną Bliskiego Wschodu dostrzega się również w przedmiocie pouczenia. napomnień i rad dotyczących sposobu postępowania. które na Wschodzie stanowiły przedmiot oddzielnych poematów. przypomina natomiast sumeryjską bajkę o rzeźniku. Równolegle do sumeryjskiej znana jest od połowy III tysiąclecia przed Chr. Rację ma zatem J. małżeństwa. lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od­ powiadających greckiemu sposobowi myślenia. 4). co innemu zło czyni. Obydwa przypadki stanowią ilustrację karzącej sprawiedliwości. Wyrażona jest z reguły w formie prostych. P. Są braćmi. który zarzynając świnię oburzał się na nią. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Chr. czytany. Walcot. w świątyni Muz na Helikonie. I taknp w. 2450 r. że Hezjod jest starszym bratem Persesa. Tarcza. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mądrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mądrego i niezbyt uczciwego adresa­ ta. okazywania szacunku biednym. popartych sentencjami i przysłowiami. lecz jednocześnie praktyczne porady na temat prac rolniczych i żeglowa­ nia. 212 213 . W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej. zwięzłych nakazów i zakazów. 17. lecz tak­ że po Katalogu Kobiet. Częściową odpowiedź na to py63 64 65 Przekład J. Nasuwa się zatem pytanie. Zob. który karci mocno trzyma­ nego w szponach słowika. co go toczy. kiedy z naciskiem podkreśla. s. oryginalną formę. Spotykamy się w nim jednak z niecałkiem typową dla bli­ skowschodnich poematów dydaktycznych sytuacją. w szcze­ gólności z okresu panowania słynącego z mądrości Salomona. dy­ daktyczna literatura Egiptu. zwłaszcza w chętnym korzystaniu z przysłów i sentencji. uważali poemat zatytułowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je­ dyne autentyczne dzieło poety i przechowywali je. Łanowski. przed Chr. uczciwej. Adresat i nauczający poeta należą do tego samego pokolenia.: Sobie samemu zło czyni mąż. lecz zawierały cały szereg elemen­ tów moralizatorskich i dydaktycznych. rada zaś jest najgorsza dla tego. unikania sporów majątko­ wych. wpisuje się niewątpliwie również poemat Hezjoda. Literatura dydaktyczna już w tradycji starożytnych kultur Międzyrzecza i Egiptu wytworzyła swoistą konwencję literacką. Pewne podo­ bieństwa można dostrzec także w formie wykładu. Porady te nie ograniczały się jednak wyłącznie do praktycznych pouczeń ułatwiających wykonywanie wyuczonego zawodu. współziomkowie Hezjoda. Mądrość autorów ma przede wszystkim wymiar praktyczny. którzy pełnią równocześnie funkcję doradców królewskich. reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. której znaczna część pochodzi z okresu królewskiego (1000-600). Trudno byłoby znaleźć aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko­ wej. „że Prace i dni to dzieło oryginalne. indywidualne i twórcze. potomkowie bogów i kobiet śmiertelnych. a jego autor to wyraźna i charakterystyczna osobowość krocząca własnymi drogami przez gąszcz tradycyjnych treści"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX. Hesiodandthe Near East. Prace i dni.). Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzębiu. starożytni mieszkańcy Beocji. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez długą tradycję konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twór­ czej askrejskiego poety. W nurcie egipskim dominują pouczenia adresowane do przyszłych władców państwa. Dotyczą one podstawo­ wych w życiu społecznym spraw: przyjaźni. 202-212. Przeh. Wyżej więc zdawali się cenić pieśń o mądrości ludzkiej niż pieśń o bogach. do którego przygotowywał się adresat (np. 265 n. Warszawa 1999. Najlepiej chyba znanym przykładem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Księga Przysłów. Służyli też po­ radami w uprawianiu zawodu. bliskich sobie adresatów — do syna lub ucznia — z całymi se­ riami ostrzeżeń. 27 (według (Biblii Tysiąclecia): Kto kopie dół — weń wpadnie. Możemy się tylko domyślać. Łanowski. Wszyscy badacze są zgodni. podziwiany i cytowany w każdej epoce. a kamień wraca do tego.

jak się zdaje. Takie jest życzenie poety i taka jest jego gorąca prośba. Ojca bogów. a garncarz pilnuje garncarza Żebrak śledzi zazdrośnie żebraka. 9-10). nawiązuje tu do Homerowej Iliady. Eridę czyni przyczyną i źródłem społecznego zróżnicowania. którzy: „Głupcy. połowa jest lepsza niż całość. Persesa. ale rządzi sprawiedliwie. ani tego jak wielkie bogactwa są w malwie i asfodelach!". jest matką postępu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności. a nieznacznego znów wsławi. stanowiącego jednocześnie polemi­ kę z własnym zdaniem wyrażonym wcześniej w Teogonii (w. Właściwy poemat zaczyna się w sposób na pierwszy rzut oka nieco zaskakujący od stwierdzenia sformułowanego w formie wniosku. Jest to ten sam Zeus. Przyjdźcie wysławiać swą pieśnią Zeusa. którego przedmiotem będzie mądrość ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. 27-28): O Persesie. sławionych zaszczyca. zobacz Ty i mnie wysłuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to. ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. i Ostrzega Persesa. a w Katalogu dopuścił. Z całą świa­ domością. a mężowie zabiegają o to. niedostrzega­ ną nie tylko przez Homera. Wszechpotężny Zeus rządzi więc światem ludzkim.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. który wyraźnie jest we władaniu złej Eridy. najwyższy wśród niebian pałac dzierżący65. Chociaż wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny. w której „zła Waśń". w nadziei. by sławić pieśnią ich Ojca: Muzy. co prawe przedstawię" (w. On ma być ostateczną sankcją prawidło­ wych zasad. Niechaj Waśń rada złemu cię nie odrywa od pracy68 '. jaką zanosi do Zeusa. W tym świecie „drzewa tracą przed czasem owoce. Obraz ten jest wyraźnie przeciwstawiony wizji życia nakreślonej we wstępnej części Katalogu. pochwali drugą trzeba potępić. któ­ rą poeta zamierza opiewać: „Proszę Cię. Absolutna władza Zeusa nad ludźmi jest więc tą prawdą. Z mitu o dwu Eridach wyrastają więc dwa główne tematy poematu. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa. Chociaż papirus zawierający tekst zakończenia Katalogu jest mocno uszkodzony. złą Eridę. że w ten sposób spełnia się na ziemi jego wola. o ile. 96). Dobra Erida. Łatwo skromnego wyniesie. która pozwala mu wyja­ śnić i uzasadnić w aspekcie religijnym przyczynę zróżnicowania losów ludzkich. Steffena. Jedynym warunkiem uczciwego pomnożenia majątku jest systematyczna. 225 n. by ludzie wyniszczali się w bra­ tobójczych walkach. rze­ telna praca. Łatwo on kogoś wywyższy. wyznacza akcję dużej części poematu. W Teogonii (w. dumnego z wyżyn zaś strąci Zeus gromowładny. daje się z niego wyczytać niezwy­ kle przygnębiająca wizja świata i ludzi żyjących po wojnie trojańskiej w epoce postheroicznej. że każda ludzka rzecz ma swoje źródło i swe uzasadnienie w sfe­ rze boskiej. . jak to ilustruje szeregiem przykładów. by ukoić cierpienia swych dzieci". którą poeta tak mocno akcentuje na wstępie poematu. waszego rodzica! Przezeń żyją śmiertelni w pogardzie lub cieszą się sławą. gdy ludzie szczęśliwi żyli razem z bo­ gami. a pieśniarz pieśniarza. Z powyższych rozważań natury ogólnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotyczą­ cy postępowania swego brata (w. Rozgłos zyskują lub nikną za Zeusa wielkiego też sprawą. kto rozumny. Wy­ chodząc z założenia. którego Hezjod zna jako „ojca bogów i ludzi" i którego czci jako dawcę zarówno szczęścia jak cierpienia. 6 Przekład W. że Erida jako bogini ma podwójną naturę. wzywa się tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie. Łatwo poskromi wielkiego. by •— zachęcony wygraniem poprzedniego procesu dzięki przekupnym sędziom — nie dochodził po raz drugi sprawiedliwości przed tymi samymi sędziami. a siły mocnego pozbawi. 11-13): Bo nie jeden był tylko ród Waśni.) wymienia poeta wśród potomstwa Nocy tylko jeden ro­ dzaj Waśni. gdyż różny obu obyczaj67. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ tanie można znaleźć w zakończeniu Katalogu Kobiet. nie wiedzą. która mu leży na sercu. który już w czasie zaślubin Menelaosa z Heleną „postanowił wywołać na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i dą­ żył do unicestwienia znacznej części rodu ludzkiego" (fr. przynoszącą ludziom wszelkie nieszczęścia. Tu natomiast wprowadza popartą doświadczeniem życiowym poprawkę. ale co w tym przypadku istotniejsze również przez adresata pouczenia. ale na ziemi są dwa: i jedną ten. ty sobie weź to na dobre do serca. tak jak od dawna rządził świa­ tem bogów i ludzi. kłótnia Achillesa z Agamemnonem. Przekład J. wszak śpiew wasz z Pierii płynący. który w Teogonii rozdzielał zaszczyty i kary innym istotom boskim. Wstęp poematu jest w całości poświęcony pochwale Zeusa. maluje z wielkim upodobaniem. 214 215 —iii . Przekład J. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsłonić przed swym bratem Persesem prawdę. I tę jej pozytywną stronę. Łanowskiego. popychająca ludzi do współzawodnictwa i do pracy. na których winny opierać się międzyludzkie stosunki. by poka­ zać. Łanowskiego. Muzy są przywołane tylko po to. którymi zamyka ten epizod: Cieśla zazdrości więc cieśli. Takiego właśnie Zeusa postanawia poeta uczcić w swym no­ wym poemacie.

Obydwa są ze sobą funkcjonalnie połą­ czone. która wyraża dwubiegunowość losu ludzkiego. przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwości i zachętą do pójścia za dobrą Eridą drogą współ­ zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. Pandora. w którym za rządów Kronosa ludzie żyli na równi z bogami. s. gdy czło­ wiek mógł żyć bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze.. drugi jest reakcją Hezjoda na tę postawę. Otuśa i Efialtesa. A przejście do tej opowieści: „jeśli chcesz. Vernant72. która znajduje potwierdzenie również na płaszczyźnie charakterystycznego dla każdej epoki wieku żyjących w niej ludzi i na płaszczyźnie ich losu pośmiertnego. po przytoczeniu powyższej opowieści mogliby­ śmy się spodziewać wysnucia z niej wniosku o konieczności pracy oraz apostrofy do Persesa wzywającej go do porzucenia sporu i do podjęcia prac rolniczych.M. Jak celnie zauważa L. że również ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjaśnienie przyczyny aktualne­ go stanu rzeczy i konieczności ciężkiej pracy. że pokolenie bohaterów jest doskonale zintegrowane z całością hezjodej- 70 71 Przekład J. I. trochę niezdarnie uzasadniający pozo­ stanie nadziei pod pokrywą beczki. Przyjmuje się. jedna z nich zawiera dobro. Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pełne tego wyjaśnienie. Poeta nie twierdzi przecież. w której pod panowaniem Dike dzięki wytężonej pracy można cieszyć się zmiennymi kolejami losu. z brzegów naczynia na zewnątrz nie wyleciała. gdyż wcześniej kobieta zatrzasła pokrywę69. że roz­ poczynając swą opowieść od przedstawienia złotego wieku pokaże stopniowo postę­ pujący w kolejnych epokach upadek ludzkości i zakończy swój wywód uwypukleniem tego. Jak wykazał w swej wnikliwej analizie tego mitu P. Łanowskiego. wiek brązu wiekowi bohaterskiemu i aktual­ ną część wieku żelaznego. czy też jemu zawdzięczamy wprowadzenie epoki bohaterów walczących pod Tebami i Troją i przesunięcie akcentu z postępującej degradacji materialnej na sprawy moralności. nie znając trudów. s. Istotna jest tu jednak właśnie dwuznaczność poło­ żenia nadziei. Czerpiąc z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszaninę szczęścia i nieszczęścia. 535 nn. Nie jest to łatwa droga. że jest to tradycyjny przekaz. s. jeśli podda się ona władzy Hybris. Sięgając do mitu traktującego o początkach ludzkości podejmuje poeta próbę dania odpowiedzi na dręczące ludzkość od zarania jej dziejów pytania: dlaczego czło­ wiek musi pracować na życie? czy istniał kiedykolwiek w przeszłości okres. 95-98): zło wypuściła — i ludziom sprawiła żałosne kłopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostępnym więzieniu w środku została. Tymczasem jego opo­ wieść poszła w zupełnie innym kierunku. to masz oto inną opowieść o tym. 49. jest „ukochanym" przez ludzi „złem". Motyw „beczki" (pithos) jako więzienia zna już Iliada (V. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ Pierwszy — jest ucieleśnieniem złej Eridy w postawie Persesa. Podobnie jak w Teogonii karę za winę Prometeusza ponoszą głównie lu­ dzie. złożonego z mieszaniny dobra i zła. Ilu­ strację i uzasadnienie związanych z jej realizacją kłopotów i trudności stanowią dwie opowiedziane z kolei przypowieści mityczne. która usprawiedliwia smutną konieczność pracy i obecność wszelkiej niedoli ludzkiej winą pierwszej kobie­ ty. cit. 13-79. Oszustwo. Stworzona za cenę wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposażona przez wszystkich bogów pierwsza kobieta. Najbliższej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek złoty wiekowi srebrnemu. jak bogowie i ludzie dzielili niegdyś ten sam los" wskazuje jednoznacznie. Op. w opisie kolejnych wieków swą uwagę koncentruje na ich moralności. gdzie mówi się o uwięzieniu w spiżowej beczce gigantów. że wiek brązu jest pod jakimś względem gorszy od srebrnego. 174-201).). szczęścia i nieszczęścia.). w beczce. Po przedstawieniu wieku złotego. Iliady (w. dt. nieszczęść i trudu. stanowi punkt wyjścia dla aktualnie przytoczonej opowieści i jest zaledwie wspomniane na jej po­ czątku. Tak twierdzi L. 510-616). której pokrywę uniósłszy (w. 385-391). gdzie Achilles mówi o dwu beczkach stojących przy wejściu do pałacu Zeusa. została opowiedziana częściowo już w Teogonii (w. Jako żona Epimeteusza przyjęła bowiem mimo ostrzeżeń Prometeusza przesłaną w darze od Zeusa „beczkę". Symetria ta. Paris 1971. 49 n. M. jest wymownym świa­ dectwem. Przedstawienie epoki żelaza kończy apokaliptyczną wprost wizją kompletnego upadku moralnego ludzkości (w. Pandory. wizji całkowitego upadku moralnego ludzkości epoki żelaza. a ściślej na ich stosunku do bogów i bliźnich. za pomocą którego Prometeusz pozbawił Zeusa lepszej części ofiarnego mięsa podczas składanej w Mekonie ofiary (Th.). West (op. 216 217 . 72 Mythe et la pensee chez les Grecs. jak ciężko jest w epoce żelaza zarobić na życie swą pracą. Główny akcent położył natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko­ lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka­ zom Zeusa. 527 nn. West70. prowadzącej do wy­ niszczającego procesu. problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczególnych wieków ludzkości. druga zło. tymczasem poeta zaczyna opowiadać kolejny mit na temat utraty przez ludzkość pierwotnego stanu rajskiego. czy Hezjod już w takiej formie poznał ten mit71.. Skończyła się w ten sposób „rajska epoka" wolna od chorób. Można by się zatem spodziewać.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Trudno było­ by w tej chwili rozstrzygnąć. cierpień i pracy. Tu po­ dejmuje poeta ten sam mit dostosowując go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. W świetle jego interpretacji mit o pięciu wiekach nie jest jednak ilustracją postępują­ cego upadku moralnego ludzkości.

którzy strzegą praw i karzą występki. której gwarantem jest sam Zeus i Dike może być realizowana w stosunkach międzyludzkich. 309). 213). jest ona jednocześnie symbolem płodności i destrukcji. przyjaciela. którym do przemyślenia poleca naukę płynącą z bajki o trzymanym w szponach przez jastrzę­ bia słowiku73. Nie ma bojaźni bożej. Świat rolnika kierującego się tak pojętą hybris. źródłem życia i przyczyną śmierci. Bajka ta stanowi jedynie ilustrację ich pozycji jako „silniejszego" i nie zawiera bezpośredniego dla nich pouczenia. kłamstwa i przestępstwa. Zamknąwszy w ten sposób pierwszą część poematu. 226-245). popycha go na­ tomiast do walki i kłótni i pobudza do bogacenia się na drodze przemocy. Trudno zatem się dziwić. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ skiej wersji opowiadania. Jest to innego rodzaju hybris niż ten niepohamowany pęd do walki. teraz uzupełnia go poeta podwójną wizją wyznaczoną przez kryterium stosunku do Dike i Hybris. że uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku żelaznego: nie ma szczęścia. którym kierowało się pokolenie „spiżowe". lecz kontynuuje wywód o Dike i Hybris (w. Taka postawa znajduje uznanie u bogów. 202-212. dobra. którą Hezjod przedstawia jako przyczynę wszelkich nie­ szczęść. jaki wyłania się z opisu schyłku epoki żelaza. Naszkico­ wał go już poeta dwukrotnie na początku i w zakończeniu opowieści o Prometeuszu. 202-285). jest w istocie całkowitym zaprzeczeniem normalnego świata. jest trzydzieści tysięcy nieśmiertelnych strażników Zeusowych. Dlatego człowiek kocha to „nieszczęśliwe życie" tak samo. Moralna nauka wynikająca z tego mitu wyrażona jest wprost w opisie współczesnej poecie epoki żela­ za.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. do którego bezpośrednio zwraca się teraz poeta z wezwaniem do prze­ strzegania praworządności i zaniechania występku (w. a także obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesięciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworządnego. a przecież na ziemi. których błogosławieństwo napełnia spichle­ rze (w. Oznacza to. konieczność uprawy roli — to najważniejsze cechy tej specyficznej wizji. kobiety. niepewność jutra i lęk przed przyszłością. Jest to hybris. Choroby. Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany następnie przez poetę żywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworządności. to poświęcenie swego życia pracy.. a więc: brak szacunku dla gościa. Zeus postanowił bowiem. do jakiej jest on stworzony. w której poprzez mity i wy­ wód adresowany do brata Persesa i do królów odsłonił przyczyny i uzasadnił koniecz­ ność pracy ludzkiej. jak miłością otacza Pandorę. nieprawości i niesprawiedliwe wyroki. przemocy i bezbożności. brata. Pandora. Egzystencja w epoce żelaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. Naukę z tej bajki winien wyciągnąć raczej Perses. kto innych gnębi krętymi wyrokami i na bogów nie zważa. że poeta. dokładnie tę sprawę rozpatrzcie. Zła Erida odrywa rolnika od pracy. którą podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego określa poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych. Występu­ jąc w swej podwójnej roli: kobiety i ziemi. słuszności. bo nieśmiertelni są blisko i patrzą. zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworządności. Zwraca się teraz formalnie do królów. które regulują z woli bogów życie ludzkie. które ironia bo­ gów mu ofiarowała. kończąc swą opowieść o pięciu wiekach ludz­ kości wizją pełną niesprawiedliwości. oraz miasta. nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstępie nauki o konieczności pracy.. jest jednocześnie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego życia. co zechce. nie ma bogactwa. Nie Dike. lecz Hybris staje się wówczas zasadą jego postępowania. „Dobra walka" pobudzi go do wytężonej pracy respektującej zasady Sprawiedliwości (Dike). który jest przeciwieństwem świata respektującego Dike (Pra­ worządność). Obraz życia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. śmierć. w jaki sposób sprawiedliwość. a wszystkiemu towarzyszy zawiść. Ta część jest dopiero realizacją pro73 W. starość. Człowiek niegodziwy góruje nad szlachetnym. że ten przerażający obraz świata. lekceważenie przysięgi. lecz by było ze sobą połączone solidarnie i nierozłącznie. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brązu jak pokolenie wieku złotego do pokolenia wieku srebrnego. na­ kładające się na wprowadzone wcześniej rozróżnienie „dobrej i złej Eridy". Unaocznione w ten sposób działanie Prawo­ rządności stwarza doskonałe podstawy do wyciągnięcia logicznego wniosku i ostrze­ żenia adresowanego wprost do sędziów (królów): „Królowie. 265-382) . istnienie Pando­ ry. cieszącego się pokojem i względnym dobrobytem. 248-255). Odwrócona jest w nim hierarchia wszelkich warto­ ści. W jego przypadku dobro góruje nad złem. które z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwości niektórych jego obywateli (w. naszej żywicielce. Należy zauważyć. które nie byłoby opłacone wielkim wysiłkiem i pracą. wypędzanej z państwa i karzącej za krzywoprzy­ sięstwa. Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych właściwych dla poszczególnych pór roku (w. by w tym wieku dobro i zło nie było ze sobą wymieszane. jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzęca. Nakreśliwszy tego rodzaju obraz egzy­ stencji człowieka wieku żelaza w micie o Prometeuszu i Pandorze. rodziców. Apeluje jednocześnie do królów i do Persesa o przestrzeganie powyższych zasad sprawiedliwości i o pomnażanie swego ma­ jątku uczciwą pracą (w. 383 do końca). Rolnik Hezjoda w swym postępowaniu musi dokonać wyboru między dwiema postawami odpowiadającymi dwom przedstawionym na początku poematu Eridom. Z kolei dokładnie poeta wyjaśnia odwołując się do mądrości wielu po­ koleń. Jastrząb drwi sobie z lamentów słowika. 218 219 . bo jako silniejszy może z nim zrobić. Dike to peł­ ne respektowanie porządku danego mu z zewnątrz. ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagrożenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porządku moralnego i religijnego. brak wstydu. owo „umiłowane zło"." (w.

582-596) czy barwnego opisu zachowań zwierząt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. 200 przed Chr. podporządkowane są obydwu wydoby­ tym w pierwszej części poematu zasadom etycznym: praworządności i pracowitości. tego — zdawać by się mogło — na wskroś prozaicznego pouczania. O ich autentyczności najwymowniej świadczy zakończenie utworu. otrzymujemy żywy.). znalazł poeta miejsce na wzruszające autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal­ nego lata (w. Po pierwsze. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ blematyki zapowiedzianej w tytule dzieła. 504-546). religijne i praktycz­ ne łącznie z wykładem na temat dni pomyślnych i feralnych. który woli zarabiać na życie handlem zamorskim. 220 221 . przetkane licznymi sentencjami. wyrażonych w formie gnomicznej. Zalecenia praktyczne dotyczące tak prowadzenia gospodarstwa rolnego. obserwować owady i szukające schronienia pod liśćmi robactwo. Z czułością odmalowuje poeta zapach świeżo zoranej ziemi. pobożności.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. był również uważany powszechnie za dzieło Hezjoda aż do Arystofanesa z Bi­ zancjum (ok. którą zawdzięczał zapewne swemu ojcu. Dają poecie okazję do wprowadzenia elementów autobiograficznych (osiedlenie się ojca a Askrze — w.): Dzień raz jest ojcem. Poemat zatytułowany Pouczenia Chirona. sto­ sunków sąsiedzkich. Jego porady nie płyną więc z wła­ snego doświadczenia. Uwagi o żegludze zamykają wprawdzie adresowane bezpośrednio do Persesa po­ uczenia. Dochodzi do tego cały szereg uwag wywodzących się z przesą­ dów ludowych i praktyk magicznych związanych z zachowaniem czystości i higieny osobistej (w. gdzie odniósł zwycięstwo w konkursie poetyckim na uroczysto­ ściach pogrzebowych ku czci króla Amfidamasa. udział poety w igrzyskach na Eubei — w. pozwala nam wsłuchiwać się w głosy zapowiadających nadejście wiosny i lata ptaków. nakazów i zakazów i dlatego obecnie większość badaczy nie widzi podstaw. 765 rozpoczyna się ostatnia część poematu. co w ciągłej robocie się trudzi Znając to wszystko dokładnie. a niekiedy nawet drobiazgo­ wo opisuje poeta prace. natomiast dzięki znaleziskom papirusowym mamy okazję zupełnie nieźle zapo­ znać się z charakterem Katalogu Kobiet. w staro­ żytności uważano Hezjoda za autora wielu innych poematów. formalnie adresowane do Persesa. jak i żeglugi handlowej. jakie miejsce zajmowały one w zbiorze dzieł He­ zjoda i w jaki sposób uzyskały status jego utworów. przyjaźni. i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptaków przezornie i złych nie dopuszcza się rzeczy74. pokazuje. zachowanie zwierząt. jakie winien wykonać rolnik w ciągu roku w swej zagrodzie i w polu. Pory prac wyznaczają głównie zjawiska niebieskie. umiłowanie całej przyrody i rolniczego trudu pozbawiają powyższe pouczenia mentorskiego tonu. Jak zaznaczyliśmy na wstępie tego opracowania. który uzupełnia za­ lecenia praktyczne szeregiem luźno na pozór powiązanych. że różnego rodzaju poezja dydaktyczna była uważana za hezjo- 74 Przekład W. 633-640. Ograniczone są właściwie do przygotowań na lądzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. Informacja ta jest interesująca z dwu przynajmniej powodów. 650-660). W pewnych przypadkach same tytuły zagi­ nionych dzieł pozwalają zrozumieć. z którego zachowały się zaledwie trzy wiersze. Błogosławiony jest człowiek. nieautentyczny dodatek. wyrażonej zarówno poprzez mity. a w innym znów czasie ojczymem dla ludzi. porad życiowych dotyczących małżeństwa. jak poprzez pouczenia etyczne. pogoda. W średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej poza Teogonią i Pracami zachowała się jeszcze tylko Tarcza Hera­ klesa. 825 nn. INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omówione przez nas szerzej utwory stanowią niewątpliwie podstawę i trzon twórczości Hezjoda. wschody i zachody gwiazd. która znalazła odzwierciedlenie w drugiej części jego tytułu: Dni i w której w nawiązaniu do prac rolniczych przed­ stawia poeta ludową wiarę w magię cyfr i wynikające z niej istnienie dni pomyślnych i niepomyślnych dla poszczególnych czynności ludzkich. jego cztery ostatnie wiersze (w. słońce. przyglądać się zwierzętom i ludziom zaskoczonym śnieżycą i burzą. Po­ stawa szczerości. Steffena. nie kończą jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety. Stąd też płyną walory poetyckie. 694-764). by zapewnić sobie i swojej rodzinie niezbędne środki do życia. skoszonego siana i zżętego zboża. Szczegółowo. który odmówił mu au­ torstwa tego poematu. Jednym słowem. Jest rzeczą oczywistą. a w swej istocie do całego ówczesnego społeczeństwa. że Prace i dnie nie były jedynym dziełem dydaktycznym He­ zjoda. bo tylko raz odbył krótką morską podróż na Eubeję. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie całej mądrości poematu. starożytnego wydawcy Teogonii. Poeta przyznaje zresztą. Obok prac rolniczych przedstawia też poeta rady dla człowieka. barwny i poetycki obraz życia beockiego rolnika schyłku VIII lub początku VII wieku przed Chr. Część ta nie odbiega w zasa­ dzie swym charakterem od poprzedzających ją pouczeń. Nie można im jednak odmówić rzetelnej znajomości rzeczy. by wiersze te uznawać za późniejszy. Z w. z których obecnie znamy tylko tytuły i mniej lub bardziej liczne fragmenty. Przedstawiając kalendarz prac rolniczych. że sam nie ma wielkiego doświadczenia w żegludze morskiej.

niesie ze sobą trudne do przezwy­ ciężenia problemy. że cały Katalog. s.). I właśnie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi­ my poświęcić nieco więcej uwagi. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. byłoby dziwne. były prawdopodobnie inspiro­ wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motywów. 8 nn. ed. Uczonym aleksandryjskim zawdzię­ czamy zatem informacje na temat podwójnej wersji Katalogu Kobiet. Oxonii MCMLXVII. and Origins. by są­ dzić. czy zupełnie inny poemat75. Pelazgosa. Podobnie jak w przypadku Prac. jak w epoce cesarstwa rzymskiego. że tradycja starożytna jednoznacznie wskazująca na Hezjoda jako autora Katalogu nie była pustosłowiem i że utwór ten w swym zasadniczym zrębie można datować na przełom VIII i VII wieku przed Chr. P. matce Alkmeny (fr. reprezentuje pięć ksiąg Katalogu Kobiet. obok Katalogu Kobiet {Ehoje) starożytność znała Wielkie Ehoje.West. Bardzo słabo poświadczone mitologiczne poematy. Oxford 1985. pasjonującej się wiedzą antykwaryczną.L. Z imieniem Hezjoda łączył ten poemat działający w VI 76 77 78 Przyjmuje się na ogół zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. Świadectwa dotyczące długości utworów poetyckich datują się dopiero od epoki hellenistycznej i związane są z rozwojem filologii. rynku książkowego i krytycznymi edycjami tekstów. s. Struccture. Góttingen 1894. podob­ nymi do Tarczy Heraklesa. który dałoby się sensownie przełożyć na inny język. Tylko niewielką część tego materiału da­ łoby się udostępnić szerszej publiczności w przekładzie na język nowożytny. Leiden 1960. natomiast J. Jej bezpodstawność wykazał. by wszelką poezję dydaktyczną przypisywać Hezjodowi. 75). Lobela. poszerzona w stosunku do przyjętej za kanoniczną. a 17 następnych — Wielkie Ehoje (fr. przedstawiającej Alkmenę jako matkę Heraklesa i Ifiklesa (fr. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworów Hezjoda. Westa76. przez E. poemat poświadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i starożytne scholia. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. 222 223 . które za­ chowują porządek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. zadecydował o powszechnym w starożytności przypisywaniu autorstwa ca­ łego poematu Hezjodowi. opublikowane w 1962 r. Ich rekonstrukcja do stanu. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ dejską. Merkelbacha i M. W świetle wywodów niemiec­ kiego uczonego mamy pełne prawo uważać. ukoro­ nowanym monograficzną publikacją na temat Katalogu77. Draeger78. Tym niemniej dzięki wieloletnim studiom M. wyznaczone przez rodowody wywodzące się od Eola. Ilość papirusów z okresu późnohellenistycznego i rzymskiego zawierających ułamki tekstu Katalogu ustępuje tylko nie­ znacznie ilości znalezisk papirusowych z komediami Menandra. s. 61. jest dziełem anonimowego autora żyjącego w VI wieku przed Chr. 93 i począ­ tek kolejnej Ehoi. W tym przypadku głosił je niewątpliwie Centaur Chiron. Ten właśnie fakt. czyli wróżby z obserwacji lotu ptaków. w przyp. L. czy była to tylko inna. charakter. że istniała dłuższa wersja Prac. Tarcza Liczący 480 heksametrów poemat zatytułowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany był w zachowanej obecnie formie już gramatykom aleksandryjskim. i że wzmiankowane przez źródła starożytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja. Its Naturę. odmienny od Katalogu poemat. mogły być włączone w jej ramy. Teza M. podważając wszystkie argumenty Westa. 23) utrzymuje. 94). L. co poświadczają dwa papirusy z Oxyrynchos. a po drugie — że pouczenia mogły być włożone w usta fikcyjnej postaci i nie musiał ich wygłaszać sam poeta. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. cytowana jako Wielkie Prace. Mamy zatem podstawy.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. L. traktowane przez wydawców jako niezależny. 246-262). Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. 2 nn.) tożsamość między Katalogiem Kobiet i Ehojaj. Schwartz {Pseudohesiodeia. któ­ rzy jego początkowe 56 wierszy mogli znaleźć również w czwartej księdze Katalogu Ko­ biet Hezjoda. P. Przynoszą one koniec Ehoi o Lisidice. 75 Fragmenta Hesiodea. Skoro istniała tendencja. że Kata­ log i Wielkie Ehoje to tylko różne wersje tego samego utworu.L. Merkelbach et M. ponieważ w przeważającej większości przypadków fragmenty zachowane są w formie skrawka papirusu zawierającego początek lub sam koniec wiersza. pocho­ dzących głównie ze znalezisk papirusowych. R. Stuttgart 1997. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie były natomiast wystarczającym atutem. mamy okazję poznać źró­ dła. Świadczy to niewąt­ pliwie o popularności tego poematu zarówno w epoce hellenistycznej. wersja tego samego poema­ tu. która to zainteresowanie odziedziczyła. Najpełniejsze wydanie fragmentów Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzieł wią­ zanych z imieniem Hezjoda zawdzięczamy współpracy dwu wybitnych filologów: R. łącznie z wprowadzającymi go wierszami koń­ czącymi Teogonię.-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa. Zachowane frag­ menty pozwalają się ułożyć w większe bloki. Wśród nowożytnych uczonych nie ma zgody co do tego. Draeger. wyznaczony przez genealogie. Inachosa. Westa. strukturę i układ treści dzieła. że początkowe 56 wierszy poematu wypełniała Hezjodejska Ehoja Alkmeny. Palingenesia Bd. Leo (Hesiodea. by utwór ten trafił do szkolnego użytku i do średniowiecznej tradycji rękopiśmienniczej. córek Atlasa i ich potomków oraz zalotników Helleny. Opinię taką podziela M. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentów. gdyby archa­ iczna lub archaizująca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie była włączana do kanonu jego dzieł. Westa. adresując do swego najsławniejszego ucznia — Achillesa. Wielkie Ehojaj traktuje się jako oddzielny utwór.

judząca mężów do walki" (w. Od jego to wła­ śnie charakterystyki rozpoczyna poeta swoją opowieść. 79 80 Por. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej treści i strukturze fabularnej poematu. był on do­ skonałym znawcą poezji epickiej. stanowi punkt wyjścia dla przedstawienia całego szeregu scen bitewnych i walk wyrzeźbionych na tarczy. Właściwa pars epica poematu zaczyna się jednak dopiero od w. w jaki bohater wszedł w jego posiadanie. Wymowne jest chociażby przedstawienie podróży Zeusa z Olimpu do Teb. smoka. Również Apoloniusz Rodyjski. poetyckim opisem gotowego już dzieła. 139. które doskonale har­ monizują ze sceną przedstawionego następnie pojedynku. bogaty w barwne szczegóły. w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa. na którego czole „polatuje straszna Waśń. 326). Na obrzeżach tarczy Hera­ klesa podobnie jak u Homera przedstawiony był Okeanos. poeta liryczny Stezychoros. przedstawiającej strasznego. I tak jak Homer otwiera swój 224 225 . Mimo pogoni za niezwykłością jest bardziej schematyczny i uporządkowany. Można odnieść wrażenie. Motyw Eridy. R. użytą w Teogonii (w. który w świętym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (Łabędź). s. znana powszechnie z Plautowego Amfitryona. Opis tej tarczy. Świadectwo Stezychorosa i analiza przed­ stawionych na tarczy obrazów pozwala nowożytnym uczonym datować to „poszerze­ nie" na pierwszą połowę VI wieku. Opis obrazów wyrzeźbionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzeźbionej w samym jej środku. Jest najwyraźniej zafascynowany poprzedzającym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa.. że poeta świadomie nawiązuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali­ zuje. lecz kunsztownością swego przedstawienia. 315-365. syna Aresa. Jak już zaznaczyliśmy. napuszony i barokowy styl. uznawał je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieżność z Katalogiem) i styli­ stycznego za autentyczne dzieło Hezjoda. jako ostatnim etapie podróży. niezwykle butnego. tessalskiego. Nazwa ta dodaje opowieści lokalnego ko­ lorytu. tkanina narracji jest cienka. Nie ulega wątpliwości. Lambertem. a bizantyjska przedmowa do tego utwo­ ru informuje nas.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zatrzy­ muje się on na górze Fikion. Nie może nas zatem dziwić. s. któ­ rego za chwilę użyje sposobiący się do walki Herakles. wykonanej również przez boskiego kowala Hefajstosa. że stylistyka Tarczy mieściła się w ramach szerokiej palety zróżnicowania charak­ terystycznego dla dzieł Hezjoda. być może. jednego (Ifiklesa) ze związku z przybyłym tej nocy po spełnieniu „pokuty" mężem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem. Opowiedziana tu histo­ ria. że jako hezjodejski do­ tarł ten poemat do czasów nowożytnych w średniowiecznych rękopisach łącznie z Teogonią i Pracami jak też i oddzielnie. lecz ekfrazą. Jej głównym bohaterem jest Herakles. którym powozi sam bóg wojny Ares. że jako poemat Hezjoda był on znany Megakleidesowi. lecz jego magiczna moc i boska wspaniałość wyglądu. inspirowany niewątpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach. Nie jest to zatem przypadek. aluzję do walczącego z Herakle­ sem Kyknosa. Wykorzystując typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia się bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwagę na tarczy Heraklesa. a znajomość starożytności prowokująca do jej opowiedzenia. Hery79. który znając jej wierność. Uderza nas z miejsca odmien­ ny od poprzedniej partii. ewokując beocką nazwę Fiks zamiast Sfinks. Znaleziska papirusowe potwierdziły pierwotną przynależność początkowych 56 wierszy do Kata­ logu Kobiet. perypatetykowi. dotyczy — najogólniej mówiąc — poczęcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmenę bliźniaków. w jaki sposób hezjodejska poezja katalogowa prowokowała i inspirowała do dokonywania poszerzeń krótko ujętych motywów w rozbudowane szeroko. niezwykłością sytuacji i przedstawionych bo­ haterów. 147). któremu trudno było pogodzić się z faktem. Contribución al conocimientodel Escudo de Heracles. nagim szczycie położonym w odległości kilku kilome­ trów od Teb. 1972. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ wieku przed Chr. poetyckie sceny. stanowiąc. budzącego swym wyglądem śmiertelne przerażenie. 139-319). trudno powiedzieć. że poeta z pełną świadomością ciekawość i uwagę słuchacza pragnie obudzić nie rozwo­ jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku. Wśród płaskorzeźb pokrywających tarczę Heraklesa spotykamy rów­ nież inne znane nam już motywy z tarczy Achillesa. sławny poeta epicki działający w Aleksandrii w III wieku przed Chr. ale ją przyćmić. któremu poemat zawdzię­ cza swój tytuł. pierwsze 56 jego wierszy są najlepiej zachowaną częścią Katalogu Ko­ biet i przedstawiają Alkmenę. a Kyknosem i Aresem. że przedmiotem swego przedstawienia czyni scenę pojedynku między Heraklesem. która ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynków w Iliadzie i stanowi bezpo­ średnią rywalizację z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieśni Iliady. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniałego rękodzieła przez boskiego kowala Hefajstosa. Wygląda na dość wyszukany. Jego opis jest o połowę dłuższy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. największego wroga swojej matki. Jego świadectwo jest więc wymownym dowodem tego. Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej. Nie interesuje go więc historia tego dzieła i sposób. New Haven 1988. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraźniej nie tylko konkurować z Muzą Homera. Jako wytrawny „uczony" poeta. Hesiod. arystokratę. pokazując tym samym. Wśród nowożytnych badaczy niewielu jed­ nak obrońców znajduje teza o hezjodejskim autorstwie całego poematu 80 . 57. Znany mi jest jedynie hiszpański uczony J. uprzedził jej męża przybierając jego postać. że według Hezjoda Hefajstos miał wykonać tarczę dla Heraklesa. jako matkę Heraklesa i Ifiklesa. na którego nurtach pływa­ ły tu jednak łabędzie (kyknoi). Vara Donado. wypełnia niemal połowę utworu (w. jedy­ ny przykład w twórczości Hezjoda specyficznie beockiego dialektu. Hesiodo autor del poema.

jak zauważa R. lecz także „sine Kery. jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta­ wieniami homeryckimi. Opis ten mieści się doskonale w manierze stylu hezjodejskiego. 249-250). inspirowane he­ zjodejskim przedstawieniem Chaosu. Najwięksi poeci ateńscy. że za­ znaczył się on jeszcze przed skrystalizowaniem się kanonu jego pism. s. na który datowana jest utworzona w prze­ sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. „jed­ noczesnym atakowaniem wszystkich zmysłów". w. 83-85 cytuje sławne powiedzenie swego współziomka: '. że jest to naśladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuły w Pracach i dniach (w. 582-588) Hezjoda. mimo tylu nowożytnych doświadczeń wojennych. przejęli od niego do swych koncepcji etycznych i społecznych postać i pojęcie Spra­ wiedliwości. Oba opisy są przeładowane obrazami i żaden z nich nie ma pretensji do realizmu. Nie mniej przerażająca jest wizja momentu umierania wyrażona poprzez perso­ nifikację „Mroku". na pograniczu miasta objętego pożogą wojenną i miasta zażywającego wszelkich dobrodziejstw pokoju. Tarczę Heraklesa można więc było nie tylko widzieć. Łącząc realizm okrucieństwa wojny z symboliką jego przedstawie­ nia. Poza Attyką Hezjod był znany już w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos. miała spuchnięte kolana. Tego przy­ kładem jest chociażby wypełniający ponad 20 wierszy opis postaci ściganego przez Gorgony Perseusza. autor Tarczy tym właśnie motywem je zamyka. / Wigor u mężczyzn zaniknął. ramiona jej kryła warstwa obfita kurzawy. daje dobre wyobrażenie o charakte­ rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w. okrut­ ne. „Ciemności śmierci" stojącej w pobliżu Ker. Danielewicza. a raczej przygłuszyć blask poezji Homera. żałosna i straszna. jakich dziesiątki znamy z Homerowej Iliady. 251262). Hezjod był zresztą po Homerze najczęściej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetów i pisarzy greckich. a pod stopami pędzących za nim „po stali bladozielonej" Gorgon — „rozbrzmiewała tarcza niesa­ mowitym hałasem.. kolana i głowę Syriusz im spala"83. żyjący w tej samej Beocji ok. który obuty „w skrzydlate sandały". Op. Jak już uprzednio zaznaczyliśmy. O jego popularności może świadczyć fakt. czego przykładem jest pojęcie Anaksymandrowego apeiron. krwawe i przeraźliwe. potwornie się wyszczerzyła.} Oset w krąg kwitnie: / kobiety są teraz natrętne. Ogromne wrażenie. którym zawdzięczamy ten odrażający obraz. blada. krwiożercze" (w. 142. kreśli poeta przerażającą wizję lęku. HEZJOD W STAROŻYTNOŚCI Trudno dokładnie ustalić moment. gdy lato / Żarem {rozlanym / rośliny uwiędłe wysusza. Z 23 Lobel-Page): „Z liści głos cykad / słodyczą się sączy spod skrzydeł / Pieśń przenikliwa / dobiega bez końca. a więc najpraw­ dopodobniej przed upływem VI wieku. jakie bogowie mieli stworzyć dla bohaterów odle­ głych epok. na dłoniach ogromne pazury. 264-270): Blisko stanęła Ciemność śmierci. 234). są rodzajem oręża. Od dawna zauważono. Nagromadzeniem epitetów. co poświadcza fragment pieśni Alkajosa (fr. 13 Przekład J. że dałoby się dziś zrekonstruować na podstawie cytatów późniejszych autorów w całości jego Prace i dnie i w dużej części jego Teogonię. Pindar. charakteryzującego się m. wyschnięta i z głodu wycieńczona zupełnie. prac rolniczych i grupy lwów atakujących inne zwierzęta. a zwłaszcza spiętrzeniem i róż­ norodnością obrazów porównawczych usiłuje poeta przyćmić. W naszą pamięć za­ padają nie tylko zrozpaczone kobiety: „rozdzierające rękami policzki" i „zawodzące ostre jęki". 226 227 . stała. w cudowny sposób — nie dotykając tarczy — mknął nad jej powierzchnią „z szybkością myśli". autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przyćmić wspaniałością i niezwykłością obrazów nakreślonych ję­ zykiem i stylem Hezjoda. Lamberton81. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiły punkt wyjścia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji. bardziej otwartym na przesadę i na cudowność. Jego opis ujęty w ramy typowej sceny. Nie można mieć jednak najmniejszej wątpliwości. Inaczej mówiąc są to tarcze stworzone przez wyobraźnię poetów inspirowane tradycją kultury bohaterskiej. w którym rozpoczął się wpływ Hezjoda na twórczość innych poetów.in. niszczenia i umierania.. Na­ gromadzenie epitetów i rzadkich. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. była mokra od łez82 Maniera ta znajduje pełne potwierdzenie również w przedstawieniu przebiegu sa­ mego pojedynku. ostrym i dźwięcznym" (w. wywiera w dalszym ciągu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogrążonego w za­ wierusze wojennej. Solon i Ajschylos.Przekład J. zwłaszcza w momencie. gdy rozpoczynają swą pogoń za poległymi w walce i „ucztę" na ofiarach wojny (w. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju. zaczerpniętych niekiedy z języka medycznego okre­ śleń. a zasię z policzków krew się sączyła na ziemię. W obydwu przedstawieniach pojawia się poza tym opis koro­ wodów tanecznych. cit.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ale także „słyszeć". z nozdrzy płynęła jej ropa. szczękające swymi białymi zębami / straszne. Łanowskiego.

