P. 1
Gospodarka magazynowa

Gospodarka magazynowa

5.0

|Views: 11,301|Likes:

More info:

Published by: Arkadiusz Sikora on Mar 17, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/05/2015

pdf

text

original

Gospodarka magazynowa – dr inż.

Agnieszka Ponikierska

7

I WIADOMOŚCI WSTĘPNE DOTYCZĄCE MAGAZYNÓW
1.1 Elementy procesu magazynowania – pojęcia podstawowe
1.1.1 Definicja magazynu i gospodarki magazynowej 1) Magazynowanie, to proces logistyczny, którego zadaniem jest stworzenie możliwości gromadzenia i przechowywania zapasów. 2) Magazyn, jest to jednostka organizacyjno-funkcjonalna, przeznaczona do przechowywania dóbr materialnych, posiadająca wyodrębnioną przestrzeń, wyposażona w środki technicznoorganizacyjne, dysponująca personelem do obsługi tych środków oraz do prowadzenia ewidencji ruchu i stanu zapasów. Zgodnie z normą PN-84/N-01800 definicja magazynu wygląda następująco. „Magazyn jest jednostką funkcjonalno-organizacyjną, przeznaczoną do magazynowania dóbr materialnych(zapasów) w wyodrębnionej przestrzeni, budowli magazynowej, według ustalonej technologii, wyposażoną w odpowiednie urządzenia i środki techniczne, zarządzana i obsługiwana przez zespół ludzi wyposażonych w odpowiednie umiejętności”.1 3) Gospodarka magazynowa, to działalność obejmująca zespół środków, czynności organizacyjnych, technicznych i zadań ekonomicznych związanych z przechowywaniem zapasów magazynowych. 4) Dobra materialne stanowiące zapasy magazynowe są to zmienne w czasie ilości materiałów, wyrobów i towarów gromadzone w magazynach dla zapewnienia prawidłowej i rytmicznej działalności produkcyjnej, usługowej i handlowej przedsiębiorstw i innych jednostek organizacyjnych.

1.2.Budowle magazynowe
1.2.1 Określenie i podział budowli magazynowych
Podstawowe zagadnienia dotyczące określenia i podziału budowli magazynowych są podane w normie PN-81/B-01012. „Budowle magazynowe są to konstrukcje inżynierskie zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby w maksymalnym stopniu zabezpieczały składowane w nich wyroby przed

1

PN-84/N-01800 Gospodarka magazynowa. Terminologia podstawowa.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

8

ubytkami ilościowymi i stratami jakościowymi oraz zapewniały właściwe i bezpieczne warunki pracy obsługujących je osób”.2 Budowle magazynowe dzieli się na: otwarte, półotwarte i zamknięte. 1) Budowle magazynowe otwarte zwane także składowiskami, są to budowle nieosłonięte, z nawierzchnią gruntową lub utwardzoną, przeznaczone do składowania wyrobów odpornych na warunki atmosferyczne. Budowle magazynowe otwarte występują jako place składowe – do składowania wyrobów sztukowych, nie opakowanych (odlewy, wyrobu hutnicze itp.) oraz luzem (piasek, żwir itp.) 2) Budowle magazynowe półotwarte są to budowle częściowo odsłonięte, przeznaczone do składowania wyrobów o ograniczonej odporności na warunki atmosferyczne (przeważnie nie są odporne na działanie promieni słonecznych i opadów atmosferycznych). Budowle półotwarte występują jako: - wiaty magazynowe – do składowania wyrobów opakowanych w skrzyniach, w beczkach (np. oleje) oraz nieopakowanych (np. materiały budowlane) zasieki – do składowania wyrobów sypkich i kawałkowych luzem zbiorniki otwarte – do składowania wyrobów płynnych i półpłynnych

3) Budowle magazynowe zamknięte są to budowle całkowicie wydzielone z przestrzeni za pomocą pełnych przegród budowlanych oraz dachu przeznaczone do składowania wyrobów nie odpornych na warunki atmosferyczne, wymagających odpowiedniej temperatury, wilgotności, wentylacji oraz czystości powietrza w przestrzeni, w której będą przechowywane, a także wyrobów wymagających odpowiedniego zabezpieczenia. Budowle magazynowe zamknięte występują jako: 1.2.2 budynki magazynowe jedno i wielokondygnacyjne bunkry i piwnice (np. dla materiałów niebezpiecznych i wybuchowych) zbiorniki zamknięte i silosy

Określenie powierzchni, przestrzeni i wysokości budowli magazynowych Podstawowe określenia charakteryzujące budowle magazynowe, dotyczące ich

powierzchni, przestrzeni i wysokości zostały ustalone w normach i podane do powszechnego zastosowania więc wyjaśnimy tylko podstawowe pojęcia występujące w tych normach.
2

PN-81/B-01012. Budowle magazynowe. Podział, nazwy i określenia.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska Normy służące do określenia powierzchni, przestrzeni i wysokości: PN-70/B-02365, Powierzchnia budynków. Podział, określenia, zasady obmiaru3, PN-81/B-01012, Budowle magazynowe. Podział, nazwy, określenia4, PN-84/B-01800, Gospodarka magazynowa. Terminologia podstawowa5.

9

Wedle powyższych norm powierzchnia (przestrzeń) magazynowa dzieli się na następujące części: 1. Powierzchnia (przestrzeń) użytkowa – powierzchnia pomieszczeń służących do zaspokojenia potrzeb związanych bezpośrednio z przeznaczeniem budynku na wszystkich kondygnacjach. Powierzchnia użytkowa budynku składa się z powierzchni podstawowej i pomocniczej. 2. Powierzchnia (przestrzeń) podstawowa – powierzchnia przeznaczona do zaspokojenia podstawowych potrzeb wynikających z funkcji budynku lub jego wydzielonej części (na wszystkich kondygnacjach) powierzchnie do celów magazynowych. 3. Powierzchnia (przestrzeń) pomocnicza – powierzchnia przeznaczona od zaspokojenia pomocniczych potrzeb wynikających z funkcji budynku np. w budynku magazynowym pomieszczenia administracyjne. 4. Powierzchnia (przestrzeń) przyjęcia-wydania – część powierzchni w budowli przeznaczona do wykonania wszystkich czynności związanych z przyjmowaniem i wydawaniem zapasów. 5. Powierzchnia (przestrzeń) przepływu zapasów – powierzchnia (przestrzeń) przeznaczona do przemieszczania zapasów z powierzchni przyjęcia na powierzchnię wydania poprzez powierzchnię składową. 6. Powierzchnia (przestrzeń) manipulacyjna – powierzchnia (przestrzeń) przeznaczona do swobodnego ruchu przy układaniu i pobraniu zapasów z urządzeń do składowania lub stosów, znajdujących się miedzy powierzchniami zajętymi przez składowane zapasy (obejmuje wszystkie drogi manipulacyjne, przejazdowe, luzy manipulacyjne nie zaliczone do powierzchni składowej).

3
4 5

PN-70/B-02365, Powierzchnia budynków. Podział, określenia, zasady obmiaru. PN-81/B-01012, Budowle magazynowe. Podział, nazwy, określenia. PN-84/B-01800, Gospodarka magazynowa. Terminologia podstawowa.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

10

7. Powierzchnia (przestrzeń) składowa – powierzchnia (przestrzeń) przeznaczona do umieszczania zapasów w urządzeniach do składowania lub piętrzenia w stosy łącznie z luzami technologicznymi. 8. Powierzchnia (przestrzeń) operacyjna - powierzchnia (przestrzeń) będąca sumą powierzchni (przestrzeni) przyjęcia-wydania, przepływu zapasów i manipulacyjnej. 9. Powierzchnia (przestrzeń) główna – powierzchnia (przestrzeń) będąca sumą powierzchni (przestrzeni) składowej i manipulacyjnej. 10. Powierzchnia (przestrzeń) składowa – powierzchnia (przestrzeń) faktycznie zajmowane przez składowane zapasy. 11. Wysokość użytkowa – wysokość mierzona w świetle między podłogą budowli magazynowej, a najniżej położonym elementem stropu. 12. Wysokość komunikacyjna – wysokość określona przez zainstalowane w budowli magazynowej natorowe lub podwieszone środki transportu wraz z przemieszczanymi zapasami. 13. Wysokość bezpieczeństwa – wysokość, której nie należy zagospodarowywać ze względu na bezpieczeństwo obsługi i przemieszczania zapasów. 14. Wysokość składowa – wysokość, do której możliwe jest składowanie zapasów w budowli magazynowej. 15. Wysokość składowania – faktycznie wykorzystywana część wysokości składowej. 16. Droga magazynowa – część powierzchni podstawowej magazynu przeznaczona do ruchu ludzi i środków transportowych lub tylko do ruchu środków transportowych. W skład dróg magazynowych wchodzą drogi przejazdowe i manipulacyjne. 17. Droga przejazdowe – część powierzchni podstawowej magazynu przeznaczona do przejazdu środków transportu magazynowego. 18. Droga manipulacyjna – część powierzchni podstawowej magazynu przeznaczona do swobodnego ruchu w obrębie stosów lub urządzeń do składowania. 1.2.3 Charakterystyka budowli magazynowych. 1) rodzaj i wielkość 2) parametry konstrukcyjno-badawcze 3) mikroklimat

Budowle magazynowe charakteryzują się następującymi elementami:

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 4) pojemność 5) przepustowość Ad1) Wielkość budowli magazynowych określa się w m2 (powierzchnia) i w m3 (kubatura).

11

Ad2) Charakterystykę konstrukcyjno-budowlaną określa się przez podanie: liczby kondygnacji, obciążenia podłóg i stropów, siatki słupów, wysokości użytkowej, liczby i rozmieszczenia otworów drzwiowych oraz sposobu oświetlenia, ogrzewania i łączności. Ad3) Liczba kondygnacji wynika z określonych potrzeb przestrzennych budowli, rodzaju magazynowanych dóbr oraz dysponowanej wielkości działki budowlanej. Ad4) Rozpiętość siatki słupów wpływa na sposób zagospodarowania powierzchni magazynowej. Ad5) Liczba i rozmieszczenie otworów drzwiowych wynika ze sposobu zagospodarowania powierzchni magazynowej, przebiegu technologicznego, procesu magazynowania oraz liczby jednocześnie użytych środków transportowych. Ad6) Wymagana niezawodna łączność między ośrodkiem dyspozycyjnym, a magazynem oraz między sektorami magazynowymi może być wzrokowa z sygnałem świetlnym, telefoniczna lub radiowa. 1.2.4 Podział budowli magazynowych

1) Budowle magazynowe otwarte - place składowe są to ogrodzone, odpowiednio zabezpieczone tereny, o powierzchni przystosowanej do składowania towarów oraz poruszania się magazynowych środków transportowych, przeznaczone na magazynowanie wyrobów. Powinny one spełniać określone wymagania funkcjonalno-budowlane dotyczące głównych ich elementów, a mianowicie: a) nawierzchni b) ogrodzenia c) oświetlenia d) oświetlenia światłem sztucznym e) instalacji ppoż. oraz pomocniczego sprzętu ppoż. f) pomieszczenia dla magazyniera i pracowników magazynowych Najważniejszym elementem placów składowych są nawierzchnie. Rodzaj nawierzchni oraz jej właściwości wytrzymałościowe zależą od cech fizykochemicznych składowanych wyrobów,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

12

wywieranych obciążeń, a także od rodzaju zastosowanych środków transportu wewnętrznego. Zastosowanie składowania w jednostkach ładunkowych stwarza konieczność przystosowania nawierzchni do wymogów, jakie są niezbędne do zmechanizowanego procesu magazynowego. Wymogom takim odpowiadają nawierzchnie betonowe wylewane oraz nawierzchnie prefabrykowane specjalnie. 2) Budowle magazynowe półotwarte - wiaty magazynowe są to place składowe osłonięte dachem wspartym na słupach (wiaty nieosłonięte) lub dachem z co najmniej jedną ścianę boczną (wiary osłonięte). Wiaty magazynowe budowane są w konstrukcji: stalowej, żelbetonowej, drewnianej lub mieszanej. Wysokość słupów podtrzymujących dach wyznacza wysokość użytkowa wiaty. Wysokość ta powinna być dostosowana do dopuszczalnej wysokości piętrzenia jednostek ładunkowych dla zachowania stabilności spiętrzonego stosu, a także do wysokości podnoszenia zastosowanych urządzeń piętrzących z zachowaniem luzu bezpieczeństwa pomiędzy najwyższym punktem spiętrzonego stosu, a najniższym punktem konstrukcji dachu. Klasa odporności pożarowej wiaty wynika z obciążenia ogniowego wytworzonego przez składowane w wiacie towary parne. Pozostałe wymagania funkcjonalno-budowlane dotyczące nawierzchni (na poziomie terenu lub na poziomie podwyższonym), ogrodzenia, oświetlenia światłem sztucznym, instalacji ppoż. oraz pomocniczego sprzętu ppoż., a także pomieszczenia dla magazyniera i pracowników magazynowych są takie same, jak dla placów składowych. 3) Budowle magazynowe zamknięte -pod względem konstrukcyjnym dzielą się na: wielokondygnacyjne i jednokondygnacyjne. Budynki wielokondygnacyjne stanowią tradycyjny typ budynku magazynowego budowanego w większości w postaci konstrukcji żelbetonowej, z rampami zewnętrznymi samochodowymi i kolejowymi oraz bramami rozsuwanymi lub odchylanymi. Budynki te wyposażone są w centralne instalacje grzewcze, natomiast rzadko w wentylacyjne i klimatyzacyjne. Budynki magazynowe wielokondygnacyjne charakteryzują się następującymi cechami konstrukcyjno--funkcjonalnymi: rampami α) małymi β) zewnętrznymi wysokościami (zadaszonymi kondygnacji lub nie zadaszonymi) m), które z bramami były magazynowymi rozsuwanymi lub odchylanymi, (4,0-6,0 uzależnione od wysokości podnoszenia dostępnych w tym czasie urządzeń piętrzących, niską wytrzymałością podłóg (stropów) w granicach 8,00-16,00 kN/m2,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska χ)

13

gęstym rozstawem słupów - najczęściej 6,0 x 6,0 lub 6,0 x 9,0 (m) oraz rozbudowanymi stropów, podciągami, w co postaci wynikało dźwigów z wysokiego towarowych, obciążenia montowanych

δ)

transportem

pionowym

ze względu na konieczność przemieszczania towarów na kondygnacje. Bramy magazynowe rozsuwane lub odchylane w budynku z rampami (ze względu na konieczność ich ciągłego otwarcia w czasie trwania czynności przeładunkowych) powodują niekontrolowany napływ powietrza z zewnątrz magazynu. Powietrze to zanieczyszczone kurzem, dymem, agresywnymi gazami, parą, o przypadkowej temperaturze i wilgotności w znacznym stopniu powoduje zmiany warunków mikroklimatu przestrzeni magazynowej i destruktywnie wpływa na warunki przechowywania składowanych towarów. Niska wytrzymałość stropów utrudnia wysokie składowanie jednostek ładunkowych, co powoduje niski wskaźnik wykorzystania wysokości pomieszczenia magazynowego, a także uniemożliwia wprowadzenie mechanicznych urządzeń do wysokiego piętrzenia, które charakteryzują się dużą masą własną. Gęsty rozstaw słupów w znacznym stopniu utrudnia racjonalny sposób zagospodarowania powierzchni magazynowej, natomiast obecność transportu pionowego powoduje wydłużenie dróg transportowych wewnętrznych, czasu trwania czynności transportowych, a w konsekwencji znaczne obniżenie przepustowości magazynu. 4) Budynki jednokondygnacyjne typu halowego, stanowią obecnie najbardziej uniwersalny, powszechnie stosowany typ budynku magazynowego. Budynki jednokondygnacyjne budowane są w konstrukcji żelbetonowej i stalowej, o obudowie wykonanej w różnych systemach z różnych materiałów umożliwiających osiągnięcie wymaganej ochrony: termicznej, wilgotnościowej, oraz przed zanieczyszczeniami powietrza. Budynki te wyposażone są w zależności od wymagań w pełny zakres instalacji. W dostosowaniu do założonego systemu mechanizacji procesu magazynowego opartego na zastosowaniu mechanicznych urządzeń do wysokiego składowania towarów w jednostkach ładunkowych, magazyny jednokondygnacyjne budowane są o odpowiednich rozwiązaniach konstrukcyjnych oraz w odpowiednich przedziałach wysokości, a mianowicie: a) do 7,2 m - magazyny uniwersalne obsługiwane wózkami widłowymi podnośnikowymi o wysokości podnoszenia do 6,0 m,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

14

b) 7,2 m-12,0 m - magazyny uniwersalne obsługiwane wózkami widłowymi wysokiego podnoszenia specjalnymi (z widłami teleskopowymi bocznymi, oraz z widłami obrotowo-przesuwnymi) oraz układnicami regałowymi uniwersalnymi o małej i średniej wysokości składowania, c) pow. 12,0 m - magazyny specjalne wysokoregałowe (silosy paletowe obsługiwane układnicami regatowymi o dużej wysokości składowania). Magazyny jednokondygnacyjne uniwersalne o wysokości do 12,0 m są to budynki, w których konstrukcja nośna dachu wraz z elementami pokrycia dachowego oraz konstrukcja i elementy obudowy ścian bocznych oparte są na słupach wewnętrznych budynku. Zastosowanie dźwigarów o dużych rozpiętościach umożliwia wykonanie hali o dużym rozstawie słupów, dostosowanych do optymalnego ustawienia rzędów regałów oraz korytarzy międzyregałowych dla urządzeń piętrzących jednostki ładunkowe w gniazdach regałów. Magazyny wysokoregałowe o wysokości powyżej 12,0 m budowane są jako budynki magazynowe specjalne, w których słupy pionowe regałów (stalowe lub żelbetonowe) stanowią konstrukcję nośną dla elementów konstrukcji dachu oraz pokrycia dachu, a także elementów obudowy ścian bocznych. Na słupach nośnych regałów oparte są także tory jezdne układnic regałowych, przy pomocy których dokonuje się piętrzenia jednostek ładunkowych w gniazdach regałowych. Ze względu na znaczną wysokość budynków magazynowych jednokondygnacyjnych strefy przyjęć i wydań w tych budynkach tworzone są w postaci części niskiej budynku o wysokości 4,6 m. Magazyny jednokondygnacyjne budowane są jako bezrampowe o poziomie nawierzchni na poziomie podłogi skrzyń ładownych środków transportu zewnętrznego. Rozładunek środków transportu zewnętrznego dokonywany jest przez bramy magazynowe, które powinny być o konstrukcji segmentowej zwijanej w górnej części bramy. Przy bramach magazynowych na zewnętrznych ścianach budynku instalowane są śluzy uszczelniające, wykonane z gumowych elementów elastycznych. Samochód ciężarowy doprowadzony tylnym bokiem skrzyni ładownej dokładnie w obrys bramy, dociska elementy gumowe śluzy uszczelniającej i zamyka obrys bramy magazynowej uszczelniając ją. W ten sposób przez otwarte bramy w czasie wykonywania czynności przeładunkowych nie przedostaje się niekontrolowane powietrze z zewnątrz, a także osoby nie uprawnione do wstępu do magazynu.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

15

Rys.1.1 Brama magazynowa segmentowa. 5) Piwnice i bunkry – są to budowle zamknięte specjalnie przeznaczone do składowania materiałów niebezpiecznych lub wymagających odpowiednio niskiej temperatury i wysokiej wilgotności. Budowane są w dostosowaniu do warunków terenowych oraz każdorazowo traktowane indywidualnie, ze względu na brak rozwiązań typowych. Ich wielkość oraz rozmieszczenie zależą od ilości oraz rodzaju składowanych w nich wyrobów. 6) Zbiorniki zamknięte – są to budowle magazynowe zamknięte specjalnie przeznaczone do składowania gazów, cieczy oraz ciał stałych - od pylistych do kawałkowych. Ze względu na postać składowanego w nich wyrobu są budowane jako bezciśnieniowe i ciśnieniowe, natomiast za względu na wymagane warunki przechowywania -jako nie ogrzewane i ogrzewane. 1.2.5 • • • • Instalacje w budowlach magazynowych6

W budynkach magazynowych występują następujące instalacje: oświetleniowe, klimatyzacyjne, wodno-kanalizacyjne, przeciwpożarowe. Warunki jakie powinno spełniać oświetlenie w budynkach magazynowych określa norma PN-84/E-02033 „Oświetlenie wnętrz światłem elektrycznym"7. Natężenie oświetlenia w pomieszczeniach przyjęć i wydań powinno wynosić 200 lx liczone na powierzchni podłogi.

6

Z. Dudziński, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s.201209 7 PN-84/E-02033 „Oświetlenie wnętrz światłem elektrycznym.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

16

W strefie składowania korytarze międzyregałowe powinny być oświetlone przy pomocy opraw oświetleniowych zawieszonych w górnej części strefy składowania, emitujących światło rozproszone, nie powodujące powstania cieni, nie powodujące olśnienia operatora kontrolującego wzrokiem czynności wkładania i wyjmowania jednostek ładunkowych z najwyższych gniazd regałowych. Natężenie oświetlenia w korytarzach międzyregałowych powinno wynosić 150—200 lx liczone na poziomie podłogi magazynu. 1) Instalacje klimatyzacyjne – obejmują urządzenia do: ogrzewania, ochładzania i nawilżania, nawiewania oraz usuwania z pomieszczenia powietrza. Urządzenia do ogrzewania powietrza występują w postaci urządzeń CO, kurtyn powietrznych oraz nagrzewnic powietrznych. 2) Urządzenia do ogrzewania powietrza – stanowią podstawową grupę urządzeń klimatyzacyjnych, dzięki którym bez względu na porę roku w przestrzeni magazynowej utrzymywana jest stała, odpowiednia temperatura. Do tej grupy należą: • • kurtyny powietrzne, nagrzewnice powietrzne. 3) Kurtyny powietrzne – są montowane nad lub z boku bram magazynowych oraz nad drzwiami zewnętrznymi magazynu i służą do przeciwdziałania napływu z zewnątrz powietrza o przypadkowej temperaturze i wilgotności. Budowane są one z wodnymi oraz parowymi wymiennikami ciepła, a także z elektrycznym podgrzewaniem powietrza, które po nagrzaniu jest kierowane gwałtownym strumieniem w poprzek bramy lub drzwi zatrzymując powietrze przedostające się z zewnątrz. W okresie zimowym kurtyny powietrzne podgrzewają powietrze zasysane nad bramami lub drzwiami i przeciwdziałając powstawaniu wilgoci w obszarze bram i drzwi wejściowych oraz wyrównując temperaturę powietrza w tym obszarze. Natomiast latem kurtyny powietrzne działają jako „zimne", bez podgrzewania i powodują ochronę bram i drzwi zewnętrznych przed napływem z zewnątrz nagrzewanego powietrza o nieustalonej temperaturze. Kurtyny powietrzne produkowane są o różnych mocach grzewczych w dostosowaniu do wymiarów bram oraz drzwi. 4) Nagrzewnice powietrza – budowane są jako urządzenia o różnych mocach grzejnych z systemem nagrzewania powietrza palnikami gazowymi, olejowymi oraz grzałkami elektrycznymi, a także z wymiennikami ciepła wodnymi oraz parowymi. Pod względem

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

17

konstrukcyjnym wykonane są do montowania na ścianach, podwieszania pod stropem, a także jako przenośne, wyposażone w kółka jezdne i uchwyty do przemieszczania. Nagrzewnice powietrza wykonane są także jako agregaty grzewczo-wentylacyjne z wbudowanym wentylatorem na powietrze obiegowe lub powietrze świeże dostarczane przez skrzynkę czerpalną zamontowaną w otworze ściennym lub dachowym. 5) Urządzenia do ochładzania powietrza. Urządzenia chłodnicze budowane są z różnymi systemami chłodzenia, a mianowicie: • • • chłodzone powietrzem, chłodzone wodą, chłodzone za pomocą sprężarki z czynnikiem chłodniczym. Działają one na zasadzie pobierania powietrza z pomieszczenia, schładzając go oraz oddawania do pomieszczenia powietrza schłodzonego do odpowiedniej temperatury. W wyniku procesu schładzania wytwarzane są skropliny, które należy odprowadzać przewodem do miejsca zrzutu (sieci kanalizacyjnej lub specjalnego naczynia zbiorczego), a także wytwarzane jest ciepłe powietrze, które przewodem należy usunąć z pomieszczenia na zewnątrz. Pod względem konstrukcyjnym urządzenia chłodnicze budowane są z możliwością zainstalowania: na ścianach, oknach, sufitach, przejezdne oraz jako urządzenia stacjonarne (agregaty chłodnicze). 6) Urządzenia do osuszania powietrza – są to urządzenia przy pomocy których dokonywane jest obniżenie wilgotności powietrza w przestrzeni magazynowej. Budowane są jako urządzenia stacjonarne, zasilane prądem elektrycznym. Posiadają wbudowane wentylatory i przepustnice regulujące przepływ powietrza w urządzeniu prze trzy filtry, na których dokonywana jest kondensacja wilgoci. Urządzenia te pracują w zakresie wilgotności 40-100% przy temperaturach 5-32°C. Wydajności urządzenia przy maks. mocy pobieranej 4,6/13,7 W wynosi około 10001/24 h dla powietrza o parametrach 20°C i wilgotności 60%. 7) Urządzenia do nawiewania oraz usuwania powietrza – urządzenia wentylacyjne. Urządzenia wentylacyjne w zależności od spełnianych funkcji dzielimy na: α) wentylatory dachowe wyciągowe, β) χ) δ) wentylatory kanałowe uniwersalne, wentylatory kanałowe w wykonaniu przeciwpożarowym oraz przeciwwybuchowym, osprzęt pomocniczy do wentylatorów kanałowych.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

18

8) Wentylatory dachowe wyciągowe — służą do usuwania powietrza z przestrzeni magazynowej. Montowane są w dachu w tych obszarach magazynu, w których gromadzą się pyły, pary lub gazy ze składowanych towarów. Jeżeli stopień zanieczyszczenia powietrza pyłami, parami lub gazami odpowiada normom najniższych dopuszczalnych stężeń ze względów pożarowych i wybuchowych wówczas stosowane są wentylatory dachowe w wersji normalnej typ WD. Natomiast w przypadku składowania w magazynie gazów palnych oraz cieczy palnych, których pary wytwarzają w magazynie przestrzeń zagrożoną wybuchem, wówczas należy stosować wentylatory dachowe wyciągowe w wykonaniu przeciwwybuchowym WDEX. Przy wyborze wentylatora należy określić: a) b) c) kategorię zagrożenia wybuchem (Zł lub Z2), grupę wybuchowości (IIA, IIB, IIC), klasę temperaturową (Tl, T2, T3, T4)

oraz sprawdzić czy dany typ wentylatora posiada Orzeczenie Atestacyjne dotyczące bezpieczeństwa przeciwwybuchowego, którego numer powinien być uwidoczniony na metce wentylatora. 9) Wentylatory kanałowe uniwersalne – służą do przetłaczania powietrza w instalacji kanałów wentylacyjnych. Wentylatory te budowane są jako wentylatory osiowe i promieniowe dla współpracy z kanałami o przekroju kołowym, kwadratowym i prostokątnym, o różnych wymiarach i mocach od 30-3750 W. 10) Wentylatory kanałowe w wykonaniu przeciwpożarowym i przeciwwybuchowym — są to wentylatory przystosowane do pracy w pomieszczeniach o zagrożeniu pożarowym i w pomieszczeniach o zagrożeniu wybuchowym. Wentylatory te muszą posiadać Orzeczenie Atestacyjne dotyczące bezpieczeństwa przeciwpożarowego lub przeciwwybuchowego wraz z określeniem właściwości pożarowych i wybuchowych pomieszczeń, w których mogą być stosowane. 11) Osprzęt do kanałów wentylacyjnych – produkowany jest w postaci filtrów oraz tłumików, których zadaniem jest zatrzymywanie zanieczyszczeń mechanicznych (w postaci kurzu, pyłu, ciał stałych), chemicznych (gazów, par, dymów), a także biologicznych (bakterii, grzybów, pleśni itp.). Tłumiki, których konstrukcja pozwala na łącznie z wentylatorem po stronie ssawnej lub tłocznej bez powodowania strat ciśnienia, wywołają efekt tłumienia w pasmach częstotliwości od 125 Hz do 8 kHz o wielkości od 5 do 45 dB w zależności od typu i parametrów wentylatora.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

19

12) Centrale klimatyzacyjne (uniwersalne agregaty klimatyzacyjne) – są to wysoko sprawne urządzenia wykonujące pełną obróbkę powietrza w jednej obudowie. Budowane są z przeznaczeniem do instalowania zewnętrznego i wewnętrznego do systemu sieci kanałów (przewodów), którymi obrobione powietrze doprowadzone jest od góry do tych obszarów przestrzeni magazynowej, w których są przechowywane towary wymagające zachowania odpowiednich warunków mikroklimatu przestrzeni składowej. Centrale klimatyzacyjne wraz z siecią kanałów rozprowadzających obrobione powietrze o odpowiednich parametrach stosowane są najczęściej w magazynach, w których składowane towary charakteryzują się jednakowymi lub zbliżonymi parametrami mikroklimatu w całej przestrzeni składowej. 13) Instalacje wodno-kanalizacyjne – w magazynie muszą spełniać wymagania wynikające z zaspokojenia potrzeb na wodę i odprowadzenie ścieków dla celów: a) b) c) d) higieniczno-sanitarnych, instalacji ppoż., dodatkowych wymagań wynikających z przepisów dotyczących przechowywania niebezpiecznych substancji chemicznych, działalności pomocniczej i gospodarczej. Wymagania w zakresie instalacji wodno-kanalizacyjnych dla pomieszczeń higienicznosanitarnych w magazynie, do których zalicza się: umywalnie, natryski, łazienki, łaźnie, sauny, ustępy, szatnie, przebieralnie, pomieszczenia higieny osobistej kobiet, czyszczenia oraz suszenia odzieży i obuwia - zostały szczegółowo ustalone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. w sprawie warunków jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Warunki te dotyczą następujących elementów tych pomieszczeń i ich wyposażenia: a) b) c) d) e) wielkości powierzchni i wysokości, wymiarów drzwi, okien, szerokości przejść, dojść, materiałów wykończeniowych tych pomieszczeń, wyposażenia umywalki itp.), wentylacji tych pomieszczeń. 14) Zapotrzebowanie na wodę dla potrzeb instalacji ppoż. – w magazynie reguluje Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 22 stycznia 1993 r. w sprawie w urządzenia i sprzęt sanitarny (krany, natryski, pisuary,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

20

szczegółowych zasad przeciwpożarowego zaopatrzenia wodnego, ratownictwa technicznego, chemicznego i ekologicznego oraz warunków, którym powinny odpowiadać drogi pożarowe (Dz.U. Nr 8, póz. 42), a także normy PN-71/B-02864 „Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne. Zasady obliczania zapotrzebowania wody dla celów przeciwpożarowych do zewnętrznego gaszenia pożarów" oraz norma PN-71/B-02865 „Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne. Instalacja wodociągowa wewnętrzna przeciwpożarowa"8. Przepisy prawne dotyczące warunków magazynowania niebezpiecznych substancji chemicznych (np. trucizn, materiałów wybuchowych, substancji rakotwórczych) ustalają wymagania dotyczące dodatkowych pomieszczeń higieniczno-sanitarnych przeznaczonych na: α) umywalnie wyłącznie dla osób stykających się z substancjami, β) pralnie odzieży używanej przez osoby stykające się z substancjami. Pomieszczenia te muszą być wydzielone z pomieszczeń ogólnych, a ścieki w nich powstające muszą być neutralizowane. W pomieszczeniach magazynowych, w których składowane są niektóre rodzaje niebezpiecznych substancji chemicznych powinny być zainstalowane dodatkowe punkty czerpalne wody dla zmywania podłogi i urządzeń magazynowych stykających się z tymi substancjami, a ścieki z tych pomieszczeń powinny być neutralizowane. 1.3 Wyposażenie magazynów 1.3.1 Charakterystyka i podział wyposażenia magazynowego Wyposażenie magazynów stanowią środki techniczne i organizacyjne, takie jak maszyny, urządzenia, narzędzia, przyrządy i instalacje, za pomocą których są realizowane następujące funkcje magazynu: a) przepływ ładunków, organizacja tego przepływu oraz dokumentacja związana z przebiegiem technologicznego procesu magazynowego, b) utrzymywanie odpowiedniego mikroklimatu dla zapewnienia warunków przechowywania zapasów magazynowych oraz warunków pracy personelu magazynowego, c) zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz bezpieczeństwa pożarowego w magazynie. Wyposażenie magazynów dzielimy na 2 podstawowe grupy: a) wyposażenie technologiczne, b) wyposażenie instalacyjno-budowlane.
8