. nazywając go „natchnionym przez Boga poetą" {Contra Celsum. 85 84 W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e ł . Scutum. Fragmenta Hesiodea. Traversa. The World of Hesiod. 265). s. Fragmenta selecta ediderunt R.. s. L. Hesiode et son influence.. Schwabl. Hezjod.). 329-344. 38). / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i często powtarzając zaleca je synom" 84 . von E. s. a w szczególności na twórczość Wergiliusza. Jacoby. Burn A. Theogony. Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode. Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie. Studi classici e orientali.A. k o m e n t a r z e . Le operę e i giorni. 1912. Wpływ. szp. Łanowski. A Study ofthe Greek Middle Ages c. Cantarella R. von Fritz. brevi adnotatione critica instruxit. Merkelbach et M. F. Prace i Dnie. BN. Lipsiae. Bona Quaglia L. Zainteresowanych tym problemem czytelników odsyłamy do VII tomu „Entretiens sur l'antiquite classique" — Hesiode et son influence (ed. EvelynWhite. 1964. Verdenius. Blusch J. F. Narodziny Bogów (Theogonia). Oxonii 1967. Vandceuvre-—Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiąue VII). stawiając się w roli askrejskiego poety i cytując heksametry jego p o ­ ezji takie jak np. Prace i Dni. Milano 1968. Napoli 1951. który w mowie Do mło­ dzieńców wskazuje na Hezjoda jako na „najszczerszego piewcę cnót ludzkich" i para­ frazuje sławne miejsce z Prac i dni (w. La Penna. Bazylego. G. „Sobie samemu ten szkodzi. edidit.R. 105-149. jaki wywierała jego myśl etyczna na pisarzy chrześcijańskich. 1902. The Poems of Hesiod. Les Travaux et les Jours. Hesiodi carmina. Hesiodi carmina.. Hesiodos. Hesiod. że popularność Hezjoda nie zmalała również w epoce poklasycznej. Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken. W. i D. JHS 1945. hrsg. 8 n.. S. Colonna. La Penna. Tarcza. Milano 1975. 100 nn. Solmsen. gdzie jest mowa o chwalebnym tru­ dzie wiodącym do cnoty (V. 1167-1240. 5 = Pr. Works andDays. edidit F. I. Diller H. Firenze 1950 (1965). letture critiche. Heitsch. Univ. Berchem—Bruxelles 1964. s. A. W . Russo. D o Hezjoda też i do jego Helikoriskich M u z odwołuje się Kallimach na początku i w zakończeniu swego olbrzymiego dzieła Przyczyny. editio maior. stanowi ciągle żywy przedmiot licznych publikacji naukowych.. któ­ re cytują wyłącznie Astronomie. 1-60. The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods „Theogony". Paris 1928. testo critico e commento eon traduzione ed indici. Kirk. Supplem. Duchemin J. Kirk. Hesiode. Hesiod. XII. adaptując do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i społeczne. London 1936. Ouestiones Hesiodicae et Orphicae. O p r a c o w a n i a o g ó l n e . 412). Warszawa 1999. 2. H. HSCP 68. Oxford 1966.. p r z e k ł a d y . Nereiden und Okeaniden in Hesiods „Theogony". erklart von U. Barnett R. Lampona: „Lampon do czynów dodaje staranie. Grimal. Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV). Meinz 1965. BN.M. Hesiodi Opera et Dies. with an English translation by H. 900-700 BC. Hesiodi Scutum. Hezjod. Wrocław 1981. s.. Accedit Homeri et Hesiodi certamen. of Okla­ homa Press 1983. Wystarczy w tym miejscu wskazać na wymowny przykład św. 41. London 1936. Merkelbach et M. disposuit. można powiedzieć. Berlin 1928 (1962). jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy­ wanach wskazują na bezpośrednią znajomość Prac i dni. s. Les sources grecąues et 228 229 .. Hesiodos. re­ censuit F. The Homeric Hymns and Homerica. wstępem i przypisami opatrzył J. Por. Texte etabli et traduit par P. 434-486. XV.. Buse H. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ BIBLIOGRAFIA „pilność pracę wspomaga" {Pr. commentationem criticam praemisit F. Esiodo. Mazon. IV.G. Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta. Arrighetti G. Bonn 1970. Schoemann. von Fritz. dla którego inspirację stanowiły Prace i dnie i prawdopodobnie w większym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. West. RE VIII. collegit. Grimal. M. O p r a c o w a n i a d o t y c z ą c e Teogonii o r a z Prac i dn i. von Wilamowitz-Moellendorff. przeł. i D. ediderunt R. Vandceuvres—Geneve 1960). 1966. Verdenius. mógłby stanowić przedmiot oddzielnej monografii. Nie wchodząc w szczegóły.D. Rzach. Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo. Solmsen. Steffen. D o Hezjoda odwołuje się często w swej apologii chrześcijaństwa Orygenes. P. Szastyńska-Siemion. w. przeł.. Wrocław 1952. Hesiodos Erga. Solmsen. Berolini 1930. Antike und Abendland 2. 1970. indo-greco-italica XV. Hesiod. Tenże Kallimach w jednym ze swych epigramatów wita z uznaniem i komplementuje jako „hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena. Angier C.: Verbal Patterns in Hesiods „Theogony". cit. Introduzione. i oprać.. The Epic of Kumarbi and the „Theogony" of Hesiod. Die Musen. Theogonie. L. K. Colonna. recensuit A. Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe­ zją Hezjoda nie zostało do tej pory dokładniej przebadane. Oxonii 1970. kto innym szkodę wyrządza" {Przyczy­ ny. Detienne M. fr. Poezją Hezjoda karmiła się również filozofia grecka w okresie jej największego rozkwitu. W y d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i e ł .. W p ł y w Hezjoda na kulturę rzymską. Translated with Introduction and Comments by R. 151. gdy charakteryzuje postawę swego bohate­ ra.. Frazer. Pars I: Theogonia. W. szp. Milano—Varese 1959. G. Elementiprimitwi nellapoesia esiodea. 140-156.J. Deichgraber K. Le Bouclier. Hesiodi ąuaeferuntur carminum reliąuiae. 164. L. byT. West. czyli Zjawiska niebieskie. Rzach A . że przemawiają za tym scholia do Aratosa. recensuit A.. Lamberton. op. 1931. Arrighetti. a cura di C. Wybór poezji. Esiodo. opr. Opera et Dies. Sinclair. par K. Halle 1937. Uczony stwierdza. recognovit. 1946. Bradley E. Riv. a cura di G.S.. critica commentatione instruxit A. West. Pindar. London 1932 (Hildesheim 1966). J . W swoich cytatach korzy­ sta on często prawdopodobnie z istniejących dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedzeń. 285-290). Hesiodi Theogonia. Berolini 1869. Italice reddidit A. s. Torino 1973. edited with Prolegomena and Commentary by M. Gli„Erga"'di Esiodo. RE. P.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Symbolae Oslonenses Vol. Hesiod. lecz liczne cytaty. F. G.

Das Prometheus Gedicht bei Hesiod. Steiner G. Milano 1975. 126-133. 1950. Schmidt J. Hesiod and the birth of Reason. Oxford 1971. Recherches de Philologie et de Linguistique 1. s. Philologus CVIII. e istr. Stilistische Untersuchun­ gen zu Hesiod. s. Verdenius W.. Das Proemium der hesiodeischen Theogonie.L.. Rosen R. s. Neitzel H. Die Trennung von Himmel und Erde. Classica et Medievalia XXX. 1951.. 1961. s. Review of Religion 1947. Promethee. s.. West M. La Parole chez Hesiode. Vernant J.. Tebben. TAPhA XCII. Popko M.. 33-48. Petrusi. i n d e k s y .P. Orientalisches und Griechisches in Hesiods „Theo­ gonie". w: Ommaggio a Eduard Fraenkel. s.. He­ siods Theogonie. Stewart D.. Góttingen 1963 (Hypomnemata 6). Tiibingen 1942. Paris 1965. Paris 1974. La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale. s. Hamburg 1959.. 2-28.. Le Bouclier du pseudoHesiode. 31-46.. Nicolai W. Karl W. Le caractere des Titans. Hesiodo autore del poema. nr 11-12. 136-189. Jacoby F. Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie.. 1960. s. 55-78. New York 1999.. 1968. Schwartz ]. Groningen B. Mit kosmogoniczny w „Teogonii" Hezjoda. Milano 1955.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Pandora. 133-155. IV. Hermes 1926.. C Q LXVIII. s. 1972. Contribution a Tetude du style formulaire. Kompozycja „Prac i Dni" Hezjoda.L. 1968. 157-192... 300-317. Scholia Vetera in Theogoniam. Rivista di fil. 1957. K o m e n t a r z e s t a r o ż y t n e . Bonn 1975. Ziirich 1964. 1990.. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene... Solmsen F. Kerschensteiner J.. The composition ofthe Works and Days. Wiirzburg 1957. 1382. Passagen. I cinque libri del Catalogo delie donnę. God and the Land.. Homer.. Duhoux Y. Recherches sur la composition. 31-38.. La composition litteraire archaiąue grecąue. Meander XIX. Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies. Hesiod and the Achean Heritage of Orał Poetry... Verdenius W. M. 226-238. 1964. 1964. Pseudo-Hesiodeia. Pa­ ris 1993. Meander XXVI. Sale W. s. 35-46. Die Melampodie.. Chaos and Apeiron.. 1962. Nelson S.. Vara Donado ]. 64-72. 29-45. Mnemosyne suppl. Góttingen (Hypomnemata 86). s. Munding H. s. Hoekstra A. Loeffler I.. Hesiodstudien zur Theogonie. 291-299. New York 1949. Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III. Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods. 508-521. Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas.. recensuit L. A propos d'une „etymologie" hesiodique. Index Hesiodeus.. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter­ suchungen. Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau.. Das Proemium des hesiodeischen Katalogs. Casanovą A. I HEZJOD: ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ orientales de la „Theogonie" hesiodique. s. Kraft F. 1966. Chroniąue d'Egypte XLIII. Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga. 1967. Meisenheim 1963. von. RM CVIII.R. s. Prometheus and the Myth ofthe Ages. Contribución al conocimiento del Escudo de Heracles. problems of genesis. Die Pandorasage bei Hesiod. Schwabl H. Erbse H. 1967. la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode. 1952.. Merkelbach R. s.G. Works and Days. Paulson. s.J. The language of Hesiodin its traditional Context. Lexicon Hesiodeum. s. RM CVI. Miinchen 1969. Leyde 1985. s.... Hesiod and the Near East. Mythe etpensee chez les Grecs.. 1952. 109-159.. Structure. Hesiod and the language of poetry. Lambert W. Erlangen—Niirnberg 1967. Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee. Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i .. CA 9. Verdenius W. Walcot P. classica XCV. von. Tarcza Heraklesa. Cardiff 1966. Mnemosyne XXV. Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums. Philologus CVI. Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge. Eos XLVI.. Troxler H. Traversa A.J. Sprache und Wortschatz Hesiods. Edwards G.. Studia Italiana di Filologia Classica XXIV. Hildesheim 1977.A. s. 1974.. 450-481. Walcot P. 235 nn. Orientalna geneza Teogonii Hezjoda. Steffen W. 149-191. 1-15.. // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo.. Fritz K.M. Eine Unitarische Analyse.. Quadernos de Filologia classica (Madrid). Roma 1930a. Ein yorgriechisches Schópfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker.J... classica XCVII.... 193-225. s.O. Snellzum 60 Geburstag. Hesperia XXIX. Frank­ furt am Main 1959. 1963. 86. Stuttgart 1997. Di Gregorio. Heitsche E. Vandceuvre—Geneve 1962. Leiden 1960. Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967). w: Festschrift B. Staudacher W. Solmsen F. w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiąuite classiąue VII).L. Kumaniecki K. s. Hofinger. 146 nn. Pavese C. Amsterdam 1960. s ł o w n i k i . Lapiccirella V.. Heidelberg 1964. Aix-en-Provence 1963. Miinchen 1956. The Wedding of Ceyx. Hermes LXXIX. Merkelbach R. Histoire du mythe. 177-197. 1971. Etudes de psychologie historique. Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen. s. 1961.. Kadmos IV. Hesiod and Aeschylus. 1972.. 1969. 225-260. Leiden 1973. Lendle O. Mnemosyne X. West M. The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Naturę. The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days. s. Casanovą A. 161-185. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. s.-Ch.. s. Hesiode et la tradition orale. De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore. Merkel­ bach R. REG LXXIX . J. Andersen L. Baltimore—London 1976. A Concordance to Hesiod. Etudes beotiennes. Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. Fraenkel H. Revue des etudes grecques LXXIV. 1966. West M. Wien 1966. Leclerc M. The Shield of Heracles. 1965. 230 231 . Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece..P. 315-365.. Guillon P. s. A new Babylonian „Theogony" and Hesiod. s. Maia IV. s. Drager P.... Podbielski H. s. Adressat und Parainesform.A.-U. A van. 227-260.. Van der Valk M. Studio sulla Teogonia di Esiodo. J. s. 1944. 99-113. Zur Intention von Hesiods „Werken und Tagen". 213-231.J. L'information litteraire 4. Notes on the proem of Hesiods Theogony. Seelschopp I. recensuit A. Notopoulos J. Lund 1890 (Hildesheim 1962). Ithaka. Oxford 1985. s. e istr. Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days. 1-19. Walcot P. Duchemin J.. s. A la recherche de 1'harmonieperdue. 1969. 10-26.. Rivista di fil. de ses origines orientales a ses incarnations modernes. Fritz K... Pucci P. and Origins. Lublin 1978. 464-473. Roma 1968. s. Antioch Review 26.. A commentary on Hesiod. Aufbau und Absicht der Erga. Aphrodite in the Theogony. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premierę guerre sacree. Stiewe K. 1965. Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod.

w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach. że ten rodzaj twórczości poetyckiej. prof. w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu. że poezja epicka w dziejach greckiej literatu­ ry bynajmniej nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. został wydany jako osobna pu­ blikacja pt. Antymach z Kolofonu. I choć głównie tylko jednemu z nich można przypisać rolę prekursora później­ szej poezji hellenistycznej. Co prawda poematy Homera nadal błyszczały dawnym blaskiem i znajomość ich była obowiąz­ kiem każdego wykształconego Greka. przywoływanym w poezji mito­ logicznej i kultowej (hymny). ' Poszerzony tekst niniejszego opracowania. Choirilos z Iasos i inni epicy. Stopniowy rozwój parodii epickiej również świadczył o pewnym kryzysie samego gatunku. w przysłowiach i w apoftegmatach. zdawać się mogło. głównie jego części drugiej i trzeciej. że poezja heksametryczna nie powróci już na „salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re­ liktem obecnym głównie w rapsodycznej agonistyce. tradycyjna poezja epicka przeżywała kryzys. które wskazywały na to. by czerpać z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki. ale do poezji typu cyklicznego sięgano właści­ wie głównie po to. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w różnym stopniu przyczynili się do ponownego rozkwitu epiki. W zestawieniu ze wspaniałym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy. Henrykiem Podbielskim. UMK.r POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA' Włodzimierz Appel I. a fi­ lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiły ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi­ lozoficznej twórczości epickiej. . Toruń 2002. to jednak obaj w pełni zasłużyli na trwałe miejsce w histo­ rii eposu greckiego. W POSZUKIWANIU N O W Y C H D R Ó G (Choirilos z Samos. pojawiły się w literackim obiegu utwory dwóch poetów. Mogło się więc wydawać. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu. mający przecież już za sobą okres świet­ ności. Zarys dziejów greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa. nie będzie w stanie wpisać w dzieje gatunku niemal nic więcej ponad mało oryginalne powielanie dawniejszych wzorów. Wyd. hab. Hege­ mon z Thasos i parodia epicka. Archestratos z Geli) Twórczość Panyasisa zamknęła ostatni rozdział najdawniejszych dziejów greckiego eposu. dr. Kleci kai aklea andron. Tak więc kiedy w drugiej połowie V stulecia przed Chr. oraz w rozmaitych cytatach służących literackiej inkrustacji.

Nie odcinając się od jej tradycji. 250 = SH nr 314. Studien zum historischen Epos der Antike. datowany na II/III wiek po Chr.. Lysandra. Dziś rozdzielone jest wszystko. przedmową i przypisami opatrzył M. Ich przypuszczalne tytuły przynosi natomiast jeden z papirusów z Oxyrhynchos. Mianowicie zwraca się w niej Choirilos z prośbą — zapewne do Muzy Kalliope — by ta poprowadziła go ku innemu (a więc nietradycyj- nemu) tematowi pieśni. zob. 13). która opowiadać będzie o wielkiej wojnie. kto w owym czasie był wprawny w pieśni tworzeniu. staje się zatem Choirilos twórcą nowej od­ miany poezji epickiej. którą w następnych stuleciach wzdłuż i wszerz poprzecinały ślady za­ przęgów powożonych przez całą rzeszę jego naśladowców.2. fr. by wyciągać w tej kwestii jakieś ostateczne wnioski6. 1969. Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. Tak więc jesteśmy ostatni w zawodach i nigdzie nie widać. Heildeberg 1976. s. że mogą one stać się tematem pieśni boha­ terskiej. jak i zacytowane wyżej wiersze możemy potrak­ tować jako szczególnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. wydaje się wszakże. czy też chodziło o odrębne poematy Choirilosa określone jako Barbarika. 2 Por. 6 Zob. znaleźć można obecnie w PEG. na uroczystości urządzane ku czci spartańskiego wodza. Księdze Suda1. Choćby się wszędy rozglądać. jak i w udział poety w zorganizowanym podówczas poetyckim konkursie powątpie­ wa G. pochodzą od autora opracowania tej części Literatury. był szczęśliwym poetą. pisząc. epos opiewający czyny Lysandra). a sztuki kres osiągnęły. s. realny świat wydarzeń hi­ storycznych. Księdze Suda wspomiane jest dzieło Choirilosa opowiadające o zwy­ cięstwie Ateńczyków nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SŁQ£OU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym. 1-27 (cf.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T.]". fragmenty Perseidy są jed­ nak zbyt skromne. że tradycyjne tematy epickie wyczerpały się. Homer (a dodajmy. umrzeć zaś miał podczas pobytu na dworze macedońskiego króla Archelaosa. jako że nie można być pewnym. fr. 400/399.. Do tego świadectwa należy jednak podchodzić z ostrożnością już choćby z tego względu. że pomieszane są w nim informacje odnoszące się do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. Demostenes. 7-8. 1. iż Choirilos świadom był swego nowatorstwa. a mianowicie twórcą eposu historycznego5. 18. I. Coli. czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiły nou\\iaxa Bappagtica. Stob. który zmarł w r. że i w jego po­ emacie nie było miejsca dla bogów i mitycznych herosów.. 3. jest jednak kwestią dys­ kusyjną. że „Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage.. z języka greckiego przcł. p. ale w historycznych realiach. gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. Teil: Von Homer zu Vergil. Obiera więc Choi­ rilos za temat swojej opowieści wojnę. tak jak niepewny jest jego udział w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r. Sama umiejętność tworzenia naj­ bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrów już nie wystarcza. s. że epicka stajnia naśladowców lub współzawodników Homera musi wzbogacić się o nowe zaprzęgi. Nie możemy Suidas IV. 450. jaka nadciągnęła z Azji do Europy (fr.' ponieważ tego sługę Muz wiodły one po dziewiczej niegdyś łące poezji epickiej. Sługa Muz. Plutarch. wojenną scenerię epickiej opowieści umieszcza nie w mitycznych. HauBler. Plut. który obejmował z pewnością więcej aniżeli jedną tylko księgę. Brożek. że trzymał on „zawsze u swego boku poetę [. w rzeczywistości jednak był odeń młodszy).]. jaką z Azji do Europy (tj. 834 (595) Adler. Huxley {Choirilos of Samos. że był on autorem jeszcze jakichś innych poematów. by nowy zaprzęg się zbliżał4. Poeta powiada dalej (fr. W tzw. Interpretacja tego świadectwa jest dysku­ syjna. Aktywność poetycka Choirilosa przypadała najprawdopodob­ niej na ostatnie dziesięciolecia wieku V. por. Plutarch wiąże ją z postacią spartańskiego wodza. że i Hezjod). Autor zaznacza jednak (s. Ten nowy obszar nie znajduje się wszakże w sferze dawnych podań lub mitycznych wy­ obrażeń. Perseis (Persika) była z pewnością nowatorskim utworem. Poeta zdaje sobie do­ skonale sprawę z tego. Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) był współczesnym Herodota i Panyasisa (zm. Czytamy tam. III p. Medika i Persikai „Persika" (lub „Perseis".. 1 Przekłady greckich heksametrów. 48. co oczywiście wcale nie musi oznaczać. czy poeta rzeczywiście ułożył jakieś AvoavbQ£ia (Lysandreia. tj. Lysandra). Słyszymy. ponieważ tego rodzaju techne najwyraźniej spowszedniała.Oxy. 316-332). data ta wyznaczałaby zatem terminus antę quem dokonał poeta swojego żywota. w latach 480477). czego poeta był świa­ dom i co podkreślił już w inwokacji do tego poematu. który miał jego czyny wysławiać w pięknych poematach". do Grecji) przyniósł perski najeźdźca. który pod opieką Kalliope może zawieźć go ku nowym obszarom poezji. 70 n. 3 P. Choirilos rozgląda się za wyjściem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za­ przęg. Cztery żywoty. 25. Cyceron. s. 1. gdy jeszcze istniała łąka dziewicza. bo dotychczasowe zużyły się w poetyckim wyścigu. XI 1389 = Powell. i to na tyle wspaniałych. Lizynder. Lyys. że poeta był „młodzieniasz­ kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. wiewohl er es de facto ist [. Sulla. 2 Bernabe): Szczęsny. Alex. p. o ile nie zostało to odrębnie zaznaczone. 27. że tradycyjne święta organizowane na Samos na cześć Hery wolą ówczesnych oligarchów przemianowane zostały na „Lysandreia" (tj. Zarówno sam początek Perseidy. W Choirilosowe Lysandreia. 73). 4 234 235 . Bernabe). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. Najpełniejszy zbiór zachowanych fragmentów utworów Choirilosa. SH. ale wyznacza go bieg wypadków współczesnych. GRBS 10. Miejsce legendarnych bohaterów zajmują u niego postaci rzeczywiste.. Warszawa 1954. ale tę tradycyjną. Ziegler. 5 Zob. także tych wątpli­ wych. ok. 611 Hense) i wspomniane w Księdze Suda dzieło opowiadające o zwycięstwie Ateńczyków nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat. R.

v. Heraklid. VS 21 Al § 57). przechowany przez Atenajosa (VII. w którym widać w wpływ dzieła Herodota (por. naturalnie nazbyt odległy. by tam zadbał o zebra­ nie poetyckiej spuścizny podziwianego przezeń poety12. ale wiarygodność tej informacji jest wątpliwa. 6 Bernabe). W konkursie zwyciężył wówczas Nikeratos z Heraklei. a mianowicie Heraldeides z Pontu. poeta kontynuując swój występ miał wówczas stwierdzić. dosł. mihi unus instar est centum milium). który żywił duży podziw dla poezji Antymacha. jaką przekazał nam jeden z uczniów Platona. Tim. także anegdotę przytoczoną przez Cycerona. 13-15. 129 Matthews = fr. 18. disposuit. VII. Wyssą (Antimachii Colophonii reliąuiae. I chociaż możemy uznać za pewnik. s.. przyp. Znamy cztery tytuły jego dzieł: dwa z nich to poematy epickie zatytułowane Gnpau. terminus antę quem jeżeli chodzi o datę śmierci Antymacha. Skądinąd słyszymy bowiem. a zatem z tego jońskiego miasta. Antimachus ofColophon. Sam Platon zmarł w 348 r. s. że Ateńczycy podjęli uchwałę. tj.J. 1(1 Przekład M. do różnych wierszy i słów poety. in Piat. Leiden—New York—Koln 1996 (Mnemosyne Suppl. Odnośnie więc do kwestii ustalenia dokładniejszej chronologii życia poety. Ich katalog. a jest także rzeczą możliwą. że przedstawiał w nim również wcześniejsze dokonania Dariusza. niewiele możemy powiedzieć. Z pewnością opowiadał w nim o inwazji wojsk perskich pod dowództwem Kserksesa. jest tak zresztą nie tylko w tym fragmencie i nie do pomyślenia byłoby. Berlin 1936. którego miał być uczniem. Munchen 1978. 89 i 122-123.S. bo opowiadający o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\Ą\iaxa -trjv TE HtoŁou 6ia|3aatv. Procl. explicavit B. brak smaku jest takim samym nieszczęściem. Choirilos [2]. RE s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Zaowocowały one „edycją" Homerowych pieśni. Jednak mimo takiego wyróżnienia nigdy nie stał się Choirilos epikiem „kanonicz­ nym". ale nie jest rzeczą wykluczoną. 13 Zob. zmarł między 380-365 r. szp. F 6 Wehrli ap. Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus. 404". różnorodnej twórczości poetyckiej. 21 c. 12 236 237 . 74 Wyss). spotykała się wszakże zarówno z uznaniem. rze­ czowe i językowe. Epizod ten mógł zdarzyć się nie wcześniej aniżeli w 360 r. Hollis. że Antymach. E J . FGrHist. The Reputation and Influence of Choerilous of Samos.. 61 n. Pfeiffer. że dla ludzi. 2360-2361. ponieważ dopiero wówczas Herakleides stał się człon­ kiem Akademii. Jednocześnie podąża tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrętów i wplata w poemat swój własny katalog. collegit. Z kolei Au5n {Lyde) ułożona była w dystychach elegijnych. Tim. Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni goście. syn Hyparcha. że Antymach floruit krótko po śmierci Dariusza II i po zakończeniu Wojny peloponeskiej. 155). chcąc podnieść na du­ chu zmartwionego tą porażką poetę. por. „Tabliczki do pisania").13 Antymach. przynajmniej wedle lokalnej tradycji. {Tebais) i Aoteutę {Artemis). Powiada on. A na ten właśnie rok przypadły pierwsze Lysandreia. oprócz Platona. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA też przesądzić niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. ponieważ zachował się z niego tylko jeden jedyny heksametr.). in Piat. 8 Zob. pocieszał go mówiąc. że i A n t y m a c h (AVTLU«XOC) miał wziąć udział w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cześć Lysandra. ażeby Choirilos wziął się do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacją historii Herodota. 11 Apollod. zatytułowanego ATJATOI {Deltoi. iż jeden Platon starczy mu za tysiące słuchaczy {Plato . około r. jak ślepota dla ociemniałych"10. Otóż ze wspomnianego wcześniej świadectwa Plutarcha (zob. ów tradycyj­ ny element poetyki epickiej. przyp. Sumaryczną informację na temat późniejszych losów poezji Choirilosa i jej różnej oceny znaleźć można w artykule E. poprzedzonym przed­ mową. 5 Zob. tym razem najprawdopodobniej autentyczną anegdotą. Text and Commentaiy by V. otwierał oczywiście Homer. jakimi Antymach ozdabiał własne wiersze).. 2) dowiadu­ jemy się. R. Zachował się interesujący fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. obejmującej poezję epicką i ele­ gijną. 108. reprint 1974).. że zawierało ono komentarze i objaśnienia. 14 Zob. iż Antymach podjął bardzo poważne studia nad twórczością tego arcypoety. 21 c (= Test. jak i ze słowami krytyki8. pochodził z Kolofonu. Matthews. 2000. którą znali jeszcze rzymscy epicy. że filozof nie przyglądał się owym zawodom. Jego anegdotyczne świadectwo 7 wiąże się także z inną. 300 c = fr. Diod. czy owe Co prawda słyszymy.. w której zajął się Antymach biografią Homera (intensywne studium języka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach. to jednak świadectwo to ma dla nas pewną wartość chronologiczną. Procl. zapewne o treści historycznej. począt­ kowo być może pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos. jaką do tragedii wpro­ wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). Nic więc dziwnego. które w dziejach literatury greckiej wydało wielu znakomitych twórców. a Platon (i z pewnością nie tylko on) przedkładał nad jego heksametry poezję Antymacha9. katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach. Brill. 244 F 74 ap. W Księdze Suda znajdujemy informację. Wprowadził zatem Choirilos do eposu podobną tematykę7. i na jego podstawie nie sposób wyrokować. ZPE 130. A. 9 Bernabe). którzy się nie rozumieją na rzeczy. a o formie metrycznej czwartego poematu. Brożka (zob. Udanie oddawał się Antymach również własnej. o których wspominał Plutarch. „Wtedy to młody jeszcze Platon. klasyczną już ich edycję przygotowaną przez B. że Empedokles stworzył jakiś poemat. Wyss. 2). 13. zrezy­ gnowali ze słuchania Antymacha czytającego swoje wielkie dzieło {TebaidęT). który urodził się około 444 r. by jego poezja była recytowana (na Panatenajach) razem z pieśniami Home­ ra. że po śmierci Antymacha Platon wysłał go do Kolofonu. i data ta wyznacza absolutny. to obecnie przyjmu­ je się. Pont. Była ona prawdopodobnie pierw­ szym przedaleksandryjskim „wydaniem" poematów Homera 14 . ale bez powodzenia. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentów twórczości Antymacha zastąpiło starszą. 1. przy którym wypada teraz się zatrzymać. s. Bethego. Twórczość je­ go.

które mają podaną w źródłach ich lokalizację. „używanie opisu zamiast właściwej nazwy". 41-46. elegię Hermesianaksa (Powell. 170. Dzięki antycznym cytatom i nowożytnym znaleziskom pa­ pirusowym znamy dziś około 200 fragmentów jego poezji lub świadectw do niej się odnoszących. s. że wszystkie te fragmenty. ł Wyss): Opowiadajcie. Kost. porównywalnym zapewne z objętością Iliady (a więc liczącym. że w Lyde widoczny był wpływ katalogowej poezji Hezjo­ da. Alex. Marpessy i Apollona. W poemacie znalazły się także tradycyjne elementy po­ etyki epickiej. test. Współcześni filologowie kwestionują jednak wiarygodność tej antycznej informacji (zob. która rozpoczynała się. Tak rzecz się ma również z jego Tebaidą. który cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. które kończyły się niepomyślnie. epigonów. trzeciej i piątej księgi dzieła. Coli. Realizację tego zamierzenia umożliwiało mu z jednej strony sięganie do mniej znanych epizodów tebańskiego mitu i związanych z nim wątków aitiologicznych. 99) oraz zob. Kronidy. Panyasisa i Peisandra. to jednak dyktowało je serce uczonego. „opisowość"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz składały się na zupełnie nowe elementy poetyki epickiej. s. czy igrzysk zorga­ nizowanych na cześć zmarłego. w jakimś stopniu. K. do opowieści o Bellerofoncie. Arystoteles. po­ chodzą tylko z pierwszej. fr.*191 Wyss): Nad złocistymi brzegami usiadłem rzeki Paktolos. o ile przyjmiemy za słuszną jedną z moż­ liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr. Antymach nie myślał kroczyć utartymi ścieżkami. 26B Matthews = 12a Wyss). 106 be = test. w. to jednak daleko bar­ dziej prawdopodobne jest przypuszczenie. a więc te cechy. iż Lyde była żoną Antymacha. zwłaszcza zaś opo­ wiadały o nieszczęśliwej miłości różnych kochanków.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. ""' Zob. Miały one nieść pocieszenie po­ ecie po stracie jego własnej ukochanej. Zaczynało się ono od trady­ cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. 7. Podbielskiego). ale w epickim stylu napisany poemat An­ tymacha zatytułowany Lyde. elegii Mimnermosa. por. z drugiej zaś strony ory­ ginalność widoczna na poziomie języka poetyckiego. 2 Matthews i Wyss). 1 Mathews = fr. ale starał się ów znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawić w możliwie nowatorskiej postaci. W starożytności zasłynął także elegijny. iż w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplótł poeta również wątek swych osobistych wspomnień i przeżyć. Hezjoda. iż była ona bliską sercu poety heterą. Epos.v. która pomimo swej konwencjonalności już poprzez wybór rzadkiej formy czasownika (£W£7T£TE) otwierającego heksametr świadczyła o tym. zob. ale bez wątpienia i w tym poema­ cie zaznaczył Antymach swój twórczy stosunek do poetyckiej tradycji. że to właśnie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyraziście dostrzec można połączenie uczoności z twórczością poetycką oraz elementy twórczego naślaTj. s. że jeśli dzieło to rzeczywiście powstało „z potrzeby serca". być może. West. że wedle Antyma­ cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali się miłości nad brzegami jakiejś kolchidzkiej rzeki. Można powie­ dzieć. Była owa Te­ baidą bardzo obszernym poematem. najsłynniejszym chyba dziełem Antymacha. ale nie jest rzeczą wykluczoną. Reoryka. a także. a w wyszukanym słownictwie nie stronił od słów rzadkich i rzadkich form gramatycznych. Podkreślić trzeba. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Deltoi były poematem heksametrycznym. W Lyde sięgnął Antymach nie tylko do kręgu mitycznych zdarzeń związanych z wy­ prawą Argonautów. do opowieści o wędrówkach Demeter. kończyła się zaś prawdopodobnie jeszcze przed podjęciem wyprawy na Teby przez tzw. w którym słowa rzadkie. czy może utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. na ogół jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiejś całościowej ich interpretacji. s. opis świata podziemnego. 15 downictwa {imitatio cum yariatione). wedle której miał się poemat dzielić na 24 księgi.. Być może siadywał (siedział) niegdyś Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoją oblubienicą17. tak jak wcześniej imię kochanki Mimnermosa Nanno stało się tytułem zbioru jego elegii mi­ łosnych (później Hermesianaks w podobny sposób uwieczni swoją przyjaciółkę Leontion). córki wielkiego Dzeusa. zob. które stanowiły zasadnicze rysy późniejszej epiki hellenistycznej. Berlin—New York 1974. który zwraca uwagę na to. nie ulega jednak wątpliwo­ ści. [w:] KLH. opowieścią o porwaniu Europy16. opis tarczy. Studies in Greek Elegy and Iambus. które zapewniło mu obecność w aleksandryjskim kanonie poetów epic­ kich (obok Homera. Podej­ mując zatem temat obecny w eposie już w poezji cyklicznej. Na podstawie skąpych fragmentów trudno byłoby odtworzyć treść Tebaidy. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje. M. 191. do mitycznej historii Idasa. 75 Matthews (= 64 Wyss).L. Poemat Antymacha podziwiał nie tylko Por. Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. 6 (w tłumaczeniu H. 28-29 Matthews) i wprowadziło go do grona najlepszych w ogóle twórców greckiej epiki. nieco­ dzienne złożenia. Możemy przypuszczać. takie jak np. 17 238 239 . do mitu o Edypie. katalog bohaterów. że poeta podążając śladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierzał być jej niewolniczym naśladowcą. test. około 10 000-15 000 wierszy). Jest też rzeczą zna­ mienną. III. której imię stało się tytułem poematu. podobnie jak późniejszy epos Nonnosa. Był to zbiór rozmaitych opowieści mitycznych (ułożony przynajmniej w dwóch księgach). że jako twórca szczególnego rodzaju elegii narracyjnej zajął An­ tymach bardzo ważne miejsce w historii gatunku i wywarł niemały wpływ na twór­ czość późniejszych poetów hellenistycznych. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoływał się Antymach do mniej znanych epizodów lub wersji mitycznych opowieści przetykając je wątkami ajtiologicznymi.

5. Kurcjusz Rufus 8. zacho­ wanych fragmentów tego utworu. 16). Natomiast krytyczny sąd Kallimacha o poemacie (zob. cit. to nie jest rzeczą wykluczoną. ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s. że Choirilos z Iasos był również autorem po­ ematu pod tytułem Aautaicd {Lamiaka. 2) powiada także. 1. 2-6). 63) stwierdzając. czyli poematu o wojnie lamijskiej. A. A. 335 E = SH335. lecz Nikeratos z Heraklei. 7. szerzej omawia Matthews. które później na cześć Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzyć miał na przykład Anaksymenes z Lampsakos (por. 4. np. Jeśli bowiem ułożył jednak Antymach jakiś poemat na cześć Lysandra i brał udział w poetyckim konkursie zorganizowanym w ramach samijskich Lysandreia. zob. jaki roztaczali (lub chcieli roz­ taczać) rozmaici hellenistyczni władcy. 28-32. 409). por. 16. co prawda. związanej z kultem wybitnych osobistości i dojrzewającej w owym kuszącym blasku. krótszych utwo­ rów poetyckich. Jeśli właściwie rozumiemy pewne odosobnione świadectwo z ła­ cińskiej Vita Hadriani. s. że twórczość Antymacha przygotowywała mocny grunt pod nadejście nowego prądu literackiego.. który podkreślił zarazem. Zob. a także Poseidippos (A. Bardzo kąśliwie pokpiwał później z jego twórczo­ ści Horacy22. przyp. 18. zwłaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych. De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. Niewiele da się także powiedzieć o wspomnianych wcześniej Tabliczkach (Deltoi). c. przyp. Sam Aleksander nie miał zresztą szczęścia do takich poetów. Ambiwalentny sąd o poecie przytoczył też Kwintylian. że tłum tymczasem lubuje się w „napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho. 19 240 241 . Or. i to nawet wówczas.). iż cesarz ów. także zebrane przezeń testimonia 18-31. ciekawe świadectwo pozostawił Pauzaniasz (6. Wyżej była już mowa o tyra. 16. który wysławiając dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed­ nocześnie. lecz głównie ciężki. niczego pewnego nie wiemy. być może ganił Kallimach w tych słowach nie całą Lyde. otrzymał od Macedończyka bajońskie honorarium. O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cześć Artemidy {Artemis). aniżeli Achillesem u Choirilosa". który był wielkim admiratorem twórczości poety. że „wolałby być Tersytesem u Homera. to w pewnym sensie współtworzył poeta także grunt pod późniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim. który.P. tj. Słyszymy nawet. Imiona tych twórców przechowały się głów­ nie u Atenajosa i w dziełach podobnych mu literackich gawędziarzy oraz w Księdze Suda. który zalecał zmieszać w jed­ nym pucharze Nanno „kochliwego" Mimnermosa i Lyde „opanowanego" Antymacha. nazbyt epicki styl. ale również Asklepiades (A. iż niejaki Antyloch z rąk Lysandra otrzymał „kapelusz pełen pieniędzy" w nagrodę za „kilkuwierszowy lichy utwór na jego cześć". a więc „siła i powaga oraz wyszukany sposób wypowiedzi"20. por. zapowiadanego zresztą nie tylko stylistyczno-językową oryginalnością wierszy poety i obecną w nich jego wyrazistą erudycją. jeśli chodzi o ich atrybucję. -" Reputację. który osobiście mocno po­ wątpiewał. SH333. 52). wątpliwej zresztą autentyczności. Aug. jaką w starożytnośi cieszył się Antymach.. 10. conditor. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOÓC). który zaskarbił sobie wdzięczność rodaków wyprowadzając w pole zagniewanego na nich Aleksandra. właśnie na wzór Antymachowych Tabliczek ułożył własne „libros obscurissimos"19. 2. o Nikeratosie i Antylochu. jakim posłużył się Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie­ kiedy teza. Plutarch (por. cit.P. że było to wspólne dzieło poety i Muz. 168). Nie zachowało się też nic z tych poematów. fr. 9. O obu tych poetach. 6). O tym „urodzonym retorze". Wyprzedzając nieco chronologię. 6. A. 11. Interesujące pod tym względem świadectwo pozostawił Katullus. por. anegdotę tę znamy z kilku antycznych świadectw. jaka rozegra­ ła się pomiędzy Antypatrem i Leosthenesem po śmierci Aleksandra w 323 r. Podsumowując można stwierdzić. i próżno szukał „Homera" jego czasów. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Hermesianaks. i Antypatra z Sydonu. 27). jest niejednoznaczny. Nie jest rzeczą wykluczoną. epigram Kratesa. w świe­ tle nowszych ustaleń nie wydaje się być słuszna18). 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). (zob.. FGrHist 72). Vita Hadr. że Kallimach skrytykował w tych słowach także objętość poematu. że postać Antypatra znalazła się na kartach jakiegoś poematu (zapewne poświęconego tej postaci) pióra Antigonosa z Karystos (= SH 47). 18 Kwestię dyskusyjnej interpretacji słów Kallimacha przeglądowo omawia Matthews. 64-76. Script. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dio Cass. op. którzy udanymi pie­ śniami uwieczniliby jego dokonania.P. jako o utworze „szorstkim i niejasnym". 1. a u Ate­ najosa przechowało się kilka jego heksametrów. które mogły być zbiorem rozmaitych. 69. Wiemy na przykład. gdy ich podziw nie był bezkrytyczny. 8. 233-238. Hist. należy tutaj krótko wspomnieć i o innych po­ etach epickich.. 11 Zob. po­ chodzących z epitafium dla Sardanapalla (Ath. ale oczekiwań Aleksandra nie spełnił21. op. możemy jedynie przypuszczać. że obaj wy­ różnieni zostali przez żądnego sławy spartańskiego wodza zapewne za skomponowa­ nie jakichś epickich enkomiów. ale także wśród rzymskich literatów. natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic się właściwie nie zachowało. twórca bardzo nieudanych pieśni (pessimorum carminum . 12. iż na pochwałę zasługuje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare eloąuendi genus (zob. 95). Trudna poezja Antymacha cieszyła się popularnością nie tylko u poetów hellenis­ tycznych (zob. znanego hellenis21 Miał Aleksander powiedzieć. by Anaksymenes rzeczywiście był autorem jakiegoś poematu o synu Fili­ pa. że w owych Lysandreia wieniec zwycięstwa otrzymał nie Antymach. trudno powiedzieć cokolwiek pewne­ go. Nie był nim z pewnością niejaki Agis z Argos.P. Inst. 218. zob.P. którzy swój talent (lub tylko swoje umiejętności) oddali na usługi późniejszych hellenistycznych władców. że Hadrian przedkładał poezje Antymacha nad pieśni Homera.

25 242 243 . SH 560). Chamaileon. Z kolei niejaki Leschides. udanie zajmu­ jącym się komponowaniem zabawnych heksametrów. tj. 408. znalazło się i takie. ale może zarazem odzwierciedlać rzeczywistą sytuację. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywędrował do Aten także M a t r o n (Matoow) słusznie spodziewając się. 1998. „Soczewica" (tak też zwróciła się doń Atena). najbezwstydniejszy ze wszystkich mężów. oczywiście można by znacznie wydłużyć23 (podobny. Choć jej elementy obecne były w utworach powstałych jeszcze w epoce archa­ icznej (Margites. Zrówno fragmenty twórczości Hegemona. 699 A). i przez poetów zajmu­ jących się taką tematyką w poważnie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. iż skłoniła go do tego chęć zysku i mizeria panująca wśród tutejszych rapsodów. którzy w ten czy inny sposób związali się z jakimś możnym pro­ tektorem. zniknęło także szersze nimi zainteresowanie. Brandta. że poeta odniósł wspaniały sukces swoją Gigantomacbią (rLyavTouaxLa) w 415 r. nastąpiła pewnego rodzaju instytucjo­ nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej. Musaios z Efezu. Na pytanie bowiem jednego z za­ gniewanych mieszkańców Thasos. Natomiast jeszcze na długo przed epoką hellenistyczną pojawił się szczególny rodzaj poezji heksametrycznej. miał być towa­ rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu. że w tej literackiej stolicy ówczesnego świata greckiego ła- • Na przykład dobrze znany z obrończej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewał zwycięzców wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem. że w tym okresie. podobnie jak sam Matron. kiedy poeta. zob. a Boetos z Tarsos gloryfikował zwycięzców spod Filippi. że Hegemon parał się również pisaniem ko­ medii (zachował się jeden fragment. Co prawda narzekanie na ubóstwo stanowić może element konwencji literackiej.v.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Poezja ta nie przetrwała jednak ze względu na jej w dużym stopniu okazjonalny charakter oraz dla­ tego. Na cześć Antiocha I Sotera i jego dokonań ułożył osobne dzieło epickie Simonides z Magnesii. ponieważ to właśnie soczewica stanowiła pożywienie ludzi najuboższych. Listę tego rodzaju helleni­ stycznych twórców. które dało początek późniejszej poezji „gastronomicznej". a także sprzyjająca mu Atena. który był również autorem jakiejś EkooriLc (Perseidy. 699 a) czytamy bowiem. Tegoż Eumenesa i Attalosa II opiewał kolejny poeta epicki. ściśle z eposem związanej. a któż ci Kazał wleźć w tych buciorach na piękne ołtarze sztuki? Hegemon odpowiedział bez ogródek. znaleźć można w edycji Powella. Z twórczości Euboiosa pozostały dziś jednak tylko niepełne trzy wiersze (fr. przedstawianą przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. która świadczyłaby o innym pochodzeniu tego przydomka. por. zob. 15. jako jeden z pierwszych profesjonalistów w tej dziedzinie. fr. które wiążą się z awanturą powstałą w zakładzie fryzjer­ skim. o ile identyfikacja ta jest pewna. a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc). w których doszukać się można także pewnych aluzji doty- czących szczegółów związanych z biografią poety25. Hegemon (1]. enkomiastyczny nurt w twórczości epickiej kontynuowali później również rzymscy poeci). 44 (Wehrli). zob. który opiewał także walki z Galatami (zob. która nakazała mu wziąć udział w agonie (sam powiada zresztą. żyjącym w czasach Filipa II. który dzięki swym parodiom zyskał u Ateńczyków wielką popularność i odnosił sukcesy zwyciężając podczas scenicznych. Słyszymy. tworzeniem parodii epickich. to jednak za twórcę parodii (nacwbia) uważał Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. że z chwilą. zwłaszcza że ich księstwa i królestwa włączone zostały do wspólnego świata imperium rzymskiego. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsławniejszym twórcy parodii (tak mówi o nim Polemon. znane nam tylko z tytułu. s. por. znaleźć można w wydaniu P. Ath. 698 A) —. Poet. 233. 410-412 SH). U Atenajosa (9.24 Z jego twórczości zachowało się jednak tylko 21 heksametrów. DNP. jakie skomponował poeta Teodoros. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA tycznego prozaika i biografa filozofów. zajmującego się. Słyszymy. wśród których. która stała się stałym elemen­ tem rapsodycznych konkursów stanowiąc ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa­ tyrowy zamykający agon tragediowy).a miało ich być aż 4 księgi — który w swoich poematach po­ wiedział wiele rzeczy zasługujących na wdzięczną pamięć (noAAa x«QL£VTa. który najwyraźniej miał poecie za złe jego odejście od poważnej sztuki rapsodycznej: O ty. Susemihl. a więc w pierwszej połowie IV wieku. U Atenajosa (15. 406 f) znaleźć można jed­ nak anegdotę. gdy przybladły gwiazdy poszczególnych władców. zdobywał swą twórczością uznanie. w którym opiewał on Kleopatrę (zob. Montanari. który może być tożsamy ze znanym i podziwianym swego czasu poetą pochodzącym z Paros. 1-2 Brandt. s. PCG V 547. SH 752). Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). Wród wierszy Matrona (zob. 24 Zob. i przez innych twórców epickiej parodii. s. Bd 5. by utrwalić je w stosownym epo­ sie (zob. podejmowanej. 15. Ath. Coli Alex. już to świadectwa odnoszące się do poszczególnych twórców. SH 723). z jego komedii pod tytułem Filinnd) oraz ułożył heksametryczne A£ITTVOV (Biesiada). Wśród rozmaitych dzieł epickich. w jakiej znalazł się poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. O. która i w nowożytnych dziejach literatury znalazła swoich znakomitych przedstawicieli. SH 503). 26 Poeta nosił przydomek Fake (<J>aicij). i w SH (passim). por. być może dlate­ go. muzycz­ nych agonów (dycbv SUUEAIKÓC). jak i innych greckich poetów zajmujących się parodią epicką. F. niżej) zachował się zabawny epigram stanowiący „mini-katalog" poetów. poezja Hipponaksa). Już co fragmenty. zob. iż Hegemon był pierwszym rapsodem. epik (ETTOW nonjTiję). z uznaniem wspomniał on swego starszego kolegę po fachu. 1448 a). że otrzymał wówczas 50 drachm) '. jak nieba­ wem zobaczymy. a mianowicie p a r o d i a e p i c k a .

91). których fragmenty przytoczył Atenajos (4. 165 a-b). wypełnia poemat niemal do samego jego końca. Zgoła nie­ oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotów i formułek z pospolitością treści poema­ tu wywołuje ogromny efekt komiczny. Mniej więcej bowiem w tym samym czasie (tj. s. bo przecież 27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: „Bowiem i tam przybyłem.D. kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysłów. twiej mu będzie zdobyć środki do życia i uznanie dla własnej twórczości27. czego (tj. 1-6 = SH 535-540). które to kucharz Podał. w którym przewijają się dziesiątki homeryckich zwrotów. „Tam" oznacza Ateny. 10). Chronologię tę potwierdzają dane prosopograficzne odnoszące się do współbiesiadników uczty. tymczasem zaś inny ze współbie­ siadników. jakie zna­ lazły się w biesiadnym menu (w. który podobno jako pierwszy za przedmiot swej twórczości obrał tematykę gastronomiczną i dawał swoim uczniom wskazówki. „znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. 95-101): Z Salaminy pacholę przyniosło zaś kaczek trzydzieści. Nic pew­ nego o nim nie wiemy ponad to. nie wszystkie heksametry Matrona są potoczyste i wzbudzają nasz po­ dziw. a obok niego stał znany parazyta. Być może po zdobyciu tego miasta przez Kartagińczyków w 405 r. Jego nauczycielem miał być niejaki Terpsion. a stoły uginały się od owoców. Chajrefon. że pod Troję Ajas z Salaminy przywiódł 12 okrętów. poematu Matrona pt. ale niemal w całości. że musiał być młodszy od Hegemona i. który nieproszony zjawiał się na uczcie i w Koryncie. Archestratos ofGela. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraźniej się podobał. Olson and A. Opis poszczególnych dań (zwłaszcza rybnych). że zachowała się do naszych czasów ułożona w epoce hellenistycznej BuTcax°puopaxia (Wojna Żabiomysia). rozpoczęło się rzeczywiste ucztowanie. O samym Archestratosie wiemy niewiele. jakby poeta z rozmysłem dal­ szy ciąg owej opowieści kazał dopowiedzieć wyobraźni słuchacza (czytelnika)29. Brandt. że na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie znał się na ptakach i odczytywaniu z nich znaków wró­ żebnych. obok których stanęły ateńskie falangi. W tym miejscu tekst się kończy. że utwór w pewnym stopniu jawi nam się niby ja­ kieś cento z Homera. 28 29 Czy poemat rzeczywiście kończył się na tych wierszach. sprawiająca.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmiący utwór otwierają wiersze będące parodią heksametrów otwierających Homerową Odyseję: Ucztę opiewaj mi. Tłustych. aczkolwiek odnosić się może także do uczty. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami. 60 n. zastępuje dziś klasyczną już edycję Brandta. Ale nie tylko parodia podejmowała tematy łączące się z rozkoszami stołu. n a m a ś c i l i się w o n n y m i olejkami. Którą wystawił dla nas w Atenach retor Ksenokles. wprost ze świętej zatoki. Wydanie to. XX (dalej cyto­ wane jako Olson-Sens). która stała się te­ matem zachowanego z pewnymi lukami. Translation and Commentary by S. wspominane przezeń kilkakrotnie w jego własnym poemacie. Archestratos (lub jego rodzi­ na) osiedlił się w Syrakuzach. „umiejące dokonywać cudownych rze­ czy" (9aupaxonoLoi). obeznany wszakże z heksametrami Homera. czy też był jeszcze jakiś ciąg dalszy. -'" W świadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane są także Syrakuzy. około połowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQX£O-TQ«TOC) Z sycylijskiej Geli podjął kulinarne tematy tworząc zgoła oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym. Stratokles. a wielki giód szedł wraz ze mną" (w. pożerał towarzyszy Odyseusza. przed Chr. niczym homerycki heros dokonujący przeglądu wojska na polu bitwy. komedii średniej28. niczym lew. przy jej lekturze należy przynajmniej pamiętać o tym. okupiona ja­ snością wypowiedzi. Sam gospodarz. 134 d). Jedną z końcowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron następująco (w. zob. Z przodu i z tyłu im się przyglądał Chajrefon. Wraz z po­ jawieniem się na stołach rozmaitych potraw. lustrował gości już na progu domostwa. Oxford 2000. jakich potraw?) należy Postać owego Chajrefonta. Gdyby nie fakt. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a ł się na drobiu i częścią stosowną uraczyć się umiał. a więc że żył w drugiej połowie IV stulecia. u którego przechowanych zo­ stało kilka innych fragmentów z poezji Matrona (Brandt fr. jeśli chodzi o Archestratosa. spletli różane wieńce na skroniach i raczyli się winem z Lesbos. bo wykpiwana także w tzw. przywiódł dwie hetery. liczącego obecnie 122 wiersze (zob. Aby w drodze powrotnej do d o m u był m u przekąską. Żarł zaś jak lew. Naturalnie. i że Cyklop. z pewnością właśnie Ucztę Attycką Matrona uznalibyśmy za najbardziej udaną antyczną parodię epicką. od Euboiosa. przedstawił rów­ nież komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwóch komediach. 244 245 . Muzo. skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od­ najdujemy go na stronach dzieła Atenajosa (4. że następnego ranka nie będzie już jadł takich smakołyków. a w dłoni swej dzierżył udziec jagnięcy. po­ stać „literacko zasłużona". P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d ł o n i e . by zmóc Ateńczyków falangi leżące przy stole. Legł znużony obżarstwem i sam narrator. Być może pewne wyobrażenie o Matronowej vis comica pozwoli zyskać podjęta niżej translatorska próba. s. W innym wierszu poeta ubolewa. Sens. = SH 534). w którym nawiązywał do tej tradycji. którą Matron opisuje. w którym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli. ATTLKÓV 5eInvov {Uczta Attycka). jakim raczyć się może także współczesny czy­ telnik greckiego oryginału. jaką w dziejach greckiej literatury zapoczątkował Hezjod. bogatą w przeliczne potrawy. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE. Text. za którą jednak zdecydownaie opowiedzieli się współcześni filologowie. zapewne. 3).

Nikandra. jednak wartość tego świadectwa jest bar­ dzo dyskusyjna. że ich tekst znajdował się w bibliotece alek­ sandryjskiej. Z łupów żyjący. gdzie dostępne są „najlepsze potrawy i napoje" (= fr. powinien ucztować. a może i u Lukrecjusza. Poemat rozpoczyna się prooimion. a to zakłada świadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych­ czas mało znanej Grekom spoza Sycylii. momentami przy­ pominające prozaicznymi wtrętami żargon niemal naukowy. jaki niebawem nastąpił pod piórem hellenistycznych literatów. czyli od potraw zbożowych i mącznych. Ale nie więcej. a przy tym na tyle literacko wyrobiony. ale opierał się również na mocnym fundamencie wzniesio­ nym przez poprzedników z bynajmniej nie tak bardzo odległej w czasie przeszłości.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 78 Wehrli (= Ath. podaje jeszcze najogólniejsze uwagi dotyczące przygotowań do uczty (fr. że najdłuższą księgą w greckiej poezji epickiej jest IV księga Argonautika Apolloniosa z Rodos. Współbiesiadników zaś winno być trzech. zwracając uwagę na to. fr. a więc nie liczył więcej wierszy aniżeli 1200 heksametrów32. lecz rozkoszować mógł się nimi głównie zamożniejszy ich czytelnik. Ze zrozumiałych powodów słownictwo jest tu wyszukane. Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie były przeznaczone dla każdego Gre­ ka. z tym że Archestratowe histories epideigma nie było związane z badaniem przeszłości. licząca 1781 wierszy. że poemat Arche­ stratosa wypełniał co najwyżej objętość jednego papirusowego zwoju.zapewne z ogólnie przyjętego kuli­ narnego scenariusza antycznej uczty. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Każdy przy jednym stole. 246 247 . po czym przechodzi poeta do szczegółowszego przed­ stawienia dań rybnych i innych owoców morza. dosłownie można by go przetłumaczyć jako Przyjemności (sc. i u Wergiliusza. Gastronomiczny poemat Archestratosa był swego czasu bardzo popularny. 8. dla którego cechą cha­ rakterystyczną są bezpośrednie apostrofy kierowane do konkretnych. ułożony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego. że również uczone dzieło Archestratosa zapowiadało rychły już renesans po­ ezji epickiej. radami lub bez ogródek formułowanymi opi­ niami. że Kallimach uwzględnił Hedy­ pateia w swoich Pinakes. który zacy­ tował w sumie 334 wiersze z tego uczonego dzieła. 2 Olson-Sens. Dalszą część poematu wypełnia katalog rozmaitych produktów i potraw. ale także na poziomie języka i stylu. z którego. Ów przegląd rozpoczyna Archestratos od „da­ rów pięknowłosej Demeter". Brandt). a pośrednie echa Archestratosa znaleźć można i u Horacego. Brandt). to pewnie wskazuje się lata czterdzieste IV wieku jako terminus antę quem. Znajomość poematu Archestratosa zawdzięczamy Atenajosowi. lub czterech. przywołanych imiennie adresatów. będące zaleceniami. co oznaczałoby. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA unikać31. Również rzymscy literaci docenili smak tego dzieła. Później jednak popadło w zapomnienie. s. Kończą go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszące się do ostatniej fazy antycznej biesiady. bo byłby to tłum ucztujących wojaków. Następnie mo­ wa jest o zimnych przekąskach. po­ chodzą trzy zachowane fragmenty. nato­ miast objętość poematów dydaktycznych (Hezjoda. Wydawcy w przyp. w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dzieła Arche­ stratosa w ogóle. poeci komiczni zaś nieraz do niego nawiązywali (Aleksis). że ich oryginalny dorobek wyrastał nie tylko z dyskursu z najdawniejszą tradycją poetyki epickiej. i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa. na którą składają się da­ nia mięsne i degustacja rozmaitych win. skoro dla badań porównawczych „przewędrował Azję i Europę" (= fr. 337b). Można zatem po­ wiedzieć. Otwierający całe dzieło heksametr charakteryzuje zgoła naukowe podejście Archestratosa do podjętego tematu (fr. jak się wydaje. Zanim jednak przystąpi do ich omówienia. XXIX. XXIV. por. Okazuje się bowiem. Dla takiego tytułu trudno znaleźć odpowiednik w języku polskim. Wydaje się. Olson-Sens. 14 zwracają uwagę na to. Uczono się go na pamięć. na zawsze utra­ cilibyśmy ten smakowity kawałek greckiej epiki dydaktycznej. wykwintnym. Tej kategorii potraw dotyczą najlicz­ niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. A poeta miał prawo uważać się za eksperta na tym polu. by oprócz merytorycznej wartości poematu dostrzec mógł w nim także pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. przy czym kolejność ich omawia- Mówi o tym Klcarchos. Przyjmuje się. jedzenia lub biesiady). Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treści. Łacińską jego wersję opracował Enniusz. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH). lub pięciu. Znajomość poematu odnajdujemy we fragmentach filozofów perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos).Poeta powiada bowiem: Chcąc się podzielić z całą Helladą wynikiem dociekań [sc. Choć w świa­ dectwach antycznych znaleźć można różne brzmienie tytułu poematu. lecz z opartym na prak­ tycznym doświadczeniu dzieleniem się wiedzą na temat sztuki kulinarnej. 32 Zob. s. Jeśli chodzi o czas jego powstania. bardzo trudne miejsca­ mi {hapaks legomend) zwłaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. 31 nia i pojawiania się na biesiadnym stole wynikała. nowożytni wydawcy za właściwy uważają Hedypateia (HSunaSaa). 3 Olson-Sens. który opłacałbyś z własnej kieszeni. cytowano go podczas biesiadnych spotkań i traktowano niczym modną książkę kucharską zawierającą wiele ważnych i sprawdzonych informacji ma­ jących praktyczne zastosowanie. Można w tym wierszu rozpoznać także bez­ pośrednie nawiązanie do początku Dziejów Herodota. jakie podjąłem]. Olson-Sens. stołu. Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze­ kraczała w starożytności właśnie 1200 heksametrów.

ponieważ rzeczywiście pochodził on z wyspy Rodos. s. Owym „hellenistycznym Homerem". Pieśń o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa). W tym ważnym dla historyków literatury hellenistycznej studium jego autor. religinym i kultowym. ze szczególnym upodobaniem stosowano cezurę „po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox. Obowiązująca w poezji hellenistycznej uczoność również na gruncie poezji epic­ kiej święciła niemałe triumfy. autor epopei zatytułowanej Argonautika. a więc w ramach tego gatunku. z uzna­ niem i podziwem. Epos bohaterski i mitologiczny. A. ale od przedstawienia twórczości tego poety. wszelka tego rodzaju twórczość zdążyła już przecież w dziejach greckiej literatury zapisać niejedną kartę. że Kallimachowe założenia es­ tetyki literackiej bezlitośnie obnażały miałkość tego rodzaju poezji epickiej. T. nie dawało jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia. który jakby na przekór literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odważył się stworzyć stosunko­ wo obszerne dzieło i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei. odnosząc się właściwie tylko do arcydzieł Homera i Hezjoda. Nikander z Kolofonu. albo nadal był uprawiany jakby siłą pięknej tradycji. Naśladowanie i powielanie daw­ niejszych wzorów. Nie było to łatwe zadanie zważywszy na to. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieśni tematy wcześniej w poezji niepodejmowane. poeci różni i dwaj epicy żydowscy. do twórczości daw­ niejszych mistrzów i autorów współczesnych. dokonuje istotnego przewartościowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa. ale nadto dzięki swojej różnorodności zdążyła objąć bardzo bogaty pod względem charakteru i treści zakres uprawianej przez poszczególnych twórców poezji epickiej. Bujnie rozwija się więc epos dydaktyczny33. Apołlonios z Rodos. wtór­ nych. był A p o ł l o n i o s (ATTOAACÓVIOC). WS 105. 39-67. a jeżeli zajmowali się zagadnieniami dawniej już poruszanymi. głównie jednak widocznym na poziomie stylu i języka.) przemiany polityczne. że wcześniejsza epika nie tylko przyniosła arcydzieła tego gatunku. któ­ ry słusznie określany był mianem Rodyjskiego. Oryginalność treści współ­ brzmiała w tych dziełach z nowatorstwem formalnym obecnym po części już w bu­ dowie poszczególnych heksametrów (unikano np. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ („mały epos". ale to właśnie Kallimach bardzo wyraziście sformułował pogląd. Zur Biographie des Apołlonios von Rhodos. Aratos z Soloi. jak to się mogło wydawać. Co prawda już Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory. gdzie rozma­ ite nawiązania. Europa Moschosa). wierszy spondeicznych. jak i łacińskich poetów (np.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest więcej niż skromna i wynika ze skontaminowanych. założenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwój filologii jako nauki. jakim tradycyjnie przywykliśmy charaktery­ zować tego typu twórczość epicką (czyni tak np. a także poświęcony mu artykuł w tzw. 248 249 . astrono­ micznym i astrologicznym. a rozmaite zainteresowa­ nia naukowe i antykwaryczne znajdują swoje odbicie w wielu tworzonych wówczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym. to starali się je przedstawić w sposób nowy i przepojony au­ torską erudycją. 5055. zwł. który. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA II. jeśli chodzi o wcześniejszy epos. a to tym bardziej. i to właśnie założenia jego poetyki wy­ warły szczególny wpływ na pisarstwo wielu tak greckich (np. które można określić mianem epylliów. że przymiotnik „dydaktyczny". a nawet mineralogicznym. a nie z Aleksandrii lub Naukratis. a ponadto sformułowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawiło. to jednak nie są 33 Wypada zaznaczyć.aIov). kosmogoniczny. że również poeci epiccy chcąc liczyć na zainteresowanie ich twórczością potencjalnego odbiorcy zmu­ szeni zostali do stawienia czoła wyzwaniom nowej epoki. pełnych luk i sprzeczności przekazów. medycznym i matematycznym. powstanie nowych ośrodków władzy monarszej. że poezja może być uprawiana tyl­ ko w formie utworu o niewielkiej objętości. czasami po prostu sztuczne. Księga Suda. tworzenia tzw. epika dy­ daktyczna i parodia epicka. choć nadal obecne w literaturze epickiej. Rianos z Krety. po części w nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń rozmaitych badaczy. botaniczno-zoologicznym. jak o tym jeszcze do niedawna — i to na podstawie antycznych świadectw — mylnie sądzono34. etnograficznym i geograficznym. Sinko). bo właśnie tak można przetłumaczyć ten nowożytny termin ukuty dla określenia owej szczególnej postaci powstających w epoce hellenistycznej (i późniejszej) rozmaitych utworów o epickim charakterze. bogata twórczość Euforiona z Chalkis. czasami kunsztowne. spo­ łeczne i mentalne. Choć mamy do dyspozycji aż dwie an­ tyczne jego Vitae. Nie tylko (ale głównie) pod wpływem i za przykładem Kallimacha modny staje się teraz szczególny rodzaj poezji narracyjnej (układanej też w dystychu elegijnym). 1992. 34 Zob. Rengakos. parodia epicka — Batrachomyomachid) Zachodzące po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. filozoficzny i historyczny. a jednocześnie na wskroś oryginalnym twór­ cą. albo odszedł już był w szacowną prze­ szłość wielkiej literatury epickiej. czyli „małe epos". Hylas Teokryta. jednak bez większych szans na zdobycie przez jego twórców rozgłosu i trwalszego po­ wodzenia. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocząć wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej. jako że jej związek z rzeczywistym „uczeniem czegoś" jest raczej w dużym stopniu czysto konwen­ cjonalny. s. Adonis Biona ze Smyrny. niezupełnie oddaje charakter owej poezji. który już poprzez znaczne ograniczenie objętości danego dzieła i dzięki przyjęciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion. Hermes Eratostenesa. stały się przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu.

a może i Aratosem). s.. RE Suppl. Czas pokaże. Wzmiankuje on dwóch Apolloniosów. 15-56. Sinko (U/l. 801) nie pochodzą z jakiegoś pierwszego wydania poematu. w której zarówno podważano autentycz­ ność owego sporu. s. a więc i biograficznych hipotez dotyczących postaci Rodyjczyka. i pomimo istotnych wątpliwości. Rengakos. cit. to przynajmniej znacząco ją rozpropagował. Pomijając indywidualne i szczegółowe stanowiska 35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzący z Aleksandrii. że sześć razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze­ śniejsze warianty tekstu (1. A. niekomplet­ ną) listę kierowników biblioteki aleksandryjskiej. Oba te zaszczyty były wyrazem wy­ sokiego uznania. której au38 37 250 251 . na których ją opieramy. komentując tych autorów i po części będąc też ich wydawcą"41. które mogło.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. zdaniem niektórych badaczy. należy wskazać opracowanie H. XIII. 140 n.in. które było podobne do tego. nie dają się udowodnić i nie są potrzebne". gdyż na ten temat starożyt­ ność nam nic nie przekazała" (s. poprawnym wydaniu. Eos 67. 39 Zob. i w tym czasie objąć miał. jakie udało się Apolloniosowi zdobyć na ptolemejskim dworze. obejmować np. przyjętej tam nie­ życzliwie i o drugim. 1964. s. Obrósł on pokaźną współczesną literaturą przedmiotu. jak i. 1. s.. s. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu (zob. sporządzonym na Rodos . zdaniem innych. 77-87 passim. 543. zaznaczony jest wyraźny dystans zarówno do owych „romantycznych opowieści" doty­ czących okoliczności prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos. s. zwłaszcza szp. 67. Podobnie biografię poety przedstawia T. 48-49. 285. Wówczas zawarł znajomość z Kallimachem. jeszcze do niedawna „panu­ jącą w nauce chronologię". Lesky'ego (2. że Theon. A. 516. Pomieszanie obu tych postaci spowodowało w antycznym przekazie związanym z biografią naszego Apolloniosa pewne nie­ porozumienia. jeśli sam nie wymyślił historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem. Steffena. Data śmierci poety pozostawała (i pozostaje) całkowicie niepewna38. epideiksis. 725. szp. op. 788. który uważa konflikt za fakt raczej historyczny („wohl historisch"). o tym. op. tylko pier­ wsze księgi poematu Apolloniosa. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa. którzy podejmują ów temat. s. Warto przypomnieć opinię T. przyp. tamże. że powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunięcie się poety na Rodos. że wydarzenia związane z nieudaną prezentację (em&ei^tc. Trzeba jednak podkreślić. wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna. Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus. Sinki (II. jak i związanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. bo niepewne są źródła. Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988). tak mniej więcej kształtowała się nasza ogólna wiedza na temat biografii Apolloniosa.) przyjęta została następująca chronologia najważniejszych związanych z poetą zdarzeń: Apollonios urodził się około 295 r„ a zmarł około r. Około r. oraz pracę J. 60). u Christa-Schmida-Stahlina (II. starano się dociec jego istoty. Należy także zauważyć. gdzie dołączył do grona ludzi związanych z aleksandryjskim Museion. że wzajemne relacje łączące Apolloniosa torka w rozdziale pierwszym omawia żywot poety podkreślając m. przy czym ewentualnie zakładano. gramatyka Theona (I wiek po Chr. Rengakosa analizy pozwolił temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionować słuszność tego rodzaju opinii. Słynny spór40 z owym prawo­ dawcą poezji hellenistycznej w rzeczywistości nie zaistniał i jest wymysłem. 8). z. Teokrytem.. nr 1241). rozmaitych badaczy. Meander 19. o ściągnięciu na autora gniewu Kallimacha. kierownictwo biblioteki. jako następca Zenodota. Z nowszej polskiej literatury przedmiotu należy tu wymienić monografię J. rozegrały się około 250 r. 15-23). ale jed­ nocześnie podkreśla. Nie ulega bowiem wątpliwości. 54-55. Rengakos {op. jakie wśród spe­ cjalistów rodzi jego właściwa interpretacja. Po ich zweryfikowaniu najbardziej ogólne ramy biografii poety można by dziś nakreślić mniej więcej następująco: już jako młody człowiek udał się Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii. który tak pisał: „Hipo­ tezy o publicznym czytaniu jakiejś części (sc. że wiele na jego temat fantazjowano („viel gefabelt wird"). poematu) przez młodzieńca. Likofronem. Z prac polskich auto­ rów. Stare i nowe ełlernenty iv Wypra­ wie Argonautów Apolloniosa z Rodos. ale że są one wynikiem zestawienia ze sobą przez komentatorów Apolloniosa dwóch różnych tekstowych przekazów Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema­ tu przez jego autora. Smolarczyk-Rostropowicz. s. Nikandrem... cit.). s. że np. że Apollonios urodził się (w Naukratis lub w Aleksandrii) około 300/295 r. (por. 2-3.Oxy. wymienić należy artykuł W. 44) ową dotyczącą Apolloniosa. Do niedawna najogólniej przyjmowano. który zawiera (niestety. Rostropowicz. a w nie dającym się dokładniej ustalić czasie — także kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. „uprzednie wydanie". przygotowane dla RE. ekdosis) Argonautika. 264-265). w tym naszego poetę35.37. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności zachował się ponadto papirusowy fragment pochodzący z Oxyrhynchos (P. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. 1973.. Poeta był nauczycielem Ptolemeusza III od około 275 r. ale i z całą jego twórczością. być może. s. Przejęcie przez poetę kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objęcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata sześćdziesiąte. na których możemy w pełni polegać. nawet 7TQO£K5OCJtc36. Tymczasem wobec wciąż toczących się w nauce dyskusji wypada przyjąć postawę wy­ czekującą. Jako niewątpliwie wciąż jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie związane nie tylko z domniemywaną biografią Apolloniosa. datowany na II wiek po Chr. czy takie stanowisko stanie się w filologii powszechnie obowiązujące. jakim cieszył się Kallimach39. Są to jednak tylko przypuszczenia. o pierwszej redakcji (albo tylko dwóch ksiąg) w Aleksandrii. op. 265). 41 40 Tak streszcza A.. stanowi on ważny punkt odniesienia dla chronologicznych. 586. Nie tylko w jego przekonaniu (które podzielamy). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA to takie przekazy. które piastował do około 246 r. Rengakos. 1. znacznie częściej. że w CHCL. lub. Przyjmowano. jest zwolennikiem in­ nego poglądu i opowiada się za przypuszczeniem. 51. proekdosis) poematu w Aleksandrii. s. 36 Tj. Apolloniosem. przed Chr. Hertera. który był „archegetą filologicznych studiów nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem. że „Apollonios umarł prawdo­ podobnie około 235-230 r. Znaczący jest w tej mierze po­ gląd A. 75-79. 215. cit. 34). cit. 1979. że podczas pobytu na wyspie miał Apollonios przygotować ostateczne wydanie (EKÓOOIC. s. i był uczniem Kallimacha.

252 253 . istnieje wiele związków łączących obu poetów. Zaznacza także. iż Apollonios był uczniem Kallima­ cha jest niepewne. a ich rzekomy spór sprowadzić raczej do płaszczyzny literackiego dyskursu. nie przekazał nam w poemacie żadnych informacji na swój temat i całkowicie ukrył się za zasłoną epickich heksametrów. stanowiąca zarazem zapowiedź tematu pieśni: Febie. szczególnie zaś wyraźne są na płaszczyźnie stylistycznej i frazeologicznej. Wendel. 45 Najznaczniejszą część scholiów do poematu Apolloniosa wydał C. passim).O. s. a nawet mozaikowym odsłanianiu rozmaitych szczegółów ważnych dla zrozumiania akcji lub jego własnej intencji twórczej). otwierać jeszcze będą osobne prooimia. Scholia in Apollonium Rhodium Yetera. które przedstawił poeta w dwóch pierwszych księgach po­ ematu. stając się obok Homera wzorem dla późniejszych epi­ ków. a nawet mylące. II1030-1089. że należy uwol­ nić obu poetów od jakichś osobistych animozji. To wszystko. 434-436 (Przedśpiew (11-4). pomny wyroczni. Spłata owego „długu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre­ atywny charakter i jakby wpisana jest w założenia nowej poetyki epickiej. s. także W. ale dzieło Apolloniosa nie może być postrzegane tylko jako posłuszne echo (a merę docile echo) Kallimacha"43. to wciąż potrzeba większej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twórczych. 275-298 Pierwsze spotka­ nie z Medeią) oraz Przegląd Klasyczny V. 10. Ibidem. IV. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. że będziemy kreować jakąś nierealną opozycję. iż nawet jeśli jest to bardzo często bezowocne zajęcie badać. Filomata 100. III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekładzie Zofii Abramowiczówny. Meander 2000. Sam G. Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest także np. którzy przez Pontos i między skałami Kyanejskimi z króla Peliasa rozkazu po złote Runo pożeglowali na Argo pięknie spojonej. ad ciebie zacząwszy przesławne czyny pradawnych Mężów przypomnę. Kilka fragmentów poematu prze­ łożyli ponadto T. w rozdziale zatytułowanym: Pokonany?. Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). s. jest mniejsze od tego. również taż. Argonautika (AoyoyauTiKd. Swiderkówna w zna- 44 komitej książce: Hellenika. w tym wypadku bardzo zwięzła i adresowana do Apollona.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1939. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA i Kallimacha wymagają jeszcze dalszych studiów. że poeci (dołącza zaś do nich Teokryta) mieli okazję zapoznawać się jeden z dziełami drugiego jeszcze przed ich ostateczną publikacją. nie tylko dlatego zatem zarówno księgę III. polegają one czasami na podobieństwie motywów. 743-749 (III. Przegląd Klasyczny IV.O. III. którą poeta jednocześnie sam współtworzy. 587. wypadnie nam teraz moż­ liwie dokładnie przedstawić treść owego niełatwego w lekturze. 455-461. IV. Po tym krótkim wstępie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informując go o przedakcji. Ale przecież „yariatio jest zasadniczą cechą charakterystyczną dla całej poezji aleksandryjskiej". O literackich powiązaniach łą­ czących poemat Apolloniosa z Ajtiami. I oto w niedługi czas po tej przepowiedni pojawia się w mieście Jazon. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną. 88 n. jak i księgę IV. Hutchinson w swojej książce poddaje analizie kilkanaście takich przykła­ dów związanych z wzajemnym przenikaniem się twórczości obu poetów. Hutchinson. obecnego zresztą w ich dziełach.O. którego zobaczy obutego tylko w jeden sandał. po czym konkluduje: „Obecnie niebezpieczeństwo polegające na tym. IV 136198 Iason i Medeia zdobywają runo. Jest rzeczą charakterystyczną. s. Zob. jaką usłyszał był niegdyś Pelias. czasami widoczne są w kompozycji całych scen. ale bardzo zajmujące­ go utworu. że zginie za sprawą męża. który z poetów wpłynął na którego. Wstęp do drugiej części poematu (III 1-5). 989-1011 Gigantomachia. Hutchinson 42 . że Apollonios. zob. że tak zakrojony temat utworu odnosi się właściwie tylko do tych wydarzeń. który podczas przeprawy przez rzekę Anauros traci w grząskim mule jeden ze swych sandałów. 89. które zadecydowały o zorganizowaniu wyprawy (jest zresztą Apollonios praw­ dziwym mistrzem w stopniowym. czyli o splocie tych zda­ rzeń. 43-75 Ranna tualeta Aphrodity. Apollonios Rodyjski. podobnie jak Homer. Odjazd bo­ haterów z Iolku (I 519-558). 123-130 Iason i Medeia udają się po złote runo. Oxford 1997'. Appel. IV. oraz A. s. albo obcy mężowie uniemożliwią mu szczęśliwy powrót (w. o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika. 744-824 Noc rozterki duchowej. Sinko (TI/1: strony poświęcone Apolloniosowi. Ot­ wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bóstwa. passim (zob. i to pomimo niewątpliwego nowatorstwa jego własnego warsztatu li­ terackiego. Król. że zatracimy różnice.Trzeba także wspomnieć i o tym. Jak bowiem słusznie podkreśla to ostatnio G. Hellenistic Poetry. 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy. 17). Pieśń o wyprawie Argonautów) przekazane zo­ stały w ponad 50 rękopisach.O. Zob. oprócz tego zaś w stosunkowo dużej liczbie papiruso­ wych fragmentów (jest to zarazem świadectwo niemałej swego czasu popularności eposu). które przynoszą po części także tekst scholiów45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. Dowia­ dujemy się jedynie o wyroczni. tenże. 44-56. tj. Wydaje się jednak. Przekład Apolloniosowego katalogu Argonautów opublikował W. 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego. 1938. Argonautika (II669-693. Poeci nie byli antagonistami. nr 5. Bogowie zeszli z Olimpu. Hutchinson zakłada ponadto. że albo zginie on na morzu. s. IV. passim). że dostępne polskiemu Czy­ telnikowi omówienia treści poematu miejscami są zbyt lapidarne. 43 42 oraz ze względu na historyczno-literacką rangę tego dzieła. G. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno). Berlin 1935. A ponieważ poemat Apolloniosa do dziś nie doczekał się polskiego przekładu44. War­ szawa 1991. I. który dopiero w trakcie dalszej lektury dzieła dowiaduje się rozmaitych szczegółów wyjaśnia- Stosunkowo obszerne wyimki z dzieła Apolloniosa przełożył jeszcze przed wojną Witold Klinger. a stwierdzenie. s. G. III. którzy byli kolegami. 212-240 Gniew Aietesa i pościg. 6-8. 1938. 733-736 (I. Zresztą nie tylko pod tym względem jest on dłużni­ kiem arcypoety. w CHCL. 1771-1779 Zakończenie). prędko obmyśla sposób pozbycia się syna Ajsona i wysyła go w niebezpieczną podróż w na­ dziei. Poemat dzieli się na IV księgi i liczy 5835 wierszy. Argonautika. Warszawa 1974 (i kolejne wy­ dania). s.

VII. kiedy Jazon jest bezradny wobec zagrażającego niebez­ pieczeństwa. że ich syn nigdy już nie powróci z wyprawy. Dotarł na brzeg. Scien. z pewnością nieco nużący dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim. Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios.> polyrnechanos. Rostropowicz. Dalej w równie szczególny sposób kontynuuje Apollonios swą opowieść. staruszka wśród młodzi. S. którzy wzięli udział w wyprawie do Kolchidy (w. choć chciała tak bardzo.). Argosa Dzieło. by sam bóg poprowadził okręt wraz z załogą „tam i z powrotem do Hellady". 23-233). czytelnik nie jest w stanie całkowicie zrekonstruować ptzedakcji"46. 579). Debrecen. zakłóconej butnym wystąpieniem Idasa. 31-34. Ona zaś z boku na miejscu została. iż dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautów „Identifikationsfigur" (s. 49 46 47 Op. to Atena umieściła w drewnianej stępce cząstkę boskiego dębu rosnącego w Dodonie (w. sędziwa kapłanka Artemidy. Argo zostaje spuszczona na wodę. 347). po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterów. niechaj dowodzi. 647-817). 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zresztą nie tylko jemu) epitet apr']x«voc (amechanos.in. gewissermafien ais sein Stellvertreter".in. której wszyscy chciwie słuchali. Jednak. Płynęli z pomyślnym wiatrem. po czym opuszcza pałac. jakie nie­ jako wyznaczył swoim następcom Homer. Eneida. Na próżno Jazon stara się ukoić ich ból i wlać otuchę w ich serca. Orfeusz śpiewał i grał na formindze. Postaci poematu Apolloniosa wydają się więc może „mniej heroiczne". Jazon obrzucił jeszcze ojczystą ziemię spojrzeniem pełnym łez i Argonauci ruszyli w drogą. a w królewskim pałacu rodzice Jazona pogrążeni są w ogromnym smutku żywiąc przekonanie. jak znaczącą rolę w wyprawie Argonautów odegra! właśnie Orfeusz. aby zasiedli do wioseł. gdyby nie interwencja towarzyszy. oczarowani jej pięknem. s. 495)..s. niewiasty wznoszą modły o szczęśliwy powrót bohaterów. przekazując polecenie Zeusa. Zgoła nieoczekiwanie bowiem powiada (w. 7TOAuprjx"v°C. 234 przechodzi poeta do właściwej narracji i kreśli naj­ pierw te scenki-epizody. pomimo „dodatkowych informacji zamieszczonych w ca­ łym utworze. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywała ich od dalszej żeglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artykuł poświęciła J. 323-324). bo tłumy parły do przodu. z drugiej zaś strony pokazał. Tifys zbudził towarzyszy. a Ifias. I byłby rozgorzał mię­ dzy nimi jeszcze sroższy spór. Naturalnie nie można stawiać zanku równości pomiędzy Orfeuszem i samym Apolloniosem. 1993. iż: Ten. a także samego Jazo­ na. że ową epicką powinność umie wypełnić na swój własny i oryginalny sposób48. który w szczegól­ nie trudnych sytuacjach. Tłum z podziwem spogląda na zbrojny hufiec. Z uznaniem przyjęto jego wyrok i z radością przyjął go także Jazon. s. Katalog ów. ale nie jest to wykluczone. Śladem Apolloniosa (a zarazem Homera) podąży później m. XXVI. 48 254 255 . by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabójstwie Apsyrtosa (IV. zasiedli Argonauci do wspaniałej uczty. Orpheus bei Apollonios Rhodios. tworząc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwieństwo homeryckiego ideału boha­ tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m. cit. „bezradny". a wieczorem wylądowali na przylądku. a ryby wyskaku­ jące ponad morską powierzchnię towarzyszyły okrętowi niczym trzody podążające do zagrody za pasterzem wygrywającym na syrindze piękną pasterską pieśń (w.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 580 n. A gdy słońce chyliło się ku zachodowi. kto zebrał członków wyprawy. s. 313-316): Po czym go ucałowała w prawicę. rozpoczynając ich prezentację od postaci Orfeusza (w. a więc potrafi radzić sobie w trudnych sytuacjach). komponując katalog italskich przeciwników Eneasza (zob. on sam jednakże nie chciał przyjąć owego zaszczytu stwierdzając (w. Zob. Autor artykułu udanie pokazuje. 301-324. który zapewne odpowiadał jego własnym wyobrażeniom i wyobrażeniom epoki. 401). sama zaś Argo wydała dźwięk. Jazon tymczasem daleko już w przodzie zniknął jej z oczu. tj. później odezwie się wszakże tylko jeden jedyny raz. podeszła do niego (w. W tym krytycznym momencie po­ wstał także Orfeusz i wziąwszy do ręki formingę zaintonował pieśń (w. zwłaszcza zaś wówczas. Busch.. Hermes 121. jak słusznie podkreśla to J. Acta Classica Univ. 322). a funkcję sternika otrzymuje Tifys (w. 18. Następnie spełnili Argonauci ofiarę dla Zeusa i udali się na nocny spoczynek. Wergiliusz. Nadszedł teraz czas wyłonienia jej przywódcy. Ninie zaś chciałbym ród i imiona herosów przedstawić. a słowa nie mogła Rzec.. który wcześniej nie umiał zaradzić sytuacji50. komponując w Iliadzie katalog okrętów. jakie w Jolkos towarzyszą przygotowaniom do wyprawy. A kiedy zajaśniał poranek. jest przykładem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego współczesnych stanowił istotny popis erudycji i talentu poety. Z w. Two­ rząc go. 51 Dzięki temu sama Argo może być wieszczym „medium". pełni w pewnym sensie rolę jego zastępcy („fungiert . Rostropowicz. Ludzie żegnali go gromkimi okrzykami. przy którym się trudził posłuszny radom Ateny. Syn Ajsona wzniósł modlitwę do Apollona prosząc. 23-34) 47 . Oczy wszystkich skierowały się wów­ czas na Heraklesa49 i jednogłośnie chciano okrzyknąć go wodzem. 527)". I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA jących tło i przyczynowo-skutkowy ciąg wczes'niejszych zdarzeń. odrabiał Apollonios z jednej strony „obowiązkowe zadanie epickie". 1990. Ich daleką wyprawę na morze i co dokonali Podczas tułaczki — niech Muzy wieszczkami bądą tej pieśni. ale za to bliższe zwykłym śmiertelnikom. W postaci Orfeusza stworzył Apollonios wyidealizowany wizerunek pieśniarza-poety. gdzie nieopodal statku Argo czekali nań towarzysze wyprawy. gdzie znajdował się grób Dolopsa. 18-22): Statek zaś już dawniejsi pieśniarze sławili. Szedł zaś pięknymi ulicami miasta niczym Apollon zdążający do jednej ze swych świątyń. Ar­ gonauci płynęli dzień cały.