Ibidem s. 209

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

21

Urządzenia wyposażenia magazynowego muszą spełniać wymagania technologicznego procesu magazynowego, muszą być dostosowane do właściwości składowanych zapasów, a także do warunków funkcjonalno-budowlanych budynku magazynowego. 1.3.2 Wyposażenie technologiczne9 W skład wyposażenia technologicznego wchodzą następujące rodzaje urządzeń: a) urządzenia do składowania, b) magazynowe środki transportowe, c) pomocnicze urządzenia transportowe i magazynowe. 1) Urządzenia do składowania stanowią konstrukcje, na których (lub w których) są składowane zapasy magazynowe. Podstawowe zadanie urządzeń do składowania polega na zabezpieczeniu składowanych zapasów przed uszkodzeniami mechanicznymi, rozdzieleniu poszczególnych asortymentów przez wydzielenie dla każdego odpowiedniej przestrzeni składowej, zapewnieniu dostępu do każdego asortymentu oraz umożliwieniu mechanicznego piętrzenia przy składowaniu. 2) Magazynowe środki transportowe stanowią urządzenia, za których pomocą są dokonywane czynności przeładunków środków transportu zewnętrznego, przemieszczania wewnątrz magazynu, piętrzenia w czasie składowania oraz kompletacji przy wydawaniu z magazynu. 3) Pomocnicze urządzenia transportowe i magazynowe to urządzenia, za których pomocą są dokonywane czynności: kontroli ilościowej i jakościowej towarów, pakowania, formowania, zabezpieczania jednostek ładunkowych, znakowania ładunków i jednostek ładunkowych. Do grupy tej zalicza się urządzenia do automatycznej identyfikacji, łączności i zarządzania. 1.3.2.1 Urządzenia do składowania Urządzenia do składowania dobierane są pod kątem dostosowania do kształtów, wymiarów i masy składowanych wyrobów, sposobu wykonywania czynności składowania, a także poziomu mechanizacji procesu magazynowego. Ze względu na poziom mechanizacji czynności składowania mogą być realizowane różnymi systemami, a mianowicie: a)
9

systemem ręcznym

Ibidem s. 211

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska b) systemem zmechanizowanym

22

Każdy z tych systemów wymaga zastosowania różnych rodzajów i typów urządzeń do składowania. 1) Urządzenia do składowania w systemie ręcznym Czynności składowania wykonane są przez człowieka - swoją konstrukcją i wymiarami dostosowane są do możliwości ręcznego podnoszenia, wkładania, wyjmowania i przenoszenia ładunków. Z obowiązujących norm i przepisów wynika, że człowiek stojący na podłodze magazynu może wykonywać ręcznie czynności składowania do wysokości 2,0 m ładunków o masie do 20 kg. Przy wysokościach składowania większych niż 2,0 m, muszą być zastosowane urządzenia pomocnicze w postaci podestów i drabin. W ręcznym systemie prac magazynowych stosowane są następujące rodzaje urządzeń do składowania: a) b) c) d) podkłady, regały, stojaki, wieszaki. a) Podkłady są to urządzenia do składowania wyrobów nie uformowanych w paletowe jednostki ładunkowe. Stosowanie podkładów wynika z konieczności oddzielenia wyrobów od bezpośredniego styku z podłogą magazynu dla ich ochrony przed zawilgoceniem, zaburzeniem, przenikaniem bakterii, pleśni, a także dla umożliwienia wentylacji wyrobów składowanych w stosach. Podkłady wykonane są jako ażurowe lub szczelne, o wymiarach 800 x 1200 mm (zgodnie z systemem wymiarowym opakowań) i wysokości min. 100 mm. b) Regały stanowią najbardziej uniwersalną grupę urządzeń do składowania towarów sztukowych. Regały do obsługi ręcznej tzw. „niskie" - produkowane są jako regały uniwersalne i specjalne. Regały „niskie" uniwersalne produkowane są w postaci segmentów przystosowanych do szeregowego montażu dla otrzymania wymaganej długości rzędu. Segmenty o wysokości i długości 2,0 m, składają się z elementów nośnych (pionowych) wykonywanych z kształtowników zimnogiętych, z blachy stalowej (o grub. 2-4 mm) w postaci kątowników gęsto perforowanych. Głębokość segmentu jest w granicach 200-700 mm. Półki regałów wykonane są z wyprofilowanej blachy stalowej i mocowane są do elementów nośnych za

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

23

pomocą śrub lub szybko mocujących złączy. Elementy pionowe oraz półki są wykończone oraz zabezpieczone przez ocynkowanie lub malowanie. Regały „niskie" uniwersalne produkowane są z przeznaczeniem do składowania oraz do kompletacji. Regały te w zależności od sposobu zabudowy konstrukcji półek wykonane sąw różnych odmianach, a mianowicie: regały otwarte, regały zabudowane, regały z przegrodami, regały z wysuwanymi szufladami, regały zamykane. Regały otwarte stanowią najbardziej popularną, najczęściej stosowaną odmianę regałów do składowania różnorodnych asortymentów. Regały zabudowane i z przegrodami stosowane są w przypadku konieczności rozdzielenia składowanych asortymentów, natomiast z szufladami i zamykane - w przypadku konieczności zabezpieczenia składowanych asortymentów przez ich zamknięcie. Regały „niskie" specjalne produkowane są w następujących odmianach konstrukcyjnych jako: regały przesuwne, regały z podestem regałowym, regały przeznaczone do czynności kompletacyjnych. Regały przesuwne, są to segmenty regałów uniwersalnych ustawione na podstawie w postaci sztywnej ramy wyposażonej w kółka jezdne toczące się po szynach umieszczonych na podłodze magazynu. Przesuwanie poszczególnych segmentów regałów dokonywane jest ręcznie przez obracanie dźwigniami umieszczonymi na czołowych bokach regałów. Regały z podestem regałowym stosowane są w magazynach o dużej wysokości przestrzeni składowania, w której dokonywane jest składowanie ręczne w regałach niskich. W takim przypadku ponad regałami niskimi o wysokości 2,0 m jest pomost, na którym ustawiony jest następny poziom regałów niskich. Podawanie i zdejmowanie wyrobów składowanych w regałach na podeście dokonywane jest za pomocą wózka widłowego podnośnikowego lub za pomocą niewielkiego dźwigu towarowego w postaci obudowanej ruchomej platformy podnoszonej elektrycznie. Zastosowanie regałów z podestem pozwala na ustawienie na tej powierzchni składowej dwukrotnie większej ilości regałów uniwersalnych. Regały przeznaczone dla czynności kompletacyjnych budowane są w dwóch podstawowych odmianach, a mianowicie: • regały z pochyłymi półkami, w których wyroby drobne znajdujące się w opakowaniu lub pojemnikach ustawione są na pochyłych półkach. Po opróżnieniu ostatniego pojemnika zostaje on wyjęty z półki regału, a na jego miejsce zsuwa się następny pojemnik z tym samym asortymentem,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska •

24

regały przepływowe stanowią odmianę regałów z pochyłymi półkami, w których zamiast półek zamontowano przenośniki wałkowe lub krążkowe, po których opakowania zsuwają się swobodniej co pozwala na budowanie regałów o większej głębokości i ustawienie w jednym rzędzie większej ilości pojemników tego samego asortymentu. c) Stojaki – są to urządzenia do konstrukcji podporowej ramowej lub wspornikowej,

przeznaczone do składowania wyrobów w postaci dłużyc (w wiązkach lub pojedynczo) oraz wyrobów w postaci arkuszy (w pakietach lub pojedynczo). Stojaki dla wyrobów dłużycowych, takich jak: pręty, rury, kształtowniki, listwy itp., składowanych w wiązkach lub pojedynczo, produkowane są jako: słupkowe, stosowane w przypadku poziomego składowania wyrobów dłużycowych, stojaki wspornikowe (jedno- i dwustronne), lub stojaki klatkowe stosowane do poziomego składowania większej liczby asortymentów o mniejszych zapasach magazynowych. Stojaki do wyrobów w arkuszach, takich jak: blachy, płyty paździerzowe, spilśnione, szkło w taflach, ryzy papieru w dużych formatach itp. Wykonane są jako stojaki stożkowe ramowe (jedno- i dwustronne), stojaki szczelinowe stosowane do pionowego składowania wyrobów arkuszowych oraz stojaki wspornikowe równoległe (jedno- i dwustronne), stosowane do poziomego składowania wyrobów arkuszowych. d) Wieszaki magazynowe – są to urządzenia o konstrukcji wspornikowej lub ramowej przeznaczone dla składowania wyrobów w pozycji wiszącej. Wieszaki magazynowe produkowane są w dwóch podstawowych odmianach, a mianowicie: • wieszaki uniwersalne o konstrukcji wspornikowej (jedno- lub dwustronne), przeznaczone są do składowania różnych wyrobów w postaci: zwojów (paski klinowe, liny, sznury, paski skórzane itp.) oraz kręgów (opony, wiązki przewodów elektrycznych, wiązki rur gumowych, z tworzyw sztucznych itp.), • wieszaki specjalne przystosowane są do składowania określonej grupy np. wieszaki do składowania odzieży w pozycji wiszącej. 2) Urządzenia do składowania w systemie zmechanizowanym. W zmechanizowanym systemie prac magazynowych opartym na zastosowaniu jednostek ładunkowych oraz mechanicznych urządzeń do ich przemieszczania i piętrzeniaurządzenia do składowania muszą być dostosowane pod względem konstrukcji do wymiarów składowanych jednostek ładunkowych, ich masy, oraz umożliwiać ich obsługę urządzeniami

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

25

mechanicznymi. Urządzenia do składowania w systemie zmechanizowanym budowane są o znacznych wysokościach, umożliwiających maksymalne wykorzystanie wysokości pomieszczenia magazynowego, co przy znacznym obciążeniu jednostkami ładunkowymi wymaga ich dokładnego - poziomowego ustawienia i skutecznego mocowania do podłogi magazynu. Podstawowe rodzaje urządzeń do składowania w systemie zmechanizowanym to: regały paletowe uniwersalne, przejezdne, przepływowe, przesuwne, stojaki. a) Regały paletowe uniwersalne dzięki nowoczesnej konstrukcji rozbieralnej opartej na zastosowaniu lekkich, wytrzymałych elementów zimnogiętych gęsto perforowanych, złącz szybko-montujących oraz elementów, z których montuje się lub przezbraja gotowe segmenty pozwala na dobór odpowiedniego typu regału dostosowanego do parametrów przestrzeni magazynowej oraz składowanych ładunków. Gniazda paletowe tych regałów budowane są o pojemności 1,2 lub 3 jednostki ładunkowe, dzięki czemu w jednym gnieździe mogą być składowane asortymenty o różnych wielkościach zapasu magazynowego. Nośność gniazd od 300 do 3000 kg umożliwia składowanie lekkich, średnich oraz ciężkich jednostek ładunkowych. Regały te produkowane są o różnych wysokościach maksymalnie do 10,0 m - co jest wystarczające dla magazynów obsługiwanych wózkami widłowymi podnośnikowymi. Wobec dużej różnorodności typów rozwiązań konstrukcyjnych oraz parametrów produkowanych regałów, należy dokonać szczegółowej analizy parametrów przestrzeni magazynowej oraz struktury składowanych zapasów, aby dokonać właściwego doboru regałów. Prawidłowy dobór regałów przeznaczonych do zainstalowania w przestrzeni magazynowej ma na celu zapewnienie odpowiedniej ilości gniazd i segmentów, aby pomieścić zapasy przewidziane do składowania w programie magazynowym, w zakresie ilości zapasów wszystkich asortymentów przy założeniu, że wymiary i nośności gniazd regałowych będą odpowiadały wymiarom i masom składowanych ładunków. b) Regały przejezdne stanowią odmianę konstrukcyjną regałów paletowych, w których belki nośne gniazd regałowych zostały zastąpione wspornikami, na których spoczywają składowane ładunki, a wózek podnośnikowy widłowy wjeżdża w głąb regału dokonując czynności załadunkowe i rozładunkowe. Regały przejezdne tworzą bloki złożone z dowolnej liczby ustawionych obok siebie rzędów o dowolnej długości, dzięki czemu mogą być ustawione w dostosowaniu do kształtu i wymiarów przestrzeni magazynowej. Regały przejezdne stosowane są w dwóch odmianach technologicznych: nieprzelotowe oraz przelotowe. W regałach nieprzelotowych (ustawionych przy ścianie lub przegrodzie magazynowej) załadunek i

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

26

rozładunek regału prowadzony jest z jednej strony wg zasady „pierwsze weszło - ostatnie wyszło". W regałach przelotowych załadunek regału prowadzony jest z jednej strony, natomiast rozładunek z drugiej strony, przy zachowaniu zasady „pierwsze weszło — pierwsze wyszło". Regały przejezdne stosowane są w magazynach, gdzie składowane są jednostki ładunkowe nie przystosowane do piętrzenia, w których struktura asortymentowa charakteryzuje się małą ilością asortymentów przy dużej liczbie jednostek ładunkowych w poszczególnych asortymentach. Podstawową zasadą stosowania regałów przejezdnych jest to, aby w jednym rzędzie na całej długości składowany był jeden asortyment. Ze względów technologicznych bardziej elastycznym rozwiązaniem w zakresie sposobu zapełniania i opróżniania regału, a także stopnia wykorzystania jego pojemności, jest regał nieprzelotowy, w którym załadunek i rozładunek prowadzony jest z jednej strony. Wynika to z tego, że w regale przelotowym załadowany na całej długości rząd regatowy w czasie dostawy do magazynu, podczas sukcesywnego wydawania prowadzonego od strony wydań opróżnia się, a wolne miejsca po wydanych jednostkach ładunkowych nie mogą być wykorzystane dla następnych dostaw do momentu całkowitego opróżnienia rzędu. W związku z tym długość rzędu regałów przelotowych należy ustawić w taki sposób, aby ilość jednostek ładunkowych każdego asortymentu pozwoliła na zapełnienie min. 2 rzędów, co umożliwi bardziej elastyczne gospodarowanie pojemnością składową rzędów regałów. Pod względem ekonomicznym stosowane są regały przejezdne już od długości 4,5 m (co odpowiada 5 paletowym jednostkom ładunkowym). Składowanie w regałach przejezdnych stosowane jest w magazynach specjalnych, takich jak: • • • • chłodnie składowe, zamrażalnie owoców, dojrzewalnie owoców, komory suszenia, starzenia, nawilgacania. W magazynach tych składowane towary mają, wymuszony procesem technologicznym, okres pobytu w określonych warunkach kryptoklimatu, po czym cała partia towaru zostaje wyładowana dla przygotowania miejsca na następną partię. c) Regały przepływowe są to urządzenia do składowania dynamicznego, które polega na staczaniu się ładunku umieszczonego na przenośniku wałkowym lub rolkowym ustanowionym pod niewielkim kątem (2-4%) wewnątrz regału.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

27

Przenośnik wałkowy lub krążkowy wstawiony jako część nośna gniazda na całej głębokości bloku regałowego stanowi trasę nośną (tunel) dla ładunków przemieszczanych wewnątrz regału. Trasa nośna wyposażona jest w wałki hamujące (rozmieszczone co 1-2 m, które ograniczają prędkość przemieszczania ładunków) oraz urządzenie oporowo-rozdzielcze znajdujące się na końcowej krawędzi regału. Urządzenie oporowo-rozdzielcze zatrzymuje ostatni ładunek na krawędzi regału, natomiast przedostatni w odległości 200-300 mm od ostatniego, aby przy wyjmowaniu ładunku z regału nie następowało obcieranie i kaleczenie ładunków. Regały przepływowe pod względem sposobu przemieszczania ładunku budowane są w dwóch wersjach jako: • • nie napędzane (z przemieszczaniem grawitacyjnym), napędzane (z przemieszczeniem wymuszonym wałkami napędzanym silnikiem elektrycznym). Regały przepływowe pod względem sposobu obsługi budowane są w dwóch odmianach jako: • • przelotowe – w których załadunek i rozładunek następuje po przeciwnych stronach regału, nieprzelotowe – w których załadunek i rozładunek dokonywany jest po tej samej stronie regału. Występują jeszcze regały: przepływowe napędzane, przepływowe grawitacyjne, przesuwne. 1.3.2.1.1 Magazynowe środki transportowe.

Magazynowe środki transportowe są to urządzenia, przy pomocy których dokonywane jest przemieszczanie ładunków w ramach realizacji technologicznego procesu magazynowanego poczynając od rozładunku środków transportu zewnętrznego, przemieszczania wewnątrz magazynu, piętrzenia w czasie składowania, kompletowania w czasie wydawania oraz załadunku środków transportowych przy wysyłce do odbiorcy. Ze względu na rodzaj napędu magazynowe środki transportowe dzielimy na: • • magazynowe środki transportowe nie napędzane (ręczne), magazynowe środki transportowe napędzane.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 1) Magazynowe środki transportowe nie napędzane (ręczne). Do tej grupy środków transportowych zaliczamy następujące rodzaje urządzeń: a) b) c) wózki platformowe, wózki unoszące widłowe, wózki podnośnikowe widłowe.

28

Ad a) Wózki platformowe stanowią najbardziej uniwersalne urządzenia transportowe do ręcznego przemieszczania ładunków sztukowych. Budowane są o różnych wymiarach platform, różnym udźwigu oraz o różnej konstrukcji jako: • • • platformowe proste, platformowe obudowane, platformowe wielopoziomowe. Ad b) Wózki unoszące widłowe stanowią najbardziej uniwersalne urządzenia transportowe do ręcznego unoszenia i przemieszczania jednostek ładunkowych przy ich rozładunku ze środku transportu zewnętrznego oraz przewozu wewnątrz magazynu. Nośności wózków unoszących dostosowane są do masy jednostek ładunkowych znormalizowanych (600; 1200; 2500 kg). Stosowane są również wózki unoszące wyposażone w wagi automatyczne z ekranami do odczytu wyniku pomiaru lub w drukarki wykonujące na taśmie papierowej zapis wyniku pomiaru, datę, kod towaru itp. Ad c) Wózki podnośnikowe widłowe ręczne stosowane są w magazynach, w których towary składowane są w jednostkach ładunkowych przy niewielkiej przepustowości magazynu czyli niewielkiej liczbie przyjmowanych do składowania i wydawanych jednostek ładunkowych. Wózki te budowane są z ręcznym napędem dźwigniowym mechanizmu podnoszenia oraz z napędem za pomocą silnika elektrycznego zasilającego z sieci przewodem elektrycznym lub z akumulatorowym napędem silnika podnoszenia. 2) Magazynowe środki transportowe napędzane. Do tej grupy środków transportowych zaliczamy następujące rodzaje urządzeń: a) b) c) d) e) ciągniki z przyczepami, wózki platformowe, wózki widłowe unoszące akumulatorowe, wózki widłowe podnośnikowe uniwersalne, wózki widłowe podnośnikowe specjalne,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska f) g) h) układnice regatowe, suwnice magazynowe pomostowe, przenośniki magazynowe.

29

Ad a) Ciągniki z przyczepami są to urządzenia transportowe stosowane do przemieszczania wyrobów wewnątrz magazynu na duże odległości przy dużej ilości przemieszczanych ładunków. Ciągniki budowane są z napędem akumulatorowym do pracy w magazynach zamkniętych lub z napędem spalinowym do pracy w wiatach lub na składowiskach otwartych. Ad b) Wózki platformowe stanowią bardzo popularne, często stosowane w magazynach urządzenie transportowe do przewozu ładunków i jednostek ładunkowych na duże odległości. Wykonywane są bez burt lub z burtami na skrzyni ładownej. Wózki platformowe z napędem akumulatorowym stosowane są w pomieszczeniach zamkniętych, natomiast do pracy na przestrzeniach otwartych wózki platformowe wyposażone są w silniki spalinowe oraz kabiny zamykane dla operatora. Ad c) Wózki widłowe unoszące akumulatorowe stosowane są na frontach przeładunkowych do rozładunku jednostek ładunkowych ze środków transportu zewnętrznego. Budowane są jako prowadzone z dźwignią, przy pomocy której operator steruje wózkiem idąc za nim lub jako kierowane z fotelem operatora na wózku. Ad d) Wózki widłowe podnośnikowe uniwersalne stanowią najczęściej stosowane urządzenia do piętrzenia jednostek ładunkowych przy ich składowaniu. Ze względu na napęd budowane są z napędem akumulatorowym, napędzane silnikami wysokoprężnymi, oraz silnikami na gaz. Ze względu na sposób kierowania budowane są jako prowadzone z dźwignią sterującą oraz kierowane z fotelem dla kierowcy. Pod względem rozwiązań konstrukcyjnych wózki widłowe podnośnikowe budowane są: • • • z masztem wewnętrznym stałym, z masztem wewnętrznym wysuwnym, z masztem czołowym. Najbardziej uniwersalnym typem wózków widłowych podnośnikowych są wózki podnośnikowe czołowe. Wózki te wyposażone są w maszty teleskopowe zamocowane w części czołowej wózka. Do masztu teleskopowego zamocowana jest płyta czołowa wideł, która jest przystosowana do zakładania wideł uniwersalnych, a także innych typów osprzętu pomocniczego do chwytania, unoszenia, obracania ładunków o różnorodnych kształtach.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

30

Wózki widłowe podnośnikowe budowane są z otwartym stanowiskiem dla operatora, wyposażonym w kratę ochronną górną lub z kabiną zamykaną, ocieplaną, ogrzewaną hermetyczną (dla gazów i pyłów) oraz z izolacją dźwiękochłonną. Wózki widłowe podnośnikowe klasy Ex budowane są w dostosowaniu do pracy w pomieszczeniach zagrożonych wybuchem. Ad e) Wózki widłowe podnośnikowe specjalne budowane są jako wózki: • • • przystosowane do obsługi określonych rodzajów ładunków, to jest wózki boczne do obsługi ładunków dłużycowych, oraz podsiębierne do obsługi kontenerów wielkich, terenowe do pracy w warunkach nieutwardzonych nawierzchni (place budowy, gospodarstwa robię itp.), przeznaczone do pracy w wąskich korytarzach międzyregałowych (wózki z teleskopowym mechanizmem widłowym oraz wózki z obrotowo-przesuwnym mechanizmem wideł). Ad f) Układnice regałowe są to urządzenia stosowane do piętrzenia jednostek ładunkowych w gniazdach regałowych oraz do wykonania czynności kompletacyjnych. Stosowane są do piętrzenia jednostek ładunkowych w regałach o wysokości powyżej 8,0 m. Budowane • • • są w trzech podstawowych odmianach dostosowanych do wymagań technologicznego procesu magazynowego, a mianowicie: układnice kompletacyjne, układnice do piętrzenia jednostek ładunkowych, ukiadnice wielofunkcyjne, do kompletacji oraz piętrzenia jednostek ładunkowych. Pod względem konstrukcyjnym układnice budowane są jako jednokolumnowe (do wysokości - 16,0 m) oraz dwukolumnowe (pow. 16,0 m). Maksymalna wysokość układnicy dwukolumnowej pracującej w magazynie wysoko regałowym wynosi 54,0 m. Pod względem sterowania układnice budowane są w dostosowaniu do sterowania ręcznego (z kabiną operatora) oraz w dostosowaniu do sterowania automatycznego. Ad g) Suwnice magazynowe pomostowe są to urządzenia pracujące w magazynach projektowanych i wybudowanych w dostosowaniu do warunków pracy tych urządzeń. Suwnice te w zależności od przyjętego sposobu składowania oraz rodzaju składowanych ładunków budowane są jako: • • suwnice pomostowe ze zbloczem hakowym, suwnice pomostowe kolumnowe widłowe.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

31

Suwnice pomostowe ze zbloczem hakowym stosowane są najczęściej do przeładunków, przemieszczenia i piętrzenia (w obszarze pracy suwnicy) ładunków dłużycowych, pakietów, dużych i ciężkich ładunków i konstrukcji, mocowanych za pomocą zawiesi łańcuchowych i linowych zakończonych hakami. Suwnice pomosty kolumnowe widłowe są urządzeniami bardziej uniwersalnymi, stosowanymi do przemieszczania i piętrzenia różnych rodzajów jednostek ładunkowych (podobnie jak wózki widłowe podnośnikowe). Ad h) Przenośniki magazynowe są to środki transportowe o ograniczonym zasięgu, pracujące ruchem ciągłym, przerywanym lub cyklicznym. Przenośniki ze względu na element nośny dzielimy na: • • • cięgnowe (taśmowe, członowe, kubełkowe, podwieszone), bezcięgnowe (grawitacyjne, wstrząsowe, śrubowe, wałkowe), z elementem nośnym (hydrauliczne, pneumatyczne). Do przemieszczania ładunków i jednostek ładunkowych w magazynie stosowane są przenośniki: wałkowe, rolkowe, łańcuchowe, taśmowe, podwieszone i podłogowe. Pod względem rodzaju napędu przenośniki budowane są jako grawitacyjne (beznapędowe) oraz napędzane (za pomocą silników elektrycznych). Przenośniki wałkowe, rolkowe, taśmowe, stosowane są w magazynie do: przemieszczania ładunków w strefie przyjęć (do przepakowywania, segregowania, kontrolowania wymiarów i masy), do przemieszczania ładunków pomiędzy strefą przyjęć a strefą obsługi czół regałowych (kierowanie ładunków do odpowiednich korytarzy międzyregałowych), pomiędzy strefą obsługi czół regałowych i strefą wydań (kierowanie ładunków do wykonywania czynności kompletacji) oraz w strefie wydań (kompletowanie wysyłki, przepakowywanie, kontrolowanie przed wydaniem do odbiorcy). Środki transportowe napędzane stosowane w magazynach muszą posiadać certyfikaty na znak bezpieczeństwa oraz być oznaczone tym znakiem. Odpowiedzialnym za certyfikację magazynowych środków transportowych oraz za ich oznaczanie tym znakiem jest producent lub dystrybutor urządzeń.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

32

II. ZARZĄDZANIE MAGAZYNEM
2.1 Organizacja gospodarki magazynowej.
„Organizacja gospodarki magazynowej to całokształt sposobów postępowania i przedsięwzięć podejmowanych, stosowanych i współdziałających ze sobą przy zarządzaniu magazynami oraz dobór struktur organizacyjnych, mających na celu optymalna koordynację wszystkich funkcji magazynu dla osiągnięcia największego efektu przy najmniejszych nakładach pracy żywej i uprzedmiotowionej”10. 2.1.1 Istota organizacji gospodarki magazynowej Organizacja gospodarki magazynowej powinna być uregulowana wewnętrznymi aktami normatywnymi przedsiębiorstwa w postaci zarządzeń dyrekcji, instrukcji, regulaminów itp. Całokształt tych aktów normatywnych jest określany jako formalnoprawne podstawy organizacji gospodarki magazynowej lub organizacja w ujęciu statycznym, w odróżnieniu od organizacji w ujęciu dynamicznym, obejmujące rzeczywisty przebieg logistycznego procesu magazynowego. Na a) b) c) d) e) całokształt organizacji pracy i zarządzania gospodarką magazynową w przedsiębiorstwie składają się następujące grupy zagadnień: struktura organizacyjna gospodarki magazynowej, zatrudnienie pracowników magazynowych i ich zakresy czynności, dokumentacja obrotu magazynowego i ewidencja zapasów, odpowiedzialność personelu magazynowego, kontrola gospodarki magazynowej, w tym inwentaryzacja zapasów. Do prawidłowego zorganizowania gospodarki magazynowej jest zobowiązane kierownictwo przedsiębiorstwa, które przede wszystkim powinno ustalić właściwą organizację statyczną, zapewnić środki działania, kontrolę i nadzór nad pracą magazynów. Działalność w zakresie statystycznej organizacji gospodarki magazynowej polega między innymi na opracowaniu regulaminów i zarządzeń wewnętrznych, określających zakres działania poszczególnych magazynów, czynności i odpowiedzialności zatrudnionych w nim osób, system obiegu dokumentów, warunki przechowywania zapasów, normy ubytków naturalnych itp.
10

Z Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Ośrodek doradztwa i doskonalenia kadr sp. z .o.o., Gdańska 2002, s 327

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

33

W każdym prawidłowo zorganizowanym przedsiębiorstwie podstawowe dokumenty dotyczące organizacji powinny być zebrane w tzw. księdze służb. Zamieszcza się w niej akty normatywne, statut, regulamin, taryfikatory oraz opis struktury organizacyjnej, w którym sprecyzowane są zdania i obowiązki poszczególnych komórek. Jednym z dokumentów, wchodzących w skład księgi służb, jest instrukcja magazynowa i regulamin pracy magazynu. Dokumenty te ułatwiaj ą kierownictwu zarządzanie magazynami, pozwalają na równomierne rozłożenie pracy, zapewniają jej ciągłość, a także umożliwiają każdemu pracownikowi zapoznanie się z zagadnieniami dotyczącymi całego przedsiębiorstwa, normują przebiegi podstawowych czynności, a w konsekwencji przyczyniają się do obniżenia kosztów działalności przedsiębiorstwa. W celu zapewnienia sprawnego zarządzania magazynami niezbędne jest opracowanie i wdrożenie regulaminu pracy magazynu oraz instrukcji szczegółowych dotyczących bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Regulamin pracy magazynu powinien zawierać następujące dane11: a) b) c) d) e) f) g) h) nazwę przedsiębiorstwa i adres, podległość organizacyjną magazynu oraz jego podstawowe zadania, wewnętrzną strukturę organizacyjną magazynu, zakres czynności i odpowiedzialności personelu magazynowego, godziny pracy magazynu, podstawowe zasady dokumentowania operacji magazynowych, postanowienia dotyczące pracy w magazynie kobiet i młodocianych, określenie zasad i trybu postępowania w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz zabezpieczeń różnego rodzaju (energetycznych, wodnokanalizacyjnych itp.), i) sposób zabezpieczenia magazynu przed kradzieżą, i innymi nadużycia mi oraz wskazanie komórek organizacyjnych odpowiedzialnych za te sprawy. Przyjęcie przez magazyniera Regulaminu Pracy powinno być potwierdzone pisemnym oświadczeniem. Organizacja gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie określona jest zazwyczaj instrukcją magazynową, zatwierdzoną wewnętrznym zarządzeniem kierownika jednostki.