Dopie­ ro wieczorem piątego dnia wyprawy dopłynęli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiów. tj. lepiej zaprosić mężczyzn do miasta i zdobyć ich przychylność. w. W ten sposób wypełnia Apollonios kolejne „obowiązkowe zadanie epickie". Dowiadujemy się. a zagadywany o okoliczne miasta i całą szeroką zatokę Propontydy nie umiał udzielić Argonautom konkretnych informacji. Pogrzeb króla Kyzikosa uś­ wietniły igrzyska. Słowa Hypsipyle wspiera Polykso. po czym udał się w drogę powrotną na sta­ tek. zwie się „Drogą Jazona" — to kolejne aition. „uwalniający Argo" (sc. to niechaj odeśle go do Jolkos. jeśli „bogowie dadzą jej urodzić". by z jej wierzchołka ogarnąć wzrokiem morski szlak. Tymczasem Argonauci wysyłają Aithalidesa53. Hypsipyle. w. w. osobny epizod w całej wy­ prawie (w. Opis (ekfrasiś) wyobrażonych na nim scen wypełnia treść w. jeszcze teraz zwie się Świętą Skałą (w. która jednak doradza istotną zmianę. 936-1152). 54 256 257 . Nocne ciemności sprawiły. I byłby się przedłużał pobyt Argonautów na wyspie. W prawicę bierze włócznię. umilany ucztą. Jazon. Skała. Gdy dotarł do wspaniałego pałacu Hypsipyle. a z wylanych przez nią wcześniej łez 51 Królowa urodziła dwóch synów Jazona: Euenosa (o którym wspomina już Homer w Iliadzie. Dolionowie i sam król Kyzikos gościnnie przyjmują żeglarzy. by Lemnijki dostarczyły żywność na statek. 591)52. na Samotrake) i biorą tam udział w misteriach. Kleito popełniła samobójstwo. złożą się na kolejny. co ma począć. przed którym ujść nie może żaden śmiertelnik. Ów przylądek jeszcze i dzisiaj nosi nazwę Afetes Argous. w. otrzy­ mują zaproszenie. by pozbawiona mężczyzn Lemnos 52 To pierwsze z wielu innych aitiów. córki Atlasa. wysłanniczki królowej. z wyjątkiem Heraklesa. jakie się tam rozegrają. Niewiasty schodzą się na zgromadzenie. Za sprawą Afrodyty. Przez trzy dni wspólnie opłakiwano poległych. I wówczas z góry atakują ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees). 1019). wplata w swój poemat. wierny literackim gustom epoki. że Dolionowie wzięli Argonautów za wrogów i ruszyli do walki. która ze względu na Hefajstosa chciała. przy czym całą tę dygresję urywa znaczącym zda­ niem: ale po cóż mam opowiadać o Aithalidesie od początku do końca (6invŁ'K«iX ayocEuew. to charakterystyczne sformułowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne pośrednim na­ wiązaniem do jednego z głównych punktów literackiego programu Kallimacha. który z własnej woli pozostał przy statku. gdyby Herakles nie przypomniał im w słowach twardych i pełnych wyrzutu o właściwym celu ich wyprawy. jakie Apollonios. Wówczas Jazon zabił Kyzikosa. Królowa życzy mu powodzenia w wyprawie i jednocześnie ponawia pro­ pozycję. Jest on jeszcze mło­ dym władcą i małżonkiem Kleito „o pięknych warkoczach". a Hypsypile urodzi syna55. towarzysze Jazona chętnie udali się do niewieścich domostw. Stanowi on spójną i kunsztownie opowiedzianą całość. Spełniło się przeznacze­ nie.). 997). na nowo się zaludniła. ażeby pozostałym Argonautom przekazać zaproszenie Hypsipyle. jakie w eposie wyznaczył swym następcom Homer słynnym opisem tarczy Achillesa. 721-767. w dalszą drogę. jeśli zginie z dala od ojczyzny. dzieło i podarunek od Ateny54. Królowa powitała go miłymi słowy i opowiedziała o trapią­ cych Lemnijki nieszczęściach. Jazon grzecz­ nie się wymówił czekającym go zadaniem. który wśród nich pełni funkcję herolda. przy której zacumowali. Rankiem wyjaśniła się okropna pomyłka. ale strach czyni je bezradnymi. por. podaru­ nek od Atalanty. po której szli. Po tej potyczce Argonauci ruszają w dalszą drogę. Wobec tego rankiem część z nich udaje się na górę Dindymon. nie czyni królowej żadnych nadziei. (tj. muszą się cofnąć i nocą po­ nownie lądują w kraju Dolionów. ale nie wpuszczały do miasta Argonautów. choć „pełen podziwu" (sic!). śpiewem i tańcem. by był podporą dla jego rodziców. sędziwa piastunka królowej. podczas którego królowa proponuje. Thoasa. ponieważ wymordowały one wszystkich mężczyzn mszcząc się w ten okrutny sposób za ich niewierność.) i Thoasa. w. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA piero trzeciego dnia mogli podnieść żagiel na statku. 649. 988). Teraz ma Apollonios okazję szerzej opowiedzieć o lemnijskim epizodzie ich podróży (w. którą niedawno poślubił. 609-909). która jako jedyna ocaliła od śmierci swego ojca. tj do Lemnos. o ile jeszcze będą przy życiu. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lądują „z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry. 918).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. W mieście zapa­ nował radosny nastrój. Udając się do królowej. Panuje nad nimi królowa Hypsipyle. Jazon narzuca na ramiona wspaniały pur­ purowy płaszcz. 1318) zgo­ towaną mu przez Herę (w. zamiast posyłać podarunki. 468 n. Prosi także o radę. 847 et al. Ifinoe powiodła go przed oblicze władczyni. Nadeszła chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. Rada Polykso zostaje z radością przyjęta i Jazon. Król przygotował żeglarzom wieczorną ucztę. Dramatyczne wydarzenia. by syn Ajsona powrócił kiedyś na Lemnos i objął królewski tron. a także pozostali Argonauci. a w walce z nimi wyróżnia się Heraldes wy­ konując tym samym pracę (słynnych 12 prac jeszcze czeka herosa. Przemilczała wszakże ich zbrodnię i zaproponowała. 53 Apollonios poświęca temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadając o jego niezwykłej moż­ liwości pamiętania i cieszenia się „życiem po życiu". pozostali zaś przeciągają Argo na inne miejsce (droga. by uspokoił Hypsipyle i powiadomił ją o koniecz­ ności postoju statku na lemnijskim wybrzeżu. w których inicjacja zapewnić im ma bezpieczniejszą żeglugę (w. za pośrednictwem Ifinoe. Późniejsze jej losy przedstawił Eurypides we fragmentarycznie dziś zachowanej tragedii pt. by Jazon objął tron po Thoasie i pozostał wraz z towarzyszami na wyspie. pod wieczór jednak. VII. Na widok obcego okrętu Lemnijki chwytają za broń. że na Lemnos mieszkają same niewiasty. na skutek niepomyślnych wiatrów. ażeby wieść o dokonanej zbrodni nie rozeszła się po świecie. Później prze­ pływają Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. por. która mogłaby nawet sta­ nowić osobne epyllion.

163). ruszył na pomoc młodzieńcowi daremnie wołając jego imię. z domu jego ojca (Apollonios urywa opowieść o ówczesnych wydarzenich stwierdzeniem. kto przybył do tej krainy. wielu jego przeciwników pożegnało się z życiem. by zaczerpnąć wody. Podczas wiosłowania. Ufny zatem w swoje umiejętności. Apollonios wspomina o ich dalszym losie — zginęli z ręki Heraklesa — podkreślając wszakże. 1301)57. a prawą pociągnęła go do wody. którego w rzeczywistości spłodził Zeus. 98-135). króla Bebryków. by je­ go sława nie przyćmiła Jazonowej. Tymczasem Hylas wybrał się (w. 1239). i przemówił do skłóconych Argonautów pouczając ich o woli Zeusa. syna Tyfoeusa lub Gai. 43). jeśli chciał ją opuścić. gdy ujrzeli już ujście rzeki Ryndakos i znaleźli się w Myzji. 1198). Najechało bowiem ich ziemię wojsko Lykosa i Meriandynów. objęła go lewą ręką za szyję pragnąc ucałować delikatne usta. które nazwane zostało imieniem nieszczęsnej królowej (w. po czym król Bebryków niczym ogromna fala morska z impetem ruszył na Polydeukesa. 1220). którego na polecenie Heraklesa „jeszcze obecnie" szukają Kianojczycy (w. król w słowach pełnych pychy rzuca wyzwanie przybyszom. Wywiązała się krótka. również na próżno nawołując go gromkim głosem (w. gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro­ mili Ajakidy „ciężkimi słowy" (w. który nieco oddalił się od towarzyszy. znów aition). których „Gaja niegdyś rodziła zagniewana na Zeusa" (w. który odważy się stanąć do bokserskiego pojedynku. ale krwawa walka (w. „Dziki gniew" zdjął Argonautów na te słowa. jak się należy. gdy porwał owego syna Theiodamasa. Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoła niepodobni. T ymczasem zaś Gwiazda Poranna wzniosła się ponad górskie szczyty i powiał pomyślny wiatr. zauważyli brak towarzyszy. Herakles złamał swoje wiosło. o czym zresztą poeta wyraźnie przypomina stwierdzając: „takim był syn Zeusa" (w. musiał stoczyć z nim walkę na pięści. Oto ziemia. Rankiem pożeglowali Argonauci dalej. aby jeszcze przed pow­ rotem Heraklesa przygotować dlań wodę. Jazon jest bezradny. szczególnie nimi dotknięty poczuł się wszakże Polydeukes. Amykos przypo­ minał jakiegoś mrocznego potwora. Oto Heraklesowi nie jest dane udać się do Ajetesa. Natknął się w ciemnościach na powracającego Heraklesa. a kiedy Bebrykowie cofnęli się. by czekać na Heraklesa. któ­ rzy po trwającej dzień i noc podróży ujrzeli rankiem ląd. Znalazłszy odpowiednią jodłę. Opis tego pojedynku bokserskiego wypełnia treść wierszy 70-97. Pod wieczór dopłynęli do podnóży góry Arganthoneion i rzeki Kios. wieczorny posiłek i wszelkie inne rzeczy. by wybrali spośród siebie najlepszego pięściarza. okazało się. Tifys naglił do żeglugi. Wówczas Heraldes wybrał się do lasu (w. Towarzysze zawiązali im obu rzemienie na dłoniach. iż zdarzyło się to jednak znacznie później. wiesz- czek boskiego Nereusa. a przy nim nimfy. jego finał zaś to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyńcą. Tymczasem Argonauci opatrzyli rany. Wtem wynurzył się z fal Glaukos. do którego dotarli po cało­ dziennym wiosłowaniu (w. Dopiero kiedy wzeszła Jutrzenka. 1 POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA nimfy uczyniły źródło. złożyli bogom ofiary i przy dźwiękach Orfeuszowej formingi śpiewali hymn na cześć Zeusa (w. 1069. a Telamon oskarża go o umyślne pozostawienie Heraklesa. gdy uda im się pomyślnie wypełnić zadanie56. 57 Tyndareos był „ziemskim" ojcem Polydeukesa. Następnego dnia dotarli do wybrze- 5 ' Kłótnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej księgi Iliady. bo do tego go heros przysposobił. 1272). A że był Amykos znakomitym — ale zarazem bardzo okrutnym — pięściarzem. 24). to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii. Wynurzyła się także nimfa zamieszkująca źródło i zauważyła postać pięk­ nego Hylasa. 1354). Rzucił się tedy i heros na poszukiwanie Hylasa. 1309). Zapłonęła miłością i gdy młodzieniec schylił się. Pierwsza księga eposu kończy się aitiologiczną infor­ macją o losach Polifema i Hylasa. oraz krótkim opisem dalszej żeglugi Argonautów. właśnie sposobiły się do nocnego tańca i śpiewów na cześć Artemidy. Przez 12 dni i nocy trwały burze. że czeka ich jeszcze jedna niemiła niespodzianka. a Tyndaryda jaśniał ni­ czym gwiazda na niebie' 8 . bę­ dącego jeszcze dzieckiem. 1207) na poszukiwanie źródła. Początek k s i ę g i d r u g i e j epopei jest z końcem poprzedniej księgi tak ściśle powiązany. Jego ostatni okrzyk usłyszał był jeden jedyny Polifem. Rozgorzał wielki spór. na której wylądowali Ar­ gonauci. Zniknął Hylas w głębinie (w. które okoliczni mieszkańcy nazywają Pegai. wyrwał ją z ziemi i ruszył w drogę powrotną. ażeby poszukać materiału na nowe wiosło. Argonauci wciągnęli żagiel na maszt i w dobrym nastroju udali się w dalszą drogę. Natomiast Amykos jest tu swoistym ucieleśnieniem owych pierwotnych synów ziemi. Prędko znalazł Hylas źródło. że ich podział w tym miejscu wydaje się być zgoła mechaniczny i podyk­ towany jedynie chęcią zachowania pewnych proporcji pomiędzy poszczególnymi pie­ śniami poematu (księga II liczy 1285 wierszy). który z miejsca przyjął wy­ zwanie (w. które zatrzymały Argo­ nautów w Kyzikos. bo w Argos ma wypełnić 12 prac w służbie Eurysteusza. że odbiegłby nazbyt daleko od tematu pieśni. Do­ bywszy ogromnego miecza. należy do Amykosa. Widok martwego króla kazał innym Bebrykom rzucić się na Argonautów. 1362). Pojedynek zatem tych dwóch pięściarzy. Każdy. I by­ liby Argonauci cofnęli się do krainy Myzów.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 40). Chcąc go wykorzystać. A kiedy wiatry ustały. 58 258 259 . mogli po raz drugi opuścić frygijskie Kyzikos i popłynąć w dalszą drogę. Myzowie przygotowali im prowiant na dalszą drogę i ugościli ich ucztą. co należałoby uczynić. Tak zakończył się pierwszy z dłuższych epizodów opowiedzianych w tej księdze. górskie i leśne. gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cześć zmarłego Peliasa (w. Trafił jednak na lepszego od siebie przeciwnika. w. a dzięki umiejętnościom sternika Tifysa statek uniknął wielu morskich niebezpieczeństw.

niegdysiejszym posiadaczem Delt. „pięknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie świątyni „Homonoi" (w. Widok ten bojaźń bezradną w nich wzbudził i żaden z-nich nie śmiał Spojrzeć wprost na boskie oblicze. mówić. Orfeusz proponuje. jak znajdą Argonauci drogę powrotną. Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos. M Poeta przypominając w dalszych wierszach (705-713) o tym.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Tymczasem w oczekiwaniu na powrót synów Boreasza. okropnie cuchnęły.W. na plecach natomiast Widniał kołczan. Argonautów czeka teraz ciężka próba przepłynięcia przez Symplegady (w. Cambridge 1993. Opowieść o tym. gdzie znajdowało się ujście rzeki Acheron. by zapytać jeszcze o to. 498-527) 61 . 401). a opisując śpiew i taniec. 297). s. w jaki sposób Apollon rozprawił się z ogromnym wężem (właściwie „wężycą") Delfyne. daje Apolloniosowi okazję wtrącenia kolejnego aition (wyjaśnienie. zacytowany wyżej grecki czasownik poświadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha. R. poeta i tę partię tekstu opracował bardzo kunsz­ townie59. opowiadać). Fineus jakby daje się porwać wieszczemu uniesieniu. Bez po­ mocy Ateny byłoby to zadanie niewykonalne. a rankiem przepłynęli mimo groty Hadesa. zrozumiał. a resztki pożywienia. 549-606). także Aratos.. za którymi rozciąga się już przestwór Morza Gościnnego (tj. np. „wy­ tycza" dalszą żeglugę). Kiedy usłyszał Fineus zbliżających się Argonautów. Żeglowali całą noc wzdłuż wy­ brzeży urodzajnego kraju Mariandynów. Literary studies. Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. owa epifania Apollona. ale odebrał jego oczom „słodkie światło" i sprawił. 35 n. co z ramion mu zwisał. Wieszczek dość enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o życzliwości bóstw i pomocy. po czym ostatecznie wymawia się od dalszej wróżby (w. którym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzielił się ze śmiertelnymi. The Argonautica of Apollonios. Blumberg. ''" Ponownie pojawia się znane nam już wyrażenie: xix EKaota 6mv£Kr]c (ta hekasta dienekeos. 107-117. Rostropowicz.. Wszyscy podniesieni na duchu płyną dalej. 425). Phaen. sc. 605). 1990. w. 196). jaki towarzyszy składaniu ofiar. 257. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na modłę kallimachejską. po­ mimo zaś jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wręcz realistycz­ na62. by wyspę nazwać wyspą Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios). zob. Słynna to. ma okazję Apollonios wtrącić kolejne aition wyjaśniające nazwę kultowej pieśni Apollona. Fineus w długim proroctwie (w. 301-425) odsłania Argonautom czekający ich los. jaką w Homerowej Odyssei pełnią proroctwa Kirke i Teirezjasza. Delf). a fale o brzegi jej biły. jakby: „posyłający strzałę młodzieniec") oraz wskazuje na po­ chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. Leipzig 1931. Przepowiednia Fineusa spełnia w poemacie podobną rolę do tej. Pod jego stopami Cała wyspa zadrżała. objaśnia poszcze­ gólne człony złożenia (h)ie-pai-(i)on (tj. Eos 78. III. . Hunter. bardzo malownicza scena. 718). tymczasem Bóg w oddali szedł przez przestworza ku morzu . gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. Kiedy po paru dniach znużeni Argonauci dopływają o poranku do wyspy Thynias. czasami jego przepowiednie nie są jednak w pełni jasne (zapo­ wiedź spotkania z synami Friksosa). s. dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane są obecnie Stroradami. iż Argonauci najgorsze mają już za sobą (w. oczywiście. s. Diss. w Zob. The „Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. zwłaszcza s. który o jutrzni podą­ ża do baśniowej krainy Hyperborejczyków nie zwracając najmniejszej uwagi na Argo­ nautów. K. W.. 390-391): . Czasem wieści wprost (podaje sposób przepłynięcia przez Skały Kyanejskie. Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona. które zostawały. Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadów i zgoła lakonicznej relacji Dzetesa z przepędzenia Harpii. Później skały już nigdy więcej nie mogły się z powrotem zewrzeć. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa się na odwagę. L&EOVTCU. albowiem Harpie porywały mu jedzenie sprzed ust. że nie mógł Fineus najeść się do syta. 180). Tak się. z Łyki i spieszący Do dalekiego. falowały na wietrze. na którym siedzibę miał Fineus. w.. ofiara swego daru wieszczego (w. po spożyciu wspólnej wie­ czerzy. por. że zgodnie z Zeusową wolą niebawem będzie mógł znowu czerpać radość z jedzenia (w. dzieje. Przeto obdarzył go Kronida długim żywotem. Por. a poeta ma okazję wtrącić eksurs o charakterze geograficznym (w. 97-104. złociste kędziory przy jego policzkach — podobne Kiściom dorodnych winogron— gdy szedł. 260 261 . ćl Ten literacki („Tak się o tym opowiada". 76. w pewnej chwili reflek­ tuje się wszakże i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. niezliczonego Hyperborejów Ludu. w jaki sposób Boreadzi je przepędzili (schroniły się w czeluściach kreteńskkiej Idy). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ża. 91. Nieszczęśnik witał ich zatem pełen nadziei. po czym wylądowali na ziemi rządzonej 62 Zob. 650-668). Ze spuszczonymi ku ziemi głowami stali. Apollonios ma tu okazję przypomnieć historię Kyrene i wtrącić aition dotyczące wiatrów Etezyjskich (w. ponieważ wiedział. Remarks on the realities of navigation. reszta nocy zeszła Argonau­ tom na rozmowie. Morza Czarnego). 645-646). jakiej można oczekiwać od Hery i Afrodyty. Scena ta jest pełna grozy i napięcia. J. 112-113. w. Łuk srebrzysty zaś dzierżył w lewicy. że synowie Boreasza uwolnią go od wstrętnych Harpii. 67:> 680 Wówczas im syn Latony ukazał się. ale dlaczego mam znowu zawinić wróżbą i wszystko do ostatniego szczegółu60 wyjawić? Proroctwo Fineusa wywołuje nastrój przygnębienia. gr. wznieść ołtarz i złożyć bogu ofiaiy. Kiedy przepłynęli przez Bosfor. pięknem błyszczące. tak było im przeznaczone (w. Jazon przypuszcza..

(por. byleby tylko zechciał spełnić jej prośbę. gdy­ by Hera nie tchnęła odwagi w Ankaiosa. 898). Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa. 1141-1156). Argos dzieli się z nim swoimi wątpliwościami. wezwaniem do Muzy poezji miłosnej. ma na swoje usługi całe rzesze Kolchów. s. nie- śmiertelny i nigdy nie zasypiający.. 1093-1121). 834). Oto Hera i Atena od­ wiedzają Afrodytę64. dzięki której osiągnięty zostanie cel wyprawy. Trzy dni trwały uroczystości pogrzebowe. Okazuje się. Hellenika . w którym wąż pilnuje złotego runa. to wówczas trzeba będzie odwołać się do podstępu lub walki. 64 262 263 . na przylądku Acherusyjskim zaś usypany został grób Idmo­ na. oraz poznać imiona Friksosowych synów (w. o których losie opowiada poeta w dłuższej dygresji (w. jaka wywiązała się pomiędzy nim i Jazonem. jakim Jazona obdarzy Medea.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a także Telamona i Augiasa. bo ty masz udział w Kypridy Władzy i twój to czar niezamężne niewiasty troskami Pęta. jeden z synów Friksosa. 911 n. Podczas uczty w pa­ łacu Jazon przedstawił każdego ze swoich towarzyszy i opowiedział o rozkazie Peliasa oraz o tym. Mija noc i wkrótce nastaje upragniony poranek. i on. 270) słusznie stwierdza. Również W. Ostatni dłuższy. Bogini. Jej „geograficzny" opis. Ale nie spoczął on tam samotnie. w drugim grobie bowiem pochowany został sternik Tifys. Rankiem opuszczają Argonauci wyspę Aresa. po prawej zaś znajduje się Aresowe pole i poświęcony bogu gaj. 8). Steffen. który pokonał króla Bebryków. 6-166). w którym sceny rozgrywające się w świecie bogów należą do konwencji gatunku i „żelaznego" repertuaiu związanych z nim twórców. Erato w pewnym sensie zastępuje tutaj Kalliope dlatego. 756). by poprosić ją o pomoc. i Mariandyni przyjaźnie przyjęli Argonautów. Wszyscy razem udają się do świątyni Aresa. dzięki czemu pobudził on Jazona i innych do czynu. s. który z wieczora leci nakarmić się wątrobą Prometeusza przykutego do skały i słyszą jego jęk. ażeby ugodził jedną ze swoich strzał Medeę i wzbudził w niej miłość do Ja­ zona. a nie był to jeszcze koniec nieszczęść. a jednocześnie ma dzięki temu okazję „odro­ bić" — na własny swój sposób — kolejne zadanie epickie wynikające z tradycji eposu bohaterskiego. 27. Idą zatem za radą Amfidamasa. Nocą mijają wyspę Filyrę. Rostropowicz. Cały dzień zszedł im na rozmowach przy uczcie. 1-5): Teraz zaś przy mnie stań Erato i o tym mi powiedz. cit. celu wyprawy Argonautów. ponieważ Ajetes jest straszny w swoim gniewie. że Jazon jest z nimi spokrewniony. a nawet spotkaniem Argonau­ tów z zapłakaną duszą Sthenelosa (w. 1030-1227) stanowią wydarzenia związane z lądowaniem Argonautów na wyspie Aretias (tj. co poecie stwarza okazję do przy­ pomnienia opowieści o narodzinach Chejrona. w której znajduje się „święty czarny kamień" otaczany szczególnym kultem przez Amazonki. W drodze do pałacu T. czym kierował się (i co zapowia­ dał) Fineus. a kiedy rankiem Argonauci obdarowani „tysięcznymi podarunkami" sposobili się do wyjazdu. także A. Bohater zmarł na rękach przyjaciół (w. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcję na Olimp (w. Te­ raz dowiadują się Argonauci (i czytelnicy poematu). Słowa Jazona znalazły uznanie i bohater w towarzystwie synów Friksosa. s. bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II księdze poematu (w. Do tego jednak. dopełnił się zapowiedziany wcześniej los Idmona. by córka Ajestesa mogła pokochać syna Ajsona „od pierwszego spojrzenia". Ma ona mianowicie przekonać swego syna Erosa. Po tych wydarzeniach opadło Argonautów przygnębienie i byliby trwali w bezczynności. On też (a był synem Posejdona) został wybrany nowym sternikiem (w. Jak stąd runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadził Dzięki miłości Medei. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przez Lykosa. że „boginie niczym nie różnią się od dam aleksan­ dryjskich" i wskazuje na szczególny charakter całej tej rodzajowej scenki rozgrywającej się na Olimpie. albowiem niesforny syn Afrodyty właśnie zajęty jest grą w kostki z Ganimedesem. 199). z których jeden zranił tymczasem swym ostrym piórem. op. Jeśli się ta próba nie powiedzie. a potem dostrzegają już strome zbocza Kaukazu. Erato (w. mamy nareszcie okazję dowiedzieć się nieco więcej o Friksosie i złotym runie. czcili „jak boga" (w. Swiderkówna.)> wypełnia treść wierszy 899-1029). Nocą dociera­ ją do ujścia rzeki Fasis i wiosłując pod prąd mają nareszcie z lewej strony miasto Aia. którego zrodziła sama Gaja. niczym strzałą. którą niegdyś Zeus otrzymał był od swej piastunki Adrastei. zob. że tematem opowieści epickiej stanie się teraz uczucie. nakazując Argonautom w swojej przepowiedni wylądować na tej wyspie. w trakcie zaś rozmowy. Argos. potrzebna jest pomoc Afrodyty. Sinko (II/l. 1067). a złotego runa pilnuje olbrzymi wąż. wyspie Aresa). Słynną k s i ę g ę t r z e c i ą poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion. który niesie się przez przestworza. 83 podkreśla aleksandryjski kontekst owej sceny. błaga boha­ terów o pomoc. którego śmiertelnie poranił straszliwy odyniec. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synów Friksosa i jeszcze dwóch bohaterów udać się do pałacu Ajetesa i najpierw poprosić. op. 851-857). obiecuje dać mu złotą piłkę. by władca „po przyjaźni" oddał runo. przyp. Lykosa szczególnie poruszyła wiadomość 0 stracie Heraklesa. przeto nosisz czarowne to imię miłości. Najpierw muszą wszakże poradzić sobie z Aresowymi pta­ kami. by tam złożyć bogu ofiary. co ich dotychczas spotkało. 160 oraz J. s. który polecił im wykorzystać niegdysiejszy pod­ stęp Heraklesa i przegonić owe ptaki głośną wrzawą i szczękiem oręża (w. którego z domem Lykosa łączyły przyjacielskie związki. Nie jest to łatwe zadanie. który urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami. opuszcza Atgo (w. czy zadanie jest w ogóle wykonalne. Później wyjaśnia Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. Oileusa. Widzą też orła. cit. a samego Polydeukesa. 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalszą drogę. który nieoczekiwanie zmarł po krótkiej chorobie (w.

w tym samym dniu będzie mógł zabrać złote runo. wreszcie zebrał się na odpowiedź i przyjął wyzwanie wiedząc. i jest pewna. 487-488): . gdyż zwykle całymi dniami córka Ajetesa troszczy się o świątynię Hekate. Argos zostaje z powrotem wysłany do miasta. Otóż zgodzi się wydać Jazonowi złote runo. Bohater musi mianowicie uczynić to. Ajetesa ogarnia gniew. mistrzem nie lada. 264 265 . Już rankiem zaprzęga owe byki do pługa i (wieczorem) odpoczywa po tym żniwie. Albo niech lepiej śmierci uniknie. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mijają osobliwy „cmentarz Kolchów". Gdybyśmy powrót do domu zawierzyć mieli niewiastom66. Zarówno w jego kon­ strukcji. że uda się do matki. nic dziwnego więc. że nie ma na świecie drugiego takiego mężczyzny. jaką gotują jego przekonaniom przysz­ łe zdarzenia. oraz po­ twierdza gotowość podbicia Sauromatów lub jakiegoś innego ludu (w. Eidyia. KAśa yvvaiKwv. 215-248. czcigodna bogini Perseis. co począć. syn Chalkiope. z których wyrastają uzbrojeni mężowie. że może przypłacić je życiem. wyróżnia się wśród wszystkich „urodą i wdziękiem". Podkreśla. by niewi­ dzialni dla mieszkańców miasta mogli dotrzeć do królewskiego pałacu65. zapłonęło w niej gorące uczucie. Jeśli zaś jest mu pisane.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. by bohater bez przeszkód mógł do­ trzeć do pałacu Alkinoosa. Nastę­ puje radosne przywitanie matki z synami. Przez długi czas stał Jazon z oczyma wbitymi w ziemię. której jest kapłanką) wychodzi z komnaty swej siostry. Jazon pozostaje „męskim szowinistą" i nie dostrzega ironii. zob. Słuszność rady Argosa potwierdza znak od bogów. oraz wyjaśnia cel przybycia Jazona do pała­ cu Ajetesa. a za nim jego żona. że byki lub sam Ajetes pozbawią go życia. się stało. która zna się na czarach i potrafi na przykład „związać gwiazdy i boskie szlaki księżyca" (w. Niechaj ginie.. Po krótkim namyśle Ajetes rezygnuje z pomysłu natychmiastowego zabicia gości. Frauen in den „Argonautika" des Apollonios Rbodios. 286). 464-470): Czemuż to mnie nieszczęsną ten ból ogarnia? Czy mąż ów Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy. Dziewczyna nie może oderwać wzroku od Jazona. Argos pona­ wia swą propozycję. którego opi­ sowi poświęca Apollonios w. Tymczasem Eros wypełnia swoją misję. Gdy opuszcza komnatę. Jazon jednak stanowczo odrzuca tę propo­ zycję. syna Ajsona i Telamona. Gdyby nie to. ale pod pewnym warunkiem. który zaprzęga do pługa ziejące ogniem byki i orze Aresowe pole. postanawia zaś wypróbować ich męstwo. Argos. jak siedział. S. Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa. by poprosić ją o pomoc. Motyw taki wykorzysta później także Wergiliusz. Apołloniosowy opis pałacu Ajetesa również jest nawiązaniem do Homerowego opisu pałacu Alkinoosa. W trakcie powitalnej uczty Aje­ tes wypytuje wnuków o ich losy i każe przedstawić sobie cudzoziemców. Z jej piersi wyrywa się nawet szloch. W drzwiach pojawia się także Ajetes. który w tak udany sposób wprowadził miłość między „heroiczne" heksametry. Był bowiem pierwszym poetą epic­ kim. jak gdyby Jazon już był martwy. w jej sercu kłębią się miłosne udręki. Natzel. niczym płomień. kazałby obciąć im języki i obie ręce (w. ale to dopiero pod piórem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogonił erotika pathemata obec­ ne wcześniej w liryce i w tragedii. 320-366). a jej delikatne policzki oblewają się na przemian bielą i czerwienią (w. gdzie Ajetes zwołał tymczasem Kolchów na naradę i przedstawił im swoje 66 Już w Odysei (VII. Właśnie Medea (a Hera zatrzymała ją w pałacu. ale uzupełnia ją dodatkowymi szczegółami wyjaśniając. wypuszczona przezeń strzała wbija się. 533). po czym Hera spowija ich obłokiem. Inaczej Ajetes runa nie odda. a po­ tem szedł. Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca królewskie oskarżenia i podkreśla. który przywołał Chalkiope. a po­ tem pokonuje ich w walce. że synowie Friksosa wspólnie z Argonautami chcą go pozbawić władzy. syn Chalkiope i Friksosa. że matka mogłaby pośredniczyć w pozyskaniu przychylności swej siostry. pod serce Medei (w. Tymczasem w drodze powrotnej na okręt Argos. 378). Już w Homerowej Nauzykai tliło się dziewczęce uczucie do Odyseusza. że towarzyszą mu myśli i spoj­ rzenie zakochanej w nim Medei (w. co może uczynić sam Ajetes. a Apollonios odwoła się doń raz jeszcze. Gdy Jazon opuszcza pałac. Iż on powróci do domu i złego losu uniknie. 421). Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologów Medei. Widząc Argonautów. że tylko wypełnia boskie wyroki i polecenie Peliasa.A. Łzy spły­ wają jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. Następ­ nie sieje w ziemi zęby straszliwego węża. bezradny wobec zła. to wprzódy Niechaj wie. Trier 1992. 395). wydała okrzyk. Podejrzewa. ażeby dobry mąż ustępował gorszemu mężowi" (w. Eneida. 298). jak Argonauci przyszli jemu i pozos­ tałym braciom z pomocą na wyspie Aresa. potomka Ajakosa. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiają się. Jeśli dokona tego także Jazon. 411-412. gdy Argo będzie mijać krainę Celtów (IV. daremną by była taka nadzieja. Przed oczyma wciąż ma wizerunek syna Ajsona. opowiada (w. że ich wybawca w zamian za złote runo gotów jest siłą podpo­ rządkować wrogich Sauromatów władzy Ajetesa. jak i w całym opisie dziewczęcego zakochania okazał się Apollonios i w tej scenie. że byki go zgubią. że mnie nie ucieszy los ów nieszczęsny. proponuje.. Niechby tak. Medei. 647-648). i w wielu następnych. 14-15) Atena okryła chmurą Odyseusza. a uzasadnienie dla takiego szczególnego współzawodnictwa jest dlań oczywiste: „nie godzi się. po czym przedstawia obu gości. Wciąż dźwięczą jej w uszach słowa bohatera i obawia się. że dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wspólnego stołu. I. 448). ponieważ (w.

Kiedy mijali czarną topolę. ale troski płynące z uczucia do Jazona nie dają Medei zasnąć. że rankiem uda się do świątyni Hekate i da synowi Ajsona cudowny środek. nie przypomina Minosa. który zapewni mu ochronę przed bykami. że znane z mitu późniejsze wydarzenia uczynią tę analogię jeszcze trafniejszą. ażeby nie spełniła się przepowiednia. a jej serce tłucze się w piersi jak skaczący tu i tam promyk słońca odbity od powierzchni falującej wody. w. po czym milk­ nie i zalewa się łzami. po czym dodaje (w. Medea stara się podjąć decyzję. Dziewczyna budzi się z krzykiem i postanawia udać się do komnaty siostry w nadziei. będzie o niej pamiętał i opowiada Medei o swojej ojczyźnie i jej dziejach (tylko jakby unika pełniejszej odpowiedzi na temat lo­ sów przesławnej córki Pasifae). jeszcze się waha. o której powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w dłuższej dygresji (w. i 1097 n. bo jak najszybciej chce spotkać się z Jazonem. bo Hera już postanowiła. kryje się w tym stwierdzeniu pro­ rocze ostrzeżenie. Obie zmierzają w gruncie rzeczy do tego samego celu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Póki nas śmierć nie obejmie. wypłynie pomysł. Wreszcie ukazał się jej syn Ajsona. jak się ma bohater posłużyć owym cudownym środkiem. 674-739). Jazon tymczasem opowiedział towarzyszom o wszystkim i przedstawił im plan Medei oraz pokazał „straszne farmakon". 1027-1062). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA plany: po s'mierci Jazona należy uderzyć na Argonautów. który w słowach zręcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosił dziewczynę o pomoc67. a Medea zapada w szcze­ gólny sen. by wywiązać się z zadania. by wystrzegał się podstępów i złych zamiarów. 11271130): Nasze zaś łoże małżeńskie pościelisz w ślubnej komnacie. Obiecuje zatem. iż Jazon nie przyjechał po złote runo. po czym pyta syna Ajsona o jego drogę powrotną i o ową dziewczynę. 1074 n. która pomogła Tezeuszowi. bohater wyznaje zatem. 605). 1107)68. umawiając się na ponowne spotkanie w tym samym miej­ scu. na czym jej zależało. Zakochana. 923). bo jej dusza wez­ brana uczuciem ulatuje pod niebiosa — wraz ze służebnicami udaje się do pałacu. tj. Odpowiedź Jazona to niemal oświadczyny. ale po to. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschód słońca. ale obie czynią to z różnych pobudek. że dniami i nocami. to Hera wpłynęła na bieg jej myśli. i nie przebierając w słowach rzekła to. gdzie Medea tęsknie go wypatruje. To Chalkiope prosi ją o to. mianowicie że zakochana niewiasta żadnego miłego słowa nie powie młodzieńcowi. jedna z siedzących na niej wron za sprawą małżonki Zeusa odezwała się do Mopsosa. Ale Jazon nie zna przyszłości. tak jak ona będzie o nim pamiętała. Prosi zatem. że nie ujrzy już więcej promieni Heliosa. a dopiero po­ tem nawiązuje z nim rozmowę i szczegółowo wyjaśnia. która formułuje się w dłuższym. że chciałaby kiedyś jako gość odwiedzić Jazona. Dzięki zręcznemu kłamstwu udaje się Medei uzy­ skać to. zatroskanej o los swych dzieci. Próżne są jej wahania. 844-866). że Jazon niebawem odpłynie. chyba nie tylko pod wpły­ wem dziewczęcych łez. ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. Między siostrami toczy się osobliwa rozmowa (w. bohater w tym momencie nie wie. co wiedzą nawet małe dzieci. o ile ujdzie z życiem. Oboje stanęli nie mogąc wypowiedzić ani słowa. Nocne ciemności spowijają ziemię. a Medea — jedynie ciałem. Pierwszy odezwał się Jazon (w. Słowa Jazona zapadły głęboko w sercu dziewczyny. zadba o swój wygląd spinając jasne włosy. W komnacie. Ajetes jest głęboko przekonany. o Ariadnę. Wyznaje. to będzie przez wszystkich witana jak bo­ gini. ponieważ to dzięki niej powrócą Argonauci do domu. że jeśli Medea zjawi się w Helladzie. Powiada on bo­ wiem. Z uśmie­ chem przyjmuje Mopsos tę przestrogę i nakazuje Jazonowi samotnie udać się do świą­ tyni. Serce Jazona. wzbiera miłosnym uczuciem. dziewczyna pragnie zażyć truciznę. pisana losu wyrokiem. i co powinien zrobić. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje się przed nimi. 975-1007). by pomogła Jazonowi. Na myśl o tym. ponownie opadają ją wątpliwości. a także zgładzić synów Chal­ kiope. by pomogła Jazonowi. aczkolwiek z rozmysłem w dalszej rozmowie (por. 266 267 . Ko­ chankowie rozchodzą się. powiada. Heliosa. łzy cisną się do oczu dziewczyny. Jednak myśl o Hadesie i żal. W tym czasie Argos prosi matkę o pomoc. nacierając ciało wonnym olejkiem i przywdziewając piękną szatę. co córkę Minosa spotkało później ze strony ateńskiego herosa. o której wspominał. Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa również udaje się do świątyni Hekate. że niebezpieczeństwo wiąże się z synami Chal­ kiope (w. Jedna ze służebnic słyszy jej płacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. by pojąć ją za żonę. Telamon i Aithalides udają się do króla Kolchów po 67 Pod koniec swej mowy przywołuje Jazon przykład Ariadny. 1007). odmienia jej decyzję. jakie otrzymał od dziewczyny. by pamiętał imię Medei. Odpowiedź Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes. Śni mianowicie. który zna późniejsze dzieje kochanków. Za czwartym razem wraca i pada na łóżko. jakie wyznaczył mu Ajetes (w. ale targana sprzecznymi uczu­ ciami. ze szkatułki weźmie także cu­ downą „prometejską" maść. który rozumiał mowę ptaków. gdzie schroniła się unikając spotkania z Chalkiope. Radosny Jazon powraca na statek. wspaniale przez poetę odmalowanym monologu (w. Jego słowa odnoszą skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarowną maść. Hera zadbała o wspaniały wygląd bohatera i dar wymowy (w. Nic też innego nie zdoła rozdzielić nas w naszej miłości. 771-801). Dziewczyna jest w rozterce. owo czarodziejskie prometheion. że Medea opuści Aię i przybędzie do Jolkos na zgubę Peliasa. 68 Dla czytelnika poematu. Zanim to nastąpi. gdy inni będą przysłuchiwać się rozmowie. a o czym zapomnieli towarzysze Jazona. jakie szykuje dlań ktoś z jego rodu. jaką był niegdyś usłyszał od swego ojca.) przemilcza to. że to od niej.

ty córko Dzeusowa. popłynęła w górę Istru i nawet wyprzedziła Argonautów na wysokości wyspy Peuke. dodaje wszakże. Tę wielce dramatyczną próbę. a za nim Frontis wraz z Argosem. by przywiedli Medeę z powrotem (o runie zdaje się nie pamięać). Gdy świta. podniósł dziewczynę. Król żąda od swych poddanych. natomiast od Jazona domaga się. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedzą już o miłości Medei i o jej czy­ nach. Patrząc w oczy strzegą­ cej go bestii i przywołując na pomoc Hypnosa (a także Hekate). kto miałby być owym sędzią. i za radą Argosa. co wówczas dziew­ czyna przygotowała (nikt nawet nie powinien być tego świadkiem). obierają kurs na rzekę nazywaną „Istros" (Dunaj). 1234). Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg. podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego łeb czarodziejską maścią. i on. czarodziejka słodkim głosem usypia potwora. ponieważ Apollonios już to przemilcza pewne wydarzenia. brata Medei. która bierze Jazona na W trudnym położeniu jest także czytelnik poematu. bardzo plastyczną i bogatą w rozmaite szczegóły. niezwykła niewiasto. Jesz­ cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczają na wodę ogromną flotę (w. Widok runa budzi zrozumiały podziw Argonautów. Takie rozwiązanie budzi sprzeciw Medei. podkreślając zarazem. czy może wraz z Argonautami popłynąć do Hellady (w. Syn Ajsona ucieszył się w swym sercu. co przedsięwziąć. która jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego. 240). w. wróciwszy z wyprawy. 69 268 269 . Medea i Jazon udają się po złote runo. co jej wcześniej obiecywał. których trzeba się domyślać. matce zostawia na pamiątkę dopiero co ścię­ ty warkocz i płacząc żegna się z domem. jakie nakaza­ ła mu uczynić Medea. Medea prosi siostrzeńców o po­ moc. który Ajetes daje im przekonany. nawet jeśli uda mu się zaprząc byki do jarzma (w. Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujścia rzeki Halys. w świetle następnych zdarzeń. dowodzona przez Apsyrtosa. bo we mnie Słów brakuje. gdy udaje się on wraz z tłumem Kolchów z powrotem do miasta. Poeta wzbrania się przed opisem tego. natomiast o dalszym losie Medei. by dopełnić praktyk. odwoławszy się też do zaklęcia i czarownego farmakon (w. ruszają w pogoń. 349). Potem spiesznie opusz­ czają ów mroczny gaj Aresa. która znalazłaby tymczasowy azyl w świątyni Artemidy na jednej z wysp. Uzbroiwszy się. wobec których Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei małżeństwo. Flota kolchidzka podzieliła się w pościgu. Za sprawą Hery rezygnuje z samobójstwa i decyduje się na ucieczkę. jak wielką troskę cała ziemia Achajska i oni wszyscy są jej winni za okazaną pomoc. 314). i złożyć Hekate konieczną ofiarę. Trzeba podkreślić. że w opisie drogi powrotnej Argonautów poeta ponownie ma nie­ wątpliwą okazję popisać się swoją znajomością etnografii i geografii. by wobec bogów i Argonautów potwierdził to. trzykrotnie wykrzykuje imię Frontisa. było dlań rzeczą niemal pewną. jej główną bohaterką będzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o bólu i planach Owej niewiasty z Kolchidy. Tymczasem dnieje. że ojciec już domyślił się jej udziału w całej sprawie. i burzą się myśli: Albo mam zaślepionej miłości ofiarą to nazwać. zakłada złoty hełm. Spieszy nad brzeg rzeki. Ponownie otwiera ją osobne prooimion. iż do dziś zachowała się na brzegu owa świątynia. Albo haniebną ucieczką. udaje się w odosobnione miejsce. gdyż inaczej na własnej skórze doświadczą jego strasznego gniewu. którą wznieśli tam Argonauci. ale Argo zdążyła wypłynąć na pełne morze. Jej część. 1284 aż do końca III księgi. Patronka Małżeństw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczynię cię mą małżonką. a dzisiejszego czytelnika może ów erudycyjny popis po prostu nieco nużyć. 302). że Jazon podołał zadaniu nie bez po­ mocy jego własnych córek. Hera tymczasem obudziła w sercu Medei straszliwy lęk. by być świadkiem zmagań Jazona. okaże się dopiero Alkinoos władający na wyspie Feaków.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 1190). który pomny wskazówek Medei naciera maścią oręż i całe swe ciało. co konieczne. Najwyraźniej dochodzi do jakichś układów. korzystając z dobrej pogody i przychyl­ nych wiatrów (w. Niczym Ares lub Apollon idzie wykonać czekające go zadanie. nagli do ucieczki. Następnie każe Jazonowi zdjąć rozwieszone na dębie złote runo. by o tym powiedzieć. 159). opisuje Apollonios od w. Argonauci znaleźli się w potrzasku69. Gdy zapadła noc. która dzieliła rzekę (w. jak Kolchów lud opuszczała. 95-98): Niechaj będzie. w którym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieści. dziewczyna przypuszcza. K s i ę g a c z w a r t a poematu jest pieśnią najdłuższą ze wszystkich znanych nam pieśni epickich (liczy 1781 wierszy!). czy ma powrócić do pałacu ojca. który jako jedyny zna inną drogę. którą zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa. i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznają jej postać. miałby rozstrzygnąć jakiś „dzierżący prawo król"70 i zde­ cydować. W każdym razie takim królem. Ajetes przez całą noc wspólnie z najlepszymi spośród Kolchów zastanawiał się. Jazon przypomina sobie ostrzeżenie Fineusa. najmłodszego z synów Friksosa. która klęczała u jego stóp. obiecuje zdobyć złote runo. Zabiera ze sobą wszystkie czarowne farmaka ze szkatułki. Tymczasem Ajetes na ry­ dwanie rusza w drogę. że Jazon nie przeżyje próby. bierze tarczę i potężną włócznię (chyba tylko jeden Herakles mógłby się z Jazonem zmierzyć. sam Dzeus Olimpjski Świadkiem przysięgi i Hera. Kiedy do ziemi helleńskiej dotrzemy. Niebawem tam docierają. gdzie Medea nakazuje złożyć ofiarę bogini Hekate. by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA „zębowy zasiew". już to poprzez rozmaite szczegóły topograficzne bynajmniej nie ułatwia lektury. stanąwszy zaś nad wodą. rozciągniętą w czasie na cały dzień. i rzekł (w. Jazon wziąwszy to. 70 Nie wiadomo. przywdziewa na się Aresowy pancerz. bo Argonauci mogliby zatrzymać złote runo.

po czym na moment przerywa narrację kolejną apostrofą do Muz. Otóż sam Zeus zagniewany za śmierć Apsyrtosa postanowił. I właśnie wówczas odzywa się tkwiąca w Argo cząstka dodońskiego dębu i objaśnia Argonautom Zeusowy gniew i Zeusową wolę (w. cały rytuał jest dość makabryczny. Jazon tymczasem niczym „rzeźnik zabijający wielkiego. by przerwał pracę w kuźni. inni osiedlili się na illyryjskim wybrzeżu. bardzo gwałtowna. na spotka­ nie72. Aition wyjaśniające pochodzenie Apsyrtów przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. to przygotowania do przeprawy i dalszej żeglugi. Kolejny ważny epizod to przeprawa przez Plankty. 480)71. 591). chcąc wyjaśnić. Wskazuje na przewagę liczebną przeciwników i podkreśla. kolejnym tematem pieśni (w. Wystraszony Jazon stara się ją uspokoić łagodnymi słowy. by nocą przybył on do świątyni pod pozorem obmyślenia podstępu. 753-884). Do jej pałacu udaje się tylko Jazon wspólnie z Medeą. która kazała Argonautom wracać do domu tak bardzo okrężną drogą. a następnie sama rzu­ cić się w ogień. Medea udziela jej odpowiedzi w języku Kolchów opowiadając w skrócie o tym. A tymczasem Argonauci widzieli już zarysy Gór Keraunijskich. 506). 659-752. ale jednocześnie każe jej opuścić pałac „razem z tym obcym". trzykrotnie polizał sączącą się krew i trzykrotnie ją wypluł. oraz do Eola. gdzie jeszcze i teraz spoczywają razem ze zmarłymi Apsyrtami (w. trzecią zaś jest właściwa przeprawa (w. bo przez Morze Tyrreńskie wzdłuż wschodnich wybrzeży Italii aż do Libii) poprzestając na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapów. kierując się ku wyspie Elektris (Bursztynowej) leżącej nieopdodal ujścia rzeki Eridanos (w. by wpleść rozmaite aitia i w pewnym sensie uporządko­ wać i wyjaśnić ową tradycję. nie chcąc patrzeć na śmierć brata. ale także ze względu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home­ rową sceną z Iiliady. jakiż to uknuła podstęp. Przybycie Argonautów na wyspę Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. zwłoki zaś ukrył w ziemi. drugą stanowi spotkanie z Syrenami (w. ani jej haniebnej ucieczki". 920-981). a nawet zawierająca jakby pewien akcent osobisty. jeszcze inni. Kiedy Apsyrtos przypłynął nocą na świętą wyspę. sprawcy ludzkich nieszczęść. W czasie ich rozmowy wyskoczył Jazon z ukrycia z obnażonym mieszczem w dłoni. tam. 515: nazwa­ ni tak zostali ci Kolchowie.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Po rozmowie z Herą Tetyda porozumiewa sią z innymi Nereidami. w. Przygotowania do niej odbywają się głównie na Olimpie. ficznym i mitologicznym. gdy Argo znajdzie się w jej po­ bliżu. którzy zamieszkali na tej ziemi obawiając się powrotu do królestwa Ajetesa. ciął Apsyrtosa. ażeby dowiedzieć się. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuału. która dzieli się na trzy istotne sceny: pierwsza (w. i jaka konieczność. co kryje się pod określeniem eksargmata (dosł. w której Hera czyni ostre wymówki Zeusowi za jego spotkanie z matką Achillesa. 421). dlaczego w tak różnych i dalekich stronach mówi się o „znakach" pobytu Argo. jakie wiatry zadecydowały o dalszej żegludze. po czym śpieszy do Argonautów. który bardzo szybko pokierował Argo z powrotem ku wyspie Elektris. o czym Apollonios opowie później. = kawałki mięsa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny). 72 Rozmowa obu bogiń jest wielce interesująca nie tylko ze względu na ustalenia dotyczące udzie­ lenia pomocy Argonautom. sta­ nowi swoisty komentarz do powziętego przez kochanków (ale głównie przez Medeę) planu i jego rychłej realizacji. by zaprosić morską boginkę. żonę śmiertelnika Peleusa. W odpowiedzi na jego słowa Medea przedstawia plan działania i choć pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa. Z konieczności musimy teraz pominąć szczegóły związane z ich dalszą żeglugą (poecie były one potrzebne. 270 271 . zanim nie oczyszczą się ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkającej na wy­ spie Aia (w. że nie wcześniej wrócą Argonau­ ci do domu. jak to zwykli czynić mordercy chcąc zmazać skrytobójstwo. ponieważ „ani nie pochwala jej planów. jak powiada Apollonios. Heros Jazon odciął zaś od trupa eksargmata. Określenie naiwnego Apsyrtosa mia­ nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie może być traktowane jako jeden z przejawów „deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. a także do Hefajstosa. po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalszą drogę. 885-919. Przekazując mianowicie (za pośrednictwem heroldów) Apsyrtosowi wspaniałe podarunki (w tym płaszcz. bo Hera wysyła Irydę do Tetydy. stało się to. i ukazując się tylko Peleusowi (na którego jest zresztą zagniewana) nakazuje podjąć rankiem przeprawę przez Plankty. na którym przypłynął Apsyrtos. a krew trysnęła z jego rany barwiąc czerwienią także peplos Medei. gdy w świątynnym przedsionku oddawał ducha. który umoż­ liwiłby oddanie złotego runa i powrót — rzekomo porwanej przez synów Friksosa — Medei do Kolchidy. ale stara się przemilczeć mord dokonany na Apsyrtosie. A jak córka Ajetesa zgubiła Apsyrtosa. 560). gotowa jest nawet spalić statek i zniszczyć wszystko. Medea mówi o tym wszystkim „kipiąc z gniewu". samotnie pośpieszył na spotka­ nie z Medeą. Nie ukryło się to jednak przed Kirke. W opis ich dalszej żeglugi wplata poeta pewne szczegóły o charakterze geogra71 Apollonios nie oszczędza czytelnikowi szczegółów mordu. Trudno powiedzieć. a dopiero potem pyta o przyczynę ich przybycia w roli błagalników. na wyspie Drepane). gdy Hera dowiedziała się o Zeusowych zamysłach i (pomagając Argonautom) zesłała gwał­ towny przeciwny wiatr. należy przekonać go. 355-390). Widziała ów mord Erynia. Medea tylko odwróciła wzrok. że układy z Apsyrtosem mają uśpić jego czujność. by ten z kolei wstrzymał wszelkie niepomyślne wiatry do czasu lą­ dowania Argonautów na wyspie Feaków. Tak się dzieje. która wprawdzie współczuje Medei i ostrzega ją przed zemstą Ajetesa. jaki Jazon otrzymał od Hypispyle). pod którym ugięły się kolana. Wtrącona teraz przez poetę apostrofa do Erosa. 451). o mocnych rogach byka". co się wydarzyło. Na znak po­ chodnią dany przez Medeę herosi-Argonauci rozprawili się z kolchidzką załogą statku. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA stronę i nie szczędzi mu przykrych i gorzkich słów przywołując swoje zasługi i nie­ dawne obietnice syna Ajsona (w. to jednak oboje zgadzają się na ten plan (w. którzy właśnie zajmują się rzu­ caniem dyskiem i strzelaniem z łuku.

raz jeszcze ich uratował. Gdy zeszli z trójnogiem na brzeg. ujrzeli z jednej strony Skyłlę i Charybdę. by w intencji powrotu poświęcili tamtejszym bóstwom wielki trójnóg Apollona. Próżno błądzą po bezludnym wybrzeżu. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a kiedy Argonauci bezpiecznie. w. Pobyt Argonautów na tej wyspie. Przez dziewięć nocy i tyleż dni gnała ich statek. otrząsnął się z morskiej wody. które się nad nimi zlitowały. którego podczas próby uprowadzenia bydła dla wygłodniałych Argonautów zabił mieczem pasterz Kafauros (poniósł on za to śmierć z rąk Argonautów. Gdy spragnieni rozeszli się w poszukiwaniu źródła słodkiej wody. Rankiem udał się Alkinoos do Argonautów. Lynkeus i Kanthos) udaje się na poszukiwa­ nie herosa. określający tu zapewne ciemność wynikłą z zaćmienia słońca)74. Gdy nastała noc. natomiast Kolchowie w obawie przed swym królem proszą. dokąd się udał. Po siedmiu dniach opuszczają Argonauci gościnną Drepane. przez które przeprawili się tylko dzięki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos. że tak długo trudziła się w ich sprawie nosząc ich w swym „brzuchu". 1695. Towarzysze pochowali go uroczyście (w. po czym nabrawszy zapasów wody płyną dalej. s. Eufemos. Nastrój radości szybko zakłóciła ta część floty kolchidzkiej. Arete. Appel. znaleźli źródło. by obwieścić swoje postanowienie. a Medea prosi o pomoc Arete i każdego z Argonautów. Wówczas ogarnia ich niezwykła ciemność (nazywana katouladą. gdyby nie boginki libijskie. by ugasić pragnienie. Arete przez posłańca powiadamia syna Ajsona o królewskim postanowieniu. Mają nawet nadzieję. Szybko przepłynęli Argonauci obok łąk Trinakii. i w tym celu pię­ ciu bohaterów (dwaj Boreadzi. Kiedy wszyscy zastanawiali się nad zna­ czeniem słów boginek. tanecznego ruchu). 1670). Aigle. 1362). Zagadka Syren. niczym wiatr. a rankiem wznoszą tam świątynię na cześć Ateny Minojskiej (w. a na dodatek zginął wówczas Kanthos. z wdzięcznością wspominając Heraklesa. Hera i Atena przyglądają się tej dramatycznej scenie. wówczas zobaczyli dziw. trzeba zwrócić ją ojcu. Ich położenie jest rzeczywiście rozpaczliwe. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniły się wówczas w drzewa. że Apollonios ma tutaj „przed oczyma piękny opis zaćmienia słońca u Archilocha". op. Jednak spiżowy Talos ciskając skałami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. choć nieobecny. Rozpoczyna się najobszerniejszy w tej księdze poematu libijski epizod przygód Argonautów. 1983. z drugiej zaś (pomiędzy nimi?) ska­ liste Plankty. Daremnie jednak. a Jazon wezwał wszystkich na naradę i opo­ wiedział szczegółowo o zdarzeniu (w. s. które uświetniła obecność nimf przy­ słanych w tym celu przez Herę. wówczas ukazał im się sam szerokowładny Tryton. Jeszcze tej samej nocy odbyły się zaślubiny. Alkinoos wier­ ny był swemu postanowieniu i nie dbał o gniew Ajetesa. by władca pozwolił im pozostać na wyspie. 74 272 273 . odwołując się do stosownych zaklęć i magicznej siły swego spojrzenia (w. dzięki grze i pieśni śpiewanej przez Orfeusza. grożąc też przybyciem samego Ajetesa. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazała. jeśli zaś dzieli łoże z mężczyzną. Weselnym pieśniom towarzyszyła muzyka Orfeusza. ga­ lopem. Już byli na wysokości Peloponezu. który przepłynęła przez Kyanejskie Skały i zjawiła się z żąda­ niem wydania Medei. gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. Oto z morza wyskoczył ogromny rumak. Wówczas Medea oczarowuje go. wyraz o niejasnym znaczeniu.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. pełnej dynamicznego. 86 uważa. Jazon wznosi modły do Apollona obiecując W. zniknęły boginie. 1637). stróża złotych jabłek Hesperyd. Steffen. ale ostatecznie uratowała go Afrodyta). Pojął wówczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na własnych ramionach prze­ nieść „matkującą" im do tej pory Argo w kierunku. Zatem przez dwanaście dni i nocy w nadludzkim trudzie dźwigali Argonauci statek na swych plecach. którego zabił Herakles. którą zamieszkiwali Feakowie rządzeni przez króla Alkinoosa i jego małżonkę. który poprosił o wskazanie wody. 982-1222). 1499). w komnacie małżeńskiej królewska para zastanawia się nad tym. który zadowolony z podarunku odwzajemnił się udzieleniem szczegółowych wskazówek na dalszą drogę (ponadto Eufemos wziął z jego rąk grudkę ziemi). 1691). który mie­ li ze sobą. Filomata 354. W sa­ mo południe zjawiły się przed Jazonem i wyjawiły mu warunki ocalenia: Argonauci muszą odwdzięczyć się matce za to. zagadkową wyrocznię. I byliby zapewne tam zginęli. aż dotarli do Zatoki Syrty u wybrzeży afrykańskich (w. opisu­ je poeta w dłuższym epizodzie (w. niesławnie i nie wykonawszy zadania. i niebawem dopłynęli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii). Alkinoos stara się zaże­ gnać zbrojny konflikt. przepłynęli obok Syren73 (jeden tylko Butes uległ ich czarownej pieśni. w. W. 93-104. uwieńczony zaślubinami Jazona z Medeą. Po dłuższej żegludze i wiosłowania docierają Argonauci do wyspy Karpathos. spróbowali pożeglować dalej. Nie mogli jednak znaleźć wyjścia z Jeziora Trytonis na pełne morze. gdy potężna burza pognała ich ku Libii. Tym­ czasem wieść o weselu rozeszła się (za sprawę Hery i nimf) po całym mieście. to nie będzie jej odbierał małżonkowi. Tamże podążyli Argonauci. który. 1236). który wskazują ślady końskich kopyt. Kiedy zapadł w sen. Stały one nieopdal i zawodziły. po czym oddalił się chyżym.. na których pasły się stada Heliosa. Pustynny krajobraz spra­ wia na nich przygnębiające wrażenie. Objawiwszy tę Zob. a jedna z nich. Wówczas Orfeusz zaproponował. Argonauci przybijają do brzegu. Jeśli Medea jest jeszcze dziewicą. skąd chcą dotrzeć na Kretę (w. W tym samym dniu zgi­ nął także Mopsos. Rozmowę pdjął z nimi Orfeusz. natknęli się wówczas na wydającego ostatnie tchnienie węża Ladona. aż dotarli do Jeziora Trytonis. Ale nie było im jesz­ cze dane osiągnąć ziemi achajskiej. a kiedy wrócili na statek. Widok herosów i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzają powszechny podziw. którego ukąsiła straszna żmija. 1536). cit. opowiedziała (w. że go gdzieś tu spotkają. co czy­ nić. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje ważną decyzję. uga­ sili pragnienie.

. że wokół takiego. zob. Zob. Takie przewartościo­ wanie filologicznych opinii wiąże się przede wszystkim z tym. Rostropowicz. Ale wówczas powstałoby trudne pytanie. 1730). którzy uważają. których znaczną część objaśniło współ­ czesne tzw. dyktowanej w dużej mierze osobliwą pogonią za aitiami i erudycyjnym popisem. jak należy je potraktować.. cit. A. tamże zestawione zostały charakterystyczne opinie na temat zakończenia poematu. naz­ wanej później Therą. oczekiwany. opisany przez Apolloniosa następująco: Bądźcie dla mnie łaskawi. Z polskich prac. 1980. witth Introduction and Commentary by G. najlepsi. i że nie w pełni wywiązał się z realizacji wybranego tematu). The Argonautica of Apollonius Rhodius. „opowiadania ca­ łości od początku do końca" (co zresztą bynajmniej nie oznacza. który za kanwę poematu wybrał mit związany z wyprawą po złote runo (już u Homera słyszymy o „Argo będącej przedmiotem zainteresowania wszystkich". Aczkolwiek w dawniejszej tzw. IV Oda Pytyjska Pindara. Dają też początek zwyczajowi towarzyszącemu skła­ daniu ofiar Apollonowi (w. poeta zresztą bynajmniej tego nie ukrywa. op. 1772). 13-16 (rozdział zatytułowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos). por. XII. Dublin 1912. 274 275 . I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA mu wspaniałe dary. Mooney. 78 77 Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. że nie dbał o szcze75 Tak uważa J. gdzie mianowicie byłoby lepiej posta­ wić kropkę kończącą poemat? Wydaje się więc. Poematy Naupaktyjskie). ni żadna wówczas wichura Nie rozszalała się. Od. 18. to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przeważać pogląd o spójności Apolloniosowego dzieła. Pieśń o wyprawie Argo­ nautów. 44. w których znaleźć można informacje na temat określonego wycinka tego zagadnienia. 12: „To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literaturę". bo już dotarłem do kresu waszych przesławnych Trudów. Rostropowicz. s. tj. 70. * Tymi słowami kończy Apollonios opis wyprawy Argonautów. 43-56. Steffena. że poeta wielokrotnie w swej opowieści pośrednio dy­ stansował się od opowiadania £v Kai 6tqv£i<ec {hen kai dienekeś). jako że żadne zadanie już was nie czekało. potem zaś wzdłuż wybrzeży Euboi. Czy poeta sam już poczuł się znużony opracowywanym tematem. tzw. ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi płynęliście. K. Quellenforschung. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich. litera­ turze przedmiotu można znaleźć zarzuty dotyczące konstrukcyjnej jedności poematu. Karkinosa z Naupaktos. dostępnym nam. iż miał na tym polu poprzedników. Pieśni te niechaj zaś z roku na rok słodszymi się stają 1775 Ludziom. Zasadzie tej pozo­ stał zatem wierny. że „pod każdym względem doskonale harmonizuje z po­ czątkiem dzieła"75. [w:] Epigram grecki i łaciński w kulturze Europy. s. op. Poznań 1997. a że łakniemy jeszcze jakiejś „kropki nad i". 70-78 oraz J.. w którym o zwycięstwo walczyć będą synowie Myrmidonów (w. kierownik biblio­ teki aleksandryjskiej i poeta doctus. i o niektórych postaciach związanych z tym kręgiem mitycznych opowieści. Apollonios. gdzie z kolei inicjują (urządzając za­ wody. por. Zachowała się natomiast uło­ żona na cześć króla Arkesilaosa.] starannie przemyślane". 81 n. oczywiście. oprawione wszakże w troskliwie dobrane ramy. Argonautika I. Iżby — radośnie witani — osiągnąć brzeg Pagasyjski. że coraz lepsze jest na­ sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78. Rzucają przy niej kotwicę i nagle powraca światło słonecz­ ne. a nawet dygresyjnej struktury. goły. być może. Jednak słusznie podkreślał to swego czasu G. s. pod red. poetyckim opracowaniem mitu. Dodajmy. że w tej kwestii należy przychylić się do poglądów tych badaczy. hydroforie. maleń­ ka wyspa zwana Hippouris. zakoń­ czenia rozgorzał spór między filologami. Jaśniejącego). wręcz lapidarnego. bez wątpienia korzystał zatem przy tworzeniu po­ ematu z bardzo wielu i bardzo różnych źródeł. Tym niemniej trudno dziwić się. cit. czy może zabrakło mu weny na stwo­ rzenie końca godnego całości dzieła? A może właśnie takie raptowne zakończenie na­ leży uważać raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twórczej poety? Z pewnością odczuwamy pewien niedosyt i chętnie posłuchalibyśmy o jakimś dalszym ciągu wyda­ rzeń. kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie ją na statek) późniejszy agon. w. Szastyńska-Siemion. Apollonios nie był. Danielewicza.. która stano­ wiła tło całego dzieła. ale zaskakująco krótki finał podróży Argonautów. bóstw potomkowie. który przy­ najmniej część utworu poświęcić miał opowieści o wyprawie Argonautów. 36. Następnie udają się w dalszą podróż (Apollonios ma okazję opowiedzieć jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste. Bartol i J. Argonauci wznoszą tam ołtarz na cześć Apollona Aigletesa (tj. s. że próba wyliczenia prawdopodobnych lub możliwych źródeł poematu oznaczałaby wy­ liczenie znaczniejszej części greckiej literatury77. że „zakończenie eposu zostało przez poetę [. Zresztą mit ten należał z pewnością do kręgu bardzo popularnych opowieści i był przedmiotem zainteresowań nie tylko twórców i odbiorców literatury. że coraz lepiej umiemy wniknąć w poetycki zamysł poety i dostrzec coraz więcej wewnętrznych powiązań łączących 76 Tylko dla przykładu można by tu przywołać niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. 1780 Aulis mijając oraz siedziby Lokrów Opunckich. także cytowane już studium W. ed.W. I oto następuje. rzekomo potomka Eufemosa. 985)76.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Filomata 341. Mooney. Gdyście z Eginy ruszyli. pierwszym twórcą. s. jego nazbyt epizodycznej. Oczom Argonautów ukazuje się wówczas jedna ze Sporad. zwł. zob. s. których autorzy zajmowali się egzegezą najrozmaitszych wątków i szczegółów dotyczących wyprawy Argonautów. IV. ale tematem tak­ że wielu naukowych studiów. która jest naj­ starszym. punkt wyjścia jest zarazem punktem doj­ ścia. Koło wydarzeń się zamyka tworząc kompozycyjny pierścień. może to przemawiać tylko na korzyść poety i sposobu traktowania przezeń mitycznej materii. samej zaś wysepce nadają nazwę Anafe. 1763) i płyną na Eginę. autorstwa. s.

że w owym świecie heroin i herosów. Dodajmy. który siłę traktuje jako ostateczną możli­ wość rozwiązywania konfliktów (przytoczona tu. i to nawet wówczas. Także inne niewieście postaci80 są u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoją wyrazistą oso­ bowością wyróżniają się w zestawieniu z sylwetkami bohaterów eposu. 83 Jak to dowcipnie podkreśla H. Jego ocena nie jest wszakże jednoznaczna. ale także na poziomie tres'ci dzieła. Udaje się to poecie osiągnąć na kilku płaszczyznach. na przykład. mające wpływ na toczące się wydarzenia. być świad­ kiem procesu podejmowania przez nią decyzji. zob. jak już była o tym mowa. które bez sięgnięcia do specjalistycznej literatury umykają naszemu ro­ zumieniu. Pamiętamy też. Ich odmienne od „homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo często odnotowywane w poemacie elementy kultu bogów. na przykład.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Nawet świat magii. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. umiejących docenić programową uczoność poematu. Specyficzny jest także świat bogów. całe Jolkos żegna Jazona i oczy Zob. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts. wręcz „rodzajowy" obrazek grających w kostki Erosa i Ganimedesa należy do najsłynniejszych miniscen eposu. Herter. 43. których bohaterami stają się postaci z tła lub szczegóły83 wydobyte z cienia. i uchwycić przesłanki jego jednolitej koncepcji79. uosobienie „ambiwalen­ tnego bahaterstwa" lub mądrego dyplomaty. — portret dziewczęcej. na przykład. postaci bliższej zwykłe­ mu śmiertelnikowi (człowieka „jak ty i ja"). nawet stosunkowo dokładnie. 60). Bo także na poziomie języka i stylu wiedzie on szczególnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyją homerycką. czerpane z obserwacji życia codziennego. Po­ zwala nam. Beye. próba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje możliwości spoglądania na Jazona z kilku różnych punktów widzenia82). że Argonautika „nicht nur. umie jednocześnie zadbać o jego szczególny realizm. że również na poziomie metryki wprowadza Apollo­ nios do układu heksametrów pewne zmiany. formal-strukturell.in. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA poszczególne partie poematu nie tylko na płaszczyźnie formalno-strukturalnej. na bardziej ludzkim jej wizerunku. Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize­ runku bohatera jest również dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. s. Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika. że Apollonios z pewnością adresował swe dzieło do wąskiego grona odbiorców. sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. wie wir seit Platon wissen". obserwować dręczące ją rozterki. s. a jej miłość do Jazona podniósł do rangi tematu epickiego. Ponadto czyni go bar­ dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dzieła. Frankel opatrzył wiersz 1183 z III kięgi poematu w swojej — skądinąd jednej z najważniejszych w ogóle prac dotyczących całego dzieła — książce. 265). bo to w niej przede wszystkim stworzył Apollonios oryginalny — zwłaszcza na tle tradycyjnego wizerunku córki Ajetesa jako dzieciobójczyni. jako że ze szczególnym upodobaniem stosuje. cit. gdy dokonuje on heroicznych czynów. 86). świecie niewiast i mężczyzn. 31-55. W podsumowaniu wyników swych badań autor stwierdza m. Jednak lektura poematu. jakby mimochodem. jakim jest książka Ch. enjambement. Niewątpliwie najwięcej pochwał zbierała zawsze III księga poematu. wręcz „antyherosa". wniknąć w wewnętrzny stan ducha danej postaci. a nakreślony.. ma u Apolloniosa pozór zgoła konkretnych czarodziejskich praktyk. pomimo całej baśniowej scenerii poematu. GRBS 10. wśród których dostrzegamy przede wszystkim Jazona. ro­ zumieć jej nastrój i momenty bezradności. Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. nie jest rzeczą łatwą. ale nie stroniąc zarazem od aluzji do twórczości współcze­ snych mu literatów. Uwidacznia się on także w drobiazgach. z istoty rzeczy tajemniczy i niezwykły. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos. tzw. najnowsze opracowanie tego zagadnienia. czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios. inni natomiast akcentują ory­ ginalność jego wizerunku81 jako „bohatera hellenistycznego". Munchen MCMLXVIII. Kiedy. w precyzyjnym opisie elementu jakiejś całości i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek. których bohaterami są postaci dzieci. również w pewnym sensie współtworzą realistyczną perspektywę dzieła. którzy ponadto po­ trafili rozszyfrować zasady owej gry literackiej. Widać. 433). Trudną barierę dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegółami. Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). na przykład. z których na plan pierwszy wysuwają się boginie (Zeus i Mojra zachowują wszakże swoją nadrzędną pozycję). op.. 82 Sumaryczny przegląd stanowisk zanleźć można w książce K. Ch. a nawet bezpośredni w nich udział. o uciętym i zło­ żonym na łóżku warkoczu Medei. s. jaką im poeta zaproponował. s. Autorka tej pracy również nie dochodzi do jednoznacznych wniosków („Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis. który pozwala. wie von der Forschung langst festgestellt. 81 Znaczący jest np. wykreślić na mapie szlak wędrówki Ar­ gonautów. Thiel Aietes der Krieger —Jason der Sieger. Do świata realnego odnoszą się także przywoływane w poemacie porównania. Apollonios.R. Plastycznie i nastrojowo umie poeta również oddać barwy zapadającej nocy i niosące nadzieję poranki. 2-6. 80 79 wszystkich kierują się ku bohaterowi. z konieczności bardzo okrojona. czyli „przerzutnię" pewnych elementów inte- 276 277 . oryginalny. jakim H. ale i demo­ nicznej Medei. Trzeba też podkreślić. Również widoczna u poety znajomość świata przyro­ dy i wrażliwość na jego piękno oraz umiejętność opisu rozmaitych zjawisk natury czyni świat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. członka grupy. naszą uwagę na ważne mgnienie oka przykuwa wówczas sędziwa kapłanka Artemidy. nie należy jednak pytać poety o liczbę „smo­ czych" zębów (nawiązuje ta uwaga do treści komentarza. dzięki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwości. 1969. związane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sferą auten­ tycznego sacrum. s. część filologów widzi w tej postaci zgoła nieheroiczną figurę. znalazł poeta miejsce również dla takich scen (nakreślonych głównie w porównaniach). rea­ listyczny w opisie. tytuł jednej z publikacji poświęconej synowi Ajsona.

Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos. czyli „Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powołują się scholiaści Homera. with introduction and explanatory notes by R. Nonnos z Panopolis). iż był on niegdyś „strażnikiem palestry i niewolnikiem. Natzel-Glei. 1932. Miinchen 1994. Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius. praca jeszcze nie ukończona). A. z których nic się nie zachowało. M. hrsg. Kiedy żył Rhianos?. że część jego uwag krytycznych została przejęta przez najlepszych aleksandryjskich znawców Homerowej poezji. że jeśli do lektury poematu przystąpi czytelnik bez należytego przygotowania.. 941-945). jest atrybucją bardzo wątpliwą. A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471. Hildesheim Ziirich— New York 1983.. Hunter. fr. A stał się poeta bardzo dobrym filologiem.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. „Nie brakowało tam i miłostek bohatera z chłopcami. Kwintus ze Smyrny. Stacjusz.. Rengakos. zob. Margolies DeForest. Leiden 1981. Jak pisze T. około 3/4 wszystkich wierszy zbiega się z jakąś naturalną pauzą syntaktyczną. Na jego traktat zatytułowany Iloóc Znvó5otov (Pros Zenodoton. a więc: Apollonios ofRhodes. Być może osobną pracę poświęcił nasz poeta Antymachowi. W. bowiem nie był to homo unius libri. że heraklejski mit w epoce helleni­ stycznej stał się „dworskim mitem". Utwór powstał zapewne już po śmierci Demetriosa. którego treść. że poemat Apolloniosa z pewnością nie przemówi doń pełnym swym głosem. IV. Natomiast Argonau­ tika przysporzyły Apolloniosowi niemałej sławy i wywarły znaczący wpływ na wielu Natomiast u Homera. który za pobudkę wszystkich prac Heraklesa podawał jego miłość do Eurysteusa". co we współczesnych (ok. a zatem możemy datować go mniej więcej na pierwszą połowę III wieku86. Klinger (zob. Argonautika. Wergiliusz. iż dzięki nauce można wykuć swój przyszły los i zyskać od niego szczególną rekompensatę wcześniejszych niepowodzeń. co zresztą wiąże się bezpośrednio z ustną techniką komponowania poezji. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy­ nego dłuższego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrów = fr. tj. Czytamy tam mianowicie. a więc Homera. tj. Trudach Heraklesa — W. by M. był R i a n o s (Ptavóc) rodem z Krety. i to na tyle udane. Das Argonautenepos. Współczesnym Apolloniosa. jako że z postacią Heraklesa łączone było pocho­ dzenie członków podówczas panujących rodów królewskich.) oraz ułożonego w cholijambach utworu poświęconego Kanobosowi (por. ale przypisywanie mu autorstwa za­ chowanego w Antologii Palatyńskiej (XI. Ponadto zajmował się Apollonios zapewne tworzeniem epigramatów. dzięki której znaczna część interpreta­ cyjnych zagadek znajduje rozwiązanie85. Zachowała się o nim bardzo lakoniczna notatka w Księdze Suda. studia i różne lexica dotyczące tego poematu. K. 1-2. Leiden—New York—Koln 1994 (Mnemosyne Suppl. Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica. Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung. Knidos i in. a mniej więcej połowa Homerowych heksametrów kończy się wraz z końcem zdania. Eos 26. bo słyszymy. że poeta należał „do najstarszej generacji działaczy aleksandryjskich" (s. 1 Powell. s. von Wilamowitza-Moellendorffa.). nie licząc rzeczywiście skromnych jej fragmentów. Bd. filo­ logiem).. 715 i 716 (jak zaznaczają to wydawcy. będącego napastliwą krytyką Kallimachowych Aitiów. 877. Reasumując. 88 Świadectwa odnoszące się do Rianosa i fragmenty jego twórczości znaleźć można u Powella. Z drugiej strony należy jednak podkreślić. Bd 1. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas. podczas gdy u Homera znaleźć można 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiają się u arcypoety najczęściej). ubersetzt und erlautert von R.. Było to rze­ czywiście mega biblion stojące w pewnej sprzeczności z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematów zaczerpniętych z heraklejskiego mitu np. że był on także autorem rozmaitych ktiseis. 923 i 946. 85 SĄ literatów. Z 14 ksiąg owego dzieła zachował się dziś jeden tylko wiersz. że losy Rianosa były zgoła niezwyczajne. Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. Glei und S. tenże. które dotyczyły najznakomitszych poetów doby archaicznej. być może z miasta Bene. Darmstadt 1996. ex incerto poemate). Index perborum in Apollonium Rhodium. że był starszy od Apolloniosa. Na szczęście można dzisiaj się­ gnąć do bardzo bogatej literatury przedmiotu. Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. Waleriusz Flakkus) i greckich (np. historyczno-literackich pracach. także Herakles zabijający lwa). ale nie od­ grywały one tej roli. s. 84). Apollonios dopuszcza łącznie 26 różnych form heksametru (z tego 11 pojawia się najczęściej). wyraźnie widoczny zwłaszcza w dziełach późniejszych epików łacińskich (np. będzie to oznaczało. zdaniem W. 87 86 278 279 . Oxford 1993. Twórczość ta.. Amsterdam 1991 (ukazały się dopiero pierwsze tomiki. tenże. a i sam Aleksander Podzielając zdanie U. z której wynikałoby. Słyszymy również o kilku jego naukowych. 79-84) uważał. 275) dwuwierszowego epigramu. W cytowanej pracy zamieścił W. 263). 142). Jason and the Golden Fleece (The Argonautica). Klinger pro­ zaiczny przekład owego fragmentu utworu Rianosa. Alex. Otóż wiemy. poemat opowiadający o losach i dokonaniach He­ raklesa od momentu jego narodzin aż po apoteozę herosa87. Thiel. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA gralnej całostki wypowiedzi tekstowej poza obręb jednego lub nawet kilku wierszy84. Był Rianos twórcą wielu obszernych epickich poematów. R. Hunter. jako nowszą literaturę podstawową (naturalnie w wyborze) należy tu wymienić przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze. być może Rianosowi przypisać nale­ ży także fr. oraz w SH. Oprócz prac przywołanych już w przypisach. Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic. Rodos. curavit et emendavit H. Sinko (11/1. ale najprawdopodobniej nieco młodszym odeń poetą. Campbell. Maehler. F. s. a%Aa [Herakleous athla. 9-21. Eposem mitologicznym była jego 'HodKAeia (Herakleia). a dubia pozostają fr. iż przygotował on (zapewne w Alek­ sandrii?) wydanie pieśni Homera. aczkolwiek nam takim się właśnie jawi. szp. 1505 n. por. stał się gramatykiem" (tj. da się powiązać z postępowaniem Demetriosa Poliorketesa. a później. Hezjoda i Archilocha. Apollonios von Rhodos. 1996. 141). Klingera. DNP. Translated. Coli. czyli poetyckich opowieści o zakładaniu róż­ nych miast (Aleksandria. zdobywszy wykształcenie. tzn. Stuttgart 1993. Reich. należy zatem mocno to podkreślić. Życiowa droga Rianosa byłaby zatem budują­ cym przykładem świadczącym o tym.] Diotimosa z Adramyttion . Pozostaje nam jeszcze krótko wspomnieć o innych dziełach Apolloniosa. poszła w zapomnienie.A. 280) 'HEOOCKAEOC. i to podejrzanej autentyczności88. Miał być współczesnym Eratostenesa. który umarł w 283 r.

Kallimacha (z którym najprawdopodobniej nigdy się nie spotkał). s. 26-39. 26-30. 235. który panował w Syrii jako następca Seleukosa. MeacnviaKd (Messeniaka. Kidd (zob. Translation and Commentary by [.. a że w tego rodzaju poezji gu­ stował. Bohaterem eposu uczynił Rianos Arystomenesa. któiy osobne studium poświęcił w niej Aratosowi (s. Był też Arystomenes na­ rodowym bohaterem Messeńczyków i ulubieńcem bogów. Warszawa 1999. Sinko. Chankowski. 217-231. przet. 1965. Sinko. czasami sprzeczne i błędne w szczegółach. Jedyną pewną datą w jego biografii może być rok 276. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Wielki bardzo starannie pielęgnował kult Heraklesa Patroosa. a więc Pauzaniasz mógł mieć dostęp zarówno do tekstu oryginalnego. „wielu uczonych prześcigało się w wydawaniu dlań mnogich opracowań tych autorów" (zob. a my poprzestańmy jedynie (za A. s. to poeta podjętą w niej tematyką dołączył do literackiego chóru nowomodnych propagatorów mitu miłego możnym ówczesnego świata. bo do macedońskiej Pełli na dwór Antygona Gonatasa. with Introduction. Theona z Aleksandrii. Nowsze. A. Lang. 1. X. Twórczość Rianosa cieszyła się też pewną popularnością w czasach Hadriana. Omawia je szerzej T. Phaenomena. NiemirskaPliszczyńska. które. 1. przekazane są w Antologii Palatyńskiej. ale krótsze opracowanie dotyczące Aratosa. zdają się pochodzić ze wspólnego źródła.].S. s. szp. Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym były inne dzieła Rianosa. przeł. jak świadczyły o tym roz­ maite cudowne zdarzenia. przedmowę napisał J. s. s. w którym żył. W. została zestawiona najważniejsza literatura przedmiotu). Fantuzziego przygotowany dla DNP. tamże. przyrodnią siostrą Antiocha II. Opole 1998 (tamże. Swetoniusz powiada (c. op. Zanim zaś rozstaniemy się z twór­ czością poety. Gajusz Swetoniusz Trankwillus. cit. Z twórczością te­ go poety wkraczamy już w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi­ my się jednocześnie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki. opisując Messenię w IV księdze swych Wędrówek po Helladzie. J. Leskym) na stwierdzeniu. zapewne także opowiedziane przez Rianosa. krytyczne omówienie owych Aratosowych vitae. szp. wypada jeszcze wspomnieć. trakto­ wał poemat Rianosa (znany mu już być może tylko z jakiegoś streszczenia90) jako jed­ no z głównych swych źródeł do poznania dziejów i legend związanych z tą grecką kra­ iną. Autorka nie zdążyła już skorzytać z ob­ szernego.. Ossolineum 1972 5 . Jego Messeniaka możemy więc określić mianem eposu bohatersko-historycznego i domyślać się. Cambridge 1996) oraz z ksi­ ążki G.). najnowszego. 39 i 47.. który w poemacie „nie jest mniej widoczny niż Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. Wolski. że pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek­ stu wiemy stosunkowo dużo o treści tego poematu. RE Suppl. Przyszły poeta otrzymał staranne wykształcenie studiując pod okiem.. że poeta okazał się w nim pilnym „uczniem" Homera. czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi. obejmującego niegdyś sześć ksiąg. Dionysiosa z Heraklei. HAiaKa (Eliaka) i 0£aaaAiaKd (Thessaliaka). O życiu i twórczości poety in­ formują nas cztery greckie antyczne Vitae (także nieco późniejsza łacińska wersja jego biografii) oraz obszerne hasło poświęcone Aratosowi w tzw.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 70). właśnie pisma Rianosa umieścił cesarz w publicznych bibliotekach. 42). że Rianos jest dla nas autorem także 10 (a może 11) epigramów (= fr.. 35. Antagorasa z Rodos. 827. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo­ nografię pióra J. Księdze Suddn. Poznań 2000. Żywoty cezarów. II/l. Rostropowicz. oraz tenże. to vitae przekazują nam na ten temat bardzo ogólnikowe informacje. Hammond. stanowiła później jedną z ulubionych lektur Tyberiusza. a nawet Menandra. Tak więc nawet jeśli Herakleia była utworem nieco staroświeckim. 214-236). tamże naj­ ważniejsze informacje na temat sławy poety „u współczesnych i potomnych". wedle tego prze­ kazu był Aratos jednym z czworga synów Athenodorosa i Letofili. 263-264. 92 280 281 . Ludwiga. leżącego w Kylikii. przynosi artykuł M. tj. jak też skorzystać z jego jakiegoś uczonego opracowania. wspólnie z Persaiosem (Perseuszem). Król i poeta. 957-962. przodka Temenidów 89 . ponadto Filetasa. Hutchinsona (zob. że m. umieszczając go w okresie rządów Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa. co zapewne miało związek z zaślubinami władcy z Filą. który wspomina­ my tutaj osobno z tego względu.in. Ogólnie rzecz biorąc. " Lesky 1. s. czyli rodzaj epickich opowieści związanych z tytułowymi krainami. Jest to możliwe dzięki temu. 90 Poetycka twórczość Rianosa. Aratus. być może od wspomnianego wyżej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama­ tyka z I wieku po Chr. N. że Pauzaniasz. szp. 1996. 3). to byłby współczesnym jednemu z najbardziej znanych poetów owej doby. s. jakie przygotował D. Życiorysy te. Na ten czas miała przypadać akme Podstawowe informacje na temat Aratosa znaleźć można u T. Sinki (II. czyniąc go współczesnym Aleksandra Etolusa. przeł. IV. Bd. Starożytna Macedonia. 66-76 Powell). że podejmuje w nich poeta „konwencjonalne moty­ wy erotyczne"91. wstępem i komentarzem opatrzyła J. 89 Gdyby rzeczywiście należał Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi­ ków. Opowieści Messeńskie). która w czasach hellenistycznych nie cieszyła się zapewne większym powodzeniem. kiedy to poeta został zapro­ szony na dwór Antygonosa Gonatasa (był on za młodu uczniem Zenona w Atenach). s. Być może oprócz całego mnóstwa rozmaitych wiadomości antykwarycz­ nych zawierały te pokaźne eposy jakieś wątki miłosne. Klinger. Geniusz Aleksandra Wielkiego. a także u stoika Zenona z Kition w Atenach. gramatyka Menekratesa z Efezu. s. 20 (oryginał angielski z 1994 r. Zob. Ledwie kilka wierszy możemy obecnie przeczytać z eposu pt. któ­ rego sława u potomnych okazała się niezwykle żywa. 293-296) oraz w artyku­ le W. zob też T. 284-297. 79 mówi nawet o dwóch „niezwykle wyuzdanych epigramatach". tj. a mianowicie Axcui<d (Achaika). z wyjątkiem jednego. 6. filozofów Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii. przyp. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego słynne Fajnomena. Jeśli chodzi o czas. który w rzeczywistości był starszy od poety o jedną generację. ed. a podziw towarzyszący jego dzie­ łu w ciągu kolejnych stuleci przesłania pewne trudności związane z właściwym rozu­ mieniem niektórych szczegółów tekstu tego iście wiekopomnego poematu. komentowanego wydania poematu.O . pochodził zaś z miasta Soloi.

tj. znawcy zagadnień medycznych. bo wszystkie tak samo Jako piękny nocy ornament na niebie widnieją. 86-91) i Medica (zob. cit. 3-5. znającemu się na astro­ nomii.ob. bo poza Fajnomena znamy tytuły kilku jego innych dzieł. Natomiast w dalszej części utworu (w. wyżej). Jeśli jest to prawdą. przyp. Cyceron traktował tę anegdotę jako „ilustrację twierdzenia. pojawiając się w ciągu roku. poemat o treści astronomicznej (w rzeczywistości już choćby względy chronologiczne wykluczają tego rodzaju współzawodnictwo. by w uczonym gro­ nie hellenistycznych erudytów dzieło jego nie wywoływało kąśliwych uwag i mogło być przyjęte przez ówczesnych znawców z należnym mu uznaniem. Być może już podczas pobytu w Atenach my­ ślał Aratos o stworzeniu najważniejszego swego dzieła. 25-30 {etpassim). (zob. któiy miał kaleką nogę („chyba zgiętą w kolanie". Kleanthes — poeta i filozof. szczególnie głęboko przepojone elementami filozofii stoickiej. Wiadomości przekazane w pierwszej części dzieła podsumowuje Aratos uwagą adresowaną do odbiorcy utwo­ ru. Aratosowe prooimion. taż. Zajmował się też pisaniem drobniejszych utworów poetyckich. który być może recytował poeta podczas królewskich zaślubin nawiązując w nim do zwycięstwa. fr. ale w pełni uzasadnioną. 450 Mógłbyś rok za rokiem oglądać. s . 53. i to przynajmniej na tyle dobrze. s. Wedle innej anegdoty nakazał Antygonos Nikandrowi z Kolofonu. oraz konstelacja Smoka (Drakoń). fr. op. iż do tego zwycię­ stwa przyczynił się właśnie bożek Pan). op. gdzie miał zajmować się przygotowywaniem wydania Iliady (być może poprzedzone wydaniem Odysei?. 3>aivóueva). Ponadto. 19-461). 286-287. 53. 326327). zob. czyli „Ten-na-kolanach". SH. 65-73. jakoby władca pokazał poecie astronomiczne dzieło Eudoksosa z Knidos i polecił Aratosowi przero­ bić je na wiersze mówiąc. zapewne nieco starszy od Aratosa. wyżej). 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorów i gwiazd znajdujących się na południowej części nieba zaczynając ją od opisu grupy Oriona. J. nr 118). 30). zwracają się oni do boga z błagalną modlitwą. na śmierć brata Myrisa. por. będące wspaniałym hymnem na cześć Zeusa95. a nieco więcej możemy domyślać się na temat okoliczności powstania jego Hymnu do Pana. którego autorem jest inny uczeń Zenona. protektora poety. (-/. nad Celtami w bitwie pod Lizymacheją (władca wierzył. czyli od samego Oriona (w. zestawiać trzeba z bardzo pięknym i mądrym. por. poprzedzonej bardzo krótką wzmianką o pięciu planetach i uwagą. apostrofą do Muz. Poemat liczy 1154 heksametry. czyli obydwu zwrotników. poeta pragnął nadać swemu dziełu „praktyczny" wymiar. 1996. do których zwraca się poeta z prośbą o życzliwość i pokierowanie „całą pieśnią". takich jak elegie. które kolejno w swej porze wracają. cit. Ten gwiezdny katalog otwierają leżące na północy „Niedźwiedzi­ ce". która siłą rzeczy opiera się po czę­ ści na hipotetycznych założeniach. Wielka i Mała (Helike i Kynosura). 452-461). iż poeta urodził się około 310 r. jak pisze J. Do leżącej na północy grupy Smoka należy m. 322-325. Eos 94. SH. na początku i na końcu. s. epigramy i epicedia (np. Aratos orientował się jednak w „zjawiskach widniejących na niebie" (tak możemy przetłumaczyć tytuł po­ ematu: Fajnomena. Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale książki zatytułowanym „Poeta i król.. tradycja wiąże jednak powsta­ nie Fajnomena z życzeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdotę. Toruń 1983. tj. por. i Psiej Gwiazdy. które. fr. 1-18) stanowi prooimion. Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi. zakończonym dodatkową jakby. któremu porządek pór roku (i pogoda) wy­ znacza kalendarz rolniczych trudów.in. s. że później przebywał Aratos na dworze Antiocha w Syrii. ibidem. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyraźne aluzje odnoszące się do postaci Antygonosa Gonatasa. ibidem. I I / l . dziś Hercules. m. W. ibidem. co pozwala nam przypuszczać. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Aratosa. przed 239 r. że w ten sposób rozsławi imię astronoma (Vita I). 95 282 283 . s. Był Aratos płodnym twórcą. cit. pokazują ludziom jego pory i wyznaczają tym samym kalendarz prac rolniczych. Przeto zawsze. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Kidd. 9 < Z o b . czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti'. 103-105). Appel. to opis poszczególnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. jego kompozycję zaś można przedstawić następu­ jąco: część pierwszą (w. że opowie Aratos o orbitach gwiazd stałych i znakach na niebie (w. to pobyt ów do długich zapewne nie należał. Zaproszenie do Pełli przyjęli także stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. s. że właśnie: Te gwiazdozbiory. na którym się nie zna94). Rostropowicz. S i n k o . SH.. również w duchu stoickim napisanym. natomiast Aratosowi. % J. 177187. Znane były również jakieś jego listy. niewąt­ pliwie na wzór Hezjoda i jakby w uzupełnieniu jego Prac i dni. w jakim następują po sobie"96.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Później przechodzi poeta (w. To Zeus bowiem umieścił na niebie znaki i określił poszczególne konstelacje gwiezd­ ne. jakie Antygonos odniósł w 277 r. przyp. poradzi sobie nawet z takim tematem. op.93. Engonasin. Syriusza. ponieważ wiedza w nim zawarta i konkretne wskazówki przysłużyć się mogły zarówno żeglarzowi wyruszającemu na morze. 92-98). równika '•' D. Psa (Kyon. Filozofia VII. ułożyć poemat o tematyce medycznej. a następnie „posuwając się w stronę południa wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porządku. Słyszymy. s. który „praży najostrzej". SH. w tym także rozmaite Astronomica (zob. s. s.in. Interpretację tę J. jak i człowiekowi gospodarującemu na roli. 462-757). Poeta zmarł w Pełli jeszcze przed śmiercią Antygonosa. w. T . przechodzi poeta do przedstawienia dłuższego opi­ su „czterech podobnych do obręczy" kół (kykloi. Hymnem do Zeusa. a mianowicie Klenathes z Assos. Rostropowicz. Rostropowicz. podejmuje próbę pełniejszego nakreślenia biografii poety. 3-8 (tamże przekład Hymnu oraz innych drobiazgów pióra Klenathesa). Część druga poematu (w. że kto posiada dobre wykształcenie retoryczne".