11

Ibidem, s. 330

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

34

Instrukcja magazynowa powinna być opracowana dla istniejącego lub projektowanego układu magazynów w przedsiębiorstwie. Między innymi powinna ona określać: strukturę magazynów, rodzaje pomieszczeń magazynowych występujących w przedsiębiorstwie, rozmieszczenie tych pomieszczeń na terenie przedsiębiorstwa, ustalać co powinno być w nich przechowywane, podawać zakresy czynności i odpowiedzialności personelu magazynowego, zasady obiegu dokumentacji, sposoby składowania zapasów, wykaz urządzeń do składowania, środków transportowych i innych urządzeń pomocniczych, system przyjęcia wydania z magazynu zapasów, sposób zabezpieczenia przed kradzieżą i przed pożarami, przepisy o systemie przepustkowym oraz zasady przeprowadzania inwentaryzacji i kontroli gospodarki magazynowej. Istotną częścią składową instrukcji magazynowej powinny być załączniki, z których najważniejszymi są12: a) b) c) dokumentacja magazynowa oraz schematy jej obiegu, przykładowe schematy zagospodarowania przestrzeni magazynowej, wykazy norm i przepisów dotyczących gospodarki magazynowej (np. dotyczących: warunków przechowywania podstawowych grup wyrobów i BHP, wyciągi z dekretu o przewozie przesyłki i osób kolejami wraz z przepisami wykonawczymi dotyczącymi m.in. postępowania reklamacyjnego, a poza tym wybrane PN i BN), d) e) f) g) h) wykazy norm ubytków naturalnych w magazynowaniu i transporcie podstawowych grup wyrobów, ciężary właściwe i objętościowe niektórych wyrobów, tabele objętościowe tarcicy, tabele przeliczeniowe cali angielskich na milimetry, tabele obliczeń względnej wilgotności powietrza w magazynie. W aktach przedsiębiorstwa powinien się znajdować jeden egzemplarz instrukcji magazynowej pokwitowany przez pracowników magazynowych. Stanowi to potwierdzenie przyjęcia do wiadomości postanowień zawartych w instrukcji. 2.1.2 Struktura organizacji gospodarki magazynowej. Struktura organizacji gospodarki magazynowej jest podstawą, na której opiera się system zarządzania. Tworzy się ją w taki sposób, aby ułatwić sprawne zarządzanie całością gospodarki magazynowej.
12

Stanowi

ona

istotny

warunek

sprawnego

funkcjonowania

systemu

Ibidem, s. 333

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

35

logistycznego przedsiębiorstwa i dlatego powinna być ściśle związana z tym systemem. Do głównych czynników wpływających na strukturę organizacji gospodarki magazynowej należy zaliczyć: kwalifikacje personelu, stosunki międzyludzkie wynikające z ogólnej organizacji przedsiębiorstwa, powiązania koordynacyjne z innymi komórkami przedsiębiorstwa oraz osobowość kierownika13. 1) Typowe przykłady struktur organizacyjnych Struktura organizacyjna gospodarki magazynowej może być w poszczególnych przedsiębiorstwach, zwłaszcza produkcyjnych, rozwiązywana różnie. Do najbardziej typowych schematów organizacyjnych w przedsiębiorstwach produkcyjnych należą takie, w których pracę magazynów materiałowych nadzorują bezpośrednio działy zaopatrzenia lub gospodarki materiałowej, a pracę magazynów wyrobów gotowych - działy zbytu lub sprzedaży albo handlowe, przy bieżącym współdziałaniu z komórką logistyki. Służba magazynowa w przedsiębiorstwach produkcyjnych powinna być w zasadzie podporządkowana za pośrednictwem komórki logistyki - zastępcy dyrektora do spraw handlowych lub ekonomicznych. W przedsiębiorstwach średniej wielkości, w których nie istnieje stanowisko zastępcy dyrektora do spraw handlowych lub ekonomicznych, nadzór nad pracą magazynów materiałowych powinien sprawować zastępca dyrektora do spraw technicznych za pośrednictwem działu zaopatrzenia lub komórki logistyki. Różnie jest także rozwiązywana wewnętrzna organizacja magazynów materiałowych, co należy przede wszystkim od wielkości przedsiębiorstwa. W dużych przedsiębiorstwach produkcyjnych, posiadających kilkanaście magazynów branżowych, organizowany jest zespół magazynów w formie osobnej sekcji, działającej najczęściej w formach działu gospodarki materiałowej, na czele którego stoi kierownik. Zespół magazynów nadzoruje pracę wszystkich magazynów w przedsiębiorstwie, kontroluje prawidłowe rozmieszczenie i zabezpieczenie przechowywanych materiałów, kontroluje i ewidencjonuje zapasy materiałowe oraz opracowuje analizy na użytek kierownictwa przedsiębiorstwa. W mniejszych przedsiębiorstwach produkcyjnych, posiadających jeden lub kilka magazynów, nie tworzy się zespołu magazynów, a wymienione funkcje wykonuje kierownik magazynu, który organizacyjnie wchodzi w skład komórki zaopatrzenia lub gospodarki materiałowej. Struktura organizacyjna gospodarki magazynowej powinna wynikać z konkretnych zadań i warunków działania przedsiębiorstwa, będącego właścicielem ma13

Ibidem, s. 334

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

36

gazynów. Stąd też istnieją różne struktury organizacyjne w magazynach przedsiębiorstw handlowych, spedycyjnych i przemysłowych. Szczególnie istotne różnice istnieją pomiędzy organizacją magazynów w przedsiębiorstwach produkcyjnych jedno- i wielozakładowych. Skomplikowana jest zwłaszcza organizacja w przedsiębiorstwach produkcyjnych wielozakładowych, gdy poszczególne zakłady i magazyny zlokalizowane są z dala od siedziby zarządu przedsiębiorstwa. W tych warunkach znaczna część funkcji związanych z zarządzaniem magazynami musi być powierzona kierownictwu poszczególnych zakładów, zamiast odpowiedzialnym branżowo pracownikom zarządu przedsiębiorstwa. W związku z tym, bezpośrednim przełożonym magazyniera powinien być kierownik zakładu, co jednak nie zwalnia magazyniera od ścisłej współpracy z komórką w zarządzie przedsiębiorstwa odpowiedzialną za gospodarkę magazynową. System organizacji gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie wielozakładowym powinien być opracowany w ramach kompleksowego projektu organizacyjnego przedsiębiorstwa, ze szczególnym uwzględnieniem podziału zadań i kompetencji odpowiednich komórek organizacyjnych pomiędzy zarządem przedsiębiorstwa a kierownikami poszczególnych zakładów. Elementy te powinny być uwzględnione między innymi w instrukcji magazynowej. Najczęściej spotykaną formą organizacyjną magazynów materiałowych są magazyny wielobranżowe tworzone w małych i średnich przedsiębiorstwach produkcyjnych. Obok nich, w poszczególnych przedsiębiorstwach, tworzy się również magazyny jednobranżowe, których określenie i zakres zależą do rodzaju i ilości materiałów podstawowych zużywanych do produkcji (np. magazyny artykułów chemicznych, materiałów budowlanych, drewna, stali). Magazyny te mogą zaopatrywać w materiały wszystkie działy produkcji przedsiębiorstwa i wówczas nazywane są centralnymi lub też mogą obsługiwać tylko jeden lub kilka wydziałów produkcyjnych i wówczas nazywane są magazynami wydziałowymi. Taki układ organizacyjny magazynów produkcyjnych wynika często z warunków lokalizacyjnych i z potrzeb skrócenia przewozów materiałów między magazynem a wydziałami produkcyjnymi. Poza magazynami branżowymi, które podlegają służbom zaopatrzenia w przedsiębiorstwach produkcyjnych organizowane są również magazyny wydziałowe podręczne i międzyoperacyjne oraz wypożyczalnie narzędzi, podlegające wydziałom produkcyjnym lub wydziałom obsługi ruchu (wypożyczalnie narzędzi). Są one przeznaczone do krótkotrwałego składowania niewielkich zapasów materiałów podstawowych, pomocniczych i narzędzi pracy dla zapewnienia sprawnego zaopatrywania wydziałów produkcyjnych. Ten system jest głównie stosowany

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

37

w przedsiębiorstwach, w których magazyny zaopatrzenia pracują na jedną zmianę, a produkcja prowadzona jest na dwie lub trzy zmiany. Magazyny międzyoperacyjne, podlegające odpowiednim wydziałom produkcyjnym, występują również w przedsiębiorstwach przemysłu maszynowego i elektrotechnicznego o produkcji seryjnej. Ich zadaniem jest przechowywanie elementów i podzespołów wykonanych w dawnym wydziale produkcyjnym i przeznaczonych do dalszego przerobu w innym wydziale, a tym samym wyrównanie wahań w produkcji montażowej poszczególnych wydziałów. a) Struktura organizacyjna magazynów wyrobów gotowych nie wykazuje w poszczególnych przedsiębiorstwach większych różnic. Pracę tych magazynów nadzoruj ą działy sprzedaży lub marketingu. Magazyny te zajmują się przyjmowaniem i wydawaniem wyrobów gotowych. Są to najczęściej magazyny jednobranżowe, co wynika z rodzaju produkcji przedsiębiorstwa, koncentrującej się na wytwarzaniu wyrobów jednej branży. Struktura organizacyjna magazynów jednostek obrotu towarowego zależy od szczebla, na jakim magazyn jest utworzony, tzn. od tego czy są to magazyny hurtu, detalu czy skupu. Magazyny hurtu tworzone są przy hurtowniach jedno lub wielobranżowych. Rysunek 3. obrazuje najczęściej spotykane struktury organizacyjne magazynów hurtu. Udział magazynów hurtu w dystrybucji towarów ostatnio maleje ze względu na zwiększające się dostawy towarów przez producentów i importerów bezpośrednio do sieci detalicznej. b) Magazyny szczebla detalu organizowane są wówczas, gdy jednostki handlu hurtowego nie zapewniają sprawnej obsługi sklepów. Ich zadaniem jest bieżące zaopatrywanie sieci sklepów detalicznych lub supermarketów w potrzebne towary. Struktura organizacyjna magazynów detalu nie różni się w zasadzie od struktury magazynów hurtu. c) Struktura organizacyjna magazynów skupu zależy od tego, czy są one tworzone przez przedsiębiorstwa przemysłowe, czy też handlowe. Najczęściej są to magazyny jednobranżowe (owocowe, warzywne, zbożowe itp.) prowadzone przez pracownika macierzystego przedsiębiorstwa - handlowego lub przemysłowego. Pracę tych magazynów nadzoruje komórka kierująca również magazynami przedsiębiorstwa macierzystego. Ich zadaniem jest odpłatne przejmowanie skupowanych dóbr, przechowywanie tych dóbr oraz przekazywanie przedsiębiorstwom przemysłowym w celu przetworzenia lub jednostkom obrotu towarowego do dalszej odsprzedaży.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

38

Struktura organizacyjna magazynów powinna być ekonomicznie uzasadniona. W związku z tym, w przedsiębiorstwach przemysłowych nie należy rozbudować zbytnio struktury magazynów i tworzyć wielu, nie zawsze uzasadnionych odrębnych magazynów. Sytuacja taka ujemnie wpływa na działalność przedsiębiorstwa, stwarza bowiem konieczność posiadania większych zapasów określonego materiału, zmniejsza możliwość dysponowania tymi materiałami, a także zwiększa liczbę przeładunków. Nie oznacza to, że centralizacja magazynów jest celowa we wszystkich przedsiębiorstwach. Najogólniej mówiąc, może ona występować z powodzeniem w przedsiębiorstwach małych i średnich, natomiast mniej jest celowa w przedsiębiorstwach o produkcji masowej i wielkoseryjnej. 2) Karta charakterystyki gospodarki magazynowej14 Sprawność zarządzania gospodarką magazynową zależy m.in. od posiadania odpowiedniego zestawu informacji charakteryzujących jej stan, dotyczących: budowli, wyposażenia i podstawowych elementów organizacji pracy w magazynie. Dane liczbowe z tego zakresu oraz informacje dotyczące dynamiki ich rozwoju i ewentualnych zmian znajdują się w kilku różnych komórkach funkcjonalnych przedsiębiorstwa. Sytuacja ta utrudnia poznanie stanu potencjału magazynowego przedsiębiorstwa, ocenę jego działalności oraz ustalenie kierunków zmian w tym zakresie. Niezbędne jest więc dysponowanie pełnym zestawem informacji dotyczących gospodarki magazynowej przedsiębiorstwa, stanowiących jeden zwarty dokument. Takim dokumentem może być w „Karta dziedzinie charakterystyki gospodarki gospodarki magazynowej, magazynowej korygowanie przedsiębiorstwa". Wdrożenie tej karty do praktyki pozwoli m.in. bieżące kontrolowanie działalności przedsiębiorstwa zauważonych nieprawidłowości oraz podejmowanie decyzji w zakresie inwestycyjnym i organizacyjno-technicznym. 2.1.3 Zasady odbioru, przyjęcia, oraz wydawania wyrobów i materiałów. 2.1.3.1 Ogólne zasady odbioru15 Odbiór wyrobów do magazynu powinien odbywać się na podstawie specjalnej instrukcji kontroli lub instrukcji magazynowej, która powinna zawierać: metodę kontroli, jej
14 15

Ibidem, s. 339 Z. Dudzuński, Jak sporządzić instrukcje magazynową, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o., Gdańsk 2003,s 140

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

39

zakres częstotliwość oraz środki i personel, który ją przeprowadza. Zakres kontroli jakości powinien być uzgodniony z dostawcą przez dział zakupu (zaopatrzenia). Może być ona pełna lub częściowa (wyrywkowa). W przypadku kontroli wyrywkowej bada się tylko część dostarczonej partii wyrobów. Metoda ta jest stosowana w przypadkach, gdy kontrola pełna wiąże się ze stosunkowo dużymi kosztami lub gdy w wyniku badania wyrób ulega zniszczeniu lub zmniejsza się jego wartość użytkowa. W wyniku kontroli jakości ustala się towary, które przyjmuje się w 100%, częściowo lub odrzuca całą partię i zwraca dostawy. Celem kontroli jakości w przedsiębiorstwie przemysłowym jest przeciwdziałanie stosowania w produkcji materiałów i surowców złej jakości, pogarszających w konsekwencji jakość wyrobów gotowych, dlatego też w umowach z dostawcami powinny być ściśle sprecyzowane warunki odbioru jakościowego oraz określone konsekwencje w przypadku dostawy wyrobu złej jakości. 1) Forma odbioru Przyjęcie wyrobów i materiałów do magazynu można podzielić na dwa etapy: odbiór oraz właściwe przyjęcie do magazynu. Przez odbiór należy rozumieć czynności związane: a) z przyjęciem przesyłki od przewoźnika lub dostawcy, rozpakowanie, przeliczenie, zważenie lub obmiar oraz porównanie stanu ilościowego przesyłki z dokumentami dostawy, b) c) z ustaleniem, czy przesyłka nie ma uszkodzeń lub wad ukrytych, powstałych w transporcie lub z winy dostawcy, ze sprawdzeniem przesyłki pod względem jakościowym. Odbiór może się odbywać w magazynie dostawcy, w magazynie własnym przedsiębiorstwa, przy bocznicy własnej (na terenie bazy magazynowej) lub na torach ogólnych PKP. Odbioru w magazynie dostawcy dokonują na podstawie specyfikacji (faktury) przedstawiciele odbiorcy, posiadający pisemne upoważnienie. Polega on na sprawdzeniu zgodności przesyłki z dokumentem przewozowym otrzymanego wyrobu lub materiału, tj. liczby i stanu plomb. W przypadku zauważenia braków ilościowych lub uszkodzenia przesyłki, magazynier, konwojent lub osoba upoważniona kwituje jej odbiór po uprzednim sporządzeniu odpowiedniego protokołu, określającego rodzaj i zakres uszkodzenia, stanowiącego podstawę

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

40

reklamacji u dostawcy lub przewoźnika. Braki ilościowe i wady jakościowe nie ujawnione lub nie udokumentowane odpowiednio w chwili odbioru przesyłki obciążają odbiorcę. Istnieją dwie podstawowe formy odbioru towarów i materiałów, a mianowicie: a) scentralizowana, polegająca na zorganizowaniu w dużych przedsiębiorstwach przemysłowych i handlowych odrębnego magazynu przyjęć, w którym rejestruje się przychody i dokonuje odbioru ilościowego i jakościowego. Po dokonaniu odbioru i sporządzeniu dowodu przyjęcia, wyroby i materiały przekazywane są do magazynów branżowych, b) zdecentralizowana, polegająca na dokonywaniu odbioru przez poszczególne magazyny branżowe i wystawianiu dowodu przyjęcia. Może być także pośrednia forma odbioru polegająca na tym, że część wyrobów i materiałów jest odbierana przez magazyny branżowe. 2.1.3.2 Odbiór przesyłek kolejowych Przy odbiorze przesyłek kolejowych należy zwracać szczególną uwagę na stan plomb i innych zabezpieczeń, jak na przykład odrutowanie drzwi wagonu i sprawdzić, czy zamknięcie wagonu jest przepisowe i nie uszkodzone, czy wagon nie nosi śladów włamania oraz czy nie są one uszkodzone jego ściany i drzwi. We wszystkich przypadkach odbiór przesyłek kolejowych powinien być dokonany zgodnie z postanowieniami Ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. „Prawo przewozowe" (Dz.U. Nr 53, póz. 272 z 1984 r.) oraz Regulaminu przewozu przesyłek towarowych przez Przedsiębiorstwo PKP (Dziennik Taryf Zarządzeń Nr 14 z 1987 r.). W razie stwierdzenia przy odbiorze uszkodzeń lub braków w przesyłce, należy sporządzić protokół z udziałem przedstawiciela kolei. Jeśli kolej, pomimo pisemnego żądania, odmówi udziału swego przedstawiciela w sprawdzeniu stanu przesyłki, należy dokonać odbioru komisyjnego we własnym zakresie. Komisję odbioru, złożoną z pracowników przedsiębiorstwa powołuje dyrektor lub osoba przez niego upoważniona. Wskazane jest, aby w skład komisji odbioru wchodził również, w miarę możliwości, przedstawiciel dostawcy. Przy odbiorze przesyłek drobnicowych jest konieczne zbadanie ich stanu zewnętrznego, a zwłaszcza zwrócenie uwagi czy opakowanie przesyłki i jej zabezpieczenie (banderole, plomby, taśmy itp.) nie jest uszkodzone lub nie ma śladów otwierania. W razie jakichkolwiek

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

41

zastrzeżeń lub stwierdzenia nieprawidłowości w stanie przesyłki nie wolno kwitować jej odbioru, lecz zażądać od przewoźnika protokolarnego stwierdzenia zawartości. 2.1.3.3 Odbiór przesyłek samochodowych Przesyłki dostarczone samochodami są odbierane w zasadzie analogicznie jak przesyłki kolejowe. Różnica między stanem faktycznym dostarczonych wyrobów, a dokumentami przewozowymi sporządzenie powinna należy do być udokumentowana protokołem szkodowym, którego protokołu obowiązków przewoźnika. Fakt sporządzenia

szkodowego odnotowuje się na dokumencie przewozowym (liście przewozowym). W przypadku stwierdzenia braku lub uszkodzenia przesyłki dostarczonej własnym transportem samochodowym należy sporządzić protokół szkodowy w obecności konwojenta. Protokół ten podpisuje konwojent i magazynier. Ponieważ do obowiązków magazyniera należą starania, aby przedsiębiorstwo nie ponosiło nadmiernie wysokich opłat za przewóz wyrobów środkami transportu samochodowego, powinien on przed potwierdzeniem karty drogowej kierowcy sprawdzić, czy zapisy dotyczące dostawcy są właściwe. Szczególnie dokładnie należy sprawdzić nazwę, ciężar przewożonych wyrobów oraz godzinę i minutę przyjazdu i odjazdu środka transportowego. Potwierdzeniem jest przystawienie na karcie drogowej odpowiedniej pieczątki obejmującej tylko l pozycję, wpisanie dokładnej daty i minuty przyjazdu i odjazdu środka transportowego oraz złożenie podpisu. Jeśli pojazd przybywa do magazynu kilka razy w ciągu dnia, każda jazda jest potwierdzana oddzielnie. 2.1.3.4 Odbiór przesyłek pocztowych Podobnie jak przy odbiorze przesyłek drobnicowych, należy dokładnie zbadać stan przesyłek dostarczanych pocztą. W razie stwierdzenia uszkodzeń przesyłki lub jej zabezpieczeń odbiór powinien się odbywać na poczcie komisyjnie przy udziale magazyniera lub innego przedstawiciela odbiorcy (konwojenta, pracownika zaopatrzenia). Z komisyjnego odbioru przesyłki jest sporządzany protokół w trybie przewidzianym przepisami pocztowymi. 2.1.3.5 Odbiór jakościowy Wyroby dostarczone do magazynu powinny być odbierane nie tylko pod względem ilościowym, ale także jakościowym. Może to być dokonywane przez magazyniera, przez

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

42

specjalnie wyznaczoną osobę lub też przez komisję. Należy ustalić listy wyrobów, których odbiór jakościowy musi być dokonywany komisyjnie lub przez magazyniera. Dyrektorzy jednostek powinni wydać instrukcję techniczną odbioru jakościowego, określającą tryb postępowania przy odbiorze jakościowym wyrobów, sposób sporządzania protokołu odbioru jakościowego, jego obieg itp. W niektórych przypadkach kierownictwo przedsiębiorstwa zleca dokonywanie odbioru jakościowego określonych grup wyrobów poszczególnym magazynierom. Ma to miejsce wówczas, gdy cechy techniczne odbieranych wyrobów są magazynierom dobrze znane i mogą być na przykład ustalone organoleptycznie. Komisyjny odbiór jakościowy obowiązuje zazwyczaj przy wyrobach pochodzących z importu oraz przy materiałach drogocennych lub o specjalnych własnościach fizykochemicznych, które nie mogą być autorytatywnie potwierdzone przez magazyniera. Odbiór jakościowy polega na sprawdzeniu: a) metodą organoleptyczną (wzrokiem, dotykiem, słuchem, węchem) cech charakterystycznych odbieranych przedmiotów: ich rozmiarów, kształtu, klasy, jakości, wytrzymałości itp. i ewentualnie na pobraniu próbek w celu przeprowadzania badań laboratoryjnych, b) wyników odbioru z warunkami określającymi cechy przedmiotów dostawy zawartymi w umowie, dowodzie dostawy, itp. Odbiorca zwolniony jest z obowiązku przeprowadzania badań i prób, jeśli wyroby mają atest lub znak jakości. Sposób badania jakościowego określony jest w odpowiednich normach przedmiotowych dotyczących danego wyrobu (PN), a zasady badania na podstawie próbek w: Polskiej Normie PN-83/N-03010 „Statystyczna kontrola jakości. Losowy wybór jednostek produktu do próbki"16 oraz w PN-89/N-03008 „Statystyczna kontrola jakości. Kontrola odbiorcza produktów nie sztukowych kształtnych. Zasady ogólne"17. Za prawidłowe udokumentowanie szkód i wad jakościowych przyjmowanych wyrobów odpowiedzialna jest obok magazyniera komórka kontroli jakości (DKJ), która najczęściej prowadzi z dostawcami korespondencję wyjaśniającą, aż do całkowitego załatwienia reklamacji. Ma to głównie miejsce w magazynach przedsiębiorstw przemysłowych. 2.1.3.6 Inne formy odbioru

16 17

PN-83/N-03010 Statystyczna kontrola jakości. Losowy wybór jednostek produktu do próbki. PN-89/N-03008 Statystyczna kontrola jakości. Kontrola odbiorcza produktów nie sztukowych kształtnych. Zasady ogólne.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

43

W przedsiębiorstwach nie mających własnej bocznicy kolejowej i stale współpracujących z jednym przewoźnikiem samochodowym jest wskazane wydzielenie do jego dyspozycji komory przyjęć towarów. Dzięki temu minimalizuje się ewentualne koszty postoju wagonów, które nadeszły po godzinach pracy magazynu lub w niedzielę i święta. Towar przyjęty przez przewoźnika do komory przyjęć powinien być dostarczony do magazynu odbiorcy w godzinach rannych następnego dnia. Odpowiedzialność za towar przechowywany w komorze przyjęć przez kilka lub kilkanaście godzin ponosi przewoźnik, który zamyka, plombuje i otwiera wewnętrzne drzwi komory przyjęć z udziałem strażnika ochrony mienia przedsiębiorstwa. Klucze od komory przyjęć są przechowywane przez strażnika w portierni. Wydanie kluczy do komory przyjęć pracownikowi przedsiębiorstwa przewozowego może nastąpić tylko po okazaniu przez niego odpowiedniego upoważnienia wystawionego przez to przedsiębiorstwo. Wzory podpisów osób uprawnionych do wystawiania upoważnień stałych lub czasowych muszą się znajdować w portierni. Strażnik (portier) powinien prowadzić rejestr zawierający: numer rejestracyjny i markę samochodu, godzinę przyjazdu, godzinę rozpoczęcia rozładunku oraz godzinę ukończenia rozładunku. Ponadto strażnik wpisuje godzinę zamknięcia komory przyjęć przez pracownika przedsiębiorstwa przewozowego oraz podpisuje karty drogowe, podając godzinę wjazdu i wyjazdu samochodu. Strażnikowi nie wolno kwitować odbioru towarów dostarczonych przez przewoźnika. Zasady współpracy w omawianym zakresie powinny być uregulowane dwustronnym pisemnym porozumieniem. 2.1.3.7 Przyjęcie wyrobów i materiałów18 Wyroby i materiały przyjmowane do magazynu mogą pochodzić bądź z dostaw zewnętrznych, bądź z wewnątrz przedsiębiorstwa. Dostawy zewnętrzne obejmują wyroby i materiały zakupione w innym przedsiębiorstwie, zwrócone na skutek nie przyjęcia ich przez odbiorcę lub pochodzące z przerobu obcego (z powierzonych materiałów). Dostawy (przychody) z wewnątrz przedsiębiorstwa obejmują materiały nie zużyte przez działy produkcyjne, pochodzące ze zwrotu lub z przesunięć międzymagazynowych (tzw.
18

Z. Dudzuński, Jak sporządzić instrukcje magazynową, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o., Gdańsk 2003,s 145

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

44

przerzuty), depozyty przyjmowane na przechowanie oraz gotowe wyroby przyjmowane przez magazyn zbytu z działów produkcyjnych. Magazynier musi przestrzegać zasady przyjmowania do magazynu tylko tych dóbr materialnych, na które otrzymał polecenie przyjęcia. Takie polecenie wydaje w zasadzie komórka, której magazyn podlega (np. komórka zaopatrzeniowa, zbytu, handlowa lub logistyki). Polecenie przyjęcia zwrotów wewnętrznych wydaje oddział zwracający materiał w porozumieniu z działem zaopatrzenia. Magazynier jest zobowiązany w czasie przyjmowania kierować się wytycznymi zawartymi w branżowych instrukcjach dotyczących przyjmowania, badania jakości, ustalania ilości oraz otwierania opakowań. Przyjęcie do magazynu polega na sprawdzeniu zgodności ilości i jakości dostarczanych wyrobów z zamówieniem, zapisaniu ich w rejestrze dostaw oraz wystawieniu dowodu przyjęcia i zaewidencjonowaniu w kartotece lub ewidencji prowadzonej za pomocą komputera. W wielu magazynach przyjęcie do magazynu jest dokonywane komisyjnie, z udziałem następujących osób: a)technika odbioru jakościowego, b)przedstawiciela komórki związkowej, c)przedstawiciela działu handlowego, d) odpowiedzialnego magazyniera. Do obowiązków komisji należy przeliczenie i dokładne sprawdzenie przyjmowanych wyrobów ze szczególnym zwróceniem uwagi na symbole, cechy, gatunki i asortymenty. Końcową czynnością komisji jest sporządzenie protokołu przyjęcia z zaznaczeniem stwierdzonych różnic. Do czasu odbioru jakościowego magazynier nie powinien wystawiać dowodu przyjęcia wyrobu, lecz jedynie dokonać zapisu w rejestrze otrzymanych dostaw. Na partię wyrobu odebranego pod względem jakościowym magazynier sporządza dowód przyjęcia „Pz", natomiast na część wyrobów odrzuconych w wyniku odbioru jakościowego przyjęcie depozytu „Pz-Dep". Wyroby opakowane w pudła kartonowe, beczki, wiązki itp., tzn. zabezpieczone w sposób uniemożliwiający zmniejszenie zawartości bez naruszenia opakowania, można przyjmować, posługując się oznaczeniami dostawcy, bez konieczności sprawdzenia zawartości poszczególnych opakowań bądź sprawdzając ich zawartość jedynie systemem

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

45

reprezentacyjnym. Sposób postępowania w tym zakresie powinien być ściśle określony zarządzeniem dyrektora przedsiębiorstwa. W celu zapewnienia właściwej organizacji pracy w magazynach należy dokładnie ustalić czynności, jakie powinien wykonać magazynier przy odbiorze i przyjęciu wyrobów. Zadania w tym zakresie powinny być zawarte w przekazywanych magazynom odpisach harmonogramów dostaw. Kierownik magazynu uzupełnia harmonogramy wskazówkami, do których magazynów należy skierować poszczególne partie wyrobów przewidzianych do dostawy. Informacje te kierownik magazynu powinien wprowadzić do egzemplarza harmonogramów dostaw, które wręcza magazynierom. 2.1.3.8 Zasady wydawania wyrobów i materiałów19 Wydawanie wyrobów i materiałów jest ostatnim etapem procesu magazynowego. Polega on na pobraniu odpowiedniej ilości przedmiotów z miejsca składowania, sprawdzeniu zgodności ciężaru lub ilości ze zleceniem wydania, skompletowaniu, zapakowaniu i przekazaniu osobie upoważnionej (przewoźnikowi, konwojentowi lub przedstawicielowi odbiorcy). Podstawą wydania zapasów z magazynu są wystawiane przez komórki organizacyjne przedsiębiorstwa, dysponujące tymi zapasami: zlecenia w postaci dowodów wydania „Rw" (wydanie na wewnętrzne potrzeby przedsiębiorstwa), kart limitowych (wystawionych głównie w przedsiębiorstwach produkcyjnych stosujących zasadę limitowania ilości wydawanych materiałów), dowodów „Wz"' (wydanie na zewnątrz przedsiębiorstwa sprzedaż), zlecenia faktur (stosowanych w przedsiębiorstwach handlowych zamiast dowodów „Wz"), dowodów „Mm" (przesunięcie międzymagazynowe). Po wydaniu partii wyrobu lub materiału magazynier powinien dokładnie sprawdzić ich ilość, gatunek i jakość. Nie wolno mu prowadzić sprzedaży i inkasować należności. 1) Wydawanie materiałów do produkcji Materiały przed wydaniem z magazynu do produkcji powinny być odpowiednio przygotowane. Dotyczy to głównie materiałów podstawowych, zużywanych masowo i wydawanych wydziałom produkcyjnym w większych partiach oraz materiałów, które przed wydaniem muszą być skompletowane w zestawy asortymentowe. Magazyn przygotowuje materiały na podstawie harmonogramu dyspozycji materiałowych, opracowanego w ramach planu wewnątrzzakładowego.
19

Ibidem, s. 148

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

46

Podstawą do wydania materiału jest zapotrzebowanie wydziału opracowane na tzw. dowodzie „Rw" (dowód wydania materiałów). Dowód ten musi być podpisany przez kierownika danego wydziału lub inną osobę upoważnioną do tego przez dyrektora przedsiębiorstwa. W dużych przedsiębiorstwach przemysłowych dowody „Rw" wystawiane są przez specjalne komórki przygotowania produkcji, zgodnie z normami materiałowymi opracowanymi przez dział głównego technologa. Magazynier sprawdza sposób wypełniania dowodu „Rw", zwracając uwagę czy zapotrzebowana ilość materiału mieści się w wyznaczonym wydziałowi limicie zużycia, a następnie przystępuje do przygotowania materiału oraz zapewnienia środków transportu wewnętrznego. Należy przestrzegać zasady nie wydawania materiału do produkcji przed uprzednim formalnym ich przyjęciem do magazynu. Wydawanie materiałów do produkcji może się odbywać również na podstawie kart limitu materiałowego (KLM). Rozróżnia się trzy sposoby dostarczania materiałów użytkownikom, a mianowicie środkami: użytkownika, magazynu i środkami transportu wewnętrznego. Każdy z tych sposobów dostarczania materiałów ma dodatnie i ujemne strony, a przyjęcie jednego z nich powinno wynikać z konkretnych warunków i organizacji pracy magazynów. W przypadku konieczności wydania przez magazyniera większej ilości aniżeli wypisana jest w dowodzie wydania „Rw" (np. z powodu niepodzielności materiału, tolerancji wagowych itp.), magazynier powinien niezależnie od odnotowania ilości wydanej w specjalnej kolumnie odnotować ten fakt i przyczyny na dowodzie „Rw" 2) Wydawanie materiałów na sprzedaż Dyspozycję do wydania materiałów wydaje kierownik komórki zaopatrzenia w postaci dowodu „Wz". Magazyn po otrzymaniu tego dowodu przygotowuje materiał do wydania lub przekazuje go do ekspedycji w celu wysłania pod adres wskazanego odbiorcy. Wydaną ilość materiału magazynier wyksięgowuje z ewidencji stanu zapasów. W podobny sposób odbywa się wysyłka odpadów, złomu i opakowań oraz wydawanie materiałów do przerobu w innych przedsiębiorstwach (przerób obcy). Wówczas jednak dowód wydania powinien być w górnym lewym rogu zaopatrzony w napis „do przerobu obcego". 3) Wydawanie towarów w magazynach jednostek obrotu towarowego W przedsiębiorstwach obrotu towarowego czynności związane z wydawaniem towarów z tytułu ich sprzedaży odbywają się najczęściej w odrębnych pomieszczeniach, zwanych

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

47

magazynami wysyłkowymi (spedycyjnymi), do których przekazywane są towary z magazynów branżowych lub wydzielonej przestrzeni magazynu branżowego. Przedmioty drobne oraz przeznaczone dla jednego odbiorcy detalicznego (sklepu) są najczęściej dostarczane w pojemnikach. Przygotowanie wysyłki towarów w pojemnikach dokonywane jest na podstawie dyspozycji wysyłkowej wystawionej przez dział sprzedaży (zlecenia-faktury). Załadowanie towarów do pojemników powinno odbywać się w obecności odpowiedzialnego magazyniera, który wkłada do jednego z pojemników kopię rachunku z klauzulą następującej treści: „towar wyszczególnionych na odwrocie umieszczono w pojemniku nr... i zaplombowano dnia..." (podpisy). Na rachunku zamieszcza się adnotację, że opakowanie należy zwrócić pod adresem dostawcy. Po sprawdzeniu zawartości pojemnika z wystawionym zleceniem wysyłkowym następuje zaplombowanie pojemnika. Pojemniki przekazywane są przez magazyniera na podstawie dowodu „Wz" (będącego w tym przypadku kwitem zdawczo-odbiorczym), wystawionego i pokwitowanego przez konwojenta w 4 egzemplarzach. W dowodzie tym odnotowuje się między innymi numer pojemnika oraz numer i datę rachunku. Przy dostawie towarów do sieci detalicznej własnymi środkami transportu przedsiębiorstwa handlowego obowiązują takie same zasady, z tym że magazynier przekazuje konwojentowi po pokwitowaniu odbioru oryginał faktury i dwie kopie. Konwojent z kolei po dostarczeniu towary do sklepu pozostawia w nim oryginał i kopię faktury, a jedną kopię z pokwitowaniem przez sklep doręcza działowi sprzedaży. 2.1.4 Dokumentacja obrotu magazynowego i ewidencja zapasów. Wartość zapasów znajdujących się w magazynach uzasadnia potrzebę właściwego ich ewidencjonowania. Każdy magazyn obowiązany jest do prowadzenia ewidencji ilościowej przechowywanych dóbr materialnych. Mimo że w poszczególnych magazynach mogą występować pewne różnice w stosowanych dokumentach, to jednak w każdym z nich można wyodrębnić dokumenty związane z przyjmowaniem zapasów do magazynu oraz z ich wydawaniem i inwentaryzowaniem. Zasady opracowania dokumentacji magazynowej oraz ewidencji stanu i ruch zapasów powinny być określone w instrukcji magazynowej.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2.1.4.1 Zasady opracowania dokumentacji i ewidencji.

48

Dokumentacja powinna być sporządzona prawidłowo pod względem merytorycznym i formalnym oraz podpisana przez osoby upoważnione do dysponowania materiałami i odpowiedzialnego magazyniera. W związku z tym niezbędne jest ustalanie oraz podanie do wiadomości zainteresowanych komórek wykazu osób upoważnionych do podpisywania dokumentów. Za prawidłowy obieg dokumentacji magazynowej odpowiada kierownictwo przedsiębiorstwa. W związku z tym jest ono zobowiązane do: a) b) c) opracowania instrukcji w sprawie zasad sporządzania i obiegu dokumentacji oraz ewidencji ruchu zapasów, przeszkolenia w tym zakresie zainteresowanych pracowników i opracowania dla nich szczegółowego zakresu czynności, systematycznego kontrolowania prawidłowości sporządzania i obiegu dokumentacji oraz wyciągania w stosunku do odpowiedzialnych pracowników wniosków dyscyplinarnych i karnych za nieprawidłową pracę. W przypadku ręcznego (tradycyjnego) systemu prowadzenia ewidencji (bez stosowania komputerów) wykorzystuje się w tym celu karty asortymentowe, na których odnotowuje się każdą zaszłość związaną z przyjęciem i wydaniem zapasów oraz wyprowadza się aktualny stan zapasu. Na jednej karcie można zapisywać stan i ruch tylko jednego asortymentu o tej samej nazwie, jednostce miary, wymiarze, rodzaju i gatunku. Poza tym, na każdej karcie powinien być podany symbol indeksu materiałowego, według którego prowadzi się układ kartoteki. Konieczne jest również zachowanie przez cały czas magazynowania stałej nomenklatury składowanych wyrobów i przyjętej systematyki podziałowej na grupy. Dla łatwiejszego rozpoznania składowanych materiałów i wyrobów gotowych oraz w celu ich powiązania z kartoteką ewidencyjną należy oznaczać je w miejscu składowania szyldzikami. Poza kartoteką do celów ewidencyjnych mogą być wykorzystywane również rejestry kart ewidencyjnych i okresowe zbiorcze zestawienia dokumentów (raporty magazynowe), sporządzane najczęściej co 10 dni. Istotnym zagadnieniem jest przestrzeganie zasady prowadzenia zapisów ewidencyjnych w zalegalizowanych jednostkach miary.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2.1.4.2 Dokumentacja przyjęcia i wydania.20 21 1) Dokumentacja przyjęcia wyrobów i materiałów.

49

Podstawowym dokumentem potwierdzającym ilościowe i jakościowe przyjęcie wyrobów do magazynu jest dowód przyjęcia „Pz". Dowód ten stanowi podstawę rozrachunku z dostawcą oraz wpisu do ewidencji magazynowej i zaksięgowaniu dostawy. Dowody przyjęcia „Pz" są wystawione w przedsiębiorstwach produkcyjnych na wszystkie materiały zakupione z środków obrotowych oraz na maszyny i urządzenia inwestycyjne, a także na inne dostawy (materiały do przerobu lub zwrócone z przerobu, opakowania zwrotne, materiały z reklamacji itp.). Są one również wystawione w jednostkach obrotu towarowego, gdzie stanowią podstawę przyjęcia towarów do magazynu z dostaw wewnętrznych. Dowód przyjęcia „Pz" sporządza się w zasadzie w trzech egzemplarzach, z których jeden zatrzymuje magazynier, drugi - branżowy pracownik działu zaopatrzenia lub zakupu, a trzeci przekazywany jest do działu księgowości. Może on być również wystawiony w czterech egzemplarzach, wówczas czwarty egzemplarz przeznaczony jest dla komórki zamawiającej materiał, dla której stanowi informację o nadejściu zamówionego materiału. Dowody „Pz" powinny być numerowane odrębnie dla każdego magazynu branżowego. W zależności od pochodzenia przyjmowanych materiałów, poza tymi które są przeznaczone na cele produkcyjne, na dowodzie „Pz" należy umieszczać następujące oznaczenia: „inwestycyjne", „z przerobu", „obróbka obca", „depozyt", „zwrot materiałów sprzedanych", „zwrot opakowań wypożyczonych", „opakowania wypożyczone obce", „opakowania zakupione", „narzędzia z regeneracji". Przyjęcia materiałów dokonuje się nie tylko na podstawie dowodu „Pz", ale również na podstawie dowodu zwrotu „Zw" lub dowodu przesunięcia międzymagazynowego „Mm". Dowody „Zw" stosuje się przy zwrotach materiałów nie wykorzystywanych przez wydziały pobierające je z magazynu, natomiast dowód „Mm" przy międzymagazynowych przesunięciach zapasów. Dowód „Mm" jest dla jednego magazynu dowodem wydania, dla drugiego dowodem przyjęcia. Wszystkie dowody przyjęć wraz z załączonymi do nich rachunkami, specyfikacjami magazynowymi dostawcy lub protokołami szkodowymi — magazynier obowiązany jest
20

Z. Dudzuński, Jak sporządzić instrukcje magazynową, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o., Gdańsk 2003,s 151 Z. Dudziński, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s.269

21

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

50

dostarczyć właściwej komórce branżowej (zaopatrzenia lub sprzedaży), w okresach przez nią ustalonych, a najczęściej następnego dnia po ich sporządzeniu. a) Dokumentowanie przyjęcia wyrobów gotowych. W magazynach wyrobów gotowych przedsiębiorstw produkcyjnych podstawowym dokumentem przychodowym jest dowód „Pw" „przyjęcie wyrobu", będący jednocześnie dowodem przekazania wyrobów z produkcji do magazynu. Dowód ten wy stawiany jest w czterech egzemplarzach przez wydział przekazujący wyrób gotowy lub półfabrykat, a następnie kierowany do działu kontroli technicznej, który podpisem i stemplem stwierdza na nim (w rubryce uwagi DKJ) wykonanie wyrobów lub półfabrykatów zgodnie z wymogami jakościowymi. Ostemplowany dowód przekazywany jest do wydziału produkcji, który przesyła go wraz z wyrobem do magazynu wyrobów gotowych. Magazyn z kolei wypełnia pozostałe rubryki dotyczące przyjęcia wyrobu, pozostawia jeden egzemplarz w swoich aktach, a pozostałe trzy przekazuje do: • • • wydziału produkcji, jako dowód przyjęcia wyrobu, działu sprzedaży w celu zadysponowania wyrobu do odbioru, działu księgowości (oryginał dowodu).

Przy przetwarzaniu danych za pomocą elektronicznej techniki obliczeniowej oryginał dowodu „Pw" przekazuje się do działu przetwarzania informacji w celu wprowadzenia do ewidencji. Dział ten po opracowaniu odpowiednich tabulogramów przekazuje wraz z ostatnim tabulogramem za dany okres komplet oryginałów dokumentów „Pw" do działu księgowości, w celu dalszego wykorzystania. b) Dokumentowanie przyjęcia depozytów. Towary i materiały zakwalifikowane do depozytów są przyjmowane na podstawie dowodu „Pz" z adnotacją (pieczątką) „depozyt" na wszystkich egzemplarzach. Dowód „Pz" — „depozyt" sporządza się najczęściej w trzech egzemplarzach, z których dwa otrzymuje komórka zakupu (zaopatrzenia), a jeden pozostaje w magazynie. Dla zaostrzenia kontroli obrotu towarami depozytowymi oraz ułatwienia ewidencji ich stanu, niezależnie od odrębnego dokumentowania przyjęcia i wydania, jest prowadzenie „książki ewidencji depozytów". Książka ta powinna zawierać następujące pozycje: numer dowodu „Pz", data przyjęcia, określenie kontrahenta, rodzaj towaru, ilość, cena, data i numer faktury dostawcy, data i numer wydania towarów z depozytu i uwagi. Zapisy w książce depozytów dokonywane są przez magazyniera lub wyznaczonego przez niego pracownika. 2) Dokumentacja wydania wyrobów i materiałów z magazynu.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

51

Zapasy wydawane są z magazynu na podstawie prawidłowo wystawionych przez właściwą komórkę branżową dokumentów podpisanych przez upoważnioną do tego osobę. Do dokumentów wydania zalicza się: a) b) c) d) dowód pobrania „Rw", wystawiony na wydanie materiałów do zużycia wewnątrz przedsiębiorstwa, dowód „Wz", wystawiony na wydanie materiałów na zewnątrz przedsiębiorstwa (przy ich sprzedaży) oraz na wydanie wyrobów gotowych, opakowań i depozytów, zlecenie - faktura (stosowana dość często w jednostkach obrotu towarowego przy sprzedaży towarów), dowód „Mm", wystawiany w przypadku przesunięć międzymagazynowych zapasów. Poza tym, do dokumentów stanowiących podstawę zapisów w ewidencji (zarówno w zakresie przychodów, jak i rozchodów) zaliczane są zestawienia zbiorcze ze spisu z natury (zestawienie różnic). Wydawanie materiałów do zużycia na cele produkcyjne lub eksploatacyjne dokonywane jest na podstawie dowodu oznaczonego symbolem „Rw". Dowód „Rw" jest wystawiany w trzech egzemplarzach, z których jeden, po pokwitowaniu pobrania materiałów z magazynu, przekazywany jest do działu księgowości w celu wyceny i rozliczenia kosztów, drugi pozostaje u osoby, która go wystawiła jako dowód realizacji, a trzeci pozostaje w magazynie jako podstawa do dokonania zapisów w ewidencji magazynowej. Dokumentacja materiałów zużywanych do produkcji (surowce, paliwo itp.), pobieranych w sposób ciągły przez dwie lub trzy zmiany, powinna być uregulowana odrębnie. W związku z tym, niezależnie od bieżącego wystawiania dowodów „Rw" na koniec każdego miesiąca należy korygować wielkości zużycia na podstawie wyników miesięcznej inwentaryzacji. Taki sposób ewidencji jest właściwy w przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności nadużyć, a działy produkcji pobierają materiały samodzielne, gdy magazyn nie pracuje (na II i III zmianie). Materiały o zasadniczym znaczeniu dla produkcji, na które ustalono okresowe (najczęściej miesięczne) limity zużycia, mogą być wydawane z magazynu na podstawie kart limitowych. Na kartach tych ustalone są limity materiałów, jakie mogą być pobrane z magazynu przez dany dział produkcji w ciągu określonego czasu. W omawianym przypadku karty limitowe zastępują dowody „Rw". Występują w nich analogiczne zapisy, a ponadto zapisy dodatkowe, jak wielkość planu miesięcznego, jednostkowa norma zużycia, limit miesięczny i przebieg realizacji limitu.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

52

Przy stosowaniu kart limitowych poza bieżącą kontrolą rozchodu limitowanych materiałów uzyskuje się korzyści w postaci zmniejszenia liczby jednostkowych dowodów wydania, a tym samym pracochłonności czynności ewidencyjnych. Poszczególne egzemplarze kart limitowych przekazywane są do: księgowości materiałowej i finansowej (oryginał i jedna kopia), działu produkcji (jedna kopia), a jedna kopia pozostaje w magazynie jako podstawa do zapisu rozchodu w ewidencji materiałowej. W przypadku sprzedaży, wydania do przerobu obcego lub zwrotu depozytów - podstawą wydania poza przedsiębiorstwo jest dowód „Wz". Do wystawienia dowodów „Wz" są uprawnione następujące komórki organizacyjne przedsiębiorstwa: a) b) c) dział zaopatrzenia (gospodarki materiałowej) przy sprzedaży materiałów, opakowań lub wydaniu do przerobu, działy handlowe, przy sprzedaży towarów, działy zbytu, przy sprzedaży wyrobów gotowych. W zależności od celu wydania dowody „Wz" powinny być następująco oznaczone: „sprzedaż", „do przerobu", „depozyt", „inwestycje", „opakowania zwrotne", „surowce wtórne". Jeden dowód „Wz" powinien obejmować materiały lub towary przeznaczone dla jednego odbiorcy, któremu są sprzedawane, przekazywane, z tytułu zwrotu, lub do przerobu. Dowody „Wz" dotyczące sprzedaży wystawia odpowiednia komórka branżowa, przeważnie w pięciu egzemplarzach, z których cztery przekazuje do magazynu, a jeden pozostawia sobie dla celów kontrolnych i ewidencyjnych. Po wydaniu z magazynu magazynier stwierdza to na wszystkich czterech egzemplarzach dowodu „Wz" oraz żąda od odbierającego pokwitowania odbioru czytelnym podpisem. Przy wysyłaniu materiałów, towarów lub wyrobów gotowych środkami transportu zewnętrznego należy na wszystkich czterech egzemplarzach dowodu „Wz" podać numer listu przewozowego oraz numer wagonu kolejowego lub samochodu. Poszczególne egzemplarze dowodu „Wz" przeznaczone są dla: odbiorcy jako specyfikacja dostawy, dla działu księgowości przedsiębiorstwa sprzedającego (wydającego), w celu rozliczenia sprzedaży i ewidencji ilościowo-wartościowej (dwa egzemplarze) oraz dla magazynu wydającego, jako potwierdzenie wydania i podstawa do dokonania zapisów w ewidencji. W magazynach wyrobów gotowych, poza dowodem „Wz", stosowany jest inny dokument rozchodowy, a mianowicie „Zp" - zwrot do produkcji. Przeznaczony jest on do udokumentowania zwrotu półfabrykatów lub wyrobów z magazynu zbytu lub do wydziału

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

53

produkcyjnego, w przypadku zauważenia w magazynie niezgodnych z normą cech wyrobu lub uznania reklamacji odbiorców. Magazyn wyrobów gotowych wystawia dowód, „Pz" w czterech egzemplarzach i przedstawia wraz ze zwracanym wyrobem działowi kontroli technicznej, który w dniu otrzymania dowodu stwierdza podpisem i stemplem zgodność podanego numeru reklamacji oraz jej słuszności i w tym samym dniu zwraca dowód magazynowi wystawiającemu. Magazyn zwracający wyrób uzupełnia pozostałe rubryki dowodu, a następnie jeden jego egzemplarz zatrzymuje w swoich aktach, a pozostałe trzy przekazuje: 1) przyjmującemu wyrobu, 2) do działu zbytu, jako podstawę zmniejszenia ilości dysponowanych wyrobów, 3) do działu księgowości lub działu przetwarzania informacji. W uzasadnionych przypadkach kierownictwo przedsiębiorstwa może wprowadzić odmienną formę zlecenia na wydanie z magazynu dóbr materialnych z tytułu sprzedaży pod warunkiem, że zlecenie to będzie zawierało wszystkie dane, jakie zawiera dowód „Wz". Ma to głównie miejsce w jednostkach handlowych przy sprzedaży towarów oraz w przedsiębiorstwach produkcyjnych przy sprzedaży wyrobów gotowych, gdzie dowód „Wz" jest zastępowany „zlecenio-fakturą". 2.1.4.3 Ewidencja komputerowa w magazynie22 Większość programów z zakresu „gospodarka magazynowa" zawiera standardowe moduły wspomagające prowadzenie ewidencji magazynowej. Typowym tego przykładem są oferowane przez firmę MacroSoft (Warszawa) programy MAG i MAG-FAKT. Programy te są przeznaczone do wspomagania prowadzenia księgowości magazynowej w układzie ilościowym lub ilościowo-wartościowym. Program MAGFAKT jest wersją programu MAG rozbudowaną o możliwości wystawiania faktur VAT i ich korekt. Program MAGFAKT może mieć zastosowanie zarówno do zarządzania jednym magazynem, jak i kilkoma magazynami. W ramach tego programu można uzyskać informacje dotyczące obrotu magazynowego i kosztów materiałowych. Program ten może być wdrożony w: a) magazynach do rozliczeń stanów zapasów w ujęciu ilościowym,
22

zwrot

wydziałowi,

jako

dowód

przyjęcia

zwróconego

J. Majewski, Informatyka w magazynie, Instytut Logistyki Magazynowania, Poznań 2006

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

54

b) działach księgowości materiałowej w ujęciu ilościowo-wartościowym materiałów w cenach zakupu c) działach zbytu do ewidencji sprzedaży wyrobów gotowych w cenach sprzedaży, d)składach celnych do ewidencji towarów w cenach walutowych i do przeliczeń na ceny złotówkowe. Omawiany program zapewnia w magazynie: e) rejestrację dokumentów przychodowych i rozchodowych oraz kart ewidencyjnych zapasów magazynowych f) bieżącą kontrolę stanów zapasów magazynowych w różnych przekrojach, w tym stanów ponadnormatywnych; g) rozliczenie inwentaryzacji (ustalenie stanu zapasów na dany dzień, prowadzenie spisu z natury, korektę stanów, wydruk stanu i wydruk różnic inwentaryzacyjnych); h) bilansowanie dokumentów na koniec okresu rozrachunkowego; i) dokonywanie zmian cen materiałów w wybranych grupach asortymentowych; j) sprawdzenie bieżącego stanu zapasów z dokumentami oraz uzgadnianie dokumentów (porównywanie stanu materiałów z dokumentami); k) rozliczanie kosztów materiałowych, w tym z uwzględnieniem miejsca ich powstania; l) opracowywanie zestawień ilościowo-wartościowych obrotów na kontach kosztowych w wybranym okresie; ł) wystawianie, drukowanie i rejestrowanie faktur sprzedaży (faktur VAT, rachunków uproszczonych, faktur korygujących, rachunków korygujących rachunki uproszczone); m) automatyczne prowadzenie kartotek magazynowych; n) bilansowanie stanu końcowego bieżącego okresu rozrachunkowego i tworzenie stanu początkowego okresu następnego. W celu zapewnienia kontroli nad realizacją wszystkich operacji dokumentacyjnych i technologicznych system umożliwia ustalenie prawa dostępu dla poszczególnych użytkowników systemu, dzięki któremu można jednoznacznie określić, kto i kiedy wykonał daną operację. 2.1.5 System kodów kreskowych w ewidencji magazynowej Dzięki stosowaniu w ewidencji magazynowej kodów kreskowych możliwe jest uproszczenie w znacznym stopniu oraz przyspieszenie i zapewnienie dużej efektywności czynności związanych z ewidencją magazynową. Ewidencja stanu i ruchu zapasów

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

55

magazynowych przy wykorzystaniu kodów kreskowych może dotyczyć tylko tej ewidencji lub może być zintegrowana z systemem zarządzania magazynem. W ramach tego pierwszego rozwiązania możliwe jest uzyskanie informacji w zakresie aktualnego stanu poszczególnych zapasów oraz przeprowadzenie stosunkowo szybko inwentaryzacji zapasów. Do tego celu służy etykieta z kodem kreskowym, zawierającym: miejsce składowania towarów lub pojemnika, kod wyrobu i nr seryjny produkcji, ilość wyrobu w opakowaniu oraz identyfikator dla transportu wewnętrznego. Pozwala ona więc na identyfikację towarów w fazie składowania w gniazdach regałów lub w stosach oraz umożliwia ich wyszukiwanie w czasie wydania, a przede wszystkim usprawnia czynności spisu z natury. W systemie ewidencji wykorzystującym kody kreskowe, w zarządzaniu magazynem możliwe jest uzyskanie następujących informacji: a) b) c) śledzenie przebiegu wyrobów od dostawcy przez magazynowanie do wysyłki, możliwość lokalizacji wyrobów i monitorowania ich w czasie przewozów, możliwość śledzenia stanów zapasów i przekazywania danych do komórki odpowiedzialnej za ich uzupełnienie. System znakowania towarów wymaga stosowania odpowiedniego zestawu urządzeń i oprogramowania sterującego tymi urządzeniami. Do urządzeń tych należą: a) przemysłowa drukarka etykiet, b) czytnik kodów kreskowych (skaner), c) przenośny terminal z pamięcią. Drukarka etykiet służy do zaprojektowania i wydrukowania dowolnej ilości etykiet metodą termiczną, lub metodą termotransferową (na papierach offsetowych, folii, płótnie itp. przy użyciu taśmy barwiącej). Przy pomocy drukarki można drukować wywieszki magazynowe, a także etykiety z symbolem kodów lokalizacyjnych (oznaczających miejsca składowania w gniazdach regatowych), którymi oznakowane będą: rzędy regałów, segmenty oraz gniazda regatowe. Czytniki kodów kreskowych (skanery) służą do identyfikowania towarów składowanych w gniazdach regatowych przez porównanie informacji odczytanej przez skaner z kodu kreskowego na etykiecie naklejonej na opakowaniu towaru z informacją podaną w dokumentach magazynowych np. na zleceniu wydania. Przenośne terminale z pamięcią są to kolektory służące do zbierania, gromadzenia i wymiany danych, umożliwiające szybkie pozbawienie błędów, przeprowadzanie czynności inwentaryzacyjnych w magazynie, a także do kontrolowania ilości przyjmowanych lub wydawanych towarów z magazynu.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

56

Korzyści ze stosowania systemu kodów kreskowych mają miejsce w następujących fazach obrotu magazynowego: 1) przy przyjęciu i wydaniu wyrobów z magazynu możliwe jest: a) szybka kontrola ilościowa i jakościowa dostarczonych i wysłanych wyrobów oraz wykrycie ewentualnych błędów, b) szybkie kompletowanie i formowanie jednostek wysyłkowych, co prowadzi w konsekwencji do przyspieszenia obsługi klientów; 2) przy składowaniu wyrobów w magazynie możliwe jest: a) szybkie zlokalizowanie miejsca składowania, b) szybkie ustalenie stanu zapasów i ich ważności, c) przestrzeganie zasady „pierwsze weszło - pierwsze wyszło", d) przestrzeganie prac inwentaryzacyjnych oraz automatyczne sporządzanie arkuszy spisowych i protokołów różnicy przy pomocy drukarki połączonej z komputerem, co przynosi znaczne oszczędności czasu pracy przeznaczonego na inwentaryzację, e) zmniejszenie stanu zapasów; 3) przy ewidencji stanu i ruchu zapasów możliwe jest: a) określenie towarów najlepiej sprzedających się, b) wyeliminowanie dotychczas stosowanych dokumentów wypełnianych ręcznie, c) przyspieszenie wystawienia dowodów przyjęć i wydań oraz dokumentacji wysyłkowej, d) uproszczenie sporządzania niezbędnych sprawozdań i zestawień dla księgowości. Praktyczne i najbardziej efektywne stosowanie kodów kreskowych ma miejsce w magazynach wysokiego składowania, których jednostki ładunkowe są znakowane etykietą z kodem kreskowym i automatycznie wprowadzone układnicami regatowymi do części składowej i automatycznie przemieszczane do miejsc wydania. Oprogramowaniem systemu Automatycznej Identyfikacji zajmują się firmy specjalistyczne, współpracujące ściśle zarówno z producentami sprzętu komputerowego jak i z przyszłymi użytkownikami programu. Istotnym działaniem w ramach wdrażania systemu AI jest szkolenie personelu, który ma praktycznie użytkować program. potrzeb

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2.1.6 Podstawowe zasady inwentaryzacji w magazynach23 24

57

2.1.6.1 Istota i cel inwentaryzacji Inwentaryzacja obejmuje następujące zagadnienia: a) spis z natury składników majątkowych oraz ich rozliczenie i weryfikację różnic; b) uzgadnianie rozrachunków, tj. należności i zobowiązań z kontrahentami (bankami, dostawcami i odbiorcami), polegające przede wszystkim na wysłaniu do kontrahentów wyciągów z kont oraz ich potwierdzeniu; c) weryfikację sald składników aktywów i pasywów przeprowadzaną przez personel działu księgowości, który potwierdza fakt weryfikacji odpowiednią adnotacją na właściwych kontach oraz protokółem opisującym weryfikowane salda i wynik tej weryfikacji. Spis z natury, będąc podstawowym elementem kontroli prawidłowości działania gospodarki magazynowej, spełnia istotną rolę w zapewnieniu właściwej pracy magazynów. Wynika to z następujących podstawowych cech spisu: • • umożliwia rozliczenie osób materialnie odpowiedzialnych za gospodarowanie powierzonym mieniem, sygnalizuje stan i zmiany w ilości i jakości zapasów, a) pozwala na ocenę przydatności zapasów oraz ujawnienie zapasów zbędnych i nadmiernych, b) urealnia stan zapasów ewidencyjnych. Przeprowadzenie spisu z natury jest konieczne ze względu na to, że nawet ścisłe wykonywanie czynności związanych z nadzorem nad stanem i ruchem składników majątkowych oraz dokumentowaniem i ewidencją obrotów nie gwarantuje, iż stan rzeczywisty nie będzie odbiegał od ewidencyjnego. Różnice te wynikają także z błędów popełnianych przez magazyniera przy przychodzie i rozchodzie, a także ze zmian ilościowych i jakościowych składników majątkowych wynikających z warunków i okresu składowania. Inwentaryzacja w magazynach polega na ustaleniu w sposób udokumentowany w drodze spisu z natury rzeczywistego stanu ilościowego rzeczywistych składników majątkowych, ich wycenie, określeniu oraz wyjaśnieniu różnic między stanem rzeczywistym a stanem wynikającym z danych księgowych, rozliczeniu tych różnic oraz dokonaniu oceny gospodarczej przydatności zapasów.
23

Z. Dudziński, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s.314 Z Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Ośrodek doradztwa i doskonalenia kadr sp. z .o.o., Gdańska 2002, s. 400

24

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

58

Podstawą przeprowadzenia inwentaryzacji w magazynach powinna być szczegółowa instrukcja inwentaryzacyjna (lub zarządzenie wewnętrzne) kierownika jednostki, wydana na podstawie Ustawy o rachunkowości z 29 września 1994 r. (Dz.U. Nr 121, póz. 591), która weszła w życie z dniem 01.01.1995 r. Zarządzenie kierownika jednostki powołujące komisję inwentaryzacyjną powinno zawierać: a) skład komisji, skład zespołów spisowych i kontrolerów spisowych oraz wykaz rejonów i pól spisowych; b) szczegółowe obowiązki komisji w zakresie przygotowania, przebiegu, kontroli i opracowania wniosków; c) obowiązki innych komórek organizacyjnych w zakresie prac niezbędnych do wykonania dla potrzeb spisu; d) terminy rozpoczęcia i zakończenia spisu poszczególnych składników majątkowych; e) sposób przeprowadzenia weryfikacji różnic spisowych oraz zakres sprawozdania z przebiegu inwentaryzacji. 2.1.6.2 Przedmiot i rodzaje inwentaryzacji25 1) Przedmiot inwentaryzacji. Zgodnie z postanowieniami ustawy o rachunkowości inwentaryzację przeprowadza się na ostatni dzień każdego roku obrotowego w zakresie: a) środków pieniężnych (z wyjątkiem znajdujących się na rachunkach bankowych), akcji, obligacji, bonów i innych papierów wartościowych, rzeczowych składników majątku obrotowego, środków trwałych (z wyjątkami podanymi w dalszej części) oraz maszyn i urządzeń objętych inwestycją rozpoczętą – drogą spisu z natury, wyceny, porównania wartości z danymi księgowości oraz wyjaśnienia i rozliczenia ewentualnych różnic; b) środków pieniężnych znajdujących się na rachunkach bankowych, należności pożyczek i zobowiązań oraz powierzonych kontrahentom własnych środków uzyskania od banków i kontrahentów potwierdzenia majątkowych – drogą

prawidłowości wykazanego w księgach rachunkowych stanu tych aktywów lub pasywów oraz wyjaśnienia i rozliczeniaewentualnych różnic;

25

Ibidem, s. 410

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

59

c) gruntów i trudno dostępnych oglądowi środków trwałych, należności spornych i wątpliwych, a w bankach również zagrożonych, należności i zobowiązań wobec pracowników składników. Spis składników majątkowych ewidencjonowanych może być przeprowadzony w okresie obejmującym 3 ostatnie miesiące roku obrotowego i 15 dni pierwszego miesiąca następnego roku. Chodzi tu o wyznaczenie daty, która umożliwi przeprowadzenie spisu z natury w sposób nie zakłócający działalności jednostki. W przypadku dokonywania spisu z natury z wyprzedzeniem np. 3 miesięcy do końca roku obrotowego stany składników majątkowych w rocznym sprawozdaniu są stanami ewidencyjnymi zweryfikowanymi w wyniku inwentaryzacji oraz skorygowanymi o przychody i rozchody, jakie wystąpiły miedzy dniem spisu a końcem roku. Natomiast jeśli spis będzie przeprowadzany w ciągu pierwszych 15 dni następnego roku, to w rocznym sprawozdaniu przyjmuje się stany spisu skorygowane („wstecz") o przychody i rozchody, jakie nastąpiły między datą spisu a końcem roku. Od podanych tu zasad przeprowadzania inwentaryzacji na koniec roku obrotowego istnieją następujące odstępstwa : a) Zapasy materiałów, towarów, wyrobów gotowych i półfabrykatów objętych ewidencją ilościowo-wartościową i znajdujące się na terenie (w pomieszczeniu) strzeżonym mogą być inwentaryzowane raz w ciągu 2 lat w dowolnym terminie. To oznacza, że wszystkie zapasy mogą być spisywane jednocześnie albo w różnych dowolnych dla jednostki terminach. Celowe jest przy tym, aby terminy spisu przypadały możliwie blisko końca roku obrotowego, na ostatni dzień wybranego miesiąca. b) Zapasy towarów i materiałów (w tym głównie opakowań) zużywanych w związku z działalnością handlową, objętych ewidencją wyłącznie wartościową w punktach obrotu detalicznego, mogą być inwentaryzowane raz w roku w dowolnym dla wartości terminie, pod warunkiem jedno czesnego ustalenia wartości zapasów nie tylko w cenach detalicznych, lecz także w cenach zakupu oraz posiadania przez jednostkę rozbudowanej sieci punktów sprzedaży detalicznej. c) Środki trwałe znajdujące oraz maszyny i urządzenia objęte inwentaryzacją rozpoczętą, inwentaryzuje się raz w ciągu 4 lat (w się na terenie strzeżonym, z tytułów publicznych – drogą porównania danych ksiąg rozrachunkowych z odpowiednimi dokumentami i weryfikacji realnej wartości tych

dowolnym terminie wybranym przez jednostkę).