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), który posłuży temu, by w zakończeniu tej części poematu pokazać, jak można wyznaczyć czas (dni miesiąca, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod­ stawie obserwacji gwiazd, księżyca i słońca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Koziorożca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Bliźniąt (w. 724-732). Kolejna część poematu, obejmująca w. 758-1141, otwierająca się prooimion do tzw. Diosemeia (dosł. Zeusowych znaków), poświęcona została przedstawieniu prog­ nostyków pogody, dających się ustalić na podstawie obserwacji rozmaitych fenome­ nów natury oraz zachowania się ptaków i zwierząt, a nawet owadów. Aratos omawia zatem najpierw znaki związane z Księżycem (w. 778-818) i ze Słońcem (w. 819-891), a potem — już znacznie krócej — te, które łączą się z mgławicą Żłobu {Fatne) w kon­ stelacji Raka oraz z „nieznacznie świecącymi" dwiema gwiazdami Osłów, północną i południową (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwagę na te znaki, które zapowiadają wiatr, deszcz, ładną pogodę i burzę, uwidaczniające się już to poprzez określone zjawiska naturalne i przyrodnicze, już to możliwe do odczytania dzięki obserwacjom reakcji ptaków i zwierząt, także domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujące pory roku (w. 1044-1103, by w zakończeniu tej części raz jeszcze powrócić do przedstawienia prognostyków złej pogody widocznych w zachowaniu się zwierząt (w. 1104-1141). Cały poemat zamyka ogólna konkluzja mająca na celu uświadomienie czytelniko­ wi, że systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu uniknąć zgoła przypad­ kowych domysłów co do czekającej go w danej porze roku aury. Poetycki wykład Aratosa dotyczy zatem głównie dwóch dziedzin, tj. astronomii (z którą poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co należy podkreślić, od tak później mod­ nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o część pierwszą poematu, to niewąt­ pliwie opierał się w niej Aratos na wspominanym już Eudoksosie z Knidos (być może także na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, choć nie jesteśmy w stanie dokładnie tego stwierdzić, jak bardzo był zależny od swojego źródła. Z kolei jeśli chodzi o źródło meteorologicznej wiedzy poety, to wskazać mo­ żemy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego pośrednic­ twem, domyślać się jakiegoś zaginionego, ale poświęconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z którego Teofrast (lub któryś z perypatetyków) sporządził epitome, bę­ dącą z kolei źródłem fachowej wiedzy poety. W każdym razie pomysł połączenia w jednym dziele astronomii z meteorologią nie był czymś zupełnie wyjątkowym, lecz odpowiadał, zdaje się, gustom epoki, jak może przekonać nas o tym treść pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod względem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dłużnikiem Hezjoda (co widać już na poziomie me­ trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postawę twórczą, nierzadko modyfikując Hezjodowe (i Homerowe) frazy — i to nie tylko ze względu na specjalis­ tyczne słownictwo — oraz stosując literacką varietas widoczną w wielu językowych i kompozycyjnych nawiązaniach do twórczości wielkiego Beoty oraz w bogatej skali różnorodnych środków stylistycznych, jakimi się posługuje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczególną uwagę zasługuje jeden z akrostychów, jakie ułożył poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, których początkowe litery tworzą przy­ miotnik AETCTTJ {lepte, dosł. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cały wiersz 783), pozostający w ścisłym związku z postulowaną przez Kallimacha leptotes poetyckiego dzieła97. Poetyckie intencje Aratosa skomentował zresztą ów koryfe­ usz poezji hellenistycznej, chwaląc w jednym z epigramów (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU cĄoeic), tj. subtelną opowieść autora Fajnomena, owoc nieprzespa­ nych przez poetę nocy, oraz z uznaniem pisząc o jego poemacie jako o pieśni ułożonej w stylu Hezjoda. Na Aratosową leptotes zwrócił uwagę także inny hellenistyczny poe­ ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, który z kolei w jednym z epigramatów (A.P. IX 25) podkreślił „subtelną troskę" (lepte frontis), z jaką poeta stworzył swoje mistrzow­ skie dzieło sprawiając tym samym, że gwiazdy poczęły świecić jeszcze jaśniejszym bla­ skiem. Bardzo znaczącym epitetem (AeTTToAóyoc, leptologos, a więc = „subtelnie roz­ prawiający") obdarzył poetę pewien nieznany nam „Ptolemeusz król Egiptu", przy­ znając poecie (w dość zagadkowym dla nas epigramie) berło najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choćby na tych przykładach widzimy, jak żywy dyskurs poetycki umieli prowadzić między sobą poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek miał Aratos wielokrotną okazję urozmaicenia narracji poprzez bezpo­ średnie lub pośrednie odwoływanie się do skarbnicy greckich mitów, to jednak korzy­ stał z niej nader oszczędnie, ograniczając się w zasadzie do nieco dłuższej dygresji po­ święconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten właśnie sposób poeta świa­ domie wyeksponował opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadając mu ce-

97 Akrostych ten odkrył J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychów w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujący artykuł E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, który osobny akapit poświęcił interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychów omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieści filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalazła się wśród gwiazd, przebywała jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwości) na ziemi między ludź­ mi, którzy żyli szczęśliwie, przestrzegając praw, wolni od wszelkiej waśni i szczęku oręża. Z nastaniem wszakże srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczała Dike wie­ czorną porą szczyty gór, i coraz rzadziej mogła zwrócić się do ludzi z dobrym słowem. Przestrzegała natomiast, że przyjdzie taki czas, iż nie pojawi się w ogóle wśród nich, choćby przyzywana, a wówczas nastaną na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszło na świat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiżowe, wtedy Dike, znienawi­ dziwszy je za jego występki, opuściła ziemię, by jako Panna zająć swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z łatwością odnajdujemy w tej przypowieści literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczący stopniowej de­ generacji ludzkich pokoleń. Aratos wprowadza doń jednak subtelną, ale bardzo istot­ ną zmianę. Co prawda Sprawiedliwość opuściła ziemię, ale znalazłszy się w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechcą oni spoglądać w niebo. Pomimo oddalenia może więc nadal być dla człowieka „znakiem od Zeusa", tam właśnie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagała ludziom, którzy umieją odczytywać owe znaki. A o nich traktuje przecież poemat Aratosa, który otwiera wspaniała pochwała Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak już o tym była mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto będąc poetą, nie przestał Aratos być zarazem filozofem, który ucząc nas odczytywania kosmicznego ładu daje nam zarazem klucz do właści­ wego rozumienia świata. Fajnomena Aratosa stały się niebawem tekstem szkolnym. Poemat był także tema­ tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarówno greckich, jak i łacińskich. Stosunkowo wcześnie znalazły Fajnomena tłumaczy na język łaciński (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i były wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (który dokonał nadto przekładu lub pa­ rafrazy dzieła Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w pięciu księgach z czasów cesarza Tyberiusza. Z przełomu VI i VII wieku po Chr. po­ chodzi prozaiczny przekład poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony żywotem poety i scholiami. Interesował się nim również świat arabski i już w IX wieku powstał tam przekład dzieła Aratosa. Dodajmy jeszcze, że Aldyńskie wydanie poematu posiadał w swym księgozbiorze Mikołaj Kopernik98, a ostatecznie nieukończoną polską para­ frazę Fajnomena przygotował Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadało 732 heksametrom greckiego oryginału).
98

Daleko mniejszą popularność (choć i one cieszyły się pewną poczytnością w rzymskim świecie) zyskały dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, które szczęśliwie zachowały się do naszych czasów. Ich autorem był N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Określenie chronologicznych ram żywotu poety nie jest kwestią ani łatwą, ani do końca rozstrzygniętą. Aczkolwiek posiadamy wywodzącą się z czasów antycznych syn­ tetyczną „biografię" Nikandra (przekazaną w scholiach i w tzw. Księdze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w „biogramach" innych poetów (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzić z całkowitą pewnością, na jaki okres winniśmy wyznaczać czas jego życia. Wedle bowiem części świadectw, miał poeta żyć za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej zaś tradycji bio­ graficznej, mógł być Nikander współczesnym Kallimacha i Aratosa albo żyć za pano­ wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, iż znamy pochodzącą z Delf i datowaną na circa połowę III wieku (specjaliści wahają się pomiędzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcję100, która upamiętnia fakt przyznania przywilejów (m.in. ta­ kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosił imię Damaiosa. Jest więc rzeczą pewną, że w historii lite­ ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmującymi się twórczością epicką, żyjącymi w przedziale około stu kilkudziesięciu lat (jeśli odrzucimy skrajne możliwości datowania), tj. mniej więcej między 280 i 150 r. przed Chr. Jeśli jednak zgodzimy się co do tego, że Ni­ kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzystał z dzieła o podobnej te­ matyce autorstwa Numeniosa (którego datujemy mniej więcej na pierwszą połowę III wieku przed Chr.), oraz że jest on twórcą hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa­ nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas życia poety przyjmiemy przełom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwłaściwiej chyba byłoby pozostawić tę kwestię otwartą.
" Najwygodniej znaleźć je można w przedmowie do dwujęzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twórczości Nikan­ dra do dziś jeszcze pozostaje dziewiętnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstępem i zawierająca także znaczną część scholiów do obu poematów Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji można znaleźć także w cytowanym wyżej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omówieniu recepcji poematu poświęca autorka osobny rozdział książki, zatytułowany „Sława", s. 191-205, i tam może czytelnik znaleźć szczegółowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogatą twórczość Nikandra zaczniemy omawiać od poematu zatytułowanego 0nciaKÓ. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O środkach służących przeciw jadowitym ukąsze­ niom), ułożonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre­ sowana do „drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, być może, identycznej z pochodzącym z Kolofonu elegikiem. żyjącym około 300 r. przed Chr.), któremu w „łatwy" (słowo to stoi na początku pierwszego heksametru101) sposób au­ tor dzieła zamierza opowiedzieć o niosących zgubę zwierzętach, o ich ukąszeniach i o środkach im przeciwdziałających. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy się o tym, że jadowite pająki, różne niebezpieczne węże i żmije, pochodzą z krwi Tytanów, nato­ miast skorpiona, który, przyczaiwszy się pod kamieniem, ukąsił Oriona, zawdzięcza­ my Artemidzie. Następnie zapewnia poeta, że „łatwo" można odpędzić owe zwierzęta za pomocą dymu i ognia, a także chronić się przed nimi dzięki rozmaitym ziołom, olejkom i maściom, także tym, które uzyskuje się z samych żmij i ich jadu. Słyszymy, że bardziej niebezpieczne są osobniki żeńskie, jako że ich ukąszenie niesie szybszą śmierć. Szczególnie zaś ostrożnym należy być w okresie letnim, zapoczątkowanym wzejściem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworzeń, zwłaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj również ichneumona (w. 190 n.), który skutecznie zwalcza egipskie żmije. Wspomina także o orle, owym królewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczególną za­ ciekłością walczącym z pewnym gatunkiem węża, którego niegdyś wychował Asklepios w dolinie Pelethronios znajdującej się na okrytej śniegiem górze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia różnych ziół i roślin oraz in­ nego rodzaju leczniczych środków, które stanowić mają antidotum przeciwdzałające jadowitym ukąszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog ciągnie się aż do wiersza 714. Obok remediów —- a raczej quasi-temediów — naturalnych (pochodzenia ro­ ślinnego i zwierzęcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta także rozmaite „przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczególna zaś wiedza botaniczna miesza się tutaj z magią, zabobonem i wielu zgoła bałamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) poświęcone są rozmaitym pająkom, a następnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajów skorpio­ nów. Okazuje się ponadto, że nie tylko ukąszenia skorpionów są niebezpieczne, ale że człowiek powinien umieć uchronić się również przed użądleniami pszczół i os, ugry­ zieniem przez salamandrę (w. 817 n.) i przed ukłuciem płaszczki (dla ilustracji Ni­ kander odwołuje się do historii związanej z Odyseuszem, który, jak wieść głosi, zginął
101

właśnie od „żądła" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatnią część poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfików, głównie ro­ ślinnego pochodzenia, a całość zamyka skierowana do Hermesianaksa, a więc zarazem do każdego czytelnika utworu, następująca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Obyś homeryckiego Nikandra zawsze w pamięci Miał, chowało go w Klaros miasteczko iskrzące się bielą. Nikander podkreśla w tej poetyckiej „pieczęci" nie tylko to, iż z Homerem łączyć go ma wspólna ojczyzna, ale stara się zarazem wskazać na epickie pokrewieństwo wią­ żące go z arcypoetą. I rzeczywiście, pomimo wielu językowych neologizmów, wielu fachowych terminów i specyficznej treści poematu, nietrudno można się w nim do­ szukać obecności homeryzmów oraz różnych modyfikacji i nawiązań do Homero­ wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mało, by dostrzec w dziele Ni­ kandra jakiś głębszy poetycki żar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwór po­ wstały w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawców — traktatu pewnego autora z początków III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrów z powodzeniem wzoruje się Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakichś poetyckich porównań, które upiększyłyby nużącą i trudną jego lekturę. Ożywiają ją natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, którą uczo­ ny poeta posługuje się jednak w szczególny sposób, jakby dla popisania się erudycją. I choć jego dzieło wciąż jeszcze przyciąga uwagę i budzi podziw filologów-specjalistów, trudno dzisiaj liczyć na szersze nim zainteresowanie. Pamiętajmy jednak, że pomimo wielu podobieństw antyczny smak literacki różnił się od naszego, że grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywiście odpowiadała niegdysiejszym gustom czytelni­ czym, że niejako z konieczności musiała ona podlegać pewnym rodzajowym ograni­ czeniom, a także o tym, że sam Nikander współtworzył obowiązujące w niej i później konwencje. Śmiało można traktować go jako prawdziwego solistę w chórze helleni­ stycznych epików dydaktycznych.

Ta poetycka „kokieteria" nie zmyli wszakże czytelnika poematu, który już przy lekturze począt­ kowych wierszy łatwo (!) przekonuje się, że zrozumienie poematu będzie odeń wymagało bardzo dużego wysiłku.

102 Nikander nawiązuje tu do zapowiedzianej już u Homera „śmierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jaką przepowiedział Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie później wyjaśniana przepowiednia miała spełnić się za sprawą Telegonosa, nieświadomego zabójcy swego ojca, który ugodził Odyseusza włócznią zakończoną ostrzem wykonanym z kości (żądła) płaszczki. I0 '' Zresztą nie jedyna w utworze, jako że wcześniej jeszcze przykłada Nikander swoją sfragis, tworząc w w. 345-353 akrostych składający się na jego imię (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Dał temu świadectwo również w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczącym nieco ponad 600 heksametrów104. Utwór ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujących substancji pocho­ dzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, które są niebezpieczne dla człowieka, a jednocześnie jest zbiorem specyficznych „recept", które pozwalają na sporządzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje się w tym utworze wyróżnić podobne ele­ menty kompozycyjne, jakie widzieliśmy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, iż należy Aleksipharmaka traktować jako później powstały poemat; jakiejś względnej chronologii w odniesieniu do twórczości Nikandra bynajmniej nie może­ my być pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, którego poeta chce „łatwo" (!) pouczyć o istnieniu rozmaitych trucizn i różnych na nie odtru­ tek), zamyka go zaś autorska sfragis, w której Nikander określa się mianem hymnopolosa (uuvorcóAot), tj. pieśniarza, i zwracając się do owego najwyraźniej z nim zaprzy­ jaźnionego Protagorasa (a przy okazji do każdego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Obyś i później pieśniarza Nikandra zawsze w pamięci Miał, a Dzeusa praw, opiekuna gości, przestrzegał. Niezupełnie natomiast powiódł się zamysł poety przyłożenia również drugiej po­ etyckiej „pieczęci", ponieważ tylko częściowo udało mu się w w. 266-274 ułożyć akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). Środkową część poematu (w. 12-628) poświęcił Nikander przestrogom i „lekar­ stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), bielą ołowianą (w. 74114), przez chrząszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykutą (w. 188-206), byczą krwią (w. 312-334), kwaśniejącym mlekiem (w. 364-375), lul­ kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczególnych objawów zatrucia i sposobów przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje się bardzo konkretny, wręcz profesjonal­ ny, a przy tym niepozbawiony elementów poetyckiego kunsztu. Obok motywów aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiązań do twórczości innych lite­ ratów (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegółów o charakterze to­ pograficznym, treść ozdabiają nadto porównania, które jednak są rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewność i niezmącona wiara w skutecznoiść odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza się w tej specyficznej materii, które z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwać uczonością ze względu na bałamutność przekazy­ wanych informacji. Również ten trudny w lekturze poemat czyta się wszakże z zainte­ resowaniem nie tylko jako utwór poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla­ jący poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zresztą oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i średniowiecznych ich odpisach pięknymi ilustracjami, cieszyły się nie tylko w starożytności czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam już Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmowł się ich lekturą Cyceron, sięgali po nie również poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a także poszukiwacze „rzeczy osobliwych". A trzeba podkreślić, że był Nikander bardzo płodnym twórcą, autorem ponad 20 rozmaitych, także prozaicznych, dzieł, których tytuły i skromne zachowane ich fragmenty świadczą o jego ogromnym oczy­ taniu, pracowitości oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz­ walały mu układać w heksametrach poematy poświęcone np. tematyce mine­ ralogicznej (AtSiicd, Lithika), łowieckiej (Kuvi]Y£TLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiKÓ., Georgika; ich część, lub osobny utwór, stanowiły — MeAiaaouQYiKd, Melissourgika —- które Nikander poświęcił hodowli pszczół), a ponadto mitologicznej, geogra­ ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile możemy o tym wnosić na podstawie takich tytułów, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnością związany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, był to poemat o treści geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy także, że Nikander w sposób naukowy zajmował się Homerowymi glossami i że osobne dziełko poświęcił poetom pochodzącym z Kolofonu. Nic więc dziwnego, że sam również zajął wśród nich po­ czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra pośrednio świadczy i ta okoliczność, że właśnie jego dwa poematy zachowały się do naszych czasów, podczas gdy dziesiątki innych po­ wstałych w epoce hellenistycznej eposów o charakterze nie tylko dydaktycznym po­ szły albo w całkowite zapomnienie, albo przemawiają do nas tylko bardzo skąpymi fragmentami, pojedynczymi tytułami lub wyłącznie nic nam nie mówiącymi imio­ nami ich twórców106. Ujmując rzecz generalnie, można powiedzieć, że niemal wszyst­ kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w każdym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrów. Jednak zdaniem najlepszych wydawców poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 są nieautentyczne.

105 Poetyckie pochwały Nikandra znaleźć można w paru epigramach z Antologii Palatyńskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale słusznie przestrzega K. Ziegler przed wyciąganiem zbyt daleko idących wniosków na temat wartości różnych zaginionych hellenistycznych utworów epickich z samego faktu, że w pewnym mo­ mencie wypadły one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachowały się do naszych czasów (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znaleźć dziś możemy na kilkudziesięciu zaledwie stronach dwóch podstawowych ich edycji, jakimi są wielokrotnie już wcześniej przywoływane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreślić nale­ ży, że zgromadzone tam ułamki tekstów wypełniają tylko skromną część owych kil­ kudziesięciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa książkach zebrane zo­ stały znane nam świadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszące się do twórczości po­ szczególnych poetów doby hellenistycznej, które, niestety, nie zawsze zawierają jedno­ cześnie jakieś cytaty, ponadto zaś dostępne są tam fragmenty tekstów odzyskane z przeszłości dzięki znaleziskom papirusowym, a trzeba też zaznaczyć, że nie w każ­ dym wypadku atrybucja owych fragmentów jest pewna lub w ogóle możliwa do usta­ lenia. Tę szczupłą bazę źródłową wzbogacają niekiedy informacje przekazane w roz­ maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jaką dzięki nim zyskujemy, z reguły do­ tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byłoby od zabytków epigraficznych oczekiwać (poza incydentalnie wspominanym ty­ tułem dzieła) przekazu jakiegoś tekstu epickiego107. Najczęściej dowiadujemy się z nich o zwycięstwie jakiegoś epika (notr]Tr|c tncov, poietes epoń) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet całemu „związkowi" poetów epickich (jak np. ateńskim £7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite zaś świąteczne i okolicznościowe konkursy poetyckie organizowane były przez całą staro­ żytność (i były popularne także w okresie hellenistycznym109), stwarzając możliwość zaprezentowania przed tłumnie zgromadzoną publicznością jakichś utworów o epic­ kim charakterze.

Jeśli chodzi więc o innych epików hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttóAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiejś Dionysias (Aiovuaidc) i równie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), który ja­ ko gramatyk zajmował się także różnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak­ tacie zatytułowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Młodszym (ó veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sióstr słynnego Kallimacha, autorze ja­ kiegoś poematu traktującego O wyspach (Fleoi vńacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muocó lub Motow) z Bizancjum, o której w Księdze Suda czytamy, że zajmowa­ ła się ona zarówno poezją epicką, jak i elegijną oraz liryczną, o Demostenesie (Anuoc8£vnc) z Bitynii, który w przynajmniej 10 księgach ułożył epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botóc), który przynajmniej w dwóch księgach stworzył poemat opo­ wiadający o pochodzeniu ptaków i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytułowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wcześniej już wspo­ mnianym Teodorosie (0£Ó6wooc;), który napisał m.in. także obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcóaeic). Listę tę można by wydłużyć (np. o autorów rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytułów dzieł mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiejś dziedziny wiedzy, czy też wzmiankując różne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byłaby chyba zgoła niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, który co najwyżej potwierdzałby słuszność już wcześniej sformułowanej tezy o bujnym rozkwicie różnych odmian eposu hellenis­ tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwóch epikach żydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GEÓ&OTOC). Z ich twórczości zachowało się w sumie kilkadziesiąt heksametrów i są one dla nas jedynymi tekstami dokumentują­ cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, która, choć obleczona w grecką szatę słowno-stylistyczną, związana jest z dziejami, tradycją i religią żydow­ ską. Znajomość owych fragmentów zawdzięczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po­ chodzącemu z Miletu, który jako jeniec wzięty do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przybył do Rzymu i około połowy I wieku przed Chr., już jako człowiek wol­ ny, zajął się twórczością literacką. M.in. ułożył on dzieło zatytułowane O Żydach (rfcoi Jovbaicov), które dla Rzymian miało być źródłem wiadomości na temat tego na­ rodu i kraju, który niedawno stał się częścią Imperium Romanum. Później korzystał z dzieła Aleksandra Euzebiusz, i to głównie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak słyszymy to np. w odniesieniu do twórczości Hezjoda, nawet teksty epickie by­ wały w starożytności utrwalane na innym niż papirus i pergamin materiale piśmienniczym. Należy rów­ nież podkreślić, iż zdarza się, że tylko dzięki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dziś tekst jakiegoś poetyckiego dzieła (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCĆL>V TTOinjcu wymienieni są niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o których skądinąd nic nie wiemy. Czytamy też np. o pochodzącym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, któremu w Delfach przyznano określone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeśli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziałem poetów epickich, zob. artykuł M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w którym autorka omawia konkretne świadectwa inskrypcyjne związane z tym za­ gadnieniem.
108

107

"' Szczegółowsze informacje znaleźć można w opracowaniu Susemihla (zwłaszcza rozdział X, passim, i rozdział XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, § 430-433 i § 508); por. Sinko (11/1, zwłaszcza rozdział XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostały cytaty z obu tych żydowskich epików (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i świadectwa odnoszące się do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie możemy powiedzieć nic pewnego ponad to, że był on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocróAuua lub il£Qi'l£QoaoAuuwv), raczej w czterech aniżeli w czternastu księgach. Zachowane z niego sześć fragmentów daje nam bardzo skrom­ ne wyobrażenie o tym dziele, a na dodatek nie są one łatwe w lekturze. Pojawiają się w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa, który tłumaczył sny władcy „na egipskim tronie", co pozwala snuć domysły na temat opowiadanych w eposie wyda­ rzeń. Styl poety można by nazwać barokowym, ponieważ cechuje go stosunkowo du­ ża liczba, i to wymyślnych, przymiotników. Bez wątpienia zarówno twórczość Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywarła na Filona pewien wpływ. Można domyślać się, że epos powstał w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jakiś musiał mieszkać w Palestynie. Datujemy Filona na okres między końcem III i początkiem I wieku przed Chr.112 Również o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet właści­ we brzmienie tytułu jego eposu, cytowanego jako dzieło O Żydach (Ileoi louóaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektórzy badacze uważają poetę za Sa­ marytanina, inni sprzeciwiają się takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje się jeszcze otwar­ ta. N. Walter przypuszcza, że Teodotos mógł być „gorącym zwolennikiem ekspansyj­ nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skłonny jest na ten mniej więcej okres wyznaczyć albo czas powstania poematu, albo znaleźć w nim punkt odniesienia dla datowania życia poety. Z jego dzieła zachowało się łącznie 47 heksametrów, które pokazują, że Teodotos był „pilnym uczniem" Homera, adaptując wiele homeryckich fraz dla potrzeb własnego poematu. O ile możemy przypuszczać, jego treść wiązała się z dziejami miasta Sychem (a więc sam utwór prawdopodobnie należał do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepeń), w które wplecione zostały dłuż­ sze opowieści o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawców opowieść Teodotosa nie w każdym szczególe wierna jest wersji wydarzeń znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie może to świadczyć o jego twórczej oryginalności. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos ułożył swój poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopełnić naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnieć o jednym z najlepszych w ogóle greckim poemacie, jakim bez wąt111 Raczej należy odróżnić tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka żydowskiego, o którym wspomina Józef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdział ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej współczesnej wiedzy na temat twórczości obu epików (tamże zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyżej).

pienia pozostaje Wojna Żabio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), która jest wspaniałą parodią eposu bohaterskiego, zwłaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodziła nawet za dzieło samego arcypoety, za paignion ułożone przezeń w młodzieńczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich poglądów był sąd Stacjusza (I wiek po Chr.), który zestawiając w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi żartobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachią, stwierdza, że wy­ bitni poeci zwykli byli poprzedzać swe poważne dzieła twórczością o lżejszym charak­ terze, pisaną swobodniejszym piórem. Ów niewielki rozmiarami utwór heroikomiczny (niecałe 300 heksametrów), powstały najprawdopodobniej nie wcześniej niż na początku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rękopisach, co stanowi wiarygodne świadectwo rzeczywistej jego popularności, którą zresztą nadal się cieszy. Wystarczy wspomnieć, że do końca ubiegłego wieku doliczyć się można ponad 30 wydań poematu {editio princeps z łacińskim przekładem autorstwa C. Marsuppiniego ukazała się zapewne już w 1474 r.), że był on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i że, jak lapidarnie stwierdził to jeden z jego wydawców, istnieje „cały legion" przekładów Batrachomyomachii na języki nowożytne115. Tematem poematu jest „za­ cięty bój", jaki rozgorzał między żabami i myszami, które zapragnęły pomścić śmierć swego krewniaka. Wojna w tym zwierzęcym mikroświatku trwała tylko jeden dzień, ale opisana została przez poetę tak, jakby malował on zapasy istnych herosów. W każ­ dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jakąś aluzję do eposu Homerowego, na bezpośrednie nawiązania albo cytaty typowych homeryckich formułek, na groteskowo tu brzmiące epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej „rzeczywistości". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigębę zranił Żarłochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam się pięta Achillesa, a przy lekturze mowy Ate­ ny, która ostrzega bogów przed bezpośrednim udziałem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony któryś nie został,
Zob. H. Wóike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znaleźć można obfitą bibliografię). 115 Również w Polsce doczekał się poemat kilku przekładów. Pierwszy, pióra Jana Zaborowskiego, ukazał się w 1568 r., a później tłumaczyli to dziełko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciński (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuję­ zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotował W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy­ omachią, czyli Wojna Zabiomysia, Toruń 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzję do słynnej aristei Diomedesa z V księgi Iliady, podczas której heros ranił w boju Afrodytę, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i żabie zastępy przywdziewają bojowe rynsztunki, przychodzą nam na myśl opisywane przez Homera trojańskie i achajskie hufce. Dworny zaś, homerycki sposób przedstawiania się sobie zwierzęcych bohaterów, styl mów, w jakim się do sie­ bie zwracają, a także sceny rozgrywające się na Olimpie, wywołują na twarzy i współ­ czesnego czytelnika szczery uśmiech. Na najwyższe uznanie zasługuje również nie­ skrępowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i śmieszących zarazem imion mysich i żabich postaci. Można szczerze żałować, że nigdy nie poznamy imienia twórcy owego znakomitego żartu literackiego, który na gruncie naszego piśmiennictwa zaowocował powstaniem m.in. heroikomicznych poematów biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiają się nam zatem jako rodzaj wielobarw­ nej mozaiki, której tylko niektóre elementy już to w całości, już to w formie przypad­ kowo ocalałych okruchów dotarły do naszych czasów. Obok dzieł nowatorskich, któ­ re niczym dobre wino w miarę upływu czasu nabierały jeszcze wartości, z pewnością tworzone były w owej epoce również poematy mniej oryginalne, nawiązujące w stylu do poezji cyklicznej, wywołując zresztą gwałtowny sprzeciw Kallimacha i twórców wiernych jego estetyce literackiej. Można chyba zaryzykować twierdzenie, że obok epigramu to właśnie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliów, wyznaczała najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai­ tych literackich nowości, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo­ su hellenistycznego wyrażał się nie tylko w nowej jakości artystycznej tworzonych po­ ematów, ale także w bogatym ich zróżnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo­ wiązująca literatów uczoność zaowocowała pośrednio bujnym rozkwitem epiki dy­ daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczególnych twórców coraz swobod­ niej znajdowały dla nich heksametryczną oprawę. Coraz większą rolę, także w życiu poetów epickich, odgrywać poczęło zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo­ nalizowanego. Obok utworów przeznaczonych dla szerszej publiczności, prezentowa­ nych na przykład podczas rozmaitych poetyckich agonów, powstawała poezja „książ­ kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, którym delek­ towali się wybrańcy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomocą subtelnych aluzji, zręcznie wplatane cytaty i programowo twórcze naśladownictwo stanowiły o nowym obliczu eposu, wprowadzając w jego sędziwe arterie przypływ nowych soków. Okazały się one na tyle ożywcze, iż jeszcze długo mogły się nimi kar­ mić dziesiątki późniejszych twórców epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci różni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrześcijański (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzeczą charakterystyczną, że kryzys, jaki dotknął Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczył się jakąś szczególną cezurą w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwającego rzymskiego okresu grec­ kiej epiki najwygodniej będzie jako nadrzędne przyjąć kryterium genologiczne, nato­ miast kryterium chronologicznemu w miarę możności podporządkować kolejność prezentowania rodzajowo podobnych dzieł epickich i związanych z nimi twórców. Już na wstępie należy podkreślić, że ów rzymski rozdział dziejów greckiego eposu przemawia do nas większą liczbą zachowanych poematów aniżeli rozmaite ta epe z wcześniejszych epok literatury greckiej razem wzięte. Na uwagę zasługuje także ro­ dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam już wcześniej gatunków eposu po­ jawia się w tym okresie nowa jego odmiana, jaką jest epika chrześcijańska. Ponadto daktyliczny heksametr służył w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale często po­ sługiwano się nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiów, epitalamiów, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a także epickiej parodii116. Warto również zwrócić uwagę na to, że w ostatnich latach daje się zauważyć pewien przełom w badaniach nad poezją tej epoki, polegający głównie na jej dowartościowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji piśmiennictwa prozaicznego117, z pewnością dominującego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesłaniającego poe­ tycki dorobek ówczesnych literatów118. Zrozumiałym, choć po części sztucznym za-

n( ' Właściwie nic się z niej nie zachowało, a jej istnienie potwierdzają bardzo nieliczne świadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczególnie wiele zaś dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, których nie spo­ sób tutaj wymienić. ,ls Swoistym przykładem tej tendencji może być zwracanie się obecnie również ku obszarom poetyckej twórczości tych autorów, którzy swoje miejsce w dziejach literatury zajęli głównie dzięki pisarstwu prozaicznemu, twórczością poetycką zaś parali się zgoła okazjonalnie. Exempli gratia można wspomnieć o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, Berlin—New York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po­ etry in the Antoninę Age, w: Antoninę Literaturę, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat późniejszej poezji w ogóle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziału literatury antycznej okresu cesarstwa na literaturę grecką i łacińską, jako że kryterium językowe w pewnym sensie traci wówczas na znaczeniu wobec ogólnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w różnych językach, ale mających wspólny krąg odbiorców i uniwersalne punkty odniesienia w skali całego imperium. Pochodzący z różnych jego obszarów poeci epiccy wszędzie mogą czuć się „u siebie", ponieważ nadal istniał podobny sys­ tem edukacji i funkcjonował podobny ideał wykształcenia, w związku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszczać się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego źródła stałego utrzymania, nierzadko zaś gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to nową publicznością119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych różnice dzielące grecki wschód i łaciński zachód utrwalały się coraz bardziej. Przykład Claudiusa Claudianusa, który z równą łatwością oddawał się twórczości, także epickiej, w języku greckim i łacińskim, pokazuje, że język literackiego przekazu może być kwestią okreś­ lonego wyboru i określonej sytuacji, natomiast w świecie idei ma raczej wtórne zna­ czenie wobec potencjalnej możliwości dwujęzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacząć wypada od eposu mitologicz­ nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod względem artystycznym niewątpli­ wie najbardziej zróżnicowanego. Obok bowiem dzieł o mniej lub bardziej tradycyj­ nym charakterze, bezpośrednio, acz w różny sposób, nawiązujących do twórczości Homera i Apolloniosa, spotkamy się wówczas także z takimi poematami, których au­ torzy starają się wyjść poza konwencję wtórnej epickiej mimesis i na płaszczyźnie lite­ rackiej aemulatio podejmują próbę stworzenia takich utworów, które pod względem zamysłu artystycznego i stylistycznej oryginalności mogłyby być porównywane z twór­ czością dawniejszych mistrzów. Uderzające są już same rozmiary poszczególnych dzieł, ponieważ jedne z nich, jakby samą ich objętością, nawiązują do schedy po Homerze, inne natomiast odwołują się pod tym względem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstałych w tej epoce poematów zaginęło bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen­ ty120. O zapotrzebowaniu na poezję mitologiczną (i o swoistej popularności tego typu twórczości poetyckiej) pośrednio świadczyć mogą tytuły (i rozmiary) takich dziś zagi-

nionych dzieł, jak MeTauoocpcóaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub ułożone aż w 60(!) księgach TiowiKa 9£oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujący o zamierzchłych, rozmaitych boskich zaślubinach), dzieło jego sy­ na, Peisandrosa (I połowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), które stawały się kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupełniały prozaiczne streszczenia z dzieła Apollodora z Aten. Wiemy też np. o różnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujących mity związane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, których autorzy podejmo­ wali różne tematy mitologiczne123. Z konieczności ograniczyć się jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o sześciu zachowanych tego typu dziełach, listę zaś autorów otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twórca poematu w 14 księgach, zaty­ tułowanego Ta ue§' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, łac. Posthomerica),

czyli Pieśni

pohomeryckie.

O życiu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 księdze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, że Muzy natchnęły poetę, gdy „pasał przesławne trzody na równinach Smyrny [...]", gdzie „w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje się „świątynia Ar­ temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa­ saniu trzody kryje się zapewne aluzja do pedagogicznej działalności poety. Od nie­ dawna, dzięki publikacji pewnego papirusu, możemy być pewni, że Kwintus żył nie później niż schyłek III wieku po Chr., zapewne w połowie tego stulecia124. Jego Pieśni pohomeryckie opowiadają o tych wydarzeniach, jakie nie zostały przedstawione w poe­ matach Homera, a więc wypełniają ową treściową lukę, jaka zaistniała między zakoń­ czeniem Iliady, a początkiem Odyssei. Wzorując się stylistycznie na arcypoecie, opo­ wiadał tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej śmierci z ręki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego śmierci i śmierci Antylocha, o tym, jak zginął najdzielniej­ szy z Achajów, o wspaniałych igrzyskach urządzonych na cześć syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwięzła informacja o poezji epickiej — tamże, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny już dziś artykuł, poświecony i temu zagadnieniu, pióra A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znaleźć je można w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Góttingen 1961 (Band II, Góttingen 1964).

121 Był on także autorem szczególnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w której w każdej z ksiąg konsekwentnie opuszczana była jakaś litera (trudno to sobie wyobrazić, ale słyszymy, że tego typu igraszki literackie uprawiane były i przez innych twórców; np. Filostratos miał napisać list, w którym z rozmysłem zrezygnował z delty). 122 p ra g 111C nty poematów Dionysiosa wydał E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag­ mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzył np. Nikanor z Hierapolis, który nazywany był veoc "0|.ir)c>oc, tj. „nowym Homerem". Był on autorem poematu kontynuującego Homerową Iliadę ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalności literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy­ kładzie IV'pieśni„Posthomerica", Toruń 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroję Pelidy, o szale i samobójstwie Ajasa, o przybyciu pod Troję potomka Hera­ klesa, Eurypylosa, który wzmocnił trojańskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, którego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, gród Priama nie mógł być jednak zdobyty bez udziału w walce Filokteta, który cierpiał pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia­ da więc Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali się w drogę, by sprowadzić znakomitego łucznika. Po jego przybyciu pod Troję Podaleirios uleczył bohatera, który w walce dwukrotnie swymi strzałami zranił Parysa. Kiedy Oinone odmówiła synowi Priama pomocy, umarł on na stokach Idy, a jego była kochanka rzuciła się w płomienie trawiące pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to­ czyły się ze zmiennym szczęściem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaów Kalchas wyjaśnił, że gród Priama zdobyć można tylko podstępem. Podsunął go Ody­ seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu się w nim boha­ terów i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radośnie wylegli na brzeg. Znaleźli wówczas Sinona, którego poddali okrutnym torturom, i — mimo ostrzeżeń Laokoona i Kassandry — dali wiarę jego zeznaniom. Nocą, kiedy Trojanie świętowali rzekomy odwrót Greków, Sinon dał znak ukrytym w koniu bohaterom. Powróciły też okręty achajskie i w mieście rozpoczęła się istna rzeź. Zginął Priam i młodziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchroniła przed śmiercią Eneasza. Andromacha i Kassandra stały się brankami, a Polyksene została przez Neoptolemosa złożona w ofierze na grobie ojca. Po długiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpłynąć spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawałnicy za sprawą Ateny zginął Ajas, a wielu innych bohaterów utonęło w odmętach na skutek podstępu Naupliosa, któiy mścił się za śmierć swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali się w dalszą drogę, dokąd prowadził ich bóg125. Tymi słowami skończył poeta swoje Pieśnipohomeryckie, a ciąg dalszy owych zda­ rzeń znał (i zna) przecież każdy czytelnik Odysei. Można więc powiedzieć, że Kwintus w pełni zasługuje na miano ostatniego antycznego „homerydy", i to nie tylko dlatego,

że podejmuje typowo „homerycki" temat i opracowuje go na sposób właśnie „homerycki" (obliczono, że jego słownictwo w circa 80% składa się ze słownictwa Home­ rowego126)- Znajdziemy tu bowiem także typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wieków w tradycję eposu bohaterskiego, ponadto zaś znane nam z Homera formułki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naśladowcą Homera, ale jednocześnie stara się ów Home­ rowy wzór na różne sposoby modyfikować i zaznaczyć swoją opozycję w owym naśla­ downictwie. Szczegółowe różnice dają się uchwycić statystycznie; inna jest, na przy­ kład, częstotliwość występujących u obu poetów epitetów i różnie bywają owe epitety przez nich stosowane, inne są proporcje mów w stosunku do całości dzieła, inny jest także udział w nich porównań, u obu odmiennie wygląda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarzeń przyszłych, a nawet w charakterystyce wspólnych obu eposom bohaterów do­ strzec można wyraźne różnice. W szczegółach odmienny jest też, co oczywiste, epicki aparat bogów i sfera wyobrażeń o świecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha­ rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, że zestawione razem poszczególne księgi nie tworzą w miarę spójnej całości. Tworzywo literackie czerpał poeta zapewne z rozmaitych kompendiów mitologicznych, a także z lektury dawniejszych dzieł po­ etyckich opartych na kanwie trojańskiego mitu (kwestia wykorzystywania przezeń źródeł łacińskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Ogólnie można powiedzieć, że heksametry Kwintusa pozbawione są owego wdzię­ ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siły poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje też poecie „skrzydlatych słów" (dosłownie i w przenośni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnością nie zasłu­ guje aż na tak skrajną i krzywdzącą go opinię, jaką wystawił mu jeden z filologów, stwierdzając, że w przypadku Pieśni pohomeryckich mamy do czynienia z „a kind of Homeric cento on a vast scalę"127. Z takim poglądem z pewnością nie zgodziliby się także współcześni Kwintusa, a zapewne i nieco młodszy odeń Trifiodor, w którego dziełku znajdziemy przecież bezpośrednie nawiązania do Kwintusa, oraz kilku innych późniejszych poetów, którzy do Pieśni Smyrneńczyka tak czy inaczej nieraz się literac­ ko odwoływali.

Swego czasu ukazał się polski „przekład" poematu, pióra J.I. Przybylskiego, pt. Dopełnienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrów Rozburzycielów Ilijonu W Śpiewach Czternastu. Był to III tom z rozmachem pomyślanej edycji przekładów starogreckiego eposu, swoiście zatytułowanej jako Pamiątka Dziejów Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W Śpiewach Homera i Kwinta Według Pierwotworów Greckich Słowianom Dochowana, Kraków 1815. Oprócz Homera i Kwintusa zamieścił J.I. Przybylski w Pamiątce Dziejów [...], w tomie VI i VII {Klucz Staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła), Kraków 1816, także własny przekład poematów: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonów Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twórczości zob. także W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

Ów procent nie oddaje jednak rzeczywistej zależności językowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. także W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toruń 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy­ gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suitę dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

Ausgabe mit Einflihrung. aristeie poszczególnych bohaterów. ocaleniem Eneasza i Antenorydów. Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla określenia chro­ nologii przynajmniej części późnoantycznych poetów epickich. Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten. s. AiovixriaKd {Dionysiaka. Bd. najprawdopodobniej zaś między 431 i 476 r. W Farie dźwięcznym orężem zżąłem plemię Gigantów. ale uzupełniające się systemy. mowy i rozmowy. Choć specyficzny poemat Trifiodora bywał przez nowożytnych fi­ lologów nie najwyżej oceniany. antyczną epopeję w 48 księgach pt. polis zaś Pana jest moją ojczyzną. Triphiodor: Die Einnahme Iliom. szp. i coraz częściej wskazuje się na jego istotny wpływ na ewolucję późniejszego eposu. 997-998. filologowie starają się znaleźć odpowiedź na pytanie. Pochodził ów gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam właśnie była obiektem kultu). możemy przyjąć za pewnik. Odysseia leipogrammatos). Per ima nuova edizione critica di Trifiodora. tamże znaleźć można podstawową literaturę przedmiotu. N o n n o s (Nówoc) jest dla nas twórcą zgoła niezwykłym. U. że Opowieści dionizyjskie napisał po 397 r. s. a Farie oznacza Aleksandrię. być może najsłuszniej będzie zająć w tej kwestii stanowisko kompromisowe. katalogi. przepowiednie. że jest on (zapewne) również autorem Parafrazy Ewan­ gelii św. Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. noszący tytuł Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc. głównie zaś te wydarzenia. Lipsiae 1982). porównania. H. ofiary. a także kilka innych utwo­ rów (m. co (być może on sam. Zapewne na wzór Nestora z Larandy (co wyznaczałoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) ułożył on Odyseję z opuszczonymi litera­ mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc. 129 Zob. ów „dźwięczny oręż". s. Wydaje się. Tiibingen 1996. a zakończone rzezią w mieście najznakomitszych jego obrońców. ale że odwrotnie. S. przedstawione zostały ostatnie dni zmagań Greków z Trojanami.. Wydał on później tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus. Nonnos. a jego całą twórczość można by potraktować jako ich syntezę wynikającą z wiary w jedną najwyższą boską istotę132. Sinko. miejscowości leżącej w Gór­ nym Egipcie. z których nic się nie zacho­ wało. w której stworzył Nonnos najobszerniejszą ze wszystkich zachowanych do naszych czasów. który w okresie cesarstwa był ojczyzną kilku innych epików (Nonnos. że całość podzielić można na cztery zasadnicze części. to oczywiście Panopolis. 21 382 wierszy!). Dubielzig. a wreszcie odbiciem achajskich okrętów od wybrzeży Troady. RFIC 104. iż Nonnos mógł „uczęszczać do szkoły" Trifiodora129.in. Zob. ale raczej podszy­ wający się pod niego twórca) napisał o nim autor anonimowego epigramu nagrob­ nego z IX księgi (nr 198) Antologii Palatyńskiej: Jestem Nonnosem. kunsztowne ekfrasis. W tym krótkim poemacie. tj. 13(1 302 303 . czy może już chrześcijaninem. to jednak w ostatnim zwłaszcza ćwierćwieczu spotyka się on z coraz większym uznaniem dla jego oryginalności. 444. Można zatem powiedzieć. o którą upominał się Kallimach. Zob. Stanowi to prawdziwą rewolucję w naszym uprzednim datowaniu owej późnej poezji128 i oznacza zarazem. Lublin 1980. E. Livrea. Polis Pana. jakie wiążą się z budową konia trojańskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu. tj. także T. aparat bogów. aczkolwiek ustalenie szczegó­ łowych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wśród filologów pewne kontrower­ sje.. opowiedziane zostały wydarzenia poprzedzające narodziny Dionizosa. 132 Zob. Natomiast dobre wyobrażenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrów. a to za sprawą papiru­ su z Oxyrhynchos nr 2946. W pewnym sensie zajął Trifiodor w dziejach późnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce. op.v. że Tri­ fiodor w swym poemacie odwoływał się zarówno do tradycji eposu Homerowego. jakie jeszcze do niedawna najzupełniej niepodzielnie zajmował Nonnos. Pamprepios). s. narady. 18-22. Opowieści dionizyjskie. 1976. cit. 128 Zob. poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu. był jeszcze poganinem. zakłada­ jąc. a przed cza­ sami Agatiasa Scholastikosa (530-580). który zawiera fragment (w. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Wojtowicz. Jest to jedyne w języku pol­ skim tak obszerne opracowanie (316 stron) poświęcone poecie i jego bogatej twórczości. jak i eposu hellenistycznego. Jana (o której będzie jeszcze mowa). także stylistyczno-leksy- kalnej. Trudno byłoby tutaj streszczać rozgorzałą na ten temat dyskusję131. w jakich opowiedział o Zdobycia Ilionu. nastające dni i nocne ciemności. właściwie epyllionie. W pierwszej z nich. Wojtowicz. ofiarowaniem Polyksene. ks. s. a także wielu anonimowych jego mieszkańców. 23. ks. Marathoniaka oraz jakiś epos o Hippodamii). 131 Referuje ją H. DNP. po Chr. że Nonnos pojmował kulturę pogańską i chrześcijaństwo nie jako wykluczające się. Fornaro. a więc prooimion. III/2. że to nie Trifiodor „chodził do szkoły" Nonnosa. 8. I-VI. 2000. sceny pogrzebowe. 254-265. zwłaszcza zaś do tej jego odmiany. a który z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistów datowany jest na okres pomię­ dzy końcem II i początkiem IV stulecia po Chr. wykraczających poza ramy opisy­ wanych wydarzeń. 9. Kyros. a także cały splot aluzji do przeszłych i przyszłych zdarzeń. pochodzący również z Egiptu. liii excidium. Opowieści dionizyjskie mają dość wyraźną strukturę. Aczkolwiek dokładna chronologia żywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu. 391-402) tego dziełka. czy Nonnos. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA A stał się poemat T r i f i o d o r a (Toicpió&coooc). W bardzo zwięzłej bowiem formie udało mu się zawrzeć najbardziej charakte­ rystyczne elementy sztuki epickiej. Studia nad Nonnosem.130 W związku z tym. tworząc Dionysiaka. którym — tak jak Dionizos Gigantów — zmógł poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieśni poświęconych Dionizosowi. o którym jednak nie­ wiele więcej możemy powiedzieć ponad to.

syna Kronidy i Persefone. którzy w swojej twórczości w mniejszym lub większym stopniu prze­ strzegali zasad metryki nonniańskiej i pozostawali pod wpływem jego epickiej sztuki. osiągnął wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. szczególnie wyraźnie widoczne na przykładzie bardzo nieraz wymyślnych epitetów (nb. s. którzy tworzą tzw. czyli „kunsztowna różnorodność". o dzieciństwie Dionizosa i młodzieńczym okresie jego życia. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezpośrednich nawiązaniach do dzieł swoich poprzedników. powstaniu winnej latorośli i wynalezieniu wina.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. a mniej życzliwie jako napuszony czy miejscami wręcz pretensjonalny. poetycka sztuka Nonnosa znalazła naśla­ dowców. Nowa. RE. Okazuje się. Końcowym zaś akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjęcie go do grona Olimpijczyków. R. z jakich korzystał — lub mógł korzystać — Nonnos. opowiada po­ eta o losach Dzagreusa. wpro­ wadzony do europejskiej literatuiy arcydziełami Homera. Erigone. takie jak katalog bo­ haterów. ale także motywów i myśli). Ale niezależnie od obranej przez poetę maniery twórczej jego dzieło w pewnym sensie kumuluje ponad tysiącletnią tradycję greckiej poezji epickiej i Nonnos świadom jest owego epickiego dziedzictwa. Trafnie określa się styl Nonnosa mianem „barokowego". tj. ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa). rozmaite zaś metamorfozy są stałym w Dionysiaka motywem. która trwała już sześć lat. specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do łatwych bynajmniej nie należy. na których się opierał (obficie korzystał z do­ robku nie tylko wcześniejszego piśmiennictwa greckiego. Bd. i matką".v. że mitologiczno-bohaterski epos. np. Naczelną zasadę poetycką. Wojtowicz. aliteracjami. XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkańcami tej krainy i ich władcą. któ­ ry przez Tyr i Berytos podążył do Grecji. Keydell jest także wy133 cą. nowatorem w zakresie prawideł metrycznych (heksametr nonniański podporząd­ kowany jest ściśle określonym regułom. wesele Kadmosa z Harmonią. vol. antytez oraz układów chiastycznych. są tematem osobnych filologicznych rozpraw). Swoistą cezurę w tej części stanowi ks. Ino i Semele). Najobszerniejsza część trzecia (ks. oszukanie Zeusa. iż poezja epicka całkowi­ cie już później zamilkła. szp. Learchosa i Melikertesa). s. ma pocieszyć Dionizosa). wielotomowa. którą uosabia Proteusz. odmiennym od wcześniej stosowanych w epi­ ce). Słownictwo jest u niego bardzo wyszukane. różne gry słów. o jego śmierci i o potopie. króla Indów. a poetycka aemulatio wyzwala twórczą varietas. przygotowywana przez F. inwokacją do Muz. Należał do tego grona m. i trzeba przyznać. Jest to pojęcie umowne. oparte także na etymologicznych skojarzeniach. do Owidiusza). a także na płaszczyźnie językowo-stylistycznej. jeszcze nie została ukończona. że poeta w opisie boskich zmagań podąży śladem Homera. zwycięstwem nad Gigantami w Tracji. ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. Dionysiaca. epitety nonniańskie. VIIXII) wypełnia opowieść o miłości Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznościach. przygotowanie zbroi. które pojawiają się w poemacie w wielkiej obfitości. Agaue. XXV. że Nonnos szcze­ gółowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny. następnie zaś narodziny ich dzieci (Akteona. op. że bez pomocy fachowych opracowań (istnie­ je np. 27). Koło się zatoczyło i starogrecka epika na zawsze zamknęła się w jego świetnym okręgu. i zapowiedzią. narodziny ich córek (Autonoe. przy czym nie zaw­ sze możemy wytropić konkretne źródła. 34-74. M u s a i o s (Mouamoc). ale sięgał też do źródeł łaciń­ skich. obfitujące w nowotwory językowe. Penteusa. podróżą na Naksos i zaślubinami z Ariadną. która poprzedzona jest osobnym prooimion. Można powiedzieć. R. 905-909. I-II. królem Deriadesem. Często stosowanym przez poetę środ­ kiem stylistycznym jest też oksymoron. tragicznej przyjaźni z sa­ tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa — XI. w jakich doszło do narodzin Dionizosa. 190551). której konsekwentnie hołduje. szeregiem anafor i epifor. z wplecioną tu szerszą dygresją na temat śmierci Akteona (V. zob. ale jednocześnie współzawodniczyć będzie z daw­ niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. jest dla Nonnosa zapowiedziana już w prooimion otwierają­ cym cały utwór poikilia. Był bowiem poeta bardzo oryginalnym twórNa temat źródeł. 304 305 . dźwiękowe asonanse oraz „rymy" wynikające z po­ dobnie brzmiącego zakończenia wierszy lub ich połówek. o którym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie badań porównawczych czas jego życia wyznaczamy na dawcą dzieła Nonnosa (Nonni Panopolitani. historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz założenia Teb. cit. pobytem w Atenach w gościnie u Ikariosa i jego córki. Już ten bardzo skrótowy przegląd treści eposu pozwala zorientować się. Keydell. walki nad rzeką. 313-483. Styl poety charakteryzuje congeries. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA a więc porwanie Europy. theomachia.in. Wplecio­ ne zostały tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego. Zanim jednak zostanie przedstawiony związek Semele z Zeusem. ich zamążpójs'cie. walką z Perseuszem w Argos. Epicka imitatio sprzęga się u niego z programową oppositio in imitando. określające tych poetów. a także igrzyska pogrzebowe na cześć zmarłego Ofeltesa i śmierć Deriadesa. wyrażające się rozmaitymi powtórze­ niami (nie tylko słów. XVII 1. Nonnos. Część drugą poematu (ks. H. że Nonnos starał się w jednym poemacie ogarnąć całość mitu dionizyjskiego. aliteracja. czyli nagroma­ dzenie różnych środków poetyckiego wyrazu. szkołę Nonnosa. narada bogów. Wręcz odwrotnie. jaki później nastąpił (Deukalion). pierwszego Dionizosa. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres. XXV. Berolini 1959). W ostatniej części eposu przedstawiony został triumfalny pochód Dionizosa. co oczywiście nie oznacza zarazem. cf. w niektórych zaś szczegółach epopei domyślamy się udziału jego własnej inwencji i na tym polu133. dla którego Kronida stał się „i ojcem. passim. dwujęzyczna edycja francuska.. podob­ nie jak homeryckie.

1955. Ten poemat. czy może raczej zaczerpnął go z pentametru Owidiusza („ipse navigium. że i on sam nie jest obojętny pięknej dziewczynie. Urok młodzieńca i jego zręczne. umówiony sygnał zapalony przez Hero. i Hero. wzniesionej nad samym brzegiem morza. lecz mimo to nie udało się niezbicie wykazać. 138 136 Por. 135 134 Już w 1572 r. przyp. Musaios [4].in. która swój wyraz znalazła m. Bonn 1971.v. Paris 1987 (Les Belles Let- tres). navita. to jednak nie sposób o tym w tym miejscu nie wspom­ nieć. niżej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). Brożka). RE. Koechly)135. zawierucha gasi też płomienną duszę i mi­ łość Leandra. nr 4. on w Abydos. zob. nocami zaś żoną" (w. ponadto zaś przychylność Erosa zadecydowały o tym. skacze w morską toń i płynie do ukochanej. płynąc wpław. Kosta — Musaios. Wówczas nawet rybak wolał pozostać w porcie. Bd.. opowiadający w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautów. zapewne z I wieku po Chr. Jakubowskiego.in. kryjąc. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. Einleitung. Chodzi o tzw. Eleuteri (1982). Reynoldsa przyniosły nam szczątki pewnego dziełka. Leander. Na nic zdały się modły do Afrodyty. texte etabli et traduit par F. Leander przemierzy nocą Hellespont. 36 Halbband. by przekreślić próby utożsamiania Musaiosa z jego legendarnym.es. wyżej). Jest to bowiem poetycki zapis historii miłości krótkiej. dwojga tytułowych bohaterów. poświęconego Leandrowi i He­ ro). a na domiar złego gaśnie „zdradliwa lampka" (w. iż zauważył. papirusy z kolekcji J. Poznali się podczas uroczystości obchodzonych w Sestos na cześć Afrodyty. których autorstwo celowo wiązano swego czasu z wielkimi twórcami z przeszłości. który jeden z jego wydawców słusznie okre­ ślił jako „ostatnią różę w więdnącym ogrodzie poezji epickiej" (A. a to tym łatwiej. Aż nastała pora zimowego przesilenia. Próżno więc aż do świtu wypatrywała zapłakanymi oczyma Hero swego kochanka. Tak jest również w wypadku tzw. że kochankowie za­ wierają tajemne porozumienie. prozaicznego. 1333-1341. 46. a być może jest postacią identyczną z adresatem dwóch listów (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. Sinko. Miłość od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urodą dziewczyny pozwolił Leandrowi przezwyciężyć onieśmielenie. Livrea i P. Mojry wyprzędły bowiem los śmiałka. sekretarza królew­ skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. Stuttgart 1942. S. do której należą także dwa epickie Orphicani. Tymczasem Leander znalazł się w ramionach ukochanej. 2000. tajemnicę swej miłości „za dnia była dziewicą. a po pierwszym takim spotkaniu nastąpiły kolejne. s. Najprawdopodobniej wyprzedza on swą twórczością Kolluthosa (zob. Obersetzung und Kommentar von K. i to mimo oczywistej jego zależności stylistycznej od prawideł poetyki wypracowanych przez Nonnosa. Erosa i Posejdona. Tak też się dzieje. Widząc migocące w od­ dali światełko. dla Polaków szczególny. Opo­ wiedziana w poemacie perypetia fabularna da się streścić w kilku zdaniach. zapewne w pierwszej połowie V wieku po Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. niżej). wtem dostrzegła ciało Leandra rzucone falą na skały tuż obok wieży. Filologowie wypisali wiele piór. Fornaro. Zroz­ paczona skoczyła tedy w dół i ciało jej legło obok zwłok oblubieńca. licząc na opiekę Erosa. a kierować się będzie światłem lampki. lite­ ratury orfickiej. sternikiem. jak się niebawem okaże. 287). gdzie znaleźć można także obszerną literaturę przedmiotu (nowszą przytacza S. słowa. a ponadto ewentualną wspólną ich zależnością od jakiegoś najprawdopo­ dobniej hellenistycznego źródła (np. szp. i G. Zieglera. który wyznaczyła śmierć Leandra w mor­ skiej toni i samobójczy skok Hero. 329). cu>tó|aaTOc vquc. Fornaro.138 Jego or- Zob. 8. iż płynie on: auTÓc EWV EQETT]C. Keydella i K. Na szczególną uwagę wciąż jeszcze zasługuje obszerna edycja tego dziełka opracowana przez K. Hero und Leander. Dziełko to cieszyło się w ciągu na­ stępnych wieków olbrzymią popularnością. powstał najprawdopodobniej w czasach dzielących Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa. 503. Potem doczekaliśmy się jeszcze trzech innych tłumaczeń (m. DNP. Nadchodzący wieczór sprzyjał. 137 Na temat rozmaitych Orphica. próbując ustalić relację poematu Musaiosa do tekstu dwóch listów z Heroid Owidiusza (list 17 i 18). zachowane do na­ szych dni. Vian. że nasz poeta sięgnął po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szukał inspiracji dla stworzenia własnego poe­ matu. Znamy bowiem szereg dzieł apokryficznych. również przed rodzicami. acz burzliwej (w osobliwie dosłow­ nym znaczeniu tego słowa).. a więc: Sam sobie będąc wioślarzem. rector ero"). I choć nie mo­ żemy być pewni. 306 307 . oboje na zawsze pozostali razem136. Musaios bowiem jawi nam się jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu. pierw­ szemu zbliżeniu. Poeta powiada bowiem o Leandrze. ukazał się polski przekład poematu pióra W. przeprawę przez wzzburzone fale. Jest on autorem bardzo interesu­ jącego epyllionu zatytułowanego Opowieść o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach. mitycznym imienni­ kiem. zakończonej tragicznym finałem. 465-528)134. czy Mickiewicz słynny wiersz z Ody do młodości wzorował właśnie na heksametrze Musaiosa. 175-186) T. Orphische Dichtung. s. aniżeli jego prze­ kład) opublikowali na łamach „Meandra" (X. zwłaszcza szp. więc dzielił ich przestwór Hellespontu. I tutaj pojawia się w poemacie Musaiosa wiersz 255. Kost. którą zapali Hero w oknie samotnie przez nią zamieszkiwanej wieży. Kamiennik Orfeusza (zob. miłości skrywanej przed światem. syntetyczne opracowanie R. autorstwa M. auTÓcrtoAoc. Les Argonautiąues Orphiqu. sam sobie okrętem. Ona mieszkała w Sestos. s. w po­ wstaniu ponad 60 jego wydań! W średniowiecznych rękopisach imię Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do­ datkiem: grammatikos. Leander podejmuje swą ostat- nią. a najnowsze (raczej parafrazę poematu. Text. zob.v. także Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika. Zbieżności tłumaczy się głównie identycznością tematu podjętego przez obu twórców. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA przełom V i VI stulecia po Chr. 1322-1417. także z retorycznego punktu widze­ nia. I choć oboje zgi­ nęli. s. szp. „Identyfikacja" ta została dodana zapewne w tym celu.

Dopiero pojawiająca się w jej śnie zjawa Heleny powiedziała jej o (rzekomym) po­ rwaniu. to. Harpage Helenes). doceniając znaczenie określonych konwencji epickich. ale nic nam na ten temat nie wiadomo. a sam poemat jest wytworem szczególnej pseudouczoności i ledwie rze­ mieślniczych umiejętności wersyfikacyjnych jego autora (R. coraz bardziej obcy w chrześcijańskim świe­ cie. inna jest ich kolejność w katalogu (w. 858. jej córką. a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EA£vnc. Wraz z Porwa­ niem Heleny antyczny epos mitologiczny. który. Lukan i Claudius Claudianus). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA ficka atrybucja wiąże się nie tylko z tym. iż z własnej woli postanowiła udać się wraz z nowym oblubieńcem do Troi. znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory językowe. Nie zdążyła nawet pożegnać się z maleńką Hermione. utworem jest ostatni późnoantyczny poemat mitologiczny. passim. figu­ ra etymologica i inne). że poeta żył za czasów cesarza Anastasiosa (sc. Kolluthos z Lykopolis. Popłynął tedy królewicz do Sparty. Berlin 1941. który. których treść osnuta była na rzeczy­ wiście zaistniałych wydarzeniach. Wolą Zeusa rozjemcą w tym sporze stał się Parys.I. podjętej w 505 r. Parys za najpiękniejszą uznał Afrodytę (zresztą tylko ją nagą mógł podziwiać). Zdecydowanie ciekawszym. Jednak twórcy tego dziełka wyraźnie brakowało poetyckiego na­ tchnienia.czegółowo z Apolloniosowymi Argonautika porównał H. także na poziomie stylu. 118-229) i — co oczywiste — bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. W budowie heksametrów Kolluthos pilnie prze­ strzega reguł metryki nonniańskiej i jest typowym przedstawicielem jego „szkoły". Wyszu­ kane słownictwo.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. przyp. choć z pewnością nie wybitnym. jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym złotym jabłkiem z napisem „dla najpiękniejszej" obudziła wśród bogiń rywalizację o to miano. Wynika z niej. gdzie podówczas bawił Menelaos. a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyło w mury Troi nieszczęście140. 243-262 (tamże znaleźć można krótkie objaśnienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa). otrzymawszy obietnicę małżeństwa z piękną Heleną. Lista samych Argonautów jest u Pseudo-Orfeusza krótsza o cztery postaci. Przybylskiego istnieje tłuma­ czenie tego poematu pióra M. dzisiaj możemy nań spoglądać z większą łaskawością. jednocześnie zaś dowodem jego własnej inwencji poetyckiej. ponieważ w znanej nam literaturze antycznej nie były one nigdzie cytowane. albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag­ mentami. Szymańskiego (zob. różne fi­ gury i tropy stylistyczne (anafory. układy chiastyczne. że tym wydarzeniom. Musaiosowi. co się wydarzyło. autorstwa K o l l u t h o s a (KóAAouSoc). Księdze Suda. Pseudo-Orfeusz idzie w ślady swego wielkiego po­ przednika. orficką kosmogonią i zapatrywaniami orfików w ogóle. Keydell mówi wprost: „die Verstechnik ist sehr primitiv"). i to pomimo te­ go. uczestnik owej słynnej wyprawy po złote runo. antytezy. o którym lapidarną notkę znajdziemy w tzw. Relację o tym. która próżno poczęła szukać mat­ ki. Należą do nich wspomniane wyżej poematy Mara- Poza wspomnianym wcześniej (por. aniżeli uczynił to Rodyjczyk. 140 308 309 . w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886). 125) „przekładem" J. ale wynika również stąd. Venzke. Jedynie z imienia znamy kilku takich twórców. Jeśli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y . którego imię parokrotnie pojawia się w poemacie (w. ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje. traktującego być może o wojnie Anastasiosa I z Persami. I: 491518) i że był autorem eposu pt. s. niewielkiego eposu (392 heksametry). grecka epika tego rodzaju albo przepadła dla nas całkowicie. iż jego znaczną część wypełniają sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. Aczkolwiek i Hera. 1191 i 1347). Chociaż poemat Kolluthosa bywał oceniany bardzo surowo przez niemałą część nowożytnych filologów. że w poemacie dostrzec można rozmaite elementy związane z tzw. podobnie jak u Nonnosa. Jego treścią jest opowieść o tym. Wieść o tym powędrowała na Kretę. zwłaszcza Homera. niknie z dziejów literatury. w którym odnajdujemy. prostą linią łączy zmierzch tego rodzaju twórczości epickiej z jej olśniewającym porankiem. 308. tzw. Poemat Pseudo-Orfeusza S7. oraz kilka tytułów takich dzieł. poprzez nawiązanie do opowieści o wojny trojańskiej. epickich enkomiów oraz poematu zatytułowanego Persika. a jego uroda. poparta zręczną przemową. nr 8-9. Literatura na świecie 1996. Nie znajdziemy wszakże w Księdze Suda informacji o tym. że był Kolluthos autorem jeszcze jednego. podobnie jak dziełko Musaiosa. w porównaniu z twórczością epików pi­ szących po łacinie (np. 887-1019) jest u niego ob­ szerniej przedstawiona. Kalydoniaka (czyli opowieści o polowaniu na kalidońskiego dzika) w sześciu księgach. wynikające choćby z różnicy w objętości obu eposów. 139 i Atena stosownymi obietnicami próbowały zjednać sobie jego życzliwość. Pomimo to zapewne miały owe Argonautika ja­ kichś czytelników. jakie Apollonios opo­ wiada w III księdze swojej epopei. iż za­ skakująco wiele zdarzeń złożyło się na ten krótki poemat Kolluthosa. choć był królew­ skim synem. Tym złowróżbnym akcentem kończy poeta całe epyllion i przyznać trzeba. Apolloniosa z Rodos. wy­ wodzącego się z egipskiej Lykopolis. wywarła na żonie Menelaosa takie wrażenie. którzy podejmowali tema­ tykę historyczną. że narratorem całej opowieści jest sam Orfe­ usza. opowiada on swemu mityczne­ mu uczniowi. w którym obok glos i nawiązań do wyrażeń dawniejszych epików. hyperbaton. Tylko dla przykładu można wspomnieć o tym. możemy określić mianem epyllion. Kolluthosowi znane. jest świadec­ twem oczytania poety w dziełach dawniejszych twórców. pasał bydło i trzodę na zboczach troadzkiej Idy. Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios. Porwanie Heleny. ale to właśnie dziełko Kolluthosa. natomiast scena porwania runa (w.

Syntetyczną informację na temat rozmaitych twórców epickich znaleźć można także u Christa-Schmida-Stahlina. Kaxaox«v {Peri katarcbon. Berlin 1941. opisującego pomyślną kam­ panię rzymską poprowadzoną przeciwko mieszkającym w pobliżu źródeł Nilu Blemyom.).-L. że ta okolicznościowa twórczość popadała z czasem w zapomnienie i że właściwie tylko dzięki przypadkowi posiadamy dziś jej ułamki. twórcy poematu astrologicznego w 5 księgach144. Jako pewnego rodzaju ciekawostkę można też wspomnieć o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr.). Jeden z uczniów Nonnosa. a Rzymianina i Mediolańczyka z wyboru. Również wcze­ śniejsze dokonania rzymskie opiewane były przez poetów epickich. zwłaszcza s. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany został w 1928 r. Teodozjusz II. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominała strukturę pochwalnej mowy. Christodoros z Koptos. nym przez E. że pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz. być może. zob. że np. Fragmenty powstałej w tej epoce uczonej poezji. cesarz Julian miał ułożyć jakąś epicką pochwałę poświęconą (zapewne) filozofowi Priskusowi. passim. Effe. Iatrika. II. 12. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKĆi\xia eniKd). s. na które składał się wstęp. a także epilog i synkrisis z jaki­ miś innymi osobistościami. znaleźć można w wy­ daniu E. rozdział zatytułowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte. Wilamowitza-Moellendorffa.). niejakiego Eusebiosa do ułożenia na ten temat eposu w czterech księgach. informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci. czy może ich zaniechać. Wspomnieć trzeba również o Dorotheosie z Sy­ donu (zapewne I wiek po Chr. 143 Zob. już to. ed. czy należy podejmo­ wać określone działania. a zapewne jeszcze z końca IV stulecia po Chr. obszerne studium U. ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej. np. co jest jednak niekoniecznie słusznym przypuszczeniem. jedną z nich wydawca scharakteryzował jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be­ ry ti docentis). w sześciu księgach ułożył związany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty­ tułowany Isaurika. tłu­ maczonego później na język arabski. po r. oraz o obszernym fragmencie (216 heksame­ trów) poematu opowiadającego o własnościach leczniczych rozmaitych roślin. rodem z Egiptu. Charlet. D. o „Ho­ merze poematów lekarskich" (LaTcui<cov nornuócTaw "Ounooc). która również osadza się w określonym kontekście historycznym. jakie jej małżonek. Pośród heksametrycznych fragmentów znanego nam już Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwałę Theagenesa z Aten). Zachowała się znaczna część tego utworu. Również cesarzowa Eudokia opiewała w heksametrach zwycięstwo. przy takiej lub innej konstelacji księ­ życa. ukazanie jej zajęć i szczególnych dokonań. niestety. 438 pewien Ammonios recytował przed obliczem Teodozjusza II poemat o po­ dobnej tematyce zatytułowany Gainia. po­ święcając niewiele uwagi dziełom utraconym lub znanym tylko częściowo. s. lekarza i poety z czasów Hadriana i Antonina Piusa. Effe. Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. 144 Fragmenty znaleźć można w wydaniu: Dorotheus Sidonius. 142 310 311 . papirusowe fragmenty. Carmen astrologicum. Heitscha. mający dać odpowiedź na pytanie. jej narodzinach i wy­ chowaniu. Zamiast nich słuszniej będzie wspomnieć w tym miejscu raczej o innym jeszcze. w których mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298. a które w czasach cesarstwa przybierały nieraz postać panegirycznych epylliów. 145 Zob. Trudno byłoby z imienia wymienić tu wszyst­ kich znanych nam twórców tego rodzaju poezji i zestawić listę tytułów poszczegól­ nych poematów. z którego zachowało się 101 heksametrów traktujących o ry­ bach i związanych z nimi lekarstwach142. który zawiera ułamki ja- Zachował się także w formie inskrypcji tekst dwóch kilkudziesięciowierszowych poetyckich utwo­ rów Marcellusa. a w r. które poetycko dokumentowały już to zamierzchłe. W zbiorze opracowa' ' Zob. J. Ale komponowane one były także w języku greckim. Blemyomachia. z którymi mamy do czynienia już w okresie hellenistycznym. Trudno się dziwić. Seleukos z Emessy mieli opiewać w poematach kampanię przeciw Persom podjętą przez cesarza Juliana w latach 362/363. 959-962. Z konieczności bowiem ograniczyć się musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworów. odniósł nad Persami w 422 r. Ale i inne wojny dostarczały tworzywa dla poezji epickiej. Heitscha znajdziemy kilka przykładów heksametrycznych (a także uło­ żonych w metrum jambicznym) pochwał dotyczących różnych postaci (np. 194198. Lipsiae 1976. za którego twórcę niektórzy badacze chcą uważać historyka Olympiodora z egip­ skich Teb 141 . po Chr. [w:] Kleine Schńften II. 56). O początkach). 131-136. Marcelus von Side. Pingree. tj. nie tylko heksametrycznej. Dobre wyobrażenie o takich panegirykach (a również o inwektywach) daje łacińska twórczość Claudiusa Claudiana (zm. dedykowany cesarzowi Neronowi. 2. a także o Maksimosie (żyjącym zapewne po II wieku po Chr. autorze opasłego dzieła poświęconego sztuce leczenia (laToucd. nie tak dawne zmagania z Persami. pochodzą przekaza­ ne w papirusach fragmenty poematu pt. nieznany143. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa.. s. 502. w 42 księgach). Wypada więc krótko wspomnieć o lekarzu Andromachu. który ułożył astrologiczny poemat zatytułowany riepi. czyli o Heraklicie z Rhodiapolis. który ułożył w pentametrach poemat o driakwi.). s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. którego autor jest nam. o twórczości Marcellusa z Syde. jakie ułożył on na zamówienie Herodesa Atticusa. i wiemy. znaków zodiaku i planet145. jak przypuszczamy. które w całości zachowały się do naszych czasów. zachowały się. ich treść natomiast układała się w rodzaj epickiego opowiadania. Natomiast zdecydowanie pełniejszym głosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. 404 po Chr. i wiemy od Libaniosa {Or. po Chr. znanego nam również z pro­ zaicznej jego parafrazy. Zwycięstwo odniesione nad Gotami zainspirowało około 400 r.

a więc z zestawionymi w pewną ca­ łość różnymi heksametrycznymi całostkami (znajdziemy tam również kilka pentametrów).). że „Manethon" urodził się 28 maja 80 r. LXI Heitsch). TCABAPH. I.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. wyspy. także Effe. po Chr. ' 7 Poetyckie fragmenty różnych utworów. Historii Egiptu. Europy (w. Livrea. w pierwszej części dziełka (w. po Chr. s. fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach. oraz o nawiązującym do twórczości Hezjoda. 11811186) ma specyficznie „hymniczny" charakter. lesiste góry. Manethon [2]. w. DNP. 148 Zob. na­ tomiast w drugim akrostychu (w. Heitsch. Na ogół nie cieszy się też ów poe­ mat uznaniem filologów. Sinko. 1999. W pierwszym z nich (w. 7. a także wszystkie szlaki mor­ skie i lądowe. stał się tekstem szkolnym. rzeki i źródła. Otwiera je po­ zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion. Bez spoglądania na odpowiednio wykreśloną mapkę152 niełatwo byłoby zrozumieć cały opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. który autora całego dzieła określa mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia układ poszczególnych ksiąg. natomiast na uwagę zasługuje występujące w nim słownictwo. 182-183. s. 512. 151 Zob. z początkiem zaś VI wieku w łacińskie heksametry oblókł to dziełko Priscianus. Ten astronomiczno-astrologiczny utwór podzielony jest na sześć ksiąg. oraz Dionysios von Alexandria. KQnwĄ EK6oan. poeta bowiem „pozdrawia" (xatQ£Te) lądy. przypisał Pamprepiosowi i wydał jako Pampretii Panopolitani Carmina E. Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemyślaną budowę. żyjący. Lipsiae MDCCCLYIII {edi­ tio maior ukazała się w 1851 r. Das Lied von der Welt. który jest autorem eposu „geograficznego" pt. S i n k c I I I / l . żyjącego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. a w zamian za swą pieśń spodziewa się stosownej zapłaty ze strony „Błogosławionych" (udKocoec. autor słynnej gramatyki). sc. kolejność. badzo jednak skromną. Tymczasem już u schyłku starożytności doczekał się poemat Dionysiosa dwóch przekładów łaciń­ skich (w IV wieku przełożył go Avienus. na które w części składają się wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymyślne nieraz epitety. tamże znaleźć można nowszą. że w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacją (ks. I a i d w w a 1990. będącą szczególnego rodzaju horoskopem. 620-1165).v. II. VI (III). poemacie Pamprepiosa. III i VI. panowa­ nia) Hadriana". II/l. Zob. Opis świata (neoirrynaic xf\c otKouu£vnc). że poemat powstał pomiędzy 117 i 138 r. Manethoniana wydał A. Zakończenie poematu (w. s. G. literaturę przedmiotu. 150 Zob. Z jego analizy wynikałoby (ks. 126-131. głównie z tego względu utwór ten może być interesujący dla współczesnych filologów. autora m. opowiadającego o gwiezdnych konstelacjach i o wpływie. które było częścią Aleksandrii). wyraźnie różniącą się od pozostałych ksiąg poematu. s . Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwóch rozbudowanych akrostychów wplecionych w to dziełko pozwoliło przeciąć wcześniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow­ stania. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum. 174-269). II. ułożonego w 1186 wierszach.in. Jak się wydaje. Należy odróżnić ją od innego Manethona. który jego wydawca określił jako epyllion de horis et operibusw. T. I i V adresowane są do któregoś z Ptolemeuszy). co pozwala stwierdzić. tamże wzmiankowani są inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. a autorem owych praktyczno-moralizujących wierszy jest Naumachios (zob. słynące latarnią morską. być może. odczytane z papirusu wiedeńskiego 29788 A-C. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA kiegos' poematu poświęconego kwestiom metrycznym146. zwany Periegetą.151 Wartość tego dzieł­ ka jest raczej nikła. Z uznaniem traktowali je również bizantyjscy uczeni (Eustathios. zweispriichige Ausgabe von K. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości. szp. 679 (= Fr. Tzw. 738-750). Brodersen. pochodzącymi od różnych twórców. Bibliotheca Teubneriana. Europy i Azji). w którym uczony poeta określa temat swej pieśni i jego kompozycję (w. 270-446) i wysp (w. 805. Znamy też kilkadziesiąt heksametrów poematu o charakterze paraj netycznym. 447-619) obję­ tością niemal dorównuje opisowi Azji (w. Tzetzes i Meli- Szczęśliwie w obu najnowszych wydaniach tego dzieła znajdziemy niezbędne przy jego lekturze mapy. 112-134) upamiętnia poeta swoje imię i określa miej­ sce zamieszkania (Faros. 152 312 313 . których datowanie. i to pomimo faktu. z których jeden pozostawił własną sfragis. 513-532) chwali „boga Hermesa. wody Oceanu. Zanim przystąpi do opisania trzech kontynentów (Afryki. zob. T. a także kwestia rzeczywistego ich au­ torstwa pozostają zagadnieniami bardzo niepewnymi150. ale również o istotnej zmianie naszych gustów literackich. co wobec dawniejszej jego bardzo dużej popularności świad­ czyć może nie tylko o dokonanej w ciągu stuleci zmianie naszych wyobrażeń geo­ graficznych. s. Olms Verlag. 2. bóstw. 27-169) informu­ je czytelnika o otaczającym całą ziemię Oceanie i związanych z nim morzach. 1-9). Opis Afryki (w. Hildesheim—Ziirich—New York 1994 (w obu tych edycjach zna­ leźć można bogatą literaturę przedmiotu). w II stuleciu po Chr. tłumacz także Aratosowych Fajnomena. nr XXIX). ' Christ-Schmid-Stahlin.148 Zbiór zachowanych poematów o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (MavŁ§cóv). z oczywi­ stych względów szczególną uwagę poświęcając przedstawieniu basenu Morza Śród­ ziemnego. który pewną „zamkniętą całość" dostrzega w ks. Lipsiae 1979. jaki gwiazdy wy­ wierają na ludzkie przeznaczenie. AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ. za (sc. że znamy dok­ ładną datę jego (czy raczej •—• jednego z współautorów całego dzieła) urodzin. W. zhellenizowanego kap­ łana egipskiego. Hubner. komentowanym i zalecanym do lektu­ ry. uc Natomiast nieporównanie ważniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak­ tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i . Jest on dla nas „umownym" twórcą poematu zatytułowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIKÓ).). postać zgoła enigmatyczna149. dotyczącego niewieścich obowiązków.

w czasach zaś bliż­ szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra. Zob. po Chr. przyp. 15. że chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa. dodajmy. który znamy tylko poprzez jego prozaiczną parafrazę pióra Eutekniosa. Brodersen. po Chr.1 155 tość dzieła tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiejś konkretnej wiedzy ichtiologiczno-łowieckiej (Oppian jest w tym względzie amatorem. 3) i wzmiankom o jego synu. Colluthos. który sprawował rządy wspólnie z ojcem (zob. Poeta nie unika porównań. 683 i V. s. wstęp do najnowszej. wstęp do Oppian. czyli O polowaniu). Podkreślić trzeba. Sprawozd. II. iż badaniem przekazu dzieła Oppiana jeszcze przed II wojną światową zajmował się u nas K. 680-681) o wreszcie zaistniałym pokoju. trzy dalsze natomiast traktują o sposobach łowienia ryb i innych morskich stworzeń. Już w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani. 1937.) poematu. 7 n. przekładu na język polski dokonał oraz przedmową i komentarzami opatrzył A. Tow. ile w ogólniejszym. Ubersetzung in deutscher Sprache. I. Ikseutikd).. jakim Oppian musiał się posłużyć. Poemat składa się z dwóch zasadniczych części. czy może na­ leży określić go raczej mianem Pseudo-Oppiana. który w 177 r. jakie prze­ chowała dla nas owa tradycja (omawia ją T. i obok dzieła Aratosa należy on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki. moralizująco-filozoficznym przesła­ niu eposu. London MCMLXIII. opis myśliwskiego rynsztunku. czyli O łowieniu ryb) w 5 księgach (łącznie 3506 heksametrów). Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiegoś epilogu. Uważa się. KuvnYETUtd {Kynegetika. zwanego Sofistą. s.. Zapewne był także Oppian auto­ rem zaginionego dziś poematu opowiadającego „O sztuce łowienia ptaków" (I^ŁUTiicd. jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym. Tekst łaciński do druku przygotował. Jest to. 138 n. a także różnych sposobów ich łowienia. s. Sinko. Sztuka rybołówstwa. Mowa jest również o wynalazcach sztuki łowieckiej. Gniezno 1997). Meisenheim am Glan 1969. a to z tej racji. po Chr. s. w pierwszych księgach przeważają wiadomości o charakterze ichtiologicznym. i to wła­ śnie jego imię potraktowane później zostało jako imię wspólne dla twórców obydwu poematów. VIII. (zob.. przypuszcza się. uczynił współwładcą swego syna. Fajena (Oppianus.W. ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. Tradycję rękopiśmienną poematu szczegółowo omawia F. co 158 Poemat Owidiusza poświęcony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob.W. Jest rzeczą charakterystyczną. seria Loeb Classical Library. przydając mu elementy za­ chowań. z pewnością zaś powstały po r. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts. 30. I — 1928). przygotowanej przez F. Kynegetika dedykowane były cesarzowi Karakalli (212-217 r. 31. Ponieważ niemal w tym samym cza­ sie poezją dydaktyczną zajmowało się dwóch poetów o tym samym imieniu. Teubner. Na­ wet nie jesteśmy pewni. Dzisiaj co­ raz lepiej umiemy ocenić poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza. jaki zachował się do naszych czasów158. Kumaniecki (zob. 25 (por. wybór stosownej na to pory. III/l. op. Mair. Publiusz Owidiusz Naso. Warsz. 157 Szczególną uwagę zwraca na to Effe. with an English Translation by A.).g. prozaicznie zaś przez Arriana (II wiek po Chr. K. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA teniotes). autora ułożonego w czterech księgach poematu pt. i 205 n. Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian. tworzących narracyjny ornament przekazywanych treści. Oppian pochodził z Kilikii (być może z Korykos). o wyglądzie i zachowaniu się rozmaitych zwierząt. że Oppian nadaje zwierzęcemu światu cechy ludzkiej społeczności. Kommodusa. które podkreślają paralele istniejące między światem zwierzęcym i ludzkim. a bogata tradycja rękopiśmienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 średniowiecznych rękopisów zawierających tekst tego dziełka!)153 daje wystarczające świadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytności. Stuttgart und Leipzig 1999).LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. hasło w tzw. 314 315 . Podjął w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie­ jów (przypomnijmy sobie przyczynę powstania słynnej blizny Odyseusza) i już przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont). Tryphiodorus. przeto pomijam tu referowanie tych wiadomości o charakterze biograficznym. s. I. 557-558). Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasługuje twórczość O p p i a n a (OrmLowóc) z A p a m e i syryjskiej. wyd. o czym sam wspomina na początku III księgi (w. Text. ale ze­ brany przezeń materiał zaginął podczas wojennej zawieruchy. czy poeta ten rzeczywiście nosił imię Oppiana. Poemat jednak nie należy do utworów łatwych w lekturze już choćby ze względu na bardzo specyficzne słownictwo. że jeden Oppian był od drugiego Oppiana młodszy mniej więcej o jedną generację). a ponieważ poeta wspomina też (II. 67-82). a także psów i koni pomocnych w sztuce tro­ pienia i łowienia zwierzyny. Czas powstania dzieła można ustalić dzięki kilkakrotnie przywoływanemu przez poetę imieniu panującego władcy (Antoninus. 198 po Chr. Nauk. przeważnie negatywna opinia o jego twórczości podlega obecnie słusznemu przewartościowaniu. gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). wyżej). poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy. czerpiącym wiedzę z róż­ nych fachowych opracowań). w któ­ rym Marek Aureliusz ponownie wyruszył wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . Dzielący się swą wiedzą na temat tyb i innych miesz­ kańców morza. w którym pojawiają się rozmaite poetyckie odniesienia do postępowania człowieka. zwłaszcza dzikich. oznacza to. należy pamiętać o ich rozróżnieniu155. pozytywnych i negatywnych. cit. typowych dla człowieka157. Aż w 62 rękopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavóc) pt. AAtEimicd (Halieutika. e. Fajen. Na treść utworu. Księdze Suda) nastąpiło pomieszanie obu Oppianów i ich twórczości (zob. liczącego łącznie 2144 heksametry. Einfiihrung. Halieutica. krytycznej i dwujęzycznej edycji poematu. Mikołajczak. że — być może — Kynegetika zostały swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii. Fajen. oraz pewnych eksursów mitologicznych. składa się opis przygotowań myśliwego do polowania. że poemat powstał przed 178 r. Dydaktyczna war- 153 154 Zob. i o różnych sposo­ bach polowania na nie. 45).