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

60

d) Zapasy produkcji w toku oraz materiałów, towarów i wyrobów, których wartość jest odnoszona bezpośrednio w koszty po ich zakupie lub wytworzeniu, inwentaryzuje się na koniec roku obrotowego, a zapasy materiałów, towarów i wyrobów gotowych nie objętych bieżącą ewidencją także na koniec pozostałych kwartałów. Inwentaryzację przeprowadza się także na dzień zakończenia działalności przez jednostkę oraz na dzień poprzedzający postawienie jej w stan likwidacji lub upadłości. W przypadku połączenia lub podziału jednostek, z wyjątkiem spółek akcyjnych, strony mogą w drodze umowy pisemnej odstąpić od inwentaryzacji. Jednostka może, jeżeli uzna to za konieczne, przeprowadzać spis z natury częściej, np. w celu zaostrzenia kontroli obrotu niektórymi składnikami zapasów lub jeżeli wynika to z wypadków losowych. Zgodnie z ustawą o rachunkowości, pełna dokumentacja dotycząca inwentaryzacji powinna być archiwizowana przez 5 lat, licząc od początku roku następującego po roku, w którym przeprowadzono inwentaryzację. 2) Rodzaje inwentaryzacji. Inwentaryzacje dzielimy na: a) jednorazowe, sporządzane na określoną datę (okresowe, doraźne, okolicznościowe, zdawczo-odbiorcze, nadzwyczajne), b) ciągłe . Inwentaryzacja okresowa – spis z natury wszystkich składników majątkowych znajdujących się w magazynie, przeprowadzany na określoną datę. Celem inwentaryzacji okresowych jest skontrolowanie stanu mienia powierzonego osobom majątkowo odpowiedzialnym. Inwentaryzacje takie powinny być przeprowadzone na podstawie planu (zatwierdzonego przez kierownika jednostki), który określa, jakie magazyny zostaną objęte spisem. Odmianami inwentaryzacji jednorazowej są inwentaryzacje doraźne i okolicznościowe. Inwentaryzacje te nie są planowane, a konieczność ich przeprowadzania wynika z konkretnej sytuacji w magazynie. Inwentaryzacja doraźna – spis z natury całości lub części składników majątkowych, przeprowadzany w przypadkach uzasadniających konieczność ustalenia rzeczywistego stanu określonych składników w przypadku likwidacji magazynu, kradzieży, pożaru itp.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

61

Inwentaryzacja doraźna jest najczęściej stosowana do kontroli gospodarki magazynowej. Polega ona na sprawdzeniu zapisów w wybranych kartotekach ewidencyjnych z rzeczywistymi stanami zapasów. Inwentaryzacja okolicznościowa jest przeprowadzana w razie nieprzewidzianych wypadków losowych spowodowanych na przykład pożarem, kradzieżą, powodzią, a ponadto przy zmianach na stanowisku magazyniera oraz choroby czy urlopu magazyniera, a także likwidacji danej jednostki. Inwentaryzacja zdawczo-odbiorcza – spis z natury wszystkich składników majątkowych przeprowadzany doraźnie w wypadku zmiany osoby odpowiedzialnej za stan tych składników. Kompleksową inwentaryzację zdawczo-odbiorcza w magazynie przeprowadza się w przypadku: a) wypowiedzenia umowy o pracę przez osobę materialnie odpowiedzialną, inwentaryzację należy zakończyć najpóźniej w dniu rozwiązania umowy o pracę, b) rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub wygaśnięcia umowy o pracę z innych przyczyn - do inwentaryzacji należy przystąpić najpóźniej w ciągu 7 dni od dnia rozwiązania lub wygaśnięcia umowy o pracę, c) wypowiedzenia umowy o wspólnej odpowiedzialności przez pracownika – inwentaryzację należy rozpocząć przed upływem okresu wypowiedzenia, d) odstąpienia pracownika od umowy o wspólnej odpowiedzialności naskutek ujawnienia niedoboru (gdy magazyn był czynny w czasie inwentaryzacji) – należy rozpocząć nową inwentaryzację najpóźniej w ciągu 7 dni od daty odstąpienia od umowy, e) odstąpienia pracownika od umowy o wspólnej odpowiedzialności na skutek nie odwołania osoby, co do której zgłosił on zarzuty do inwentaryzacji - należy przystąpić w ciągu 7 dni od daty zgłoszenia zarzutów, f) odstąpienia od umowy o odpowiedzialności przez zakład pracy - inwentaryzację należy rozpocząć niezwłocznie. Występuje także tzw. inwentaryzacja uproszczona, która jest stosowana głównie w przypadku występowania składników majątkowych trudno dostępnych i trudno mierzalnych.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2.1.6.3 Przebieg inwentaryzacji26

62

Pierwszą czynnością przed rozpoczęciem inwentaryzacji okresowej jest powołanie przez kierownika jednostki komisji inwentaryzacyjnej. Komisja ta składa się co najmniej z trzech osób (przewodniczący i dwóch członków). Skład komisji powinien zapewniać sprawny i terminowy przebieg inwentaryzacji w jednostce organizacyjnej. 1) przygotowanie spisu, a w tym przede wszystkim: określenie daty spisu, podział na rejony (pola) spisowe, ustalenie grup spisowych i ich instruktaż oraz zaopatrzenie w formularze spisowe, przyrządy pomiarowe itp., 2) nadzór nad przebiegiem spisu, w tym: prowadzenie wyrywkowej kontroli pracy grup spisowych, wydawanie dyspozycji w przypadkach konieczności pobierania materiałów lub wyrobów w trakcie spisu i odbiór od grup dokonujących spis wypełnionych formularzy spisowych, 3) przekazanie uporządkowanych wyników spisu do księgowości w celu ustalenia różnic, wyjaśnienie przyczyn ich powstania oraz przedstawienie wniosków co do ich rozliczenia, 4) podsumowanie wyników spisu i zgłoszeń, wynikających z niego wniosków dla kierownictwa jednostki i kolejnych inwentaryzacji. Kierownik jednostki na wniosek przewodniczącego komisji inwentaryzacyjnej powołuje: a) zespoły spisowe, b) komisję szacunkową, która współpracuje z zespołami spisowymi przy ustalaniu stanu zapasów trudnych do obliczenia (dokonuje technicznych obmiarów i ustala ceny zapasów niepełnowartościowych). W skład tej komisji powinni wchodzić przedstawiciele kontroli technicznej i organizacji związkowej, c) komisję weryfikacyjną. 1) Etapy inwentaryzacji Prace związane z przeprowadzeniem inwentaryzacji dzieli się na trzy etapy: a) przygotowanie inwentaryzacji, b) przygotowanie i przeprowadzenie spisu z natury, c) ustalenie i rozliczenie wyników inwentaryzacji.

26

Ibidem, s. 407

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2) Dokumentacja spisowa

63

Wyniki spisu z natury należy udokumentować arkuszami spisowymi, które z chwilą ich ponumerowania traktuje się jako formularze ewidencjonalne, objęte kontrolą ilościową. Numerowanie arkuszy spisu oraz oznaczenie w sposób umożliwiający ich zmianę, powinno nastąpić przed ich wydaniem członkom zespołów spisowych. Za prawidłowe rozliczenie się zespołów z otrzymanych arkuszy odpowiada przewodniczący komisji inwentaryzacyjnej. Wszelkie zmiany lub uzupełnienia w arkuszach spisowych winny być wyjaśnione w sprawozdaniu z przeprowadzonej inwentaryzacji. Spis z natury powinien być poddany wyrywkowej kontroli przez przewodniczącego komisji inwentaryzacyjnej lub kontrolerów przez niego wyznaczonych. W toku kontroli należy sprawdzić głównie kompletność spisu z natury oraz prawidłowości ustalenia z natury ilości spisywanych rzeczowych składników majątku. Arkusze spisowe wypełnia się w dwóch egzemplarzach, używając kalki lub formularzy samokopiujących. Oryginał arkusza spisowego jest wykorzystywany po zakończeniu spisu do opracowania jego wyniku, a kopia jest przechowywana i służy do zabezpieczenia danych w przypadku zaginięcia oryginału. Obok tradycyjnych metod przeprowadzania spisu z natury, polegających na ręcznym liczeniu, mierzeniu, ważeniu i dokonywaniu obmiarów oraz ręcznym wpisywaniu do arkuszy spisowych, stosowana jest coraz częściej technika komputerowa. Przy posiadaniu odpowiedniego programu komputerowego możliwe jest szybkie wprowadzenie danych ze spisu, ich wycenę oraz rozliczenie wyników inwentaryzacji. Niezbędne jest w tym przypadku posiadanie dokładnych indeksów materiałowych w zakresie spisywanych składników majątkowych. Największe efekty osiąga się w przypadku, gdy składowane materiały i towary zawierają etykiety z kodami kreskowymi. Przy pomocy czytnika kodów kreskowych oraz przenośnego terminala z pamięcią odczytuje się miejsce składowania i pełną nazwę poszczególnych składników majątkowych i ilość wyrobów w opakowaniu. Dzięki temu w sposób istotny zmniejsza się pracochłonność inwentaryzacji. Przed rozpoczęciem spisu magazynier jest zobowiązany do złożenia komisji inwentaryzacyjnej pisemnego oświadczenia, w którym powinno znajdować się stwierdzenie, że na wszystkie przyjęte do dnia spisu materiały zostały wystawione dokumenty magazynowe i że wszystkie dowody przychodowe i rozchodowe zostały zaksięgowane w kartotece magazynowej. Poza tym, powinny być podane numery dowodów przychodowych i

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

64

rozchodowych z uwzględnieniem łów. Oświadczenie to wypełnia się w 3 egzemplarzach, z których oryginał otrzymuje przewodniczący komisji inwentaryzacyjnej, pierwszą kopię – komórka księgowości, druga kopia pozostaje u osoby odpowiedzialnej. Należy także ustalić, gdzie (poza magazynem) znajdują się zapasy objęte ewidencją oraz odpowiednie dokumenty w przypadku, gdy np. pewne zapasy oddawane są do depozytu. W czasie trwania spisu z natury wydawanie zapasów z magazynu jest w zasadzie zabronione. W uzasadnionych przypadkach, na przykład : materiałów grozi awarią lub przestojem, może to nastąpić za zezwoleniem przewodniczącego zespołu spisowego. Na arkuszu spisowym odnotowuje się wydaną ilość oraz podaje numer dowodu wydania. Materiały nadchodzące do magazynu w czasie trwania spisu z natury powinny być składowane w odrębnym pomieszczeniu, aby uniknąć ich pomieszania iłami już spisanymi. Materiały te podlegają również spisowi, lecz na odrębnych arkuszach z jednoczesnym odnotowaniem numerów dowodów, na podstawie których zostały do magazynu. W celu zapewnienia prawidłowych zapisów stanu zapasów, w okresie spisu, szczególnie w przypadkach nieprzerwanej pracy magazynów powinny być zaostrzone zasady obiegu dowodów przychodu i rozchodu określone zasady ich znakowania i grupowania. Powinny one sprowadzać się do następujących zasad: 1) ograniczenie prawa do samodzielnego wystawienia dowodów rozchodowych i ich akceptacji – do pracowników wyższego szczebla i przewodniczącego komisji inwentaryzacyjnej, 2) przekazanie pracownikom wyższego szczebla lub przewodniczącemu komisji inwentaryzacyjnej – decyzji co do kierownika dostaw w czasie spisu do magazynu lub specjalnej komory przyjęć, 3) wprowadzanie dowodów na czas spisu specjalnego trybu kontroli „przed i znakowania i „po przychodu i rozchodu (np.: adnotacje: spisem"

spisie") lub wprowadzenie dla tych dowodów odrębnej numeracji. 3) Ustalenie stanu zapasów Stan zapasów w czasie inwentaryzacji powinno się ustalić na podstawie liczenia, mierzenia lub ważenia poszczególnych sztuk materiałów. Jedynie przy oryginalnych opakowaniach dopuszczalne jest wyrywkowe sprawdzenie zawartości. Jeżeli nie można określić stanu ilościowego składników majątkowych przez liczenie, ważenie lub mierzenie, to konieczne jest

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

65

ustalanie stanu szacunkowo. Polega to na ustaleniu ilości za pomocą przybliżonego rachunku, który jest wynikiem pomiaru figury geometrycznej o określonym kształcie i znanych wymiarach np. pryzmy materiałów sypkich i wykorzystaniu do obliczeń ciężaru właściwego spisywanego składnika majątkowego. Czynności liczenia, ważenia i pomiarów składników majątkowych dokonują członkowie zespołów spisowych w obecności osoby materialnie odpowiedzialnej za stan składników majątkowych lub osoby przez nią pisemnie upoważnionej. Po zakończeniu spisu z natury zespół spisowy oraz osoby materialnie odpowiedzialne podpisują wszystkie arkusze spisowe, z tym że magazynier umieszcza adnotację, że wszystkie składowane zapasy zostały spisane oraz że do ustaleń spisu nie wnosi zastrzeżeń. Następnie komisja w obecności osób materialnie odpowiedzialnych wpisuje do ewidencji rzeczywisty stan zapasów stwierdzony w czasie spisu oraz przekazuje arkusze spisowe przewodniczącemu komisji inwentaryzacyjnej, który sporządza sprawozdanie. Niezależnie od sprawozdania, przewodniczący komisji inwentaryzacyjnej zobowiązany jest do niezwłocznego przekazania głównemu księgowemu arkuszy spisu z natury oraz protokołów zespołów spisowych i komisji szacunkowej. Na podstawie tych dokumentów księgowości ustala ilościowe różnice inwentaryzacyjne i wycenia je według cen ewidencyjnych. 2.1.6.4 Przyczyny powstania i rozlicznie różnic inwentaryzacyjnych27 Do rozliczenia różnic inwentaryzacyjnych kierownik jednostki może upoważnić komisję lub wyznacza odpowiednią osobę. Zarówno komisja, jak i upoważnione osoby są uprawnione do żądania od odpowiedzialnego za stan mienia magazyniera wyjaśnień ustnych lub pisemnych, a także przeprowadzenia kontroli dokumentów tych składników majątkowych, których dotyczą różnice, oraz w koniecznych przypadkach przeprowadzenia ponownego spisu kontrolnego. Rozliczenie różnic polega na sporządzeniu zestawienia spisanych składników majątkowych na odrębnym arkuszu zawierającym numer oraz pozycję arkusza spisowego, symbol, masę, jednostkę miary, cenę, wielkość i wartość niedoboru lub nadwyżki oraz wielkość i wartość według spisu, a także według ewidencji. Ujawnione w toku inwentaryzacji różnice miedzy stanem rzeczywistym, a stanem wykazanym w księgach rachunkowych należy wyjaśnić i rozliczyć w księgach

27

Ibidem, s. 416

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

66

rachunkowych tego roku obrotowego, na który przypadł termin inwentaryzacji. Postępowanie wyjaśniające w tym zakresie jest podstawą zakwalifikowania stwierdzonych różnic jako: a) mało istotne, wynikające z błędów pomiaru lub dokumentacji; b) podlegające kompensatom; c) mieszczące się w granicach norm ubytków naturalnych; d) powstałe z winy osób materialnie odpowiedzialnych (wniosek ten powinien zaopiniować radca prawny). Niedobory w granicach norm ubytków naturalnych są wliczane w koszty działalności jednostki. Osoby odpowiedzialne za powstanie zawinionego niedoboru obciąża się wartością niedoboru obliczonego po bieżącej cenie nabycia, nie niższej jednak od ceny detalicznej. Wartość tę dla używanych składników majątkowych zużywających się stopniowo należy zmniejszyć o kwotę wynikającą ze stopnia ich zużycia. Przyczyny powstania różnic inwentaryzacyjnych mogą być różne, zależnie od rodzaju składników majątkowych. I tak: a) w paliwie – różnice temperatur, niedokładny odbiór i przeliczenia, np. z kilogramów na litry, niedokładne ważenie, niepełne wydanie według dowodów rozchodowych („Rw" lub „Wz"); b) w wyrobach hutniczych – przeliczenie metrów na kilogramy na pod stawie katalogów przeliczeniowych, drobne odchylenia wagowe przy przyjmowaniu i wydawaniu oraz tolerancje wagowe w poszczególnych asortymentach wyrobów hutniczych; c) w materiałach żądanych przez pobierającego według sztuk, a wydawanych według masy (np. śruby, nity, podkładki, wkręty); d) ze zmian jakościowych i ilościowych wynikających z okresu i warunków składowania (ubytki naturalne); e) z niedokładnego zważenia dużych ilości na wagach stołowych czy dziesiętnych; f) w materiałach wydawanych według obmiaru długości – z powodu niewłaściwego odmierzania (kable, rury, przewody itp.); g) w materiałach sypkich i kawałkowych – ze stosowania tzw. obmiaru szacunkowego; h) we wszystkich składnikach majątkowych — z powodu omyłek w zastosowaniu niewłaściwego symbolu materiału przyjętego czy wydanego z magazynu lub z powodu nie ujęcia w ewidencji materiałów obcych (depozytowych) i objęcia spisem materiałów skasowanych, a nie usuniętych fizycznie z magazynu.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska Poza tym, przyczyną powstania niedoborów może być:

67

a) nielegalne wyniesienie materiałów na zewnątrz magazynu (kradzież przez osoby postronne lub magazyniera, samowolne pobieranie materiałów w celu zużycia w przedsiębiorstwie), b) brak należytej konserwacji materiałów, c) nieodpowiadające magazynowe, d) brak należytej ochrony składowanych zapasów przed wpływami atmosferycznymi, e) gromadzenie nadmiernych zapasów uniemożliwiających ich składowanie zgodnie z obowiązującymi zasadami. W przypadku pominięcia wymogu przeprowadzenia spisu z natury przy powierzaniu stanowiska magazyniera mogą wystąpić niedobory będące wynikiem mniejszego poczucia odpowiedzialności i tym samym niedbałego wykonywania obowiązków służbowych. Przyczyną powstania różnic mogą być także nieprawidłowości w przeprowadzeniu spisu z natury. Ma to miejsce w przypadku wykazania w spisie ilości zapasów większej od ilości rzeczywistej i wykazanej w ewidencji magazynowej lub ilości mniejszej od ilości rzeczywistej. W każdym z omawianych przypadków występuje fikcyjne zmniejszenie lub zwiększenie stanu zapasów. Przy powtórnym spisie stanu zapasów może powstać pozorna nadwyżka równa fikcyjnemu zmniejszeniu zapasów w poprzednim spisie. Jeżeli natomiast zmniejszenie ilości rzeczywistej w spisie z natury spowodowało ukrycie nadwyżki rzeczywistej, to może być ona ujawniona przy powtórnym sprawdzeniu (jeżeli uprzednio nie zostanie zagarnięta przez magazyniera jako mienie nie objęte ewidencją). 1) Weryfikacja różnic inwentaryzacyjnych. Po dokonaniu podziału różnic inwentaryzacyjnych według grup oraz po ustaleniu ostatecznych różnic i wniosków w sprawie ich rozliczenia komisja inwentaryzacyjna przekazuje te dane odpowiedzialnemu materialnie magazynierowi. Powinien on złożyć odpowiednie wyjaśnienie podające przyczyny i okoliczności powstania różnic. Po otrzymaniu wyjaśnień magazyniera komisja dokonuje ostatecznej weryfikacji różnic i wskazuje osoby, które jej zdaniem należy obciążyć za powstałe niedobory. W dużych magazynach w celu przyspieszenia prac inwentaryzacyjnych powołuje się odrębną komisję do weryfikacji różnic. W skład tej komisji powinni wchodzić przedstawiciele właściwościom fizykochemicznym zapasów pomieszczenia

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

68

działów zaopatrzenia, księgowości, pracownicy o odpowiednich kwalifikacjach (mechanicy, technolodzy) oraz przedstawiciel komórki związkowej. Podstawową czynnością weryfikacyjną jest przeprowadzenie kompensat ilościowowartościowych stwierdzonych różnic. Kompensata różnic polega na wzajemnej eliminacji (znoszeniu) niedoborów i nadwyżek stwierdzonych w asortymencie zapasów zbliżonych lub podobnych. Warunki przeprowadzenia kompensat powinny być określone w instrukcjach branżowych uwzględniających specyfikę danego magazynu i rodzaj zapasów będących przedmiotem magazynowania. Według ogólnie przyjętych zasad kompensaty mogą mieć miejsce wówczas, gdy równocześnie zachodzą następujące okoliczności: a) niedobory i nadwyżki zostały stwierdzone w ramach tego samego spisu; b) dotyczą jednej osoby materialnie odpowiedzialnej, c) zostały stwierdzone w pokrewnych, zewnętrznie podobnych asortymentach (co może uzasadnić możliwości powstania pomyłek przy ich wydawaniu z magazynu). Do kompensat przyjmuje się mniejszą wielkość niedoboru lub nadwyżki i mniejszą cenę składników majątkowych wykazujących różnice inwentaryzacyjne. Pozostałe z kompensaty różnice ilościowe i wartościowe są rozpatrywane odrębnie. Należy zaznaczyć, że zakaz kompensowania niedoborów w jednym okresie rozliczeniowym z nadwyżkami w innym okresie nie wyklucza możliwości korygowania rozliczeń wyników inwentaryzacji różnych okresów rozliczeniowych w przypadku stwierdzenia związku przyczynowego między niedoborami a nadwyżkami na skutek stwierdzonych błędów w przeprowadzanym spisie z natury lub ewidencji. Komisja inwentaryzacyjna dokonuje ostatecznego rozliczenia różnic i sporządza protokół weryfikacji różnic na podstawie: α) zbiorczego zestawienia różnic inwentaryzacyjnych, β) zestawienia kompensat niedoborów i nadwyżek, χ) wyjaśnienia osób materialnie odpowiedzialnych. Protokół weryfikacji różnic powinien zawierać: a) wartość niedoborów i nadwyżek, które należy spisać w koszty przedsiębiorstwa jako niezawinione; b) wartość niedoborów i nadwyżek wzajemnie kompensujących się oraz wynik dokonanych kompensat z określeniem, czy jest on niezawiniony;

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska c) wartość niedoborów obciążających osoby materialnie odpowiedzialne;

69

d) przyczyny powstania niedoborów (czy wynikają z zaniedbania, czy też z czynu przestępczego). Protokół weryfikacji komisja przedkłada głównemu księgowemu do zaopiniowania, a następnie kierownikowi jednostki do zatwierdzenia i wówczas stanowi on podstawę do rozliczenia wyników inwentaryzacji. Wnioski w sprawie księgowania niedoborów lub nadwyżek postawione przez przewodniczącego komisji inwentaryzacyjnej w sporządzonym protokóle zatwierdza kierownik jednostki. Podstawą do zaksięgowania różnic inwentaryzacyjnych jest ich zestawienie sprawdzone oraz wyjaśnione przez magazyniera i podpisane przez przewodniczącego komisji inwentaryzacyjnej. Dlatego do protokółu komisji inwentaryzacyjnej powinien być dołączony szczegółowy wykaz wszystkich niedoborów i nadwyżek. Niedobory przekraczające normy są przedmiotem dochodzeń wyjaśniających. W przypadku niedoborów zawinionych jednostka może być na podstawie orzeczenia sądowego upoważniona do potrącenia tych kwot z poborów magazyniera. 2.1.6.5Zasady przeprowadzania inwentaryzacji ciągłej. Inwentaryzacja przeprowadzana metodą ciągłą polega na dokonywaniu systematycznie w ciągu okresu inwentaryzacyjnego, nie dłuższego niż dwa lata, w różnych (planowo określonych) terminach, spisów z natury zapasów, w taki sposób, aby wszystkie składniki zapasów zostały w ciągu tego okresu objęte spisem z wyznaczoną częstotliwością. Inwentaryzacje ciągłą mogą stosować jednostki, które posiadają odpowiednie warunki organizacyjno-techniczne, a w szczególności: a) składają zapasy na terenie strzeżonym, b) prowadzą bieżącą ewidencję ilościowo-wartościową zapasów w sposób umożliwiająca ustalenie na dzień dokonywania spisu z natury dla każdej inwentaryzowanej grupy zapasów ich ilości i wartości, a tym samym wprowadzenie różnic ilościowych i wartościowych, c) mają szczegółową instrukcję o inwentaryzacji ciągłej, zapewniającą prawidłowe stosowanie tego systemu inwentaryzacji, d) osiągnęły odpowiedni poziom organizacji gospodarki zapasami. Inwentaryzację ciągłą prowadzi powołana przez kierownika jednostki stała

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

70

komisja spisowa, stanowiąca wyodrębnioną komórkę „inwentaryzacji ciągłej". Komórka ta przeprowadzając inwentaryzację ciągłą, opiera się na rocznym (z podziałem na miesiące) planie spisu uzgodnionym z głównym księgowym. Należy przy tym zaznaczyć, że plany inwentaryzacji ciągłej są dokumentami poufnymi, dostępnymi wyłącznie kierownikowi jednostki, głównemu księgowemu i członkom stałej komisji inwentaryzacyjnej. Kierownik komórki „inwentaryzacji ciągłej", po upływie każdego miesiąca, sporządza sprawozdanie z przebiegu inwentaryzacji. Sprawozdanie to powinno między innymi zawierać następujące dane: liczbę pozycji spisanych z natury w porównaniu do liczby pozycji planowanych oraz wartość ujawnionych niedoborów i nadwyżek. 2.1.6.6 Inwentaryzacja w magazynach z jednostkami ładunkowymi i magazynach wysokiego składowania. 1) Inwentaryzacja w magazynach z jednostkami ładunkowymi. Inwentaryzacja w magazynach, w których zapasy są składowane w postaci jednostek ładunkowych jest bardziej uproszczona. Polega ona na: 1) sprawdzeniu, czy lokalizacja poszczególnych jednostek ładunkowych jest zgodna z planem zagospodarowania magazynu, czy wszędzie dla tych samych wyrobów zostały ustawione tej samej wielkości stosy, czy nie zostały naruszone plomby i inne zabezpieczenia jednostek ładunkowych; 2) ustaleniu, według posiadanego planu zagospodarowania powierzchni magazynu, liczby zajętych miejsc paletowych; 3) pomnożeniu liczby zajętych miejsc paletowych przez liczbę jednostek w stosie, przez co otrzymuje się liczbę jednostek ładunkowych jednego rodzaju, jaka znajduje się w magazynie, w którym przeprowadza się inwentaryzację; 4) pomnożeniu liczby jednostek ładunkowych przez liczbę wyrobów (kg/szt.) w jednostce, przez co otrzymuje się liczbę składowanych wyrobów, którą porównuje się ze stanem ewidencyjnym. W przypadku stwierdzenia różnic pomiędzy rzeczywistym a ewidencyjnym stanem zapasów należy postępować w sposób przewidziany w ogólnie obowiązujących przepisach, ponadto należy dokonać wyrywkowej kontroli jednostek ładunkowych. Wdrożenie kodów kreskowych w znacznym stopniu usprawnia przeprowadzenie inwentaryzacji. Przy pomocy

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

71

„skanera" można bowiem automatycznie odczytać zawartość jednostek ładunkowych i szybko ustalić stan zapasów. 2) Inwentaryzacja w magazynach wysokiego składowania. Warunki działania magazynów wysokiego składowania wymagaj ą innego podejścia do problemu inwentaryzacji. Magazyny te obsługiwane są układnicami działającymi automatycznie lub obsługiwanymi przez operatora kompletującego partie wydanych zapasów. Są to więc obiekty w dużym stopniu zautomatyzowane, a pracującymi w przestrzeni składowej układnicami steruje często komputer. Przy użyciu komputera prowadzi się ewidencję stanu i ruchu zapasów magazynowych. Wszystkie dokumenty przyjęcia i wydania opracowane są za pomocą komputera, a ich dane kodowane są w jego pamięci. Dzięki temu w każdej chwili istnieje możliwość ustalenia stanu zapasów określonego asortymentu oraz ich lokalizacji (miejsca składowania w regale). Po każdorazowej zmianie wartości palety następuje wydruk nowej karty towarzyszącej jednostce ładunkowej zawierającej ww. podstawowe aktualne dane z jednoczesnym skorygowaniem stanu zapasów w pamięci komputera. Jak widać z powyższego, w pracy magazynów wysokiego składowania występują zasadnicze różnice między nimi a magazynami tradycyjnymi, czy też zmechanizowanymi przy użyciu wózków podnośnikowych. Dlatego też tradycyjne techniki okresowej inwentaryzacji, tj. spisywanie przez komisję poszczególnych składników zapasów przy jednoczesnym zahamowaniu pracy magazynu nie może być w tych magazynach stosowania. Z tego powodu ze stosowanych dwóch metod inwentaryzacji, tj. okresowej i ciągłej, najbardziej odpowiednią do przyjęcia w magazynach wysokiego składowania jest inwentaryzacja ciągła. Warunkiem przeprowadzenia inwentaryzacji metodą ciągłą w magazynach wysokiego składowania jest: 1) spełnienie wymogów, jakie podane były wyżej w odniesieniu do innych magazynów przeprowadzających inwentaryzację metodą ciągłą, 2) objęcie każdorazowo inwentaryzacją zapasów, które zgodnie z danymi ewidencji zostały całkowicie rozchodowane (wykazują stan zerowy). Jedną z najbardziej realnych i stosunkowo najbardziej pracochłonnych metod, a jednocześnie nie dezorganizujących pracy w magazynie wysokiego składowania, w których praca układnic i ewidencja ruchu zapasów są realizowane przy zastosowaniu komputerów jest metoda

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

72

polegająca na ciągłym spisywaniu tzw. stanu zapasów zerowych (natychmiast po ich wyczerpaniu się) i porównaniu ich ze stanem ewidencji opracowanej przez komputer. 2.2 Koszty magazynowania. Zarówno przepływ dóbr materialnych, jak i utrzymanie zapasów oraz całej infrastruktury technicznej (budowli, maszyn, urządzeń do składowania i środków zaopatrzenia wewnętrznego) wiążą się z powstawaniem kosztów, których wielkość ma istotny wpływ na poziom efektywności procesów magazynowania, będących podstawowym elementem kosztów logistyki. Koszty logistyki obejmują:28 d) transport materiałów do magazynu przedsiębiorstwa i do klienta (tzw. koszty przepływu materiałów), e) funkcjonowanie gospodarki magazynowej (w tym koszty utrzymania zapasów i koszty manipulacyjne), f) przetwarzanie danych dotyczących przepływu materiałów i wyrobów, g) zamrożenie kapitału w środkach trwałych i obrotowych. Koszty logistyki stanowią jeden z istotnych składników kosztów przedsiębiorstwa. W literaturze ekonomicznej koszty logistyki dzieli się najogólniej na: koszty przepływu materiałów, koszty utrzymania zapasów i koszty procesów informacyjnych. Ten podział kosztów jest umowny, gdyż niektóre z nich trudno przydzielić do poszczególnych grup (np. koszty manipulacji zapasami występują zarówno w magazynach, jak i w produkcji). Na podstawie tych stwierdzeń można sformułować następującą definicję: „Koszty logistyki to wyrażone w pieniądzu zużycie pracy żywej, środków i przedmiotów pracy, wydatki finansowe oraz inne ujemne skutki zdarzeń nadzwyczajnych wywołanych przepływem dóbr materialnych w przedsiębiorstwie i miedzy przedsiębiorstwami oraz utrzymywaniem zapasów".29 Pojęcie kosztów magazynowania zostało już dawno określone zarówno w Polskiej Normie, jak i w literaturze fachowej. Polska Norma terminologiczna, Gospodarka Magazynowa PN-84/N-01800, określa bardzo ogólnie koszty magazynowania jako „wartość" nakładów pracy żywej i uprzedmiotowionej związanej z magazynowaniem zapasów. Szerzej koszty magazynowania definiuje się jako „wyrażone w jednostkach pieniężnych nakłady
28 29

2.2.1 Istota i zakres kosztów magazynowania

Z. Dudziński, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie wydawnictwa ekonomiczne, Warszawa 2000, s. 378 Ibidem, s. 340

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

73

bezpośrednio związane z przebiegiem procesów magazynowych, tj. zużycie środków technicznych, materiałów, paliw i energii oraz płace pracowników magazynowych rozliczane w ustalonym czasie lub na określoną partię dóbr materialnych". Koszty magazynowania są jednym z najbardziej syntetycznych czynników gospodarki magazynowej, będących wymiernym wyrazem sposobu gospodarowania takimi podstawowymi elementami gospodarki magazynowej, jak zapasy magazynowe, budowle magazynowe, wyposażenie magazynowe i organizacja magazynów. Nakłady inwestycyjne przeznaczone na postęp organizacyjno-techniczny w gospodarce magazynowej powinny podlegać ocenie i weryfikacji pod względem efektywności ekonomicznej. Konieczne jest więc stosowanie rachunku ekonomicznego. Warunkiem przeprowadzenia prawidłowego rachunku ekonomicznego jest dysponowanie informacjami w zakresie kształtowania się kosztów magazynowania. Wiąże się to z koniecznością wyodrębnienia tych kosztów z ogólnego rachunku kosztów przedsiębiorstwa. W znacznej części przedsiębiorstw występują jednak obiektywne trudności w ustaleniu realnych kosztów magazynowania. Wynikają one m.in. z niewydzielania kosztów magazynowania z ogólnego rachunku kosztów przedsiębiorstwa oraz z braku właściwych zasad klasyfikacji i podziału tych kosztów. Przeważnie w przedsiębiorstwach przemysłowych koszty magazynowania są ewidencjonowane w ogólnym rachunku kosztów i obciążają koszty ogólnozakładowe lub koszty poszczególnych wydziałów. Są one rozproszone w systemach ewidencyjnych przedsiębiorstwa wśród wielu grup kosztów. Wyodrębnienie tych kosztów jest uzasadnione w przedsiębiorstwach, w których stanowią one znaczną część w kosztach ogólnych. Jest to na pewno uzasadnione w jednostkach handlowych, w których koszty procesów magazynowania stanowią istotną pozycję w kosztach ogólnych. W tych przedsiębiorstwach całokształt kosztów fizycznego przepływu i utrzymania zapasów oraz procesów informatycznych jest zaliczany do kosztów logistyki, których główną pozycję stanowią koszty magazynowania. Dlatego też zakres wyodrębniania kosztów magazynowania jest przede wszystkim uzależniony od charakteru działalności przedsiębiorstwa. Celowość wyodrębniania kosztów magazynowania w rachunku kosztów przedsiębiorstwa wynika przede wszystkim z tego, że koszty magazynowania stanowią znaczny udział w kosztach ogólnozakładowych. Poza tym w kosztach magazynowania główną pozycję stanowią płace i ubezpieczenia społeczne personelu magazynowego oraz amortyzacja środków trwałych, co

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

74

uzasadnia potrzebę określenia ich związków i współzależności (np. gdy rosną koszty amortyzacji środków trwałych związanych ze zwiększeniem stopnia mechanizacji, zmniejszeniu powinny ulegać płace). Znajomość tych wzajemnych relacji umożliwia zastosowanie odpowiednich środków dla minimalizacji kosztów magazynowania. Za celowością wyodrębniania kosztów magazynowania z ogólnego rachunku kosztów przemawiają nie tylko funkcje i zadania gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie, lecz także warunki znaczenie przebiegu kosztów związanych z wdrażaniem mechanizacji Dzięki procesów postępowi magazynowych. Chodzi tu o dobór takich metod mechanizacji, które gwarantują optymalne technologicznych procesów magazynowych. technicznemu w pracach magazynowych wzrasta wydajność pracy i poprawia się wyraźnie wykorzystanie przestrzeni magazynowej, co ma decydujący wpływ na obniżenie względnego poziomu kosztów magazynowania. Aby móc prawidłowo ocenić opłacalność postępu techniczno-organizacyjnego w gospodarce magazynowej; jest konieczne wyodrębnienie kosztów magazynowania z ogólnego rachunku kosztów przedsiębiorstwa. Koszty magazynowania wynikają z podstawowych funkcji magazynów, którymi są: a) okresowe przechowywanie zapasów, b) wykonywanie czynności manipulacyjnych związanych z przyjęciem (odbiór ilościowy i jakościowy), przemieszczaniem ich do miejsc składowania, spiętrzaniem lub umieszczaniem w urządzeniu do składowania oraz przemieszczaniem z miejsca składowania do miejsca wydania (liczenie, mierzenie, ważenie i przewóz), c) wykonywanie ruch zapasów). W związku z tym spotyka się w literaturze podział kosztów magazynowania według kryterium funkcji magazynowania na: a) koszty składowania zapasów, b) koszty manipulacyjne Wydaje się, że do tych kosztów należy dodać koszty procesów informatycznych, które szczególnie w dużych zmechanizowanych magazynach stanowią znaczną pozycję. 1) Koszty składowania zapasów obejmują: a) koszty amortyzacji budowli magazynowych oraz zainstalowanych w nich urządzeń; b) koszty pracy urządzeń do składowania, transportu i przemieszczania zapasów; czynności informatycznych związanych z rejestracją zjawisk zachodzących w gospodarce magazynowej (związanych głównie z ewidencją stanu i

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska c) koszty płac i narzutów personelu magazynowego; d) koszty związane z opłatami podatków od nieruchomości i środków transportowych;

75

e) i koszty kapitału zaangażowanego w utrzymanie zapasów (kapitał własny w formie kredytów lub udziałów); i koszty konserwacji, kompletacji i znakowania zapasów. 2) Koszty manipulacyjne obejmują: a) koszty związane z przyjęciem ilościowym i jakościowym wyrobów do magazynu; b) koszty transportu do miejsca składowania; c) koszty związane z rozmieszczeniem wyrobów w miejscu składowania i liczeniem, wiązaniem i przemieszczaniem w magazynie oraz wydawaniem wyrobów; d) koszty związane z wydaniem materiałów (wyrobów) do miejsca zużycia (lub odbiorcy). 3) Koszty procesów informatycznych obejmują: a) koszty amortyzacji sprzętu informatycznego i oprogramowania; b) koszty zużycia materiałów oraz energii; c) koszty pracy wraz z narzutami; d)koszty usług obcych, w tym informatycznych i telekomunikacyjnych (przesyłanie i transmisja danych); e) inne koszty, np. opłaty dzierżawne i leasingowe wynajmu sprzętu informatycznego. Podział kosztów magazynowania według ich funkcji napotyka pewne trudności, które wynikają z niemożności ścisłego wyodrębnienia kosztów przyjmowania, składowania, przemieszczania i wydawania zapasów w magazynie. Dlatego też w praktyce w znacznym stopniu ustala się te koszty metodą szacunkową. Przykładem omawianych trudności związanych z podziałem kosztów magazynowania jest zakwalifikowanie kosztów transportu wewnętrznego, który świadczy usługi zarówno w magazynie, jak i w zakresie przemieszczania materiałów, do poszczególnych wydziałów produkcyjnych oraz między wydziałami. Stosunkowo prostym rozwiązaniem jest układ, gdy transport wewnętrzny jest organizacyjnie związany z magazynem, ale problem występuje, gdy jest to samodzielny wydział, który świadczy usługi zarówno dla magazynu, jak i działu produkcji. W tym przypadku jest niezbędne okresowe (comiesięczne) sporządzanie przez wydział transportu wewnętrznego zestawień zawierających wielkości nakładów pracy sprzętu i ludzi na rzecz poszczególnych komórek organizacyjnych przedsiębiorstwa. Z problematyką wyodrębniania kosztów magazynowania wiąże się zagadnienie podziału tych kosztów, z uwzględnieniem zarówno

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

76

organizacji procesów magazynowych, jak i specyficznych cech poszczególnych składników kosztów. Spośród wspomnianych kryteriów podziału kosztów magazynowania najbardziej właściwe są podziały według: klasyfikacji rodzajowej (zarówno kosztów prostych, jak i złożonych), miejsc powstawania i układu kalkulacyjnego. Stopień szczegółowości ustalania kosztów magazynowania jest uzależniony przede wszystkim od formy organizacji gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie. Łatwiejsze jest to w przypadku scentralizowania gospodarki magazynowej w formie wydziału (czy działu), dla którego tworzy się odrębne stanowisko kosztów magazynowania, a trudniejsze, gdy magazyny są zdecentralizowane (rozproszone) w przedsiębiorstwie. Wymagane jest wówczas analityczne wyodrębnienie poszczególnych pozycji kosztów z kosztów ogólnozakładowych lub wydziałowych na podstawie dokumentów finansowych. Przyjmując układ logistyczny w przedsiębiorstwie, każdy magazyn powinien być traktowany jako samodzielne stanowisko kosztów. Z magazynu powinny być przekazywane informacje dotyczące kosztów magazynowania do komórki księgowości (za pośrednictwem komórki logistyki), która sumuje je i opracowuje zestawienia zbiorcze kosztów magazynowania w przedsiębiorstwie. Komórka logistyki w przedsiębiorstwie powinna koordynować i organizować wszystkie działania związane z opracowywaniem i prowadzeniem ogólnego rejestru kosztów magazynowania, analizowaniem ich wielkości oraz podejmowaniem przedsięwzięć w celu ich minimalizacji. 2.2.2 Struktura kosztów magazynowania Jak już wspomniano, koszty magazynowania obok kosztów przepływów materiałowych stanowią podstawowe rodzaje kosztów logistyki w przedsiębiorstwie. Ogólne koszty magazynowania według rodzaju dzieli się na: a) koszty proste, b) koszty złożone. Koszty proste charakteryzują określoną działalność magazynu w sposób bezpośredni i niepodzielny. Koszty złożone to koszty, które wprawdzie dotyczą gospodarki magazynowej, ale są trudne lub niemożliwe do jednoznacznego zakwalifikowania. Przykładem kosztów prostych są płace personelu magazynowego, a kosztów złożonych – usługi konserwacyjne lub remontowe budowli i sprzętu magazynowego

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

77

wykonywane przez własne brygady remontowe w różnym zakresie w ciągu roku w poszczególnych magazynach. Struktura podziału kosztów powinna ułatwiać kierownictwu przedsiębiorstwa i magazynu określenie zmian zachodzących w poszczególnych rodzajach kosztów, ustalenie ich przyczyn i ocenę konkretnego poziomu. W przedsiębiorstwach przemysłowych koszty magazynowania według układu rodzajowego obejmują następujące pozycje: 1) koszty proste: a) płace pracowników zatrudnionych w gospodarce magazynowej, b) narzuty na ubezpieczenia społeczne, c) zużycie materiałów pomocniczych i przedmiotów nietrwałych, d) zużycie paliw i energii obcej, e) amortyzacja budowli magazynowych i innych środków trwałych za instalowanych lub pracujących w magazynie, f) usługi logistyczne obce, g) usługi remontowe obce, h) niedobory (ubytki) i straty w granicach norm, i) odsetki i prowizje bankowe (dotyczące finansowania zapasów lub kredytowania zakupu wyposażenia i budowli), j) czynsze i dzierżawy, k) inne koszty (bezpośrednie, proste), 2) koszty złożone: a) remonty i konserwacje wykonywane przez własne brygady, b) pozostałe koszty złożone, c) niedobory i szkody ponadnormatywne oraz inne straty losowe powstałe w procesie magazynowania. 2.2.2.1 Koszty proste30 Płace pracowników zatrudnionych w gospodarce magazynowej stanowią jedną z największych pozycji kosztów magazynowania. Ich wielkość jest uzależniona od stosowanego systemu wynagrodzeń, wielkości magazynu i jego lokalizacji oraz poziomu mechanizacji prac magazynowych. Stosowanie wysokiego poziomu mechanizacji prac magazynowych
30

Z. Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o.. Gdańsk 2002, s. 440

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

78

zmniejsza wprawdzie ogólną liczbę zatrudnionych, ale wymaga zatrudnienia personelu o stosunkowo wysokich kwalifikacjach do obsługi mechanicznych i automatycznych urządzeń technologicznych. Wynagrodzenie personelu magazynowego obejmuje stałą i ruchomą część płac. Należy do niego wynagrodzenie kierownika magazynu i magazynierów ponoszących odpowiedzialność materialną, konserwatorów, mechaników, robotników transportowych, pracowników prowadzących ewidencję i sprawozdawczość magazynową. 1) Ubezpieczenia społeczne obejmują ustalone przez ZUS narzuty na płace, a także wielkości składek na tzw. ubezpieczenia zbiorowe. 2) Zużycie materiałów pomocniczych i przedmiotów nietrwałych obejmuje materiały i przedmioty zużywane w związku z drobnymi remontami i naprawami oraz pracami administracyjnymi, a także zużycie odzieży ochronnej i sprzętu wyposażenia osobistego personelu magazynowego. 3) Zużycie paliw i energii obcej obejmuje koszty zużycia energii elektrycznej do oświetlenia magazynów, ładowania akumulatorów oraz energii cieplnej stosowanej do ogrzewania magazynu, a także zużycie paliw przez wózki transportowe pracujące w magazynie. Poziom tych kosztów jest zależny od wielkości działu magazynowego, poziomu mechanizacji, procesu technologicznego i stosowanych urządzeń oraz środków transportu zewnętrznego. 4) Amortyzacja budowli i innych środków trwałych jest to koszt zużycia (zgodnie z obowiązującą stopą amortyzacji) budowli magazynowych, środków transportu i urządzeń do składowania. Ta grupa kosztów zwiększa się wraz ze wzrostem poziomu mechanizacji, a także budową magazynów wysokiego składowania. 5) Usługi logistyczne obce jest to wartość usług wykonywanych na rzecz magazynu przez obce jednostki w zakresie przewozów, przeładunków i spedycji oraz usług informatycznych. 6) Usługi remontowe obce jest to wartość usług remontowych i konserwacyjnych wykonanych przez obce przedsiębiorstwo, a dotyczących budowli magazynowych i wyposażenia (np. roboty malarskie, murarskie, stolarskie, ślusarskie, naprawy dźwigów i instalacji grzewczych, elektrycznych i sanitarnych). 7) Niedobory i straty w granicach norm są to koszty wynikające ze zmian ilościowych i jakościowych zapasów powstających w czasie ich magazynowania. Ich wielkość zależy od warunków mikroklimatu i warunków pracy w magazynie, a także od wielkości obrotu oraz rodzaju i ilości składowanych zapasów.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 8) Odsetki i prowizje bankowe są to koszty odsetek i spłat dotyczących kredytów na finansowanie zapasów i na zakupy wyposażenia magazynowego. 9) Czynsze i dzierżawy są to koszty dzierżawienia i użytkowania budowli magazynowych lub sprzętu magazynowego (np. za wynajem okresowy dźwigów i wózków transportowych).

79

10) Inne koszty bezpośrednie proste są to przeważnie koszty obejmujące opłaty za polisy ubezpieczeniowe majątku magazynu od zdarzeń losowych, opłaty za umowy o odpowiedzialności cywilnej i szkód w czasie transportu, a także koszty delegacji personelu oraz różnych opłat pocztowych i telekomunikacyjnych. 2.2.2.2 Koszty złożone Koszty złożone to część kosztów ogólnych przedsiębiorstwa, które przypadają na działalność magazynów. Są one rozliczane według obowiązującego w przedsiębiorstwie klucza podziałowego. Obejmują głównie koszty remontów i konserwacji wykonywanych przez własnych pracowników, a także koszty transportu. Na przykład przy rozliczaniu kosztów transportu istotna jest formalna i organizacyjna przynależność środków transportu do odpowiedniej komórki. Jeżeli są one organizacyjnie przydzielone do magazynu, to bez względu na to, gdzie i jakie prace są wykonywane, koszty ich eksploatacji przypisuje się do magazynu. W przeciwnym wypadku udział kosztów transportu wewnętrznego w kosztach magazynowania ustala się szacunkowo, w zależności od natężenia prac na rzecz magazynów. 2.2.2.3 Niedobory i szkody ponadnormatywne oraz inne straty losowe powstałe w procesie magazynowania. W skład tej grupy wchodzą koszty powstałe w czasie magazynowania, a wynikające z niedoborów i szkód przekraczających dopuszczalne normy oraz straty nadzwyczajne. Przykładowo mogą to być kary płacone za przetrzymywania wagonów i samochodów przy czynnościach rozładunkowych. Suma kosztów prostych, złożonych, niedoborów oraz szkód ponadnormatywnych i innych strat powstałych w procesach magazynowania stanowi koszty magazynowania ogółem. Koszty magazynowania mogą być także dzielone według: a) miejsc ich powstania,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska b) układu kalkulacyjnego.

80

Jako kryterium miejsca powstania kosztów przyjmuje się komórkę organizacyjną przedsiębiorstwa, którą w naszym przypadku jest magazyn. Na podstawie posiadanych dokumentów księgowych przydziela się koszty poszczególnym komórkom organizacyjnofunkcjonalnym. Jeżeli dotyczą one kilku komórek, to dzieli się je — podobnie jak w systemie rodzajowym — umownym kluczem. Ponieważ w praktyce 3 podstawowe fazy magazynowania, tj. przyjęcie, składowanie i wydawanie, nie mogą być przyjmowane jako odrębne miejsce powstawania kosztów, przyjmuje się magazyn jako wydzieloną jednostkę organizacyjno-funkcjonalną, stanowiącą miejsce powstawania kosztów. 1) Układ kalkulacyjny podziału kosztów magazynowania polega na ustaleniu wysokości kosztu jednostkowego działalności magazynu. W tym przypadku koszty magazynowania są odnoszone do określonej jednostki zapasu lub obrotu magazynowego w danym okresie, np. do l m3 tarcicy, l t stali. Im mniejszy jest ich udział, tym efektywność procesów magazynowych jest większa. Za pomocą jednostkowego kosztu magazynowania można porównać koszty działalności magazynów z tej samej branży i o podobnej organizacji. Przy stosowaniu układu kalkulacyjnego należy brać pod uwagę celowość przyjętego stopnia szczegółowości i pracochłonność obliczeń. Powinny być tu szczególnie uwzględniane rzeczywiste potrzeby szczegółowości kalkulacji kosztu jednostkowego magazynowania oraz organizacyjne i techniczne możliwości w tym zakresie. Nie stosuje się w praktyce kalkulacyjnego podziału kosztów według poszczególnych faz procesu magazynowego, ponieważ czynności z tym związane są zbyt pracochłonne. Stosuje się 2 podstawowe metody rozliczania kosztów magazynowania, a mianowicie bezpośrednią i pośrednią. Postawą rozliczania kosztów metodą bezpośrednią są dokumenty źródłowe, natomiast w metodzie pośredniej podstawą są przyjęte jednostki odniesienia (tzw. klucze podziałowe). W gospodarce magazynowej mogą być stosowane obie metody, z tym że metoda bezpośrednia jest znacznie dokładniejsza od metody pośredniej, która jest jednocześnie bardziej pracochłonna. Pomimo tego znaczenie metody pośredniej wzrasta, szczególnie na skutek wprowadzania na szerszą skalę mechanizacji procesów magazynowych, które zwiększają pośrednie koszty magazynowania. Istotnym zagadnieniem jest w tym przypadku zastosowanie właściwego klucza podziałowego, który powinien stanowić realną jednostkę odniesienia. O doborze jednostki odniesienia przy rozliczaniu kosztów magazynowania decydują struktura kosztów, ich rodzaj oraz czynniki bezpośrednio i pośrednio wpływające na

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

81

wielkości i strukturę kosztów magazynowania. I tak, np. gdy pracownik lub brygada remontowa pracowali równolegle zarówno w magazynie, jak i w innych oddziałach przedsiębiorstwa, koszty płac rozlicza się proporcjonalnie do przepracowanego czasu pracy w poszczególnych komórkach przedsiębiorstwa. Koszty energii elektrycznej, w przypadku gdy jest zainstalowany l licznik, powinny być rozliczane przy uwzględnieniu zainstalowanej mocy w magazynie. Wielkość powierzchni magazynowej np. może być punktem odniesienia przy obliczaniu kosztów amortyzacji oraz czynszów i kosztów dzierżawy, w przypadku gdy w tym samym budynku oprócz działalności magazynowej jest prowadzona działalność administracyjna lub produkcyjna przedsiębiorstwa. Koszty ubezpieczeń rzeczowych dzieli się w stosunku do wartości środków trwałych i przedmiotów nietrwałych znajdujących się w magazynie oraz w odniesieniu do wartości zapasów. Przy podziale kosztów ogrzewania, w przypadku gdy jest l licznik lub l kotłownia świadcząca usługi dla całego przedsiębiorstwa, jako punkt odniesienia należy przyjąć wielkość kubatury poszczególnych obiektów, w tym budowli magazynowych. Koszty zużycia wody w przypadku istnienia l licznika rozlicza się w stosunku do liczby zatrudnionych pracowników w magazynie. Przy rozliczaniu kosztów ogólnozakładowych jako podstawowe jednostki rozliczeniowe przyjmuje się wielkość zatrudnienia w magazynie i łączną wartość płac personelu magazynowego. Ani jedna, ani druga jednostka rozliczeniowa nie są jednak zbyt dokładne. Koszty magazynowania dzieli się na stałe i zmienne. Koszty stałe występują np. w przypadku posiadania własnego magazynu. Bez względu na ilość składowanych zapasów podstawowe koszty są stałe (koszty obsługi, amortyzacji urządzeń, wyposażenia magazynów, opłaty eksploatacyjne za energię elektryczną, cieplną, wodę itp.). Natomiast, jeżeli przedsiębiorstwo wynajmie powierzchnię magazynową i płaci w zależności od wielkości tej powierzchni zajętej przez zapasy, to koszty magazynowania się zmieniają w zależności od ilości składowanych zapasów. 2.2.3 Czynniki kształtujące wysokość kosztów składowania. Koszty magazynowania są kształtowane przez czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Do czynników wewnętrznych należy zaliczyć: a) wielkość magazynu i jego organizację,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska b) ilość i rodzaj przechowywanych zapasów, c) częstotliwość przyjęć i wydań, d) rodzaj i przebieg technologicznego procesu magazynowego, e) stan zatrudnienia. Do czynników zewnętrznych zalicza się: a) wysokość podatku od budynków i lokali magazynowych oraz środków transportu b) wielkość stopy amortyzacji majątku trwałego magazynu, c) stopy oprocentowania kredytów finansujących zapasy magazynowe,

82

d) opłaty za usługi transportowe, spedycyjne i informatyczne, stawki narzutów na płace Obniżka kosztów magazynowania jest najszybciej możliwa przez usprawnienie gospodarki zapasami, w tym organizację dostaw mającą wpływ na poziom zapasów, a później przez usprawnienie przepływu materiałów. Jedną z metod ograniczenia kosztów magazynowania i w ogóle kosztów logistyki jest metoda Just in Time (dokładnie na czas). Przyczynia się ona przez odpowiednią organizację dostaw do ograniczenia zapasów magazynowych, a tym samym do minimalizacji kosztów ich utrzymania. Zagadnienie badania kosztów logistyki, w tym i magazynowania, powinno być uwzględnione w systemie informatycznym przedsiębiorstwa w celu właściwej i szybkiej analizy tych kosztów i demonstrowania wyników Reasumując, można wymienić następujące czynniki mające wpływ na ograniczenia kosztów magazynowania: a) dobór przestrzeni magazynowej gwarantującej zabezpieczenie właściwości fizykochemicznych zapasów, b) racjonalne wykorzystanie przestrzeni magazynowej, c) dobór właściwych i wydajnych urządzeń magazynowych zapewniających maksymalną szybkość operacji przeładunkowych w magazynie, d) ograniczenie etapów magazynowania (np. stworzenie jednego magazynu centralnego w miejsce małych magazynów branżowych), e) stosowanie w magazynowaniu i transporcie wewnętrznych jednostek ładunkowych, f) stosowanie wysoko wydajnego sprzętu do przetwarzania informacji oraz nowoczesnego oprogramowania dostosowanego do charakteru procesów magazynowych, g) niedopuszczenie do starzenia się zapasów (przez ich odpowiednią wymianę i stosowanie wymaganych zabiegów konserwacyjnych),

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska h) przyspieszenie rotacji zapasów (m.in. przez stosowanie metody Just inTime).

83

Należy stwierdzić, że koszty magazynowania stanowią podstawowy miernik syntetyczny oceny ekonomicznej działalności gospodarki magazynowej. Znajomość kształtowania się kosztów magazynowania w poszczególnych okresach sprawozdawczych pozwala na podejmowanie decyzji usprawniających funkcjonowanie gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie. 2.3 Bezpieczeństwo i higiena pracy oraz bezpieczeństwo przeciwpożarowe w magazynach. 2.3.1 Bezpieczeństwo i higiena pracy w magazynie „Bezpieczeństwo i higiena pracy (bhp) jest określeniem całokształtu działań w zakresie prawnym, technicznym, naukowym, medycznym i organizacyjnym, których zadaniem jest ochrona człowieka w środowisku pracy. Ochrona ta polega na tworzeniu warunków eliminujących lub sprowadzających do minimum zagrożenia zdrowia i życia człowieka w środowisku pracy. Podstawowym czynnikiem tworzącym warunki dla ochrony człowieka w środowisku pracy są przepisy prawne. Charakterystyczną cechą tych przepisów jest to, że mają one charakter prawa bezwzględnie obowiązującego, co oznacza, że postanowienia w nich zawarte nie mogą być zmieniane na niekorzyść pracownika, choćby 2 strony stosunku pracy (pracodawca i pracownik) tak postanowiły”.31 2.3.2.1 Zagrożenia związane z magazynowanymi towarami. Dostarczane do magazynu towary stwarzają zagrożenie bezpieczeństwa wówczas, gdy: a) jednostki ładunkowe są uszkodzone na skutek nieprawidłowego załadowania i zabezpieczenia do przewozu na środku transportu zewnętrznego, b) towary są zapakowane w niewłaściwe opakowania transportowe niezgodne z odpowiednimi normami, c) są to niebezpieczne substancje chemiczne. Jednostki ładunkowe uszkodzone, które uległy zniekształceniu oraz częściowemu rozformowaniu, stanowią szczególne niebezpieczeństwo przy rozładunku. Rozładunek taki powinien być prowadzony w obecności magazyniera przez większą liczbę pracowników
31

Z. Dudziński, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie wydawnictwa ekonomiczne, Warszawa 2000, s. 335

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

84

asekurujących z zastosowaniem pomocniczego osprzętu ochraniającego. Po rozładunku i przemieszczeniu do strefy przyjęć poszczególne uszkodzone jednostki ładunkowe powinny zostać przepakowane w taki sposób, aby nie stwarzały zagrożenia przy składowaniu. Przed wprowadzeniem jednostek ładunkowych do strefy składowania należy sprawdzić ich stan zabezpieczenia oraz stan techniczny palet, na których zostały uformowane. Przy rozładunku towarów w uszkodzonych opakowaniach oraz niezgodnych z odpowiednimi normami należy zachować szczególną ostrożność, a porozładunku opakowania naprawić lub wymienić. Jeżeli jest to niemożliwe, należy skompletować dostawę w wydzielonym miejscu, zabezpieczyć ją i po sporządzeniu protokółu postawić do dyspozycji dostawcy. Należy pamiętać, że towarów w uszkodzonych opakowaniach nie można wprowadzać do strefy składowania. Dostawy towarów zaliczanych do niebezpiecznych substancji chemicznych powinny być rozładowywane przez pracowników odpowiednio przeszkolonych do pracy z niebezpiecznymi substancjami, wyposażonych w wymagany sprzęt ochrony osobistej przy zastosowaniu wymaganych urządzeń przeładunkowych oraz z zachowaniem odpowiednich zasad i środków ostrożności. Warunki, jakim powinny odpowiadać dostarczone do magazynu towary, dotyczące opakowań (rodzaju, wymiarów, masy), sposobu ich oznakowania, jednostek ładunkowych (rodzaju, wymiarów, masy), sposobów uformowania i zabezpieczenia, powinny być szczegółowo opisane w instrukcji magazynowej. 2.3.2.2 Zagrożenia ze strony urządzeń magazynowych Urządzenia technologicznego wyposażenia magazynów dzielimy na magazynowe środki transportowe, urządzenia do składowania i pomocnicze urządzenia magazynowe (urządzenia kontrolno-pomiarowe oraz pomocnicze urządzenia transportowoprzeładunkowe). Wszystkie urządzenia, maszyny oraz narzędzia pracy stosowane w magazynie pracy powinny odpowiadać wymaganiom określonym w kodeksie pracy, a mianowicie powinny być tak skonstruowane i budowane, aby zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy (zabezpieczać pracownika przed urazami, porażeniem prądem, hałasem, drganiami i działaniem niebezpiecznych substancji chemicznych itp.) oraz uwzględniać zasady ergonomii. Jeżeli stosowane w magazynie urządzenia nie odpowiadają wspomnianym

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

85

warunkom, wyposażenie tych urządzeń w odpowiednie zabezpieczenia należy do obowiązku pracodawcy. Niedopuszczalne jest wyposażenie magazynu w maszyny i urządzenia, które nie uzyskały wymaganego certyfikatu na znak bezpieczeństwa i nie zostały oznaczone tym znakiem (zgodnie z obowiązującymi przepisami) albo nie mają deklaracji zgodności z normami oraz wymaganiami określonymi właściwymi przepisami. Deklaracja zgodności powinna być dostarczona przez producenta lub dostawcę urządzenia. Magazynowe środki transportowe. Są to wózki jezdniowe, suwnice, układnice regałowe, przenośniki. Stanowią one grupę urządzeń, stwarzają największe zagrożenie bezpieczeństwa pracy. W zakresie tej grupy urządzeń obowiązują przepisy prawne regulujące warunki bhp. Magazynowe środki transportowe stwarzają najczęściej zagrożenie bezpieczeństwa pracy w magazynie w przypadkach zastosowania a) nieodpowiedniego typu urządzenia pod względem udźwigu, chwytania ładunku, wysokości podnoszenia, prędkości roboczych itp. b) urządzeń niesprawnych technicznie lub urządzeń niekontrolowanych względem sprawności technicznej; c) urządzeń nie wyposażonych w zabezpieczenia oraz nie oznakowanych barwami i znakami wymaganymi przez odpowiednie normy i przepisy d) urządzeń nie dostosowanych do pracy w pomieszczeniach o zagrożeniu pożarowym lub wybuchowym; e) obsługiwania urządzeń przez nieuprawnionych pracowników Za przestrzeganie w magazynie bezpiecznych warunków eksploatacji urządzeń transportowych jest odpowiedzialny kierownik magazynu. Odpowiada on także za: a) wyposażenie urządzeń w odpowiednie zabezpieczenia i instalacje; b) zorganizowanie dla tych urządzeń odpowiednich warunków dla dokonywania codziennej kontroli stanu technicznego (przed pracą i po niej), okresowych przeglądów, naprawy i remontów zgodnie z dokumentacją DTR opracowaną przez producenta; c) przestrzeganie norm dotyczących wielkości ich załadowania, prędkości jazdy i zabezpieczenia ładunków przy przewozie; d) dopuszczanie do ich obsługi tylko uprawnionych i przeszkolonych pracowników; e) nadzór nad stanem technicznym urządzeń.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

86

Pracodawca jest zobowiązany do dostarczenia instrukcji magazynowej dotyczącej bezpiecznych warunków transportu wewnętrznego w magazynie. Urządzenia do składowania. Dzielimy je na następujące grupy: regały, stojaki, wieszaki, zasieki i podkłady. Urządzenia do składowania stwarzają najczęściej zagrożenia bezpieczeństwa pracy w następujących przypadkach: a) zastosowania nieodpowiedniego (pod względem kształtu, wymiarów i masy składowanych jednostek) typu urządzenia; b) zastosowania stabilności nieodpowiedniej ustawienia konstrukcji urządzenia, która nie gwarantuje (nieodpowiedni sposób mocowania do podłogi) oraz

stateczności po załadowaniu (np. po załadowaniu tylko jednej strony urządzenia); c) braku elementów ochronnych dla tych elementów, które są narażone na uderzenia od urządzeń transportu; d) składowania w przestrzeni zanieczyszczonej parami lub gazami substancji żrących, powodujących korozję, których działanie na konstrukcję urządzenia powoduje osłabienie złącza lub elementów nośnych; e) zawieszanie lub mocowanie na urządzeniach do składowania dodatkowych obciążeń w postaci przewodów klimatyzacyjnych, elektrycznych, opraw oświetleniowych itp. Za przestrzeganie w magazynie zasad bezpieczeństwa składowania jest odpowiedzialny magazynier, który powinien okresowo kontrolować: a) oznakowanie urządzeń do składowania informacjami dotyczącymi dopuszczalnego obciążenia (gniazd, ramion, poziomów składowania, podestów), b) sposób mocowania urządzeń do podłogi, c) stan elementów ochronnych dla słupów pionowych czołowych, d) sposób prowadzenia załadunku i rozładunku urządzeń do składowania. Warunki prawidłowego, bezpiecznego składowania towarów w magazynie powinny być określone w instrukcji magazynowej. 2.3.2.3 Zagrożenia konstrukcji budynku magazynowego Ukształtowanie przestrzenno-funkcjonalne budynku magazynowego wynika z wymagań technologicznego procesu magazynowego, który wyznacza wielkości i kształt poszczególnych stref magazynowych. Parametry jednostek ładunkowych, urządzeń przeładunkowych i