przede wszystkim leczniczych. Ramę perypetii fabularnej tworzy przypad­ kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mężem. Najnowsze. Dziełko to musiało cieszyć się pewną poczytnością. W. Charlet. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu. przyp. ani jego autor nie mają nic wspólnego z tzw. Zob. Istnieje także osobny komentarz do I księgi poematu. Reverdin. lapidariami w pełni zasługuje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162. Munster 1969). choć w rzeczywistości ani ten utwór. Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotował P. Kraków 2001. Poeta stara się o to. Gauger (Sibyllinische Weissagungen.. to jednak w porównaniu z innymi. Appel. przyp. Wiadomości fachowe czerpał poeta zarówno od swoich greckich poprzedników. 1260. Columella. 162 Zob.. s. Księgi sybilińskie jako całość. Le chasse. a na osobną uwagę zasługuje obszerne aition i opowieść o koralu (w. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [. na którą składają się przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii. 164 163 M. w której „Duch Święty przejmuje rolę Muz. t.]. opublikowany po raz pierwszy w 1984 r. Podkreśla to Effe. pióra S. owego „dziwnego. Oppianos [2]. Starowieyskiego). Auf der Grundlage der Ausgabe von A. Od wieku II po Chr. mieszanina elementów chrześcijańskich. Paris 1908). Theiodamasem. Pli­ niusz i Grattius. ks. Pewne wyobrażenie o treści działa i stylu poety może dać polski przekład fragmentów Kynegetika. 507. poemat opowiadający w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach. a zarazem tajemniczego zbioru". Bd. I choć poemat ten nie jest z pewnością klejnotem w całym łańcuczku greckiej poezji dydaktycznej. być może także Wergiliusz)161. Vision de Dorotheos.166 Trzeba podkreślić. DNP. dotycząca dziejów świata aż po upadek Rzymu. przywołując m. 2000. s. pełna rozmaitych interpolacji. ale stanowią one części księgi VIII)"164.in. jaką zyskał dzięki przychylności Hermesa. Autor poematu o łowiectwie nie unika opowiadań o rozmaitych thaumata. 166 165 316 317 . M. 173-184. Zacząć trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi. J. Hurst.-D. i najczęściej cytowanej przez Ojców Kościoła ks. szp. łac. S. jak i z autorów łacińskich (Warron. wyżej). Horasis Dorotheou). o męce Chrystusa przepowie­ dzianej przez Sybillę i o sądzie ostatecznym. postaci znane nam z dziejów wojny tro­ jańskiej. Epikę dydaktyczną okresu cesarstwa zamykają A 19 t K d {Lithika. opracowany przez W. wzo­ rując się na objętości Halieutikaiy''. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. (por. epicko opracowane żywoty Świętych oraz epos o cha­ rakterze alegorycznym i apokryficznym. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege­ tika. pod red. 161 160 159 J. czyli od Ksiąg sybilińskich. dwujęzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotował J. a w narrację wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesiąt porównań. Boudreaux (Oppien d'Apamee. by czytelnik utworu nie znużył się jego lekturą. griechisch-deutsch. s. Oracula Sibyllina). tamże przekład poematu oraz dalsze wska­ zówki bibliograficzne. Papyrus Bodmer XXIX. 334-353 (tamże przekłady fragmentów owych Ksiąg). żydowska III księga tego zbioru powstała zapewne w środowisku aleksandryjskim już w II wieku przed Chr. Fornaro. czyli do epiki chrześcijańskiej. edite avec une introduction. jaką obecnie posiadamy. III: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie. skoro znamy jego prozaiczną parafrazę oraz ułożone do niego scholia. W najważniejszej. o ich cudownych właściwościach. Toruń 1990. tworzących czternaście „ksiąg (brak IX i X. Filomata 1979.in. I tak przechodzimy teraz do krótkiego omówienia nowej odmiany twórczości epickiej. że Oppian myślał o skomponowaniu jeszcze jednej księgi. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU. s. a także rozmaite proroctwa.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ _ T. na który składają się 4230 heksametrów. 336. nie tylko szlachetnych. W trakcie nawiązanej rozmowy przekazuje on część swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy. a fale Jordanu wody źródła Hippokrene" 163 . ale także magicznych i apotropaicznych.-L. Ta kompilacja owych Ksiąg sybilińskich. nr 324. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA wskazywać może na to. czyli Kamien­ nik).v. Natomiast w pełni oryginalnym poematem chrześcijańskim i najwcześniejszym znanym nam przykładem twórczości tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru­ sów z kolekcji M. Najwcześniejsza. Starowieyski. 8. op. O. a jednocześnie stara się w ten sposób wzmocnić przekonanie o prawdziwości przekazywanej wiedzy. mesjanistyczne. 172-190). s. 510-609). Tekst poematu znaleźć można we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. powstałej zapewne w II wieku po Chr. Dusseldorf—Zurich 1998). powstała najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. une traduction et notes par A. Rudhardt. passim. Cologny—Geneve 1984. Język i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu­ rami styl Oppiana do łatwych nie należy. Kamiennik Orfeusza. Można bowiem w Kynegetika zaobserwować wyraź­ ne ślady aemulatio w odniesieniu do dzieła imiennika-poprzednika'60. zawierająca liczne elementy eschatologiczne. żydowskich i pogańskich. Księgom sybilińskim poświę­ cony jest osobny rozdział tej książki. s. 335-336 (przekład M. s. których autor w średniowiecznych rękopisach nazwany jest imieniem O r f e ­ u s z a . o Zwiastowaniu. „Sybille cieszyły się ogromnym powo­ dzeniem w świecie chrześcijańskim" i „zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. Katalog wspomnianych w Ka­ mienniku minerałów otwiera opis kryształu i jego właściwości (w. o Chrystusie i Jego wcieleniu. że ów Zob. nie tylko an­ tycznymi. natomiast w greckiej szacie słownej zacho­ wało się stosunkowo niewiele przykładów tego typu antycznych opracowań literackich. Cavallo. Gzelli {Polowanie u Greków i Rzymian. i urozmaica wyliczankę kamieni dygresjami mitologicznymi. literaturą orficką {Orphicd). Starowieyskiego. Pełnym głosem przemawia ów nowy rodzaj epiki na gruncie literatury łacińskojęzycznej. VIII mowa jest m. 183-203). 155). Inne powstawały w ciągu kolejnych stuleci aż po wiek IV po Chr. cit. gnostyckie. Kasser et G. Jest to powstały najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. to swoista.

najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. 119-123. Wojtowicz. co prawda z dużymi lukami. s. Translation and Notes by . fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou). tj. Zamykają Prafrazę epilogi. epiki chrześcijańskiej (ponad 3600 heksametrów) powstał między 431 i 450 r. której autorem był znany nam już N o n n o s z P a n o p o l i s . jak np. Dioklecjana?). jakiego zaznał. iż chodzi tu o znanego nam już Kwintusa ze Smyrny. cit. choć i w niej odszukać możemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjętych prze­ zeń założeń metrycznych. 1987. jak to podkreślił poeta już na początku swego dziełka. Ale. gdy w ciągu dnia (w samo południe). opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto­ czeniu. Pod wględem wartości literackich Parafraza ustępuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa. jakim jest Parafraza Ewangelii według św. Evangelii loannei. ale — jak podkreśla to H. spłynął na jego powieki sen. narrator opowiada w nim o mi­ stycznym doznaniu. to jednak Wizja Dorotheosa napisana została wcześniej. z którego wywodzili się pierwsi uczniowie Jezusa. s. Pomimo niewątpliwie oryginalnej jego treści poemat wypeł­ niony jest wyrażeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda. Mękę Pańską i Zmartwychwstanie Jezusa Chry­ stusa. strażnikiem wrót w pałacu Boga. w odniesieniu do Maryi. na które składają się opisy cudów Bożego Syna oraz „powierzenie Piotrowi władzy nad całym Kościołem" i „dialog Piotra z Chrystusem o losie umiłowanego ucznia. roz­ strzygniętego podczas soboru w Efezie w 431 r. Homeryzmy są także obecne w słownictwie i w stylu innego eposu chrześcijań­ skiego. Lipsiae MDCCCDOCI. Ten najdłuższy ze znanych nam antycznych przykładów tego typu " 7 Zob. zaopatrzone w Index verborum. I ma charakter wprowadzenia. Edited with Introduction. XIIXX) przedstawia Ostatnią Wieczerzę. Po przebudzeniu postanowił Dorotheos (jako wysłannik Boga Najwyższego — i)i|ńcjTOio 9cou dyyeAoc. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzielić ją można na cztery zasadnicze elementy. W każdym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego. w. przebywał w Antiochii."57 Z subskryptu widniejącego na końcu poematu dowia­ dujemy się. Bibliotheca Teubneriana. lub też ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listów poetą. 118-119.. a także terminów związanych z kultem Dionizosa. II-XI) poświęcona jest przedstawieniu działalności Chry­ stusa. został. H. w jednej z sal cesarskiego pałacu. s. s. Bodmer 29). co świadczy o tym. w wierze. wybrawszy dla siebie imię Andrzeja (gr.. Kusząca byłaby zatem hipoteza. 70). ks.. Jest też rzeczą zrozumiałą. op.. 334) wyśpiewać pieśń.. po Chr. Gabrielem i innymi aniołami. która pozwala wyznaczyć terminus post quem.W. Ponadto przenoszenie czy wręcz mieszanie pewnych pojęć i wyobrażeń jest charakte­ rystyczne dla jego literackiego wizerunku. 313-359 (o dato­ waniu i przypuszczalnym autorze dziełka — ibidem. 87-91). I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstów chrześcijańskich. której pragnienie zaszczepił mu w sercu Chrystus. Wojtowicz (op.. A. Kesscls and P. Jana i można stwierdzić. że jest on dziełem „Dorotheosa. Po prologu. aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginałowi. że czasami stosuje poeta „auto- Zob. Dostąpił w nim wizji spotkania z Chrystusem. The Vision ofDorotheus (Pap. w tym wypadku sc. był Homer i przez pisarzy chrześcijańskich ceniony jako „lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv. Otwierająca epos ks. Ostatnie oryginalne. przykłady odwoływania się do tradycji pogańskich. H. cudów i nauk. (por. także na po­ ziomie słownictwa. iż Dorotheos oczytany był w tych pogańskich dziełach. Podział na poszczególne księgi odpowiada licz­ bie rozdziałów Ewangelii św. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. natomiast w Parafrazie odnajdujemy. jest używany przez poetę epitet SentÓKOc (theetokos). które utrudniają zrozumienie całości dzieła. przyp. nie naruszając jednak spójności parafrazowa­ nego tekstu. Wątpliwości wiążą się także z próbą utożsamiania owego Dorotheosa z którąś z postaci o tym imieniu. Vigiliae Christianae 4 1 . dv6oaoc znaczy „dziel­ ny. dotyczącego określenia Matki Chry­ stusa właśnie jako SEOTÓKOC (theotokos)1^. 314-317). natomiast część druga (ks. 169 Zob. Viana). albowiem w Dionysiaka doszukać się mo­ żemy elementów chrześcijańskich. odważny". ponad­ to zaś przyjął chrzest. że Nonnos przedstawię wierną jej parafrazę. 141) — poeta żyje w dobie szczególnego synkretyzmu re­ ligijnego i jego dzieła nie powinny być uważane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. jak wiadomo. cit. jak w świecie rzeczywistym. jakie wspomina Euzebiusz w Historii kościelnej. Przeto problem ewen­ tualnej bliższej identyfikacji poety uznać należy za otwarty. ułożone­ go w 343 heksametrach. F. Bogarodzica.M. Uderzający jest fakt występowania w eposie imion niektórych pogań­ skich bóstw. Grzegorz z Nazjanzu. kiedy sie­ dział w „megaronie" (tj. op.H. Van der Horst. w którym Nonnos mówi „o wiecznym pochodzeniu". Parafraza ułożona została w XXI księgach. który w 365 r. 168 318 319 . gdzie znaleźć można szczegółowsze omówienie treści i kompozycji eposu. a więc opisowi Jego wędrówek. Jana"169. czasami zaś pomija pewne wiersze ewangeliczne. przypuszczenie takie budzi jednak stanow­ czy sprzeciw części filologów (np. heksametry mówiące o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX. po większej części poetyckich. syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi­ my przecinka po słowie „Kwintusa"). Ep. „działaniu" i „wcielaniu się Logosu". co może być aluzją do prześladowań wy­ znawców Chrystusa w czasach Dioklecjana?). w ten sposób dał poeta wyraz swoim poglądom w sprawie sporu nestoriańskiego. s. wydanie Pa­ rafrazy przygotował A. Następująca po tej księdze część pierwsza Parafrazy (ks.. 130). Istotną wskazówką. po Chr. greckiego poematu chrześcijańskiego. Wojtowicz. które jednak dotychczas nie zostały opublikowane.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. cit. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub początek V stulecia po Chr. Generalnie rzecz ujmując. po Chr.

Bibliotheca Teubneriana. 18) Apollinarisowi (Młodszemu) autorstwo parafrazy w XXIV księgach części Starego Testamentu. ułożona w heksametrach. Ludwich. powstała w połowie V wieku po Chr. charakterze. oraz 471 heksametry z ks. Eudokia była także autorką epickiego opracowania legendy o życiu i męczeństwie Cypriana z Antiochii170. tej późnej „córce Homera" można zamknąć ostatni już rozdział dzie­ jów starogreckiego eposu. Lipsiae 1897.). 170 320 . który zabraniał wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu. Kośmy i Damiana. por. Literatura bizantyjska kontynuowała bowiem tradycje np. to wiemy np. I POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA cytaty". poświęconego życiu i opisowi thaumata Św. III.. Ta wierszowana opowieść stała się póź­ niej jednym ze źródeł średniowiecznej legendy o Fauście. ale żadną miarą nie mogła równać się ze wspaniałym dorob­ kiem pogańskiej twórczości epickiej. epickie opracowania legend i żywotów świętych mężów. a nawet mitologicznego (choć w kostiumie alegorycznym. przynajmniej z histo­ rycznego punktu widzenia. końca twórczości epickiej komponowanej w języku greckim.. oczywiście. że w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. by za pomocą wybranych heksametrów opisać życie Jezusa Chrystusa. Antehomerica. U historyków Kościoła czytamy bowiem. obejmującej historię bibilijną aż po czasy króla Saula. Jeśli chodzi o inne greckie. Zachowaną część poematu i pozostałe epica Eudokii wydał A. Posiadamy też znaczną część centones z Homera. Nonnos nie był jedynym twórcą. małżonka Teodozjusza II (rozwiodła się z cesarzem w 440 r. podobnie jak hi­ storyczne księgi Starego Testamentu. że Christodoros (z przydomkiem Illustrios) miał być autorem dzieła o zapewne podob­ nym. Cyprianie. którego dokładne prze­ badanie i opracowanie pozostaje wciąż jeszcze jednym z ważniejszych w filologii kla­ sycznej postulatów. w których posłużył się także innymi miarami wier­ szowymi (Sokrates Scholastyk. A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic. Z pierwotnych trzech ksiąg tego eposu zachowały się tylko 322 heksametry z II ks. 16). o czym świadczą pojawiające się w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. jakimi posłużyła się Eudokia. której twórczynią była E u d o ki a (Euóoicia). Sozomen z kolei przypisuje (5. jak opowieść Eudokii o św. Na Eudokii. miał rzymski okres greckiej epiki.. Tzetzesa). Z twórczości tego typu pod imie­ niem Apollinarisa zachowała się jedynie parafraza Psalmów. Niemały zaś w niej udział. 3. nie dotrwała do naszych czasów. Homerica i Posthomerica J. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas). po Chr.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Ale schyłek antycznej literatury nie oznaczał. który posłużył się formą poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstów chrześcijańskich. = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) ułożył w heksametrach Księgi Mojżeszowe.

533-534. Metrum to two­ rzyły dwa wersy: heksametr daktyliczny. Vandceuvres—Geneve 1968. że dystych elegijny był najprostszym schematem poezji stroficznej. Teksty te analizuje K. Mus.^ ^ -). 11-18. uznano formę metryczną. 2 3 Theognidea 239-245. 825-828. historyczną. Eos 74. Poznań 1993). żałobną. Dale. także w odniesieniu do epoki archaicznej. że za cechę dystynktywną tego gatunku. s. 973-976. Elegia i epigram.-Plut. Można przypuszczać. zamknięte co drugi wers charakterystyczną klauzulą. 1055-1058. 4 Heracl. C Q 5 6 . Stichos andStanza. A. mianowicie w epigramacie2. B. cały zaś dystych okre­ ślano przymiotnikiem „elegijny" (eAcyeloc). 1 . Metrum to. 1063-1065. t. że główną przyczyną uznania elegii. [w:] Elegia poprzez wieki. Szastyńska-Siemion. XIV. Studies in Ancient Literary Sources.M.ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Krystyna Bartol Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki włas'ciwej. pod red. 1987. biesiadną. ps.^ ^ . Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem. Lewandowskiego. I. Greek Elegy andlambus. Kilka problemów terminologicznych. Gentili. [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiąue. ogólnofilozoficzną. Również antyczne testimonia4 dotyczące działalności wczesnych twórców elegii -— Klonasa. Epigramma ed elegia. której pod­ stawowym wyznacznikiem była obecność elementu muzycznego podczas wykonania. 1963. Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos — łączą ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre­ sie aulodii. s. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzają ich śpiewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie. ap. było więc bardziej zbliżone do śpiewanej liryki aniżeli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej. Współcze­ śni badacze5 zwracają ponadto uwagę na fakt. 37-90. s. 261-278. 46. Poznań 1995. Oznaczane dziś przez metryków skrótem hem lub symbolem D ( . choć metrum to nie mniej popularne by­ ło także i w innym gatunku. po którym następowały dwa rozdzielone ce­ zurą hemiepe'. Pont. 5 Zob. Dwaj ostatni byli uznawani jednogłośnie za przywódców tak zwanej dru­ giej reformy muzycznej w Sparcie na przełomie VII i VI wieku przed Chr. w której układano utwory poruszające różnoraką tematykę — mili­ tarną.-Plut. A. Mus. które przenoszono także w sferę pragma­ tyki utworów elegijnych. ps. począwszy od czasów aleksandryjskich. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawiło. Na temat trudności w precyzyjnym określeniu różnic gatunkowych elegii i epigramu zob. za odmianę poezji niemelicznej było leksykalno-stylistyczne podobieństwo najwcześniejszych kompozycji elegijnych z recytowaną epiką. 1134ac. 1132cd. s. miłosną.

Różno­ rodność tematyczna tych utworów. konsolacja bądź zainspirowana myślą o marności tego świata parene­ za. p. s. D. Leiden 1997. która ze względu na brak jednoznacznych dowodów pozostaje nieroz­ strzygnięta do dnia dzisiejszego. 3 1 % . 19-27). 10 Tę samą opozycję w odniesieniu do utworów Sakadasa podkreśla Pseudo-Plutarch — Mus. West. p. [w:] Elegia poprzez wieki. 10. Bowie. Bibl.v. 16 Paus. 1. Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache. Thiemcr. Tak więc elegia. Elegie w okresie archaicznym prezentowane były w czasie sympozjonów i komosów. 2. gatunek odpowiadający intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika. że utwór Ksenofanesa o założeniu Kolofonu liczył ok. 1134a. Antyczni leksykografowie12 łączą ją bądź to z eu Aey£iv. s. Lewandow­ skiego. H. bądź to z eAeeiv lub i e Aey£iv. Chrest. która może mieć korzenie frygijskie13. Według wszelkiego prawdopodobieństwa grecka elegia od początku swojego istnienia była bowiem gatunkiem dopuszczającym tematyczną różnorodność. s. od której derywowano pozostałe formy. 4. Symposium and Public Eestwal. dla prezentacji dłuższych elegii narracyjnych. Nie można wykluczyć. 74. E. 18 Zagadnienia związane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworów elegijnych omawia K. Zob. Możliwością istnienia dwóch znaczeń słowa eAcyoc — wcześniejszego. s. Bartol. 24-25. Zacher. Starożytni autorzy6 wska­ zują na pierwotny związek nazw gatunkowych określających elegię (eAeyoc. 1134a: Ttointr)c fj£Ad)v TE icai kAsydcov. JHS 106. że elegie historyczne osiągały długość niekiedy nawet kilku tysięcy wersów17. Zob. 3.E. wskazując tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii. Dopatrują się mianowicie związku z armeńską formą elegn. Tro­ jankach Eurypidesa (w. 24 = Phot. którym dziś dysponujemy. 1898. EA£yeiov. [w:] Greek Poetry and Life. wyraźnie odzwierciedlający model sympotycznej komunikacji18. denotującego treści trenodyczne — tłumaczą dziś badacze11 istnieniem. oznaczającą instrument dęty. ściśle związana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszącego mu akompaniamentu muzycznego10. 10. s. pod red. ułożonych w nieskomplikowanym metrum i przez to łatwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawców. czyli pochodów kończących ucztę. Współcześni badacze w większości nie kwe­ stionują semantycznego pokrewieństwa tych nazw7. Bowie. EAtyoc = Didym. Berlin—New York 1974. Istnie­ nie agonów elegijnych potwierdzają antyczne testimonia16. a obecność elementów trenodycznych. Ta ostatnia okoliczność zarezerwowana była. 7. Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik. Objętość taka odpowiadała natomiast długości utworów wykonywanych właśnie podczas zawodów. z drugiej zaś nastawieni byli na obcowanie z twórczością czysto rozrywkową. eAEyoc. M. jakimi były zawody poetycko-muzyczne15. Companion to the Greek Lyric Poets. 17 Diogenes Laertios podaje. według inskrypcji Echembrotosa. Oxford 1936. I.). podają jednak w wątpliwość twierdzenie. nie związa­ nego z lamentem. Bibl. "Testimonia zebrał i omówił D. Gerber. teorii o lamentacyjnej genezie ga­ tunku elegijnego i nieadekwatności tej teorii względem archaicznego corpus elegijne­ go. Poznań 1995. s.L. Bowie. sięgającej czasów antycznych. jak się wydaje. Greek Elegy and Iambus. ŁAsyeia. Najważniejszą okolicznością prezentowania krótkich elegii był sympozjon. Phot. Niepewna jest również etymologia samej nazwy gatunkowej. przed Chr. 10. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO Kwestią. 7 6 Orio. 7.) z lamentem nad zmarłym. 27 przyp. 13 12 324 325 . tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. jakim jest pochodzący z 586 r. ps. Komen­ tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrój tych utworów. 1. znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. 2000 wersów. oraz podczas większych oficjalnych zgroma­ dzeń publicznych. Zwa­ żywszy na to. 94. że nazwa lAeyoc. znakomicie pasowała do atmosfery uczty greckiej i odpowiadała oczekiwaniom zgromadzonych wokół krateru biesiadników. mieściła się doskonale wraz z całą swą tematycz- Diod. jest geneza poezji elegijnej. s. I 2. pojmowanych być może jako ogólna refleksja. Chrest. Beitrdge zurgriechischen Wortforschung. co eksponuje z kolei wagę elementu lamentacyjnego w tych utworach. 319b 6 = Procl. s. że pre­ zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi różniły się od wykonywanych z tej samej okazji innych pieśni (ueAn) obecnością lamentu.L. Paus. że związek muzyki greckiej z frygijską był głęboko zakorzeniony w świadomości samych Greków od zarania dziejów14.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. Dzisiejsi badacze biorą pod uwagę niegreckie pochodzenie słowa eAeyoc. 4 n.v. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej. " Zob. nie sugeruje. 119). s. Early Greek Elegy. co uniemożliwia­ ło ich całościowe prezentowanie podczas uczt. K. Starsze świadectwo. Studies in Greek Elegy and Iambus. Early Greek Elegy. hipotezę tę należy uznać za wielce prawdopodobną. eAeyot od uźAn była forma metrycz­ na9. 15 Zob. naj­ częściej o tematyce historycznej (założenie miast i najwcześniejsze ich dzieje). powtarzane przez większość autorów antycznych8. uznając tym samym utwory trenodyczne za naj­ wcześniejszą odmianę tematyczną elegii. w epoce archa­ icznej oznaczała lament. Bonn—Bad Godesberg 1979. 24. Wiemy również. którzy z jednej strony spodziewali się usłyszeć pełne po­ wagi pieśni o charakterze moralnym i filozoficznym. Takie rozumienie tego terminu. lecz informacja ta może być wynikiem uzależnienia autora periegezy od tradycyjnych są­ dów i opinii pokłasycznych teoretyków. Early Greek El­ egy. 1986.L. Mus. Procl. Philologus 57. s. i późniejszego. charakteryzowała jedynie jedną z jej odmian. 9 Zob.-Plut. 14 Zob. 27-29. że rzeczywistą cechą odróżniającą. 206-230.

40). przyjmuje się. 8. 106 nn. lecz kieruje się ku innym miastom małoazjatyckim. Sympozjon był bowiem. w którym pielęgnowano moralne wartości i nauczano ideałów tej klasy społecznej. 30 West = 3. Moralizatorski charakter elegii wymuszony był niejako bie­ siadną ich prezentacją. ap. Kallinos (KaAAivoc) z Efezu. Strabon (14. że dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potężnym przeciwni­ kiem. Inwazja na tereny Frygii i Lidii żyją­ cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich. prezentowana ustnie podczas większych i mniejszych zgromadzeń publicznych. 2. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpośred­ niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak żaden tekst antyczny nie upoważnia nas do uznania uroczystości pogrzebowych za miejsce ich wykonania). pogrzeb. zob. takich jak publiczne zgromadze­ nia obywateli polis (np. t. podstawowym celem większo­ ści uprawianych wówczas gatunków monodycznych23. II 692. głównie informacji zawartych w dziele Strabona (13. kiedyż zmężnieją / Serca wasze? Czyż wstydu wobec sąTrafnie ujął ten aspekt poetyckiej twórczości W. żył w połowie VII wieku przed Chr. 30 Gentili-Prato). Plut. moment przed bitwą. mniej formalne zebrania jakiejś grupy (np. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa­ icznego. 14. okazją do nawiązywa­ nia i pogłębiania wzajemnych kontaktów między członkami danej społeczności. 20 326 327 . Źródła antyczne jednomyślnie wskazują na dydaktyczną funkcję gatunku elegijne­ go. Jedyny dłuższy fragment (1 West) wśród zachowanej fragmentarycznie twórczości Kallinosa wiąże się bezpośrednio z sytuacją zagrożenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najeźdźców oraz sąsiadującej z nią Magnezji. też Bartol. Dostarczanie pożytecznej przyjemności było zresztą.. Tatarkiewicz {Historia estetyki. 45): „[. Zdecydowanie odrzucić należy hipotezy wysuwane przez niektórych filologów. 42 n. 23 " Bowie. nagana postaw nieakceptowanych przez ówczesny kodeks moralny. Na przykład Philoch. w rozumieniu Greków epoki archaicznej. jakie klęski ma ten poeta na myśli — zadane Magnezji przez Efezyjczyków czy przez kimmeryjskich Trerów. Greek Elegy and lambus. dla Archilocha zaś (20 West) miastem. Sol. IV 610. Wrocław 1962. 22 Isocr. którzy w uwarunkowanej ge­ netycznie treściowej varietas elegii widzą argument na korzyść teorii o prezentowaniu utworów elegijnych w wielu sytuacjach bezpośrednio związanych z życiem prywat­ nym i działalnością społeczną archaicznych Greków. które doznało wielu nieszczęść. Ponadto dowo­ dów na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczają zachowane teksty samych utworów elegijnych Archilocha (2 i 4 West). 14. Lycurg. zwłaszcza Trerów. 51-57. s. Leocr. młodzieńcy. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. której celem było rozbudzenie chęci do walki wśród nieskorej do obrony oj­ czyzny młodzieży. że biesiadna sytuacja wy­ konania była głównym czynnikiem kształtującym strukturę tego utworu. Jak wykazano19. lecz układ odniesień komunikacyjnych i relacje osobowe. a także elegii zawierających treści ekshortacyjno-polityczne. która w tym czasie prze­ żywała jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiała czoło Trerom. 1Ą Choć nie wiadomo dokładnie. Fragment 1 jest najwcześniejszym znanym nam przykładem ekshortacyjnej elegii bojowej.. Był on przecież rodzajem ary- stokratycznego zgromadzenia. Rozpoczynająca się serią retorycznych pytań elegia („Pókiż gnuśnieć będziecie. staje się ważnym środkiem przekazywania informacji z różnych dzie­ dzin.] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki było. Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponują teore­ tycy wszystkich epok22. 1. Ath. 48. uwikłanej wówczas w konflikt z Efezem. które zdają się być raczej ewokacją minionych wydarzeń i przypomnieniem emocji przeżywanych niegdyś przez uczestników wojennych zmagań aniżeli reakcją na rozgrywające się hic et nunc drama­ tyczne wydarzenia. nie kończy się zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy — Sardes (około roku 645). 40) wyciąga zresztą wniosek o starszeństwie poety z Efezu.. 1. 8.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO ną różnorodnością w biesiadnym repertuarze artystycznym. Poezja elegijna. jego istota wykraczała dalece poza wspólne jedzenie i picie. KALLINOS Na podstawie antycznych przekazów. żołnierzy). jakie wyłaniają się z uważa­ nej za trenodyczną elegii Archilocha (13 West)21 sugerują. Paideutyczną orientację swoich utworów podkreśla Solon (4. że najstarszy ze znanych nam twórców greckiej elegii. 4. że piękno i sztuka nie były jeszcze wy­ dzielone. Możliwość biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej. Z faktu. jak wiadomo. zachęta do poży­ tecznych z punktu widzenia polis działań i wezwania do wewnętrznego doskonalenia się każdego z jej mieszkańców. 1.. Suda. W jego utworach znalazła odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywistość cza­ sów mu współczesnych — VII wiek był bowiem okresem gwałtownych działań zbroj­ nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. nierzadko narzędziem agitacji i propagandy. s. wspieranym z Tracji przez Scytów24. jak również kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzają antyczne źródła pisane20. przypisywanie po­ szczególnym odmianom treściowym odrębnych miejsc ich wykonania jest wynikiem błędnego utożsamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznościami prezentacji utworu. nie stały w sprzeczności z szeroko pojmowaną ludyczno-estetyczną funkcją elegijnych kompozycji. 630c. 13. spotkania na agorze). Early Greek Elegy. między innymi Magnezji. 1. Pochwała zalet ciała i ducha poszczególnych jednostek. 1 n. lecz były traktowane łącznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami życia". IV 397.

428-429. Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC. W Kallinosowej ekshortacji łatwo dostrzec. Teoria o ateńskim rodowodzie poety jest najpraw­ dopodobniej reminiscencją antyspartańskich nastrojów w kręgach ateńskiej arysto­ kracji. Bierze mianowicie pod uwa­ gę Spartę i Milet. Appel. 24.. Appel. który wymieniał Afidnę jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. 14-21). hipotezę o spartańskim pochodzeniu poety. Nie można więc wykluczyć. jak się wydaje. czci on półboskiej doznaje. Dla Ho­ mera ucieleśnieniem bohaterskich ideałów jest człowiek ponoszący chwalebną śmierć za ojczyznę. Pamiętać należy jednak. Bowie. a za nim wielu starożytnych teoretyków. 4.) wielki. z drugiej — moralizatorską wypowiedzią. Liryka starożytnej Grecji. bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porządku spo­ łecznego. miał z pewnością wpływ na artystyczny kształt tej ogólnomoralnej parenezy. że nadawała się ona do odtwarzania w innym aniżeli pier­ wotny kręgu odbiorców. ale stara się wyzwolić w słuchaczach ambicję dążenia do zaszczytów i zdobycia szacunku w społeczności. Stopień identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideałami spartańskiej arystokracji. fanatyczna wręcz gloryfikacja świetnej przeszłości tego miasta-państwa oraz 28 Nadrzędny cel utworu. 17-21) 27 swazji. zarówno na poziomie topiki jak i leksy­ ki. że kreowanie sytuacji wewnątrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowało elegię już na bardzo wcze­ snym etapie jej rozwoju. Tradycja łączy go bowiem z prowadzoną przez Spartę drugą wojną przeciwko Messeńczykom. Księga Suda (IV 610. Kallinos nie ukrywa ryzyka. który w dystychach tworzył utwory militarno-ekshortacyjne. za których pomocą wyrażali oni swoje poglądy i przekonania. Cambridge. 26 Zob. lecz także leżenie przy uczcie. w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczną sławę wśród współziomków: Żal jest po nim (. 328 329 . który poprowadziłby wojsko przeciwko messeńskim buntowni­ kom. a jeśli przeżyje. Niektórzy badacze28 sądzą jednak. że naj­ lepszy okres jego twórczości przypadał na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr. że należałoby przesunąć floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. jakim było poderwanie młodych ludzi do walki. gdy ginie odważny Mąż. Autor Księgi Suda odno­ towuje dwie hipotezy dotyczące miejsca jego urodzenia. drugi konflikt musiał przypadać na schyłek VII wieku. Parker. Warszawa—Poznań 1996. Utwór Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony był do biesiadnego wykona­ nia26. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. wsparta zaś była informacją Filochorosa (ap. ale również miejscowości lakońskiej. Nawiązania do sytuacji wykonania utworu pojawiają się w pieśniach innych ełegików wcale często. 5) podaje. Bowiem jakoby wieżą obronną w ich oczach się jawi. Smutek bowiem ludzi ogarnia. jakie niesie z sobą wojna. tenże. Po­ mimo niekwestionowanych podobieństw w przedstawianiu patriotycznych treści zna­ mienne są różnice światopoglądowe dzielące wielkiego epika i elegika z Efezu. 8. Jeśli sam jeden dokonał czynów. co godne są wielu. Companion to the Greek Lyric Poets. [w:] J. Poeta. The Dates ofthe Messenian Wars. jednakże uniwersalność zawartych w niej refleksji sprawiała. Źródła antyczne nie są zgodne co do narodowości poety. Świadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino­ sa wspólnego archaicznym poetom repertuaru motywów. Do tej scenerii nawiązuje być może użyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu. 629a).. Early Greek Elegy. którzy znaleźli się w podobnej sytuacji zagrożenia wojenne­ go. s. wiele reminiscencji z Homera. którą może osiągnąć wykazując bojowego ducha. traktu­ jąc swoich adresatów bardzo jednostkowo. 27 Przekład W. byłTyrtajos (TUOTCUOC).. zarówno w części ogólnorefleksyjnej (w. Naprzemienne posługiwanie się pochwałą {inawocj i naganą (t|>óyoc) przydaje wyjątkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekład W. Zachowane urywki utworów Tyrta­ josa wspierają. s. który oznacza nie tylko stan bezczynności. 10). i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczałego nauczyciela miała raczej ośmieszyć chlubiących się potęgą wojskową Lacedemończyków. TYRTAJOS Nieco młodszym od Kallinosa elegikiem. która kształtować ma określone postawy i zachowania społeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli.—London 1999. s. Utwór jest z jednej strony wypływają­ cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjęcie działań obronnych. Chiron 21. [w:] Danielewicz. (w. 25 Gerber. 1991. roztacza przed każdym z nich wizję czeka­ jącej go sławy. 428. s. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO siadów nie znacie / Tak nierozumnie próżnując?"25) w swym macierzystym kontekście skierowana była z pewnością do obywateli Efezu. datujący pierwszą wojnę messeńską na lata 690-670 29 . że rację mają historycy. Danielewicz. Mass. Tak więc historia wysłania do Aten za radą wyroczni delfickiej spartańskiego poselstwa z prośbą o przy­ słanie Sparcie wodza. Platon {Leg. aniżeli o bezpośredniej zależności obu artystów. Jeśli przyjąć.). 25-47.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. aniżeli była nawiązaniem do rzeczywistych wypadków. Liryka starożytnej Grecji. 105. s. 45. Str. gdy w boju polegnie. Jej podstawową zasadą kompozycyjną jest kontrast. że Afidna była nie tylko nazwą demu w Atenach. 25 V. jako ojczyznę Tyrtajosa wskazuje Ateny.

Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudolną próbą wyjaśnienia w pieśniach Tyrtajosa cech dialektu jońskiego. Lęk przed życia utratą. Wydaje się tymczasem. Oxford 1990. wymiar przede wszyst­ kim etyczny: zasługi jednostki względem zbiorowości są podstawą szacunku. podobnie jak utwory Kallinosa. Z tyłu cios któryś wymierzy w czasie walki złowrogiej. 10) czynią odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytułowanego Eunomia (Euvouta). jest najprawdopodobniej uryw­ kiem tak zwanej retry — spartańskiego zbioru praw. O. i zęby zaciśnie. 330 331 . Księga Suda (IV 610. C Q 32. jak również szereg powtórzeń tych samych motywów w obu częściach wypowiedzi. Ich występowanie było bowiem cechą charakterystyczną gatunku elegijnego. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy­ powiedzianym wprost: Nuże młodzieńcy. 1938. Dwa stosunkowo obszerne. 89-102). odrzućcie (10. Liryka starożytnej Grecji. Stanowią tu one dwie fazy parenezy. Obejmuje ona kilka poziomów tekstu: dwoistości w określaniu adresata odpowiada naprzemienne występowanie dwóch perspektyw. tematycznie związane z sytuacją bitewną. mogły być wykonywa­ ne. pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieśni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). podczas gdy w dalszej części (w. z jakich poeta formułuje jedną i tę samą myśl. •" Philochor. Appel. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. [w:] Danielewicz. Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu. w którym mieszkańcy przestrzegają obowiązujących ich praw aniżeli sprawiedliwość czy doskonałość samych przepisów regulujących relacje między poszczególnymi kla­ sami obywateli polił0. 14. Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa. w których twórca ten wzywa do dzielności i przyjęcia ak­ tywnej postawy w działaniach wojennych prowadzonych przez kierujących państwem przywódców. li30 czące ponad 30 wersów każdy. Bohaterstwo żołnierzy ma. z wrogiem się starłszy. że właśnie dwuczłonowość struktury jest nadrzędną zasadą porządkującą wyrażone w utworze myśli. ed. Andrewess {Eunomia. 6). jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato): Rzecz to smutna. podczas sympozjonów. 5) podaje. Pojawiają się one w twórczości wszystkich bez wyjątku elegików. że mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. Szpetny doprawdy to widok. 107) szesnaście dystychów elegijnych (10 West) niektórzy wydawcy uznają za przynależne do dwóch różnych utworów. A Symposium on the Symposion. nawet u posługującego się na co dzień dialektem attyckim Solona. co znaczy Praworządność. ma­ jące być zarazem przestrogą przed nieodpowiednim zachowaniem. że Sparta była ojczyzną tego twórcy. a jeden przy drugim niech wytrwa. 4. mianowicie konstatacji i ekshortacji. który z narażeniem życia walczy w pierwszych szere­ gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkańców. Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stojąc. Murray. ap. gdy trup walający się w pyle Z raną w plecach widnieje z tyłu zadaną oszczepem. 16-32) określony jest przez „wy". s. 432. 15-18) 32 towarzyszą sugestywne poetyckie obrazy uzupełniające bezpośrednią ekshortację. że Eunomia była poetycką opowieścią. Bowie. Większość zachowanych fragmentów z poetyckiej spuścizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne. (w. W początkowych wer­ sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomocą zaimka osobowego „my". 433. Wydaje się. W obrębie każdej z tych kategorii dają się zaobserwować kolejne zróżnicowania -— na pochwałę {inaivoc) i naganę (ifjóyoc). walczcie. że mają oni na myśli ten sam utwór lub zbiór utworów opatrzony przez autora Księgi Suda tytułem iloAtrda. Appel. Tytułowa etwouia oznaczała raczej stan państwa. Taki sposób konstruowania osoby adresata. poszerzony o wersy ułożone w pentametrach. o którego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. a obie Nogi niech oprze o ziemię mocno. E. 630c. [w:] Sympotika. 17-22) 33 Tak rozumie to pojęcie A. Na ten temat zob. s. s. 1306b 36) i Strabon (8. że twórczość Tyrtajosa podzielono na pięć ksiąg: utwór o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta). [w:] Danielewicz.L. w opinii Tyrtajosa. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalają sądzić. przemawia —• zdaniem grupy badaczy — za tym. 32 33 Przekład W. Świadectwa antyczne po­ twierdzają zresztą biesiadną scenerię ich wykonania31. I ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO przebijająca z każdego wersu troska o jego przyszłe losy zdają się przemawiać za tym. s.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. 224-228. Arystoteles {Pol. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy­ roczni. gdy w plecy człowieka. która zmierza ku jednemu celowi — propagowaniu dzielności i patriotycznych postaw. co z boju uchodzi. Elegie Tyrtajosa. Przekład W. Ath. Liryka starożytnej Grecji. ani zastosowanymi w nich rozwiązaniami artystycznymi. jakiego może dostąpić dobry obywatel. która miała sankcjonować obowiązujący w Sparcie ustrój polityczny i społeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyłych na Peloponez doryckich plemion oraz posłuszeństwem mieszkańców Sparty wobec zaleceń Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. zachowane do naszych czasów urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie różnią się zbytnio ani wymową.

królem Lidów. tężyzna fizyczna. by nie rzec desperackim. 6) mówi o istnieniu anapestycznych utworów Tyrtajosa. prowadzoPrzekład W. tworzące spójną całość. podawane jest dziś w wątpliwość. w którym wyliczone zostały. która jako skuteczne narzędzie propagandy sankcjonowała brutalną przemoc wobec innego narodu. Szukanie kolofońskich ko­ rzeni poety traktować należy. że opis bitwy odnosi się do wydarzeń z sześćdziesiątych lat VII wieku. w której ekshortacja wypowie­ dziana została w spokojnym i wyważonym tonie. dar przekonywania. apelem o odwagę w obliczu bezpo­ średniego zagrożenia bytu państwowego. Zasto­ sowany tu priamel nie jest jedynie erudycyjnym ozdobnikiem. przemijaniu i miłości był Mimnermos (MIUVEOUOC). na okres 37 olimpiady. że wiedzę na temat opisanego w utworze bohater­ skiego żołnierza gromiącego lidyjskie zastępy zdobył od ludzi ze starszego pokolenia. Są zarazem dowodem na istnienie w epo­ ce archaicznej wspólnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrażeń. którego floruit przypadało. bogactwo. Liryka starożytnej Grecji. której pożytek przewyższa wszelkie inne ludzkie przymioty. 2. którego twórczość nierozerwalnie związana była z wydarzeniami rozgry­ wającymi się na oczach odbiorców jego dzieł. MIMNERMOS Twórcą refleksyjnych elegii o ulotności szczęścia. uroda. służyć ma wyzwoleniu entuzjazmu i woli walki wśród współziomków poety. być może. Przypisywanie mu przez an­ tyczną tradycję autorstwa poematu zatytułowanego Dzieje Smyrny {Smyrneida. czyli między rokiem 632 a 629 przed Chr. Argumentów za tą ostatnią hipotezą dostarczają same utwory Mimnermosa. Zgoła odmienny jest natomiast nastrój przytaczanej przez Stobajosa (4. według Księgi Suda. wznoszących wcielają­ cego je w czyn żołnierza na wyżyny człowieczeństwa.59). 10. jednakże autor Księgi Suda bierze także pod uwagę Smyrnę jako rodzinne miasto poety. Ironią losu jego poezja. Datowanie takie pośrednio po­ twierdza jeden z zachowanych urywków elegijnych Mimnermosa (14 West = 23 Gen­ tili-Prato). że Pauzaniasz (4.LITERATURA GRECJI STAROŻYTNEJ — T. części. wartości wysoko cenione w świecie greckim: ta­ lent sportowy. s. 10. w którym przypomnienie walecznych czynów przodków. Hermesianaksem i Antymachem. wynikiem podporząd­ kowania pewnym myślowym stereotypom. za pomocą wskazania znanych z mitów postaci. Odnotować trzeba jeszcze. za pomocą mitologicznych odwołań. umiejętnie wykorzystywał w celach paideutyczno-moralizatorskich także wiedzę o przeszłości. nie stroniąc od wojennych zapasów. Jeśli przyjąć. podobnie jak i pozostałych wczesnych elegików. stała się dla