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

87

piętrzących, a także urządzeń do składowania wyznaczają parametry budowlane stref magazynowych. Dotyczy to wielkości i kształtu stref, ich wysokości, wytrzymałości podłogi, rodzaju i gładkości nawierzchni, parametrów bram łączących poszczególne strefy, a także wymagań w zakresie oświetlenia. Należy określić wymagania, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia oraz elementy budynku magazynowego, które mają bezpośredni wpływ na warunki pracy ludzi i urządzeń transportowych. Odnosi się to do następujących elementów budynku magazynowego: fronty przeładunkowe, podłogi (stropy), bramy i drogi transportowe, oświetlenie pomieszczeń, pomieszczenia sanitarnohigieniczne. Warunki, jakim powinny odpowiadać elementy budynków magazynowych oraz pomieszczenia sanitarnohigieniczne, zostały określone w przepisach prawnych i normach. 1) Fronty przeładunkowe (rampowe i bezrampowe). Stanowią to miejsce w magazynie, które charakteryzuje wysoki stopień zagrożenia w bezpieczeństwie pracy. Zagrożenia te występują najczęściej w czasie rozładunku towarów dostarczanych do magazynu. Poprawne ukształtowanie frontu rozładunkowego może w znacznym stopniu usprawnić prowadzenie niebezpiecznych czynności rozładunkowych. Bezpieczny sposób prowadzenia rozładunków w systemie rampowym jest uwarunkowany prawidłowym ukształtowaniem jego głównych elementów, jakimi są: a) rampa o odpowiedniej szerokości (dostosowanej do rodzaju urządzenia przeładunkowego) oraz wysokości (dostosowanej do wysokości podłogi środka transportowego), b) podłoga i nawierzchnia rampy o odpowiedniej wytrzymałości oraz o odpowiednim stanie technicznym (bez wgłębień i ubytków), c) daszek nadrampowy o odpowiedniej wysokości i wysięgu gwarantującym zabezpieczenie od opadów miejsca prowadzenia rozładunków, d) oświetlenie miejsca rozładunku oraz wnętrza rozładowywanego środka transportowego. 2) Podłogi (stropy) magazynowe. Podłogi magazynowe charakteryzują następujące parametry techniczno-eksploatacyjne: wytrzymałość na obciążenia ciągłe i skupione oraz jakość i stan nawierzchni.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

88

Wytrzymałość na obciążenia ciągłe i skupione została ustalona w dokumentacji projektowej budynku. Podłogi betonowe w magazynach jednokondygnacyjnych wylewane bezpośrednio na gruncie charakteryzuje wysoka wytrzymałość na obciążenia ciągłe (powyżej 50 kN/m2), natomiast podłogi w magazynach wielokondygnacyjnych stanowiące stropy oparte na słupach są wykonywane o znacznie mniejszych wytrzymałościach na obciążenia ciągłe. Przestrzeganie dopuszczalnego obciążenia stropów jest szczególnie istotne w magazynach wielokondygnacyjnych o niskiej wytrzymałości stropów. W pomieszczeniach magazynowych na kondygnacjach powinny być składowane towary objętościowe o małej masie, piętrzone przy użyciu lekkich wózków podnośnikowych. Jakość oraz stan nawierzchni podłóg jest czynnikiem, który w znacznym stopniu wpływa na bezpieczeństwo ruchu środków transportowych. Nawierzchnie wykonane z materiałów trudno ścieralnych charakteryzujących się dobrą przyczepnością, odpornych na wgłębienia, pęknięcia, nie mające progów i uskoków zapewniają wysokie bezpieczeństwo pracy magazynowym środkom transportowym. Magazynier powinien wywiesić w widocznych miejscach informacje o dopuszczalnym obciążeniu, a także dbać o stan nawierzchni podłogi przez zapewnienie konserwacji i naprawy w przypadku jej uszkodzenia. 3) Bramy magazynowe i drogi transportowe. Zapewnienie bezpiecznego ruchu pieszego oraz bezpiecznego transportu towarów w magazynie jest uzależnione w znacznym stopniu od bram magazynowych o odpowiednich wymiarach, dróg transportowych o odpowiednich szerokościach, zainstalowania wygrodzeń, krawężników i barier ochronnych oraz oznakowania znakami, sygnałami świetlnymi i dźwiękowymi. 2.3.2.4 Zagrożenia powodowane przez pracowników magazynu. Zatrudnieni w magazynie pracownicy także stanowią potencjalne źródło zagrożenia bezpieczeństwa, wynikające z:32 a) nieodpowiedniego stanu zdrowia oraz predyspozycji psychofizycznych do wykonywania czynności magazynowych lub obsługi sprzętu;
32

Z. Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o.. Gdańsk 2002, s. 518

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska b) nieodpowiedniego przygotowania, braku umiejętności oraz uprawnień

89 do

wykonywania czynności lub obsługi sprzętu; c) popełnionych błędów w wykonywaniu czynności lub w obsłudze sprzętu; d) nieprzestrzegania postanowień, nakazów oraz zakazów zawartych w instrukcji magazynowej obowiązujących w magazynie; e) niestosowania środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego. Aby wyeliminować lub w znacznym stopniu ograniczyć te zagrożenia, należy poznać odpowiednie przepisy prawne, normy, wytyczne i zalecenia obowiązujące w poszczególnych dziedzinach zagrożeń oraz ich przestrzegać. Wymagania dotyczące stanu zdrowia i predyspozycji psychofizycznych pracowników magazynowych. Pracodawca jest zobowiązany informować pracowników o ryzyku zawodowym, które się wiąże z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez ważnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Osoba przyjmowana do pracy podlega wstępnym badaniom lekarskim. Badaniom tym podlegają także pracownicy przenoszeni na stanowiska, z którymi są związane czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe. Pracownik podlega okresowym badaniom lekarskim, a w przypadku niezdolności do pracy powyżej 30 dni spowodowanej chorobą podlega on ponadto kontrolnym badaniom lekarskim dla ustalenia zdolności do pracy na dotychczasowym stanowisku. Okresowe i kontrolne badania przeprowadza się w godzinach pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia za ten czas. Pracownik jest zobowiązany poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim i stosować się do wskazań lekarza. Wykonując postanowienia kodeksu pracy, dotyczące sposobu przeprowadzania badań lekarskich oraz zakresu profilaktycznej ochrony zdrowia, minister zdrowia i opieki społecznej wydał Rozporządzenie w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych dla celów przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332)33. Załącznik l do rozporządzenia zawiera wskazówki metodyczne dotyczące przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników. Określa on zakresy badań

33

Dziennik Ustaw Nr 69, pozycja 332

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

90

wstępnych, okresowych oraz częstotliwość badań dla pracowników zatrudnionych w warunkach szkodliwych lub uciążliwych związanych z: a) czynnikami fizycznymi (hałas, promieniowanie, mikroklimat zimny, gorący, zwiększone ciśnienie), b) pyłami przemysłowymi (organicznymi, nieorganicznymi), c) czynnikami toksycznymi, d) czynnikami biologicznymi (wirusami, prątkami), e) innymi czynnikami (psychospołecznymi, pracy na wysokości, pracy w wymuszonej pozycji, z wysiłkiem głosowym itp.). Jednym z głównych zadań magazyniera w zakresie profilaktycznej ochrony zdrowia pracowników będzie kontrolowanie przestrzegania badań wstępnych, okresowych i kontrolnych, a także szczegółowe kontrolowanie i kompletowanie ważnych orzeczeń lekarskich pod kątem wydawanych decyzji dotyczących zdolności lub niezdolności do wykonywania pracy na określonym stanowisku. 2.3.3 Podstawowe problemy bezpieczeństwa pożarowego w magazynach 2.3.3.1 Techniczne środki zabezpieczenia przeciwpożarowego w magazynach34 35 Techniczne środki zabezpieczenia przeciwpożarowego magazynów są to instalacje, urządzenia techniczne, sprzęt oraz rozwiązania budowlane służące zapobieganiu powstawania i rozprzestrzeniania się pożarów. Do technicznych środków zabezpieczania zaliczamy: a) instalacje sygnalizacyjno-alarmowe, b) stałe i półstałe urządzenia gaśnicze, c) instalacje hydrantów przeciwpożarowych i suche piony, d) podręczny sprzęt gaśniczy, e) urządzenia do usuwania dymów i gazów pożarowych, f) przeciwpożarowe wyłączniki prądu, g) oświetlenie awaryjne, h) sprzęt i urządzenia ratownicze, i) oznakowanie obiektów magazynowych.

34

Z. Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o.. Gdańsk 2002, s. 533 Z. Dudzinski, M. Kizyn, Poradnik magazyniera, Polskie wydawnictwa ekonomiczne , Warszawa 2000, s. 354

35

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

91

1) Przeciwpożarowe instalacje sygnalizacyjno-alarmowe to instalacje automatycznego wykrywania i przekazywania informacji o pożarze. Wymagane są one w obiektach handlowych (jednokondygnacyjnych o powierzchni strefy pożarowej powyżej 5000 m2 lub wielokondygnacyjnych o powierzchni strefy pożarowej 1500 m2) oraz w obiektach użyteczności publicznej, takich jak teatry, kina, szpitale, hotele, domy wczasowe, muzea1 itp. W odniesieniu do budynków magazynowych brak jest przepisu, który stawiałby takie wymagania. W przypadku wykonania instalacji sygnalizacyjno-alarmowych w magazynie należy pamiętać o obowiązku połączenia tej instalacji z komendą lub jednostką ratowniczo-gaśniczą Państwowej Straży Pożarnej w sposób zapewniający przekazywanie informacji o pożarze. Właściciel, zarządca lub użytkownik magazynu jest zobowiązany uzgodnić z właściwym terenowo komendantem rejonowym Państwowej Straży Pożarnej sposób połączenia instalacji sygnalizacyjno-alarmowej. Za zainstalowaniem tych zabezpieczeń w magazynie przemawiają ulgi ubezpieczeniowe w postaci zniżek określonych w warunkach ubezpieczenia magazynu, a także w przypadku magazynu, gdzie występuje wysokie zatrudnienie pracowników magazynowych — możliwość stworzenia właściwych i bezpiecznych warunków pracy. Decyzje o wyborze rodzaju i zakresu stosowanych instalacji sygnalizacyjno-alarmowych powinny być podejmowane na podstawie analizy czynników zagrożenia pożarowego wynikających z rodzaju i ilości składowanych w magazynie towarów, a także z zakresu czynności magazynowych wykonywanych w magazynie. 2) Stałe urządzenia gaśnicze są to urządzenia związane na stałe z obiektem, zawierające

własny zapas środka gaśniczego, wyposażone w układ przechowywania i podawania środka gaśniczego, uruchamiane automatycznie lub ręcznie we wczesnej fazie rozwoju pożaru. Stale urządzenia gaśnicze w magazynie, do których się zalicza urządzenia gaśnicze wodne (tryskaczowe i zraszane), parowe, pianowe, gazowe i aerozolowe oraz proszkowe, są to urządzenia składające się z pompowni, zbiorników własnego środka gaśniczego, sieci rurociągów rozprowadzających środek gaśniczy oraz urządzeń doprowadzających środek gaśniczy bezpośrednio na zagrożone powierzchnie. 3) Półstałe urządzenia gaśnicze charakteryzuje to, że rurociąg rozprowadzający środek gaśniczy jest zakończony nasadą pożarniczą wyprowadzoną na bezpieczną odległość od

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

92

magazynu. Środek gaśniczy jest dostarczany za pomocą ruchomego sprzętu Państwowej Straży Pożarnej podłączonego do nasady pożarniczej. Rodzaj stosowanego środka gaśniczego zależy od rodzajów składowanych towarów w magazynie. Stosowanie stałych urządzeń gaśniczych jest wymagane w obiektach handlowych (jednokondygnacyjnych powierzchni strefy pożarowej powyżej 10 000 m2 oraz wielokondygnacyjnych o powierzchni strefy pożarowej powyżej 2500 m2) oraz w obiektach użyteczności publicznej (takich jak teatry, kina, szpitale, hotele, domy wczasowe, muzea). W odniesieniu do obiektów magazynowych brak jest przepisów, które stawiałyby owe wymagania. Za zainstalowaniem takich urządzeń w magazynie, które stanowią podstawowy, bardzo skuteczny sposób walki z powstałym w fazie początkowej źródłem pożaru, przemawiają ulgi ubezpieczeniowe w formie zniżek określonych w warunkach ubezpieczenia magazynu. Wybór rodzaju przewidywanego do zastosowania stałego lub półstałego urządzenia gaśniczego, sposobu wykonania instalacji rozprowadzających środek gaśniczy, a także rodzaju środka gaśniczego odpowiedniego do gaszenia składowanych w magazynie towarów należy uzgodnić z właściwym terenowo komendantem rejonowym Państwowej Straży Pożarnej. 4) Hydrant wewnętrzny przeciwpożarowy jest to zawór wodny zainstalowany na wewnętrznej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż tłoczny o φ 52 mm lub φ 25 mm i długości około 20 m, zakończony prądnicą wodną. Za pomocą hydrantów wewnętrznych gasimy pożary grupy A, tzn. ciał stałych pochodzenia organicznego, przy których spalaniu występuje zjawisko żarzenia (papier, węgiel, drewno, tkaniny). Zasięg hydrantu wewnętrznego o φ 52 mm przy zastosowaniu l odcinka węża powinien wynosić 35 m, natomiast 2 odcinków — 55 m. Hydranty wewnętrzne powinny być dokładnie oznakowane oraz umieszczone w łatwo dostępnych miejscach (przy drzwiach komunikacji ogólnej), a zwłaszcza: a) przy wejściach i klatkach schodowych, b) w przejściach i na korytarzach, c) przy wyjściach na zewnątrz pomieszczeń lub przy wyjściach ewakuacyjnych, d) przy słupach lub ścianach w miejscach widocznych. Instalacja wewnętrzna przeciwpożarowa jest to sieć wodociągowa nawodniona lub sucha, z której pobiera się za pomocą hydrantów wewnętrznych lub zaworów hydrantowych wodę do gaszenia pożarów. Ze względu na znaczne obciążenia ogniowe magazyny muszą być

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

93

wyposażone w hydranty wewnętrzne o φ 52 mm. Za pomocą hydrantów wewnętrznych można gasić większe pożary, ponieważ jest to sprzęt o dużej wydajności środka gaśniczego. Nominalna wydajność hydrantu wewnętrznego o φ 52 mm wynosi 2,5 l/s, natomiast o φ 25 mm — 1,0 l/s. Do obsługi hydrantu wewnętrznego są wymagane 2 osoby. 2.3.4 Warunki ewakuacji ludzi w budynkach magazynowych Zgodnie z przepisami przez warunki ewakuacji należy rozumieć zespół przedsięwzięć oraz środków techniczno-organizacyjnych zapewniających szybkie i bezpieczne opuszczanie strefy zagrożonej lub objętej pożarem. Warunki ewakuacji polegają na: a) zapewnieniu odpowiedniej liczby i szerokości wyjść; b) zachowaniu dopuszczalnej długości dróg ewakuacyjnych; c) zapewnieniu odpowiedniej, bezpiecznej pożarowe obudowy i wydzieleń dróg ewakuacyjnych; d) zabezpieczeniu dróg ewakuacyjnych przed zadymieniem. Te warunki ewakuacji zostały szczegółowo określone w przepisach budowlanych, a ważniejsze z nich przytoczymy. Z pomieszczeń magazynowych, w których mogą przebywać ludzie, należy zapewnić bezpieczne wyjście prowadzące bezpośrednio na otwartą przestrzeń albo bezpośrednio lub pośrednio na poziome lub pionowe drogi komunikacyjne, zwane drogami ewakuacyjnymi. Długość dojść do wyjścia ewakuacyjnego w pomieszczeniach magazynowych (liczona od najdalszego miejsca magazynu, w którym może przebywać człowiek) nie może przekraczać: a) dla pomieszczeń magazynowych zagrożonych wybuchem — 40 m, b) dla budynków magazynowych wielokondygnacyjnych o obciążeniu ogniowym przekraczającym 500 MJ/m2 — 75 m, c) dla budynków magazynowych jednokondygnacyjnych o obciążeniu ogniowym przekraczającym 500 MJ/m2 — 100 m, d) dla budynków magazynowych o obciążeniu ogniowym do 500 MJ/m 2 – bez ograniczeń. W pomieszczeniach magazynowych o wysokości przekraczającej 5 m długość przejść może być zwiększona o 25%. Przy zastosowaniu urządzeń tryskaczowych długość przejść może być powiększona o 100%, a przy zastosowaniu samoczynnych urządzeń

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

94

oddymiających o 50%. Z pomieszczeń magazynowych należy zapewnić co najmniej 2 wyjścia ewakuacyjne, jeżeli: a) powierzchnia pomieszczenia zagrożonego wybuchem przekracza 100 m2, b) powierzchnia magazynowa o obciążeniu ogniowym powyżej 500 MJ/m2 przekracza 300 m2, c) powierzchnia magazynowa o obciążeniu ogniowym do 500 MJ/m 2 przekracza 1000 m2 lub gdy długość przejścia w nich jest większa niż 50 m. Szerokość wyjść ewakuacyjnych (drzwi) powinna być dostosowana do liczby osób mogących przebywać jednocześnie w pomieszczeniu, przyjmując 0,6 m szerokości wyjścia na 100 osób, lecz nie mniej niż 0,9 m w świetle. Szerokość poziomych dróg ewakuacyjnych oblicza się, przyjmując 0,6 m na 100 osób mogących przebywać na danej kondygnacji budynku, jednak nie mniej niż 1,4 m. Szerokość ta może być zmniejszona do 1,2 m, jeżeli liczba osób przebywających na danej kondygnacji nie przekroczy 20. Wysokość dróg ewakuacyjnych nie może być mniejsza niż 2,2 m, natomiast wysokość przejścia, drzwi lub obniżenia — nie mniejsza niż 2 m. Drzwi stanowiące wyjścia ewakuacyjne powinny się otwierać na zewnątrz pomieszczeń zagrożonych wybuchem, do których jest możliwe niespodziewane przedostanie się mieszanin wybuchowych, substancji trujących, duszących lub innych mogących utrudnić ewakuację, oraz pomieszczeń magazynowych o powierzchni ponad 200 m 2. Na drogach ewakuacyjnych jest zabronione stosowanie: a) drzwi obrotowych i podnoszonych; b) drzwi rozsuwanych, jeżeli służą wyłącznie do ewakuacji; c) schodów ze stopniami zabiegowymi, jeżeli są one jedyną drogą ewakuacyjną; d) zamykanie drzwi ewakuacyjnych w sposób uniemożliwiający ich natychmiastowe użycie; e) ograniczanie dostępu do wyjść ewakuacyjnych; f) uniemożliwienie lub ograniczenie dostępu do wyłączników i tablic gaśniczych, instalacji sygnalizacyjnych, urządzeń do usuwania dymów; g) składowanie materiałów palnych; h) ustawianie na klatkach schodowych jakichkolwiek przedmiotów utrudniających ewakuację.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 2.3.5 Przeciwpożarowa instrukcja magazynowa.

95

Opracowanie magazynowej instrukcji przeciwpożarowej powinno się zlecić specjaliście — strażakowi z rejonowej komendy Państwowej Straży Pożarnej ze względu na konieczność znajomości obowiązujących norm i przepisów prawnych, a także odpowiednią praktykę w zakresie ochrony przeciwpożarowej obiektów magazynowych. Należy zaznaczyć, że opracowanie instrukcji będzie wymagało współpracy strażaka oraz przedstawiciela, zarządzającego czy użytkownika obiektu magazynowego, który będzie zobowiązany do zebrania danych wyjściowych do opracowania instrukcji w postaci: 1) charakterystyki składowanych w magazynie towarów (rodzaj i ilość) oraz warunków ich przechowywania dla ustalenia: a) wielkości obciążenia ogniowego; b) wielkości powierzchni stref pożarowych w magazynie; c) wymaganej klasy odporności pożarowej budynku lub strefy pożarowej; d) pomieszczeń zagrożonych wybuchem; 2) charakterystyki obiektu magazynowego na podstawie dokumentacji projektowej (w zakresie projektu budowlanego oraz projektów budowlanych i technologicznych) dla ustalenia: a) podziału obiektu magazynowego na podstawie dokumentacji projektowej (w zakresie projektu budowlanego oraz projektów instalacji budowlanych i technologicznych) dla ustalenia: b) klasy odporności pożarowej budynku oraz jego elementów; c) wielkości stref pożarowych oraz konieczności oddzieleń przeciwpożarowych; d) charakterystyki (grzewczych, instalacji i urządzeń dymowych, technologicznych w magazynie gazowych, wentylacyjnych, klimatyzacyjnych,

elektroenergetycznych i odgromowych, wodnokanalizacyjnych oraz technologicznych) pod względem bezpieczeństwa pożarowego w odniesieniu do wymagań określonych normami oraz przepisami szczegółowymi; 3) charakterystyki technicznych urządzeń zabezpieczenia przeciwpożarowego magazynu w zakresie: α) instalacji i urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych; β) stałych i półstałych urządzeń gaśniczych; χ) podręcznego sprzętu gaśniczego;

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska δ) sprzętu i urządzeń ratowniczych; ε) instalacji i urządzeń łączności ochrony przeciwpożarowej; 4) charakterystyki technologicznego procesu magazynowego w zakresie: a) czynności związanych z przemieszczaniem towarów wewnątrz magazynu; b) urządzeń magazynowych, tzn. urządzeń transportowych i piętrzących, c) urządzeń do składowania, pomocniczych urządzeń

96

magazynowych

(kontrolnych, pomiarowych, przeładunkowych); d) elementów zagrożeń bezpieczeństwa pożarowego w magazynie; 5) charakterystyki organizacji pracy w magazynie w zakresie: a) struktury organizacyjnej i wykazu stanowisk; b) liczebności personelu magazynowego i systemu odpowiedzialności materialnej. Kompleksowo opracowana magazynowa instrukcja przeciwpożarowa powinna być wprowadzona w życie zarządzeniem wewnętrznym dyrektora. Zapoznanie się z instrukcją powinno być poświadczone pisemnie i załączone do akt osobowych personelu magazynowego. Wyciąg z instrukcji odnośnie do postępowania na wypadek pożaru i prowadzenia ewakuacji należy umieszczać w miejscach przebywania pracowników magazynowych, dla których są przeznaczone. Instrukcje obsługi urządzeń i systemów przeciwpożarowych (stanowiące załączniki do instrukcji) należy umieścić w pobliżu tych urządzeń. Ustalenia organizacyjne zawarte w instrukcji dotyczą zasad bezpieczeństwa pożarowego oraz odpowiedzialności za utrzymanie właściwych warunków bezpieczeństwa pożarowego w magazynie. Powinny one stanowić ważny element w umowach zawieranych z pracownikami, którym się powierza taką odpowiedzialność. Instrukcja powinna zawierać część graficzną składającą się z planu obiektu zawierającego informacje dotyczące rozmieszczenia sprzętu i urządzeń gaśniczych (stałych i podręcznych), znaków bezpieczeństwa oraz warunków ewakuacji.

III. TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA
3.1 Charakterystyka technologicznego procesu magazynowania Różne funkcje i zadania eksploatacyjne magazynów w łańcuchach logistycznych dostaw, związane z gromadzeniem, składowaniem i wydawaniem zapasów, wymagają zróżnicowanych rozwiązań, odpowiednio do potrzeb, pojemności i przepustowości, a tym

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

97

samym dysponowania właściwymi cząstkowymi procesami magazynowymi. Procesy te ustala organizacja i technologia magazynowania36 Technologiczny proces magazynowy kształtują: - parametry stanu i ruchu zapasów magazynowych - postać fizyczna składowania zapasów - warunki przechowywania zapasów Parametry stanu i ruchu zapasów magazynowych Parametry stanu zapasów Parametry stanu zapasów są to wielkości statyczne (stałe w długim okresie) które charakteryzują strukturę asortymentów towarowych i strukturę zapasów w magazynie. Do podstawowych parametrów stanu należą : - Asortyment – jest to zestawienie pozycji towarów przeznaczonych do składowania i stanowi wykaz towarów będących przedmiotem obrotu magazynowego. Podstawę opracowania wykazu stanowią kartoteki służb zakupu i sprzedaży przedsiębiorstwa. Wykaz powinien zawierać : • • • • • numer pozycji asortymentowej symbol handlowy nazwę charakterystykę postaci fizycznej towaru warunki przechowalnicze

W wykazie asortymentowym stosuje się nazwy ustalone w systematycznym wykazie wyrobów, Polskich Normach lub katalogach firmowych. W zależności od liczebności asortymentów towarowych mają zastosowanie różne metody zbierania danych. Wykaz stanowi podstawową wskazówkę dla uporządkowania asortymentów w odpowiednie grupy według kryterium własności fizykochemicznych, warunków przechowalniczych oraz postaci fizycznej, występujących w magazynie. - Poziom zapasów magazynowych – jest to wielkość zapasu dla każdego asortymentu towarowego, określana w jednostkach fizycznych masy, objętości, opakowań jednostek ładunkowych.
36

Z.M. Skowroński „Zarządzanie gospodarką magazynową”, Polskie wydawnictwo ekonomiczne, Warszawa 1997

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

98

Na ustalenie wielkości zapasu wpływają charakter przedsiębiorstwa (produkcyjne, handlowe, usługowe) oraz uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne. Wielkość ta jest ustalana przez przedsiębiorstwo na poziomie zarządzania zapasami i stanowi dla niego element strategiczny. Parametry ruchu zapasów Parametry ruchu zapasów są to wielkości dynamiczne (zmienne w czasie) charakteryzujące strukturę obrotu zapasów w magazynie. Do podstawowych parametrów ruchu należą : - Charakterystyka dostaw i wydań – określająca wielkość i częstotliwość wejścia i wyjścia dóbr w magazynie w czasie. Ustala ona m.in. takie wielkości, jak : • • • • • rodzaje środków transportu. iczba pojazdów w jednorazowej dostawie i wydaniu. wielkość zapasu opakowań w jednorazowej dostawie i wydaniu. wymiary, masa i objętość przyjmowanych i wydawanych ładunków czas pomiędzy kolejnymi dostawami i wydaniami w dniach.

- Częstotliwość obrotu zapasów – określająca liczbą przeciętnego obrotu zapasu towarowego w przyjętym okresie lub liczbę dni trwania składowania jednego średniego zapasu asortymentu towarowego w magazynie. Praktycznie częstotliwość obrotu jest określana przez wskaźnik rotacji. Częstotliwość obrotu zapasu (Rotacja) jest jednym z czynników decydujących o lokalizacji zapasu względem stref przyjęć i wydań. Wpływa również na dobór odpowiedniego wyposażenia magazynowego a szczególnie jego parametrów techniczno – eksploatacyjnych (np. szybkość jazdy, podnoszenia wózka czy układnicy). - Obrót magazynowy – będący sumą fizycznie przyjętych i wydanych z magazynu dóbr zapasu w określonym czasie37 Obrót magazynowy O wyraża wzór : O = Z ∙ d / R (j.n), Gdzie : Z – średni zapas magazynowy (j.n), d – rozpatrywany czas (dni), np. rok – 365 dni R – rotacja magazynowa (dni)

37

Ibidem str. 67-68

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska Wielkość obrotu magazynowego wpływa m.in. na określenie : - potrzeb ilościowych środków transportu magazynowego - wielkości zatrudnienia pracowników magazynowych - przepustowości frontów przeładunkowych Charakterystyka obrotu dostarcza danych do : - planowania powierzchni i przestrzeni magazynowej brutto - określenia lokalizacji zapasów w strefach magazynowych - wyposażenia magazynu - określenia poziomu wykorzystania magazynu

99

- działalności magazynu związanej z przyjmowaniem, składowaniem, wydawaniem, administracją oraz kosztami. Ważnym uzupełnieniem parametrów magazynowych jest struktura zleceń wewnątrz magazynowych. Należą do niej : - liczba zleceń w dniu - liczba pozycji asortymentowych na zlecenie - liczba czynności chwytów na pozycje - masa asortymentu na jeden chwyt - objętość asortymentu na jeden chwyt Dane te służą m.in. do : - określenia stopnia wydzielenia strefy kompletacji w magazynie - zagospodarowania strefy kompletacji - doboru organizacji kompletacji - doboru techniki kompletacji (ręczna, zmechanizowana) - ustalenia opakowań wysyłkowych na zlecenie - ustalenia wielkości zatrudnienia w strefie kompletacji. Postać fizyczna składowanych zapasów Asortymenty towarowe w postaci sztukowej nie opakowanej i opakowanej, przeznaczone do składowania w magazynie, charakteryzują się różnorodnością kształtów, wymiarami gabarytowymi i masą. Współczesne metody produkcji, transportu, magazynowania i dystrybucji towarów wymagają ich formowania w jednostki ładunkowe. Mogą to być jednostki ładunkowe: paletowe,

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

100

kontenerowe, oraz specjalne. Jednostka ł…ładunkowa jest to ładunek drobnicowo – zbiorczy określonej ilości dóbr materialnych, uformowany w sposób zapewniający trwałość kształtu, wymiarów zawartości, ochronę przed uszkodzeniami, umożliwiający łatwe liczenie oraz zmechanizowane transportowych. przemieszczanie i składowanie za pomocą typowych urządzeń

Tabela 3.1 Ogólne zasady doboru pomocniczych urządzeń do formowania jednostek ładunkowych.

Rys. 3.1 Oznaczanie wymiarów nominalnych jednostek ładunkowych

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

101

Tabela 3.2 Zalecane parametry liniowe jednostek ładunkowych

Tabela 3.3 Orientacyjna zalecana masa jednostek ładunkowych (kg) Wartości mas podane bez nawiasów są zalecane jako zgodne z szeregiem wartości udźwigów środków transportu. Dokumentację jednostki ładunkowej stanowi karta katalogowa paletowej jednostki ładunkowej, która jest zbiorem informacji o jej cechach fizykochemicznych, transportowych i magazynowych. Warunki przechowywania zapasów Podczas magazynowania w towarach zachodzą procesy wewnętrzne, które powodują zmiany fizyczne, chemiczne i biologiczne. Warunki przechowywania określają zbiór wymagań przechowalniczych w odniesieniu do dopuszczalnych temperatur i wilgotności względnej powietrza w magazynie, częstotliwości wymiany powietrza, możliwości wspólnego przechowywania asortymentów towarowych, dopuszczalnego okresu przechowywania, ustalają również wymagania dla

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

102

budowli magazynowej i sposobu składowania. Dzielą one zapasy na specyficzne grupy towarowe o różnej odporności na narażenia klimatyczne. Wyróżniamy grupy towarowe które można składować w : - budowlach magazynowych otwartych (składowiska) - budowlach magazynowych półotwartych (wiaty) -budowlach magazynowych zamkniętych, przystosowanych do różnych warunków klimatycznych. Ustalone warunki przechowalnicze powinny zapewniać maksymalną trwałość i jakość towarom w procesie magazynowania w celu zachowania ich pełnej wartości użytkowej oraz przeciwdziałać nieuzasadnionym ubytkom38 3.2 Magazynowe fronty przeładunkowe Front przeładunkowy magazynu jest to miejsce, w którym następuje proces przeładunkowy towarów (wyładunek lub załadunek) ze środka transportu zewnętrznego na środek transportu magazynowego. Wyróżniamy fronty przeładunkowe : bezrampowy i rampowy. Front bezrampowy, usytuowany na poziomie terenu, ma zastosowanie przy zmechanizowanych procesach przeładunkowych i manipulacji jednostkami ładunkowymi. Wymaga dużej powierzchni stanowisk ładowania dla umożliwienia prowadzenia prac rozładunkowych ze wszystkich stron skrzyni ładunkowej. Front rampowy usytuowany na poziomie podłogi burty samochodu, umożliwia poprzez mostek ładunkowy wyjazd środków transportowych do wnętrza skrzyni pojazdu, co znacznie przyspiesza dokonywanie przeładunków. Rampa magzynowa może mieć postacie : prostą, żebatą, grzebieniową lub gwiaździstą i umożliwiać rozładunek skrzyni samochodowej zgodnie z potrzebami procesu przeładunkowego. Ze względu na potrzeby prowadzenia prac rozładunkowych środkami transportu oraz różną wysokość skrzyni ładunkowej pojazdu względem rampy wyposaża się je w stałe, uchylne lub przenośne mostki ładunkowe. Rodzaje ramp dla pojazdów samochodowych: a) rampa czołowa umożliwiająca rozładunek z jednej bocznej strony skrzyni pojazdu, b) rampa zębata umożliwiająca rozładunek z tylnej strony skrzyni pojazdu, c) rampa czołowa umożliwiająca rozładunek z tylnej strony skrzyni pojazdu,
38

Ibidem str. 72

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska d) rampa grzebieniowa umożliwiająca rozładunek pojazdu.

103

Rys 3.2 Rodzaje ramp dla pojazdów samochodowych i ich zastosowanie Stosowanie bezrampowego lub rampowego rozwiązania frontu przeładunkowego zależy odm występujących w rozpatrywanym przypadku kryteriów technicznych, organizacyjnych i ekonomicznych. Wprowadzenie w magazynie dostaw według zasady Just-in-Time („dokładnie na czas”) wiąże się ze wzrostem przepustowości frontów przeładunkowych, co ma wpływ na wzrost liczby otworów bramowych i wydłużanie długości frontu. W zależności od charakteru wzajemnych relacji pomiędzy postacią przeładowywanych ładunków, urządzeniem przeładunkowym oraz człowiekiem występującym w procesie przeładunkowym wyróżniamy operacje przeładunkowe : - nie zmechanizowane z ręcznymi pracami przeładunkowymi, - częściowo zmechanizowane z udziałem urządzeń przeładunkowych oraz ręcznych czynności przeładunkowych. - zmechanizowane (zautomatyzowane) z mechanicznym przeładunkiem za pomocą urządzeń przeładunkowych. Prace nie zmechanizowane występują przy ręcznym rozformowaniu skrzyni ładunkowej pojazdu samochodowego lub kontenera oraz przemieszczaniu ładunku drobnicowego (w opakowaniach transportowych) ręcznie, wózkiem naładowanym lub przenośnikiem specjalnym o zmiennej długości na pole odkładcze strefy przyjęć. Prace częściowe zmechanizowane z udziałem urządzeń przeładunkowych oraz ręcznych czynności

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

104

przeładunkowych występują przy ręcznym formowaniu jednostek ładunkowych z opakowań transportowych i ręcznym przemieszczaniu ładunku wózkami widłowymi unoszącymi lub podnośnikowymi. podejmowaniem i Prace zmechanizowane (zautomatyzowane) występują przy z mechanicznym podejmowaniu i przemieszczeniem ładunku

przemieszczaniu ładunków w postaci jednostki ładunkowej za pomocą wózków widłowych podnośnikowych, przenośników wałkowych, suwnic specjalnych wyposażonych w uchwyty do podejmowania ładunku (widły lub trzpień).

Rys 3.3 Przykłady zmechanizowanych i zautomatyzowanych przeładunków samochodów z jednostkami ładunkowymi: a) automatyczny za pomocą zestawów przenośników, b) automatyczny dwupoziomowy, jednostki ładunkowe na paletach specjalnych wyposażonych w kółka, c) zmechanizowany za pomocą wózka podnośnikowego ze specjalnymi wydłużonymi widłami, d) zautomatyzowany za pomocą urządzenia chwytakowego sprzężonego z suwnicą.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

105

Przy usprawnianiu procesów przeładunkowych najistotniejsze znaczenie mjaą ich mechanizacja i operowanie jednostkami ładunkowymi w całym łańcuchu dostaw. W zależności od powiązań gospodarczych i handlowych w łańcuchach dostaw są stosowane specjalizowane pojazdy samochodowe wyposażone w urządzenia umożliwiające przeładunek , wymagające wyposażenia zewnętrznego frontów przeładunkowych w takie same urządzenia, np. przenośniki wałkowe wmontowane w nawierzchnię rampy i w podłogę skrzyni pojazdu, na których są ustawione jednostki ładunkowe. Przykłady takich rozwiązań pokazano na rys. 3.3 W tabeli 3.4 przedstawiono orientacyjnie wydajności wyładunku i załadunku skrzyni pojazdu dla jednej jednostki ładunkowej dla różnych rodzajów frontów przeładunkowych i metod przeładunków uwzględniając czas potrzebny na podstawienie pojazdu samochodowego na stanowisko ładunkowe. 3.3 Składowanie towarów Składowanie towarów jest to zbiór czynności związanych z umieszczeniem (ułożeniem) zapasów na powierzchni lub w przestrzeni składowej, w sposób usystematyzowany, odpowiednio do właściwości zapasów i istniejących warunków składowania. Podstawowe zadania przy składowaniu : - przyjmowanie zapasów ze strefy przyjęć - kontrola profilu jednostek ładunkowych - przeprowadzanie korekty uformowania jednostek ładunkowych - przemieszczanie zapasów do czoła regałów lub stosów składowych - umieszczanie zapasów w urządzeniach do składowania lub w stosach według ustalonej lokalizacji. - przemieszczenie zapasów między strefami składowymi - konserwacja zapasów - okresowa kontrola jakościowa zapasów - przemieszczenie zapasów z miejsc składowania do strefy kompletacji lub do strefy wydań. Strefa składowa w pewnych warunkach może mieć zróżnicowane przeznaczenie zależne od charakteru składowanych towarów (rezerwowe, bieżące). Charakterystyczną cechą tej strefy jest składowanie towarów w ustalonym miejscu oraz jednorodność postaci fizycznej od wejścia do wyjścia ze strefy.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

106

Tabela 3.4 Metody przeładunku i ich wydajność Metody lokalizacji towarów w strefie składowej : Ze względu na organizację pracy magazynu ważne jest rozmieszczenie towarów w strefie składowej. Odpowiednio do warunków pracy magazynu organizacja rozmieszczenia towarów wpływa na cykl realizacji operacji magazynowych, ich pracochłonność, wielkość potrzeb przestrzeni składowej oraz zarządzanie magazynem. Wyróżnia się następujące podstawowe metody rozmieszczenia asortymentów towarowych w strefie składowej :

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

107

a) Rozmieszczenie metodą stałych miejsc składowych, polegające na przeznaczeniu dla poszczególnych grup towarowych stałych miejsc składowania (pól lub sektorów składowych, gniazd w regałach). Metoda daje przejrzystość zagospodarowania przestrzeni., łatwość odszukania pożadanego asortymentu. W metodzie tej potrzebna jest duża przestrzeń składowa, równa maksymalnym zapasom każdego asortymentu. b) Rozmieszczenie metodą wolnych miejsc składowych, polegające na zagospodarowaniu przestrzeni składowej odpowiednio do wolnego miejsca w przestrzeni składowej, czyli tam, gdzie jest wolne miejsce. Zapasy są umieszczone w miejscach składowych wolnych w chwili dostawy. W metodzie tej potrzebna jest przestrzeń na poziomie średnich zapasów każdego asortymentu. c) Rozmieszczenie towarów według częstotliwości pobierania (rotacji), pozwalające wyodrębnić w strefie składowej sektory składowe zgodnie z kryteriami analizy ABC zapasów. d) Inne metody rozmieszczenia towarów w strefie składowej, W zależności od potrzeb stosuje się metody rozmieszczenia według : - grup asortymentowych - dostawców lub dostaw - odbiorców lub odbiorów - przynależności do określonego wyrobu (według kompletów), - zastosowanych pomocniczych urządzeń magazynowych. Organizacja rozmieszczenia towarów charakteryzuje się tym, że są one umieszczone w przestrzeni składowej obok siebie według podanych kryteriów. 3.4 Zagospodarowanie magazynu W dobrze zorganizowanym magazynie jego przestrzeń powinna być w pełni wykorzystana a manipulacje towarami zminimalizowane. W każdym zagospodarowaniu magazynu są zawarte następujące elementy : a) przestrzeń składowa dla jednostek ładunkowych z towarami wraz z drogami manipulacyjnymi. b) główne drogi transportowe rozmieszczone pod kątem prostym do dróg manipulacyjnych wraz z wyjściami przeciwpożarowymi, c) strefy przyjęć, wydań i kompletacji towarów d) pomieszczenia administracyjne, socjalne, ładownie wózków akumulatorowych itp.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska Sposób zagospodarowani magazynu zależy od : a) układu technologicznego magazynu b) wielkości i wyposażenia strefy składowej c) potrzeb wyodrębnienia strefy kompletacji d) metod pracy oraz wyposażenia magazynowego w obrębie stref przyjęć i wydań.

108

Dla każdego rozwiązania jest ważne, aby przepływ towarów przez magazyn był płynny i przejrzysty nie powodował krzyżowania się dróg przepływu i „wąskich gardeł” w przepływie. Na potrzeby zarządzania należy przewidzieć w magazynie pomieszczenia na biura, pomieszczenia socjalne, ładowanie wózków akumulatorowych. Usytuowanie tych pomieszczeń nie może zakłócać przepływu towarów i wykorzystania magazynu. Należy zawsze pamiętać, że efektywność procesu magazynowego określa się przez : a) maksymalne wykorzystanie przestrzeni składowej magazynu b) minimalizację czynności manipulacyjnych związanych z przemieszczaniem towarów przez magazyn od jego wejścia do wydania39

Rys 3.4 Rozmieszczenie asortymentów zapasów w strefie składowej magazynu według grup ABC.
39

Ibidem str. 119 – 120

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

109

Rys 3.5 Zagospodarowanie technologiczne budynku magazynowego. 3.5 Rodzaje procesów magazynowych 3.5.1 Technologia prac w magazynach o systemie ręcznym40 System ręczny stosowany jest najczęściej w tych magazynach, w których są składowane asortymenty wyrobów o niewielkich wymiarach i masie, w opakowaniach jednostkowych i zbiorczych. Magazyny te charakteryzują się : a) mała powierzchnią składową oraz stosunkowo niewielką wysokości, b) małą przepustowością, przez co urządzenia mechaniczne byłyby nie wykorzystane. System ten jest stosowany także w strefach przyjęć, wydań oraz kompletacyjnych magazynów zmechanizowanych. Ręczne kompletowanie zamówień, składających się z różnych asortymentów, jest dokonywane przez wybieranie poszczególnych asortymentów z

40

Z. Dudziński, M. Kizyń – „Poradnik magazyniera”

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

110

gniazd regałowych, układanie na wózkach platformowych i – po całkowitym skompletowaniu zamówienia – przemieszczanie do strefy wydań. Przy ręcznym wykonywaniu czynności magazynowych obowiązują normy zawarte w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Opieki Społecznej oraz Zdrowia z dnia 01.04.1953r. w sprawie bhp pracowników zatrudnionych przy ręcznym dźwiganiu i podnoszeniu ciężarów. W odnoszeniu do szerokości dróg do transportu ręcznego obowiązuje norma PN – 88/M78010 Transport wewnętrzny. Drogi i otwory drzwiowe. Normy transportu ręcznego dla dorosłego mężczyzny zgodnie z tym rozporządzeniem podano w tabeli 3.5, natomiast szerokość dróg transportowych do ręcznego przenoszenia i przewożenia ładunków wózkami ręcznymi zawiera Rys 3.6. Zgodnie z normą transportu ręcznego, 1 pracownik magazynowy może podnosić ciężar do 0,50 kN i przenosić go poziomo na odległość do 25m. Natomiast0 składowanie w gniazdach regałowych wymaga podnoszenia ładunków na większą wysokość (ponad głową) i dlatego maksymalny ciężar ładunków nie może być większy niż 0,20 kN. Wysokość regału obsługiwanego przez człowieka wynosi maksymalnie 2,0m, a ciężar układanego ładunku nie powinien przekraczać 0,20 kN. Należy pamiętać, że w najwyższych gniazdach regałowych powinno się układać ładunki lżejsze, natomiast cięższe na niższych gniazdach.

Tabela 3.5 Normy transportu ręcznego dla dorosłego mężczyzny

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

111

Rys 3.6 Szerokość dróg transportowych do ręcznego przenoszenia i przewożenia ładunków wózkami beznapędowymi. (według PN-88/M-78010) Dostarczone do magazynu środkami transportu zewnętrznego niespaletyzowane wyroby w opakowaniach jednostkowych zbiorczych oraz transportowych są rozładowywane ręcznie na rampie, układane na wózki platformowe i przewożone do pomieszczenia przyjęć. Tu następuje przyjęcie ilościowe i jakościowe dostawy. Wyroby w opakowaniach są składowane w stosach lub na regałach. Składowanie w stosach jest stosowane w odniesieniu do tych wyrobów które występują w dużych (ilościowo) asortymentach oraz których wytrzymałe opakowania umożliwiają piętrzenie w wysokie stosy.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

112

Natomiast wyroby występujące w małych (ilościowo) asortymentach, a także wyroby w opakowaniach nieodpornych na piętrzenie są składowane w regałach. Składowanie w regałach o wysokości do 2,0 m jest dokonywane bezpośrednio z poziomu podłogi magazynu. Regały wyższe, o wysokości do 4,0 m są obsługiwane przy zastosowaniu drabin przejezdnych z podestem kompletacyjnym wyposażonym w układ samohamowny.

Rys 3.7 Przykładowe drabiny z podestem System składowania jednostek ładunkowych za pomocą wózków podnośnikowych ręcznych jest stosowany w magazynach które charakteryzuje niewielka ilość przyjmowanych, piętrzonych i wydawanych jednostek ładunkowych na zmianę roboczą, nie uzasadniającą zakupienia kosztowego i wysoko wydajnego wózka widłowego podnośnikowego napędzanego a także w magazynach o małej powierzchni składowej. Dostarczone do magazynu środkami transportu zewnętrznego wyroby w jednostkach ładunkowych są rozładowywane na rampie wózkami widłowymi unoszącymi ręcznymi i przewożone do strefy przyjęć. Piętrzenie jednostek ładunkowych jest dokonywane za pomocą wózków widłowych podnośnikowych ręcznych. Najprostsze odmiany tych wózków są wyposażone w hydrauliczny mechanizm podnoszenia który jest napędzany ręcznie za pomocą

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

113

dźwigni, natomiast inne typy są wyposażone w mechanizm hydrauliczny podnoszenia napędzany silnikiem elektrycznym zasilanym z sieci przewodem lub z baterii akumulatorów.

Rys 3.8 Wózki widłowe podnośnikowe ręczne

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska 3.5.2 Technologia prac w magazynach o systemie zmechanizowanym obsługiwanych wózkami widłowymi podnośnikowymi.

114

Zastosowanie wózków widłowych podnośnikowych oraz ładunków w postaci paletowych jednostek ładunkowych jest obecnie najczęściej stosowanym systemem mechanizacji w magazynach, w których są składowane różnorodne wyroby w stosach oraz regałach Wózki widłowe podnośnikowe stanowią uniwersalne urządzenie, za pomocą którego dokonywane są przeładunki, przemieszczanie oraz piętrzenie jednostek ładunkowych. Produkowane obecnie typy wózków charakteryzuje duża rozpiętość udźwigów (od 4,00 kN – lekkie wózki podnośnikowe prowadzone z masztem wewnętrznym – do 300,00 w kN w przypadku ciężkich wózków do przeładunku kontenerów wielkich, znaczna wysokość podnoszenia (do 13,5 m ) jak również wielofunkcyjność. Poniżej przedstawiono kilka rodzaji wózków widłowych do różnych zastosowań w magazynach zmechanizowanych. Na rys 3.9 przedstawiono wózek widłowy z masztem wewnętrznym do przewożenia nie dużych ładunków. Na rys 3.10 przedstawiono wózek widłowy o udźwigu od 4000kg do 5000kg. Na rys 3.12 natomiast wózek Combilift który jest przeznaczony do przewożenia nietypowych i ponadwymiarowych ładunków a w dodatku poruszający się w czterech kierunkach41

Rys 3.9 Wózek podnośnikowy z masztem wewnętrznym

41

Ibidem str. 125

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

115

Rys. 3.10 Wózek widłowy

Rys 3.11 Wózek Combilift

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

116

Magazyny, w których proces technologiczny jest realizowany za pomocą wózków widłowych podnośnikowych dzielimy na 2 rodzaje : 1) O obrocie pełnymi jednostkami ładunkowymi ( o prostym przebiegu procesu magazynowego ) 2) Kompletacyjne ( o złożonym przebiegu procesu magazynowego) Wymagają one zastosowania odmiennych rodzajów wózków podnośnikowych, urządzeń transportowych, pomocniczych i do składowania, a także odmiennych zasad organizacyjnych w zakresie przepływu ładunków oraz kierowania tym przepływem. Ad1. Magazyny o obrocie pełnymi jednostkami ładunkowymi Są to magazyny o prostym układzie czynności technologicznego procesu magazynowego, w którego ramach dokonuje się przyjmowania, składowania oraz wydawania w takich samych jednostkach ładunkowych transportowych, w jakich zostały one dostarczone do magazynu bez zmiany ich kształtów, wymiarów i sposobów zabezpieczenia. Są to w większości magazyny spedycyjne, magazyny przewoźników, a także bazy przeładunkowe. Przepływ ładunków przez magazyn jest realizowany w 3 wyodrębnionych przestrzennie strefach magazynu : - strefa przyjęć - strefa składowania - strefa wydań Poszczególne strefy magazynowe są wyposażone w odpowiednie urządzenia oraz w system sterujący ich pracą. Sterowanie przepływem ładunków przez poszczególne strefy magazynowe będzie dokonywane przez system organizacyjny wspomagany programem komputerowym za pomocą zleceń wewnętrznych opracowanych dla poszczególnych stref magazynowych. Wzajemne usytuowanie stref wynika z układu funkcjonalno – przestrzennego magazynu, przy czym w istniejącym magazynie jest ono uwarunkowane rozmieszczeniem frontów przeładunkowych. Sposób wzajemnego usytuowania stref magazynowych decyduje zarówno o sprawności przepływu ładunków, jak i o sposobie zagospodarowania powierzchni poszczególnych stref. Przepływ ładunków przez magazyn o obrocie pełnymi jednostkami ładunkowymi o dostawach transportem kolejowym i wydaniach na transport samochodowy pokazano na rys 3.12.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

117

Rys 3.12 Schemat przebiegu technologicznego procesu w magazynie. Ad.2. Magazyny Kompletacyjne Kompletowanie w procesach magazynowych jest to tworzenie zestawów asortymentów przeznaczonych do wydania na podstawie otrzymanych przez magazyn dyspozycji wydania zgodnej z zamówieniem odbiorcy. Magazyny kompletacyjne są to magazyny o złożonym przebiegu technologicznego procesu magazynowego, w których otrzymywane od dostawców jednorodne asortymenty w postaci jednostek ładunkowych lub opakowań transportowych w czasie przyjęcia do magazynu polegają rozformowaniu, sortowaniu i formowaniu w jednostki magazynowe. Jednostki magazynowe są formowane z wyrobów w opakowaniach jednostkowych lub zbiorczych, które stanowią najmniejszą ilość wydawanego z magazynu asortymentu i które określa się jako ładunki elementarne. Ładunki elementarne będą w procesie kompletowania pobierane z jednostek magazynowych w celu skompletowania zestawu zgodnie z dyspozycją wydania. Proces magazynowy w magazynach kompletacyjnych w zakresie przepływu ładunków jest realizowany przez wykonanie następujących czynności magazynowych : - rozładunku środków transportu zewnętrznego (z ewentualnym formowaniem środków ładunkowych) - przyjęcia ilościowego i jakościowego, wewnątrz strefy przyjęć, - tworzenia jednostek magazynowych

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska - składowania w strefie składowania - kompletowania w strefie kompletacji

118

- przygotowania skompletowanego zestawu do wydania w strefie wydań (kontrola ilościowa, jakościowa, przepakowywanie) - załadunku na środek transportu zewnętrznego i wysyłki od odbiorcy. W ramach przyjęcia dostaw do magazynu kompletacyjnego w strefie przyjęć są prowadzone czynności związane ze zmianą postaci jednostek transportowych, w których wyroby są dostarczane do magazynu na jednostki magazynowe przystosowane do realizacji procesów kompletacyjnych. Przy wydawaniu z magazynu następuje kompletowanie jednostek zbiorczych zgodnie z zamówieniem odbiorcy42 Sprawny przebieg procesu kompletacyjnego w magazynie jest uwarunkowany wprowadzeniem i rygorystycznym przestrzeganiem określonych zasad organizacyjnotechnologicznych. Należy : - zapewnić prawidłowy sposób zagospodarowania powierzchni strefy składowania z podziałem na obszary składowania grup asortymentowych według kryterium wymiarów wymiarów oraz masy ładunków elementarnych. - właściwie dobrać urządzenia i zasady formowania jednostek magazynowych, które powinny zabezpieczać wyroby w czasie składowania i przemieszczania wewnątrz magazynu. ( np. wyroby drobne – w pojemnikach, wyroby i nieregularnych kształtach i delikatnych opakowaniach – w paletach skrzyniowych siatkowych). - opracować i wprowadzić sposób identyfikacji jednostek magazynowych polegający na nadaniu składowanym w magazynie asortymentom odpowiednich indeksów, które w formie nalepek będą naklejane na jednostki magazynowe dla szybkiego i bezbłędnego odszukiwania znajdujących się w nich asortymentów. - opracować i wprowadzić przejrzysty sposób oznakowania regałów a także stanowisk odkładczych oraz innych miejsc składowania dla szybkiego i bezbłędnego odszukiwania znajdujących się w nich asortymentów. - opracować i wprowadzić przejrzysty sposób oznakowania regałów a także stanowisk odkładczych oraz innych miejsc składowania dla szybkiego i bezbłędnego odszukiwania miejsca złożenia jednostek magazynowych: system oznakowania regałów oraz innych miejsc składowania zawierający symbole literowe i cyfrowe będzie stanowił kod adresowy, który
42

Ibidem str. 158 – 159

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

119

wydrukowany na nalepce i naklejony na jednostce magazynowej określi jej miejsce w magazynie. - wprowadzić wspomagany komputerowo program dla opracowania oraz obiegu zleceń magazynowych, według których jest realizowany przepływ ładunków przez magazyn. Czynności technologicznego procesu w magazynie kompletacyjnym przebiegają w wydzielonych przestrzennie i organizacyjnie strefach magazynowych, a mianowicie : - strefie przyjęć - strefie składowania - strefie kompletacji - strefie wydań Schemat przebiegu technologicznego procesu w magazynie kompletacyjnym z podziałem na strefy w układzie dostaw i odbioru transportem samochodowym przedstawiono na rys 3.13. Procesy kompletacyjne są stosowane najczęściej w magazynach : - zaopatrzenia materiałowego zakładów produkcyjnych - centralnych magazynach części zamiennych – hurtowych różnych branż.

Rys 3.13 Schemat przebiegu technologicznego procesu w magazynie kompletacyjnym.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

120

3.5.3 Technologia prac w magazynach zmechanizowanych obsługiwanych układnicami regałowymi. Układnice regałowe są to urządzenia służące do piętrzenia ładunków w regałach o znacznej wysokości składowania (do 50 m). Układnica poruszająca się po szynach znajdujących się na szczytach regałów z prowadzeniem stabilizującym dolnym jest nazywana układnicą podwieszoną. Układania regałowa poruszająca się w korytarzu międzyregałowym po szynie ułożonej na podłodze magazynu z prowadzeniem stabilizującym górnym jest nazywana układnicą podłogową43

Rys 3.14 Układnica regałowa kompletacyjna Układnica regałowa podwieszona – ze względu na to, że szyny jezdne po których się porusza, są ułożone na regałach – wymaga zastosowania regałów o specjalnej konstrukcji, mogących przenieść obciążenia statyczne od masy składowanych jednostek ładunkowych oraz obciążenia dynamiczne od poruszającej się układnicy wraz z ładunkiem. Układnica regałowa podłogowa porusza się po szynie ułożonej na środku korytarza międzyregałowego i wymaga prowadzenia stabilizującego górnego przymocowanego do szczytów regałów. Układnice regałowe poruszające się w korytarzu międzyregałowym są ściśle związane z tym jednym korytarzem międzyregałowym. Ze względu na sposób sterowania układnice są budowane w dostosowaniu do sterowania ręcznego (przez operatora znajdującego się w

43

Ibidem str. 180 – 181

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

121

kabinie) oraz do sterowania automatycznego (przez system sterowania i wówczas nie mają kabiny). Pod względem zakresu wykonywanych funkcji układnice regałowe sterowane ręcznie są wykonywane w dwóch podstawowych odmianach jako : a) układnice kompletacyjne b) układnice wielofunkcyjne W układnicach kompletacyjnych stół roboczy jest zbudowany w postaci podestu kompletacyjnego, na które są odkładan poszczególne wyroby wyjmowane z gniazd regałowych w procesie kompletowania. W układnicach wielofunkcyjnych podnośny stół roboczy został wyposażony w mechanizm widłowy za pomocą którego operator może wykonywać składowanie pełnych jednostek ładunkowych w gniazdach regałowych a także może wykonywać czynności kompletacyjne, układając poszczególne wyroby wyjmowane z gniazd regałowych na paletę zbiorczą ułożoną w widłach. Pod względem konstrukcji układnice regałowe są budowane jako jednokolumnowe ( o wysokości do 15 m których kabina wraz ze stołem roboczym porusza się po 1 kolumnie) oraz dwukolumnowe ( o wysokości podnoszenia powyżej 15m, pracujące przeważnie w układach automatycznego sterowania w których kabina wraz ze stołem roboczym porusza się wewnątrz ramy złożonej z 2 kolumn). Przy zastosowaniu układnic regałowych czynności składowania jednostek ładunkowych w gniazdach regałowych oraz czynności kompletacyjne wykonywane przez operatora znajdującego się w kabinie są takie same jak czynności wykonywane przy zastosowaniu wózków podnośnikowych kompletacyjnych. Należy zaznaczyć, że wózek podnośnikowy kompletacyjny może obsługiwać kilka korytarzy międzyregałowych, natomiast suwnica regałowa tylko 1 korytarz. Zalety systemu mechanizacji za pomocą układnic regałowych są następujące : a) wyższa wydajność prac przeładunkowych o około 20-25% b) mniejsza szerokość korytarzy międzyregałowych o 15-20% co decyduje o wyższym wskaźniku automatyzacji czynności składowania. c) możliwość automatyzacji czynności składowania. Wady tego systemu : a) konieczność zaprojektowania i zainstalowania regałów o specjalnej konstrukcji dostosowanej do współpracy z układnicą regałową, które są droższe o 60-80% od regałów

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska paletowych uniwersalnych i wymagają specjalnego sposobu zakotwienia w podłogę magazynu.

122

b) konieczność zainstalowania takiej liczby układnic regałowych jaka będzie liczba korytarzy międzyregałowych. c) konieczność opracowania dokumentacji oraz ułożenie szyn jezdnych dla układnic na podłodze magazynu w każdym korytarzu międzyregałowym. d) znaczne ograniczenie możliwości zmiany (w późniejszym czasie) wymiarów jednostek ładunkowych składowanych w regałach co wynika z braku możliwości zmian wymiarów regałów. 3.6 Kontenerowy system transportowy w gospodarce magazynowej. Kontenerowy system transportowy (KST) jest to system przewozu i przeładunku towarów uformowanych w kontenerowe jednostki ładunkowe. Polega on na współdziałaniu różnych przewoźników transportu zewnętrznego (kolejowego,samochodowego, wodnego, morskiego i śródlądowego oraz powietrznego) w celu dostawy towarów w kontenerach w relacji „od drzwi” (nadawcy) do drzwi (odbiorcy) jednym lub kilkoma rodzajami transportu. Charakterystyczne dla tego rodzaju transportu jest to, że towary w systemie kontenerowym są przemieszczane bez konieczności rozformowywania kontenerów przy zmianie rodzaju transportu (np. z transportu kolejowego na transport samochodowy), gdyż w czasie tej zmiany są przeładowywane pełne jednostki ładunkowe kontenerowe44 Włączenie się do kontenerowego systemu transportu daje następujące korzyści : a) zabezpieczenie ładunków od uszkodzeń i kradzieży b) możliwość stosowania lekkich i tanich opakowań (również jednorazowego użytku) c) skrócenie czasu transportu ładunków d) dostawy ładunków w relacji „od drzwi do drzwi” e) możliwość doprowadzenia kontenera do linii produkcyjnej. Przystąpienie do KST wiąże się z odpowiednim przygotowaniem technicznym i organizacyjnym przedsiębiorstwa. Konieczna jest zatem znajomość parametrów technicznoeksploatacyjnych urządzeń stosowanych w przewozach kontenerowych tj. kontenerów urządzeń do ich przewozu oraz sposobu załadunku oraz rozładunku kontenerów.

44

Ibidem str. 183 – 184

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

123

Rys 3.15 Zestaw kontenerowy NK-20 a) ogólny widok zestawu, b) podstawowe parametry zestawu 3.7 Sterowanie technologicznym procesem magazynowym przy wspomaganiu komputerowym. Sprawne czynności fizycznego przepływu towarów przez magazyn od momentu rozładunku dostawy, przez przyjęcie, składowanie, aż do wydania z magazynu wymaga sterowania przez system organizacyjny obejmujący zespół działań informacyjnodecyzyjnych. System ten, przetwarzający wprowadzane informacje (o dostawach do magazynu oraz zamówieniach odbiorców) oraz opracowujący polecenia dotyczące przepływu towarów i tworzenia dokumentów związanych z tym przepływem, będzie wspomagany odpowiednio oprogramowanym systemem komputerowym. W chwili obecnej na rynku krajowym działa kilkanaście firm oferujących oprogramowanie z zakresu gospodarki magazynowej. Do ważniejszych z nich należy zaliczyć : 1. Macrosoft (Warszawa) – oferujący programy :

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

124

a) MAG – wspomagający obsługę magazynu oraz prowadzenie księgowości magazynowej (bez możliwości wystawiania faktur VAT) b) MAGFAKT – wspomagający obsługę magazynu oraz prowadzenie księgowości magazynowej (z możliwością wystawienia faktur VAT i ich korekt) 2. SIMPLE (Warszawa) – oferujący system informatyczny Simple – System, którego jednym z modułów jest gospodarka magazynowa: moduł ten wspomaga prowadzenie ilościowej i wartościowej ewidencji magazynowej na poziomie magazynu oraz służb księgowości materiałowej. 3. JBS Polska sp. z o.o. (Wrocław) – oferująca oprogramowanie specjalistyczne dla Firm dystrybucyjnych pod nazwą ASW : program zawiera moduły wspomagające prowadzenie ewidencji magazynowej (sprzedaż, zaopatrzenie, zapasy, sterowanie zapasami) a także moduł wspomagający obsługę magazynu (zarządzanie magazynem). 4. QUANTUM SOFTWARE S.A. (Kraków) – oferujący program QGUAR komputerowy system sterowania magazynami, który został opracowany dla magazynów produkcji hurtowych oraz usług logistycznych : wspomaga sterowanie procesem magazynowym przy przyjęciu, składowaniu, kompletacji wydań oraz spedycji towarów, uprawnia zarządzania dużą ilością towarów i główne moduły strukturalne systemu to : magazyny, artykuły, obsługa kontrahentów, zamówienia i zlecenia, przyjęcie towarów, wydawanie towarów, transport, raporty oraz moduł administracyjny. Należy zaznaczyć że programy te nie są przystosowane do sterowania automatycznymi urządzeniami magazynowymi. Wszystkie programy z zakresu gospodarki magazynowej zawierają dwie merytoryczne grupy modułów : a) b) moduły wspomagające prowadzenie ewidencji magazynowej (dokumentów magazynowych) moduły wspomagające sterowanie procesem magazynowym (technologiczne) Należy pamiętać że większość programów zawiera standardowe moduły wspomagania ewidencji magazynowej, natomiast moduły technologiczne zostały przez poszczególne Firmy opracowane ze zróżnicowanym stopniem zagłębienia w technologiczny proces magazynowy.

Gospodarka magazynowa – dr inż. Agnieszka Ponikierska

125

W większości programów część technologiczna została ograniczona do stworzenia możliwości zaewidencjonowania miejsca składowania towaru w magazynie45 Niektóre programy (np. QGUAR) zawierają bardziej rozbudowaną część technologiczną zawierającą takie elementy jak : a) kontrola ilościowa i jakościowa b) dynamiczny przedział miejsca składowania (rząd, segment, gniazdo, pojemnik, lub pole składowe) c) wydruki zleceń kompletacyjnych zawierających wykaz asortymentów miejsca składowania, miejsca odstawienia do wysyłki. d) zarządzanie transportem magazynowym. Oczywiście nie jest to pełny zakres wspomagania technologicznego jaki program mógłby zawierać. Ze względu na to, że poszczególne moduły programów można konfigurować i dostosowywać do warunków procesu technologicznego w konkretnym magazynie – w niniejszym rozdziale autorzy przedstawili rozszerzony zakres wspomagania technologicznego, jakiego powinno się wymagać od instalowanych w magazynie programów komputerowych.

45

Ibidem str. 173 – 174

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